ECHO:vitru_archi_514_la_1567.xml Vitruvius Pollio, Marcus De architectura libri decem 1567 lat open access http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/policy/oa_basics/declaration free /permanent/archimedes_repository/large/vitru_archi_514_la_1567 despecs = 2.0 Handwritten ist gemäß Schema nicht innerhalb von Figures erlaubt. Wäre aber angebracht hier.
M. VITR V VII POLLIONIS DE ARCHITE CTVRA LIBRIDECEM, CVM COMMENTARIIS DANIELIS BARBARI, ELECTI PATRIARCH AE AQVILEIENSIS: MVLTIS AEDIFICIORVM, HOROLOGIORVM, ET MACHINARVM DESCRIPTIONIBVS, & figuris, unà cumindicibus copioſis, auctis & illuſtratis.
CVM PRIVILEGIIS.
VENETIIS, Apud Franciſcum Franciſcium Senenſem, & Ioan. Crugher Germanum. M. D. LXVII.
ILLVSTRISS. ET REVERENDISS. CARDINALI GRANVELLANO DOMINO D. ANTONIO PERRENOTO ARCHIEPISCOPO MECLINIENSI, DANIEL BARBARVS ELECTVS AQVILEIENSIS. S. P. D.

MVLTA eſſe cognitionum gener a nemo eſt, qui du-bitet, Illuſtrißime, ac Reuerendißime Cardinalis, ſed quæ præcipua, quæve optima ſint, non adeo fa-cile eſt declarare, cum quiſque id præferre, & in primis babere ſoleat, cui uel naturæ impulſu, uel mentis propoſito, uel profectus ratione ſe dederit. Amat planè quilibet ſenſus a natura ſibi inditos, ſed alij propenſius in hos, quàm in illos feruntur: eos enim alij pluris habent, qui pulcherri-marum rerum differentias nobis afferunt, uiſum ſcilicet, & auditum, quorum alteri purißima illa uis, & iucundißima æthereæ lucis proprie-tas, alteri eadem natura, ſed cum aeris ſubtilitate permixta, ad diſci-plinas percipiendas inſeruit. Sunt alij, qui confuſam uaporibus, hu-moribus, atque etiam terrenis proprietatibus, & impuram lucem il-lam præferant, unde communes cum cæteris animantibus naturalium formarum perceptiones perſequentes, corporis uoluptates, & oblecta-menta ſectantur. In his itaque ſenſuum cognitionibus iam patet aliud alio genere præſtantius haberi. Sed ulterius progrediendum eſt, & exa-minanda eſt cognitio illa, quæ interiorem, quàm ſenſus uirtutem ad il-luſtr andas rerum externarum figuras, mouet, quod in artibus poſitum eſt: in quo genere quàm egregia, quàm admiranda, quàm diuerſa ſint hominum inuenta, machinamenta, & opificia, nullus eſt, qui non ui-deat. cæterum ſi de earum artium præſtantia quærendum ſit, magnam profectò neceßitatis cum delectatione concertationem uidebimus. Eas enim artes nonnulli pr æferendas cenſebunt, quæ uitæ commodis, & ne-ceßitatibus proſpiciunt; nonnulli præponent artium lenocinia quædam, in uoluptates, & ſenſuum illecebr as proclinantes. Itaque neceſſarijs illis agricultura ſcilicet, nauigatione, ædificatione, lanificio, & huiuſ-modi alijs prætermißis, ludorum ſpectaculis, muſicis certaminibus, mi-mis, & hiſtrionibus operam dabunt. Sed nec inter eas quidem artes, quæ ad uitæ uſus neceſſarios pertinent, iudicum ſententiæ conſpirabunt: eam enim quiſque facile anteponet, in qua plurimum ſe profeciſſe co-gnouerit. Quod experimento per dies fieri cernimus. Porrò alij ſunt, qui ſi huiuſmodi artes proſequerentur, tanquam ſerui glebæ addicti ſe longe ab ingenuitate abeſſe putarent: propterea quod uiderent rudiores, & communes quoſdam homines, ex uehementi phantaſia (ea enim principium eſt artefactorum omnium ) admir anda opera continenter machinari. Quare cum ſublimiori uirtute ualeant, intelligibiles ueri-tates, & naturas rerum abditas, atque latentes cauſas perſcrutan-tur: in ijs{q́ue} alij ſermonum, alij morum, alij rerum ueritates inquirunt: unde innumer abiles penè ſapientium ſcholæ apertæ ſunt, atque hæreſes excitatæ, ac diſceptationes ortæ, ut eorum de principatu controuerſiæ ſcientiarum constantiam, & firmitatem ſuſpectam fecerint. H æc au-tem non dico, ut de artium, & ſcientiarum, & aliarum cognitionum amplitudine, ac dignitate ſententiam meam proferam, ſed ut tecum præſtantißime uir, qui ad omnes artes, & ſcientias natus es, Dei beni-gnitatem admirer, prædicem, colam: cuius munere factum eſt, ut in una-quaque cognitione a diuinæ lucis fonte riuuli quidam dedũcti ſint, per quos adipſum recurrere poßimus. Ac ut de ijs taceam, quæ diuina aſpiratione pijs hominibus innotuere, ac ſacris literis commendata ſunt ( ea enim fontem ipſum, ac caput perennium aquarum, et inexhauſtam lucis originem oſtendunt ) ueniam ad eam partem, quæ a reliquis duo-bus cognitionum luminibus ſeiuncta, artefactorum uires, & facultates conſider at: nam de ea mihi propoſitum eſt dicere, cum amplitudini tuæ magnos labores meos in artium principem Architecturam olim in-ſumptos dedicare decreuerim, quod tu ad generis ſplendorem, & adre-liqua uitæ ornamenta, & ſublimiorum ſtudiorum inſignia, præclar as etiam artes, mente, ac manibus uerſans, & tractans, otij ( ſi quod un-quam nanciſci licet ) honeſtatem, & dignitatem addere ſoles. Cum igi-tur ex ea mentis illuſtratione, quæ artificiorum habitus format in ani-mis noſtris, tria uidere liceat, artis ſcilicet egreſſum, & opus perfe-ctum, & fructum perceptum, mirabilis quædam abdit arum rerum ſpe-culatio excitatur. Quod excellens ingeny tui uis iam potuit animad-uertere. Quid enim aliud egreſſum artis eſſe dixerim, quàm ſpeciem il-lam, quæ in mente artificis ex multorum præceptorum perceptione, ac rerum obſeruatione ante concepta, exemplar fit eius formæ, quæ exte-riorem materiem, quàm ſimillime poteſt, effingit? Quod ſi artifex tam excellens opus parare poſſet, ut id eum cognoſceret, & amaret, pla-nè hoc faceret, opus autem nulla alia ratione opifcem ſuum agnoſceret, niſi ex èa ſimilitudine, quam prius ab exemplari habuiſſet. Quod ſi adeo hebeti, & obtuſa eſſet intelligentia, ut ſe ſe efferre, atque euehere ad co-gnoſcendum opificem minime poſſet, neceſſarium eſſet, ut exemplar ip-ſum eò ſe demitteret, ut ab opere percipi, & cognoſci poßet. Hinc quam reconditi cognitionis theſauri recludantur, ex te uidere potes. Cum æterna mens, æternam artem concipiens, in rebus a ſe conditis, ueſti-gium, uelimaginem ſuam impreſſerit, & ut melius perciperetur, & amaretur, uiſibilem, atque aſpectabilem ſe præbuit. Ecce quò nos egreſſus artis euexit. Quod ſi perfectum opus ſpeculari uoluerimus, ad-mir andum ſane uiuendi or dinem intuebimur. Sentio iam, & quaſi oculis cerno acumen ingenij tui uſque ad cœlos penetrare, ac diuinæ cu-iuſdam rei notionem concipere. Omnis enim artifex, quantum ani-mo, & labore niti poteſt, pulchrum, utile, ac firmum opus ſuum efficere conatur, & cum hæc in opere ineſſe ſenſerit, mirum eſt quàm carum, quàm gratum, quàm iucundum illud habet, nam ex pulchritudine ſcientiam, ex utilitate probitatem, ex firmitate uirtutem ſuam cogno-ſci poſſe ſper at. quæ omnia in recta uiuendi ratione requiruntur, & in diuinitatis cognitionem nos ducunt. Demum ſi fructum artis atten-damus, profectò conſider abimus artificem quemlibet opus aliquod fa-cere, uel ut ex eo laudem ferat, uel ut ſibi aliquid emolumenti paret, uelut in eo oblectetur, unde tria illa rerum appetendarum genera ha-bentur, honeſtas, utilitas, & uoluptas: quæ cum ita eſſe ex diuini lumi-nis illuſtratione ſentiamus, nos qui pr æſtantiſsimum Dei opus ſumus, co-gitabimus nos à Deo proptere a factos eſſe, ut ipſum laudemus, illi ſer-uiamus, in eo conquieſcamus. Hac ſpeculatione fit, ut ſagax, & no-bilis natur a hominum artium cognitione ornata, uberiores in dies fru-ctus fer at, & ingentem ( artificum tamen uulgo ignotam mercedem ) la-borum ſuorum percipiat, & eos longe à uero aberrare cognoſcat, qui nobiles, & in dignitate conſtitutos uiros ab artium oblectatione arcere uolunt, Illuſtrium animarum pr æſtantiam ing eniorum ſuorum imbecil-litate metientes. Quos ut ualere ſinamus, age doctiſsime, & ornatiſ-ſime Præſul ueteris meæ in te obſeruantiæ monimentum accipe, & com-ment arios meos in M. V itruuij Architectur am editos, & tutelæ tuæ commendatos amplectere. In quibus ſi quid erit, quod alijs prodeſſe poſ- ſit, quem a dmodum maxime in uotis habui, Deo immortales gratias habebo: ſin minus lectorum benignitatem quæro, ut propenſam uolun-tatem meam, pro opere habere uelit. Vale.

INDEX EORVM, QVAE IN TOTO OPERE continentur ſecundum capitulorum ordinem. CAPITA PRIMI LIBRI. Capita libri ſec undi. PRoœmium. # fol. 1 # Quid ſit Architectura, & de Arcbite-# ctis instituendis. # cap. I. fol. 3 # Ex quibus reb. Architectura cõſtet. # 16 De partibus Architecturæ in priuatorum, & pu-# blicorum ædificiornm diſtributionibus, & gnomo # nices et machinationis. # 24 De electione locorum ſalubrium, & quæ obſint ſalu-# britati, & unde lumina capiantur. # 26 De fundamentis mur orum, & turrium. # 29 De diuiſione operum quæ intr a muros ſunt, & eorum # diſpoſitione, ut uentorum noxij flatus uitentur. # 38 De electione locorum ad uſum communem ciuitatis. # 45 Proœmium. # 40 De priſcorum hominum uita, & de initijs humanita- # tis, atque tectorum, & incrementis eorum. # 48 De principijs rerum ſecundum philoſophorum opinio- # nes. # 51 De lateribus. # 52 De arena. # 55 De calce, & unde coquatur optima. # 56 De puluere puteolano. # 59 De lapicidinis, earumq́; qualitatibus. # 61 De generibus structuræ, & earum qualitatibus, mo- # dis, locis. # 62 De materie c ædenda, & de arborum quorundam pro- # prietatibus. # 69 De abiete ſupernate & infernate, cum Apennini de- # ſcriptione. # 78
Capita libri tertij. Proœmium. # 79 De ſacrarum ædium compoſitione, & ſymmetrijs, & # corporis humani menſura. # 80 De quinque æ dium ſpeciebus. # 99 De fundationibus & columnis, atque earum ornatu, # & epiſtylijs, tam in locis ſolidis, quàm in con- # geſtitijs. # 106
Capita libri quarti. Proœmium. # 122 De tribus generibus columnarum, earumq́; origine, # & inuentione. # 122 De ornamentis columnarum. # 126 De ratione Dorica. # 130 De interiore cellarum, & pronai distributione. # 136 De ædibus conſtituendis ſecundum regionem. # 140 De oſtiorum, & antepagmentorum ſacrarum ædium # rationibus. # 141 De Tuſcanicis rationibus ædium ſacrarum. # 147 De aris Deorum ordinandis. # 154
Capita libri quinti Proœmium. # 156 Deforo, eiusq́; diſpo ſitione. # 158 Dæ ærario, carcere, & curia ordinandis. # 168 De theatro, eiusq́; ſalubri constitutione # 169 De harmonia ſecundum Ariſtoxeni traditionem. # 172 De theatri uaſis. # 183 De conformatione theatri faciendæ. # 187 De tecto porticus theatri. # 191 De tribus ſcenarum generibus. # 193 De porticibus postſcenam, & ambulationibus. # 196 De balnearum diſpoſitionibus & partibus. # 193 De palæſtrarurn ædificatione, & xyſtis. # 199 De portubus, & ſtructuris in aqua faciendis. # 201
Capita libri ſexti. Proœmium. # 205 De diuerſis regionum qualitatibus, & uarijs cœli # aſpectibus, ſecundum quos ſunt ædificia diſponen- # da. # 206 De ædificiorum priuatorum proportionibus, & men- # ſuris. # 209 De cauis ædium. # 210 De atrijs, & alis, & tablinis cum dimenſionibus, & # ſymmetrijs eorum. # 215 De triclinijs, exedris, & pinachotecis, & eorum # dimenſionibus. # 220 De Oecis more Græco. # 221 Ad quas cœli regiones quæque ædificiorum genera # ſpectare debeant, ut uſui & ſalubritati ſint ido- # nea. # 222 De priuatorum, & communium ædificiorum proprijs # locis & generibus, ad quaſcunque perſonarum qua # litates conuenientibus. # 222 De rusticorum ædificiorum rationibus & multarum # partium eorum deſcriptionibus, atq; uſibus. # 223 De Græcorum ædificiorum, eorumq́; partium diſpoſi- # tione, atque differentibus nominibus ſatis ab Ita- # licis moribus, & uſibus diſcrepantibus. # 225 De firmitate, & fundamentis ædificiorum. # 228
Capita libri ſeptimi. Proœmium. # 231 De ruderatione commode facienda. # 233 De maceratione calcis ad albaria opera, & tectoria # perficienda. # 236 De camerarum diſpoſitione, trulliſſatione & tecto- # rio opere. # 237 De politionibus in humidis locis. # 140 De ratione pingendi in ædificijs. # 142 De marmore, quomodo paretur ad tectoria. # 244 De coloribus, & primum de ocra. # 244 De minij rationibus. # 245 De minij temperatura. # 245 De coloribus, qui arte fiunt. # 246 De cæruleitemperaturis. # 247 Quomodo fiat ceruſſa, & ærugo, & ſandaraca. # 247 Quomodo fiat oſtrum, colorum omnium factitiorum # excellentiſſimum. # 248 De purpureis coloribus. # 248.
Capita libri octaui. Proœmium. # 249 De aquæ inuentionibus. # 250 De aqua imbrium, eiusq́; uirtutibus. # 251 De aquis calidis, & quas habeant uires aduerſis me- # tallis prodeuntes, & de uariorum fontium, flumi- # num, lacuumq́; natura. # 253 De proprietate nonnullorum locorum & fontiũ. # 259 De aquarum experimentis. # 260 De perductionibus, & librationibus aquarum, & # inſtrumentis ad hunc uſum. # 260 Quot modis ducatur aqua. # 262
Capita libri noni. Proœmium. # 267 Platonis inuentum de agro metiendo. # 268 De norma Pythagoricum inuentum ex orthogonij tri # goni deformatione. # 268 Quomodo portio argenti auro mixta in integro opere # deprehendi, diſcerniq́; poſſit. # 270 De gnomonicis rationibus ex radijs ſolis per umbram # inuentis, atque planetis. # 282 De Solis curſu per duodecim ſigna Zodiaci. # 294 De ſyderibus, quæ ſunt a Zodiaco ad Septentrionem. # 298 De ſyderibus, quæ ſunt a Zodiaco ad meridiem. # 300 De horologiorum rationibus, & umbris gnomonum # æquinoctiali tempore Romæ, & nonnullis alijs lo- # cis. # 302 De horologiorum ratione & uſu, atque eorum inuen- # tione, & quibus inuentoribus. # 320
Capita libri decimi. Proœmium. # 329 De machina quid ſit, & eius ab organo differentia, # & neceſſitate. # 332 De ædium ſacrarum, publicorumq́ operum machi- # nationibus tractorijs. # 335 De diuerſis appellationibus machinarum & qua ra- # tione erigantur. # 336 Similis ſuperiori machina, cui coloſſicotera tutius cõ- # miti poſſunt, immutata dumtaxat ſucula in tym- # panum. # 337 Aliud machinæ tractoriæ genus. # 338 Cteſifontis ratio ad grauia onera ducenda. # 340 De inuentione lapicidinæ, qua templum Dianæ Ephe- # ſiæ conſtructum fuit. # 341 De porrecto & rotundatione machinarum ad onerum # leuationes. # 341 De org anorum ad aquam hauriendam generibus, & # primum de tympano. # 345 De rotis & tympanis ad molendam farinam. # 346 De cochlea, quæ magnam copiam extollit aquæ, ſed # non tam alæ. # 346 De Cteſibica machina, quæ altiſſime extollit aquam. # 347 De hydraulicis machinis, quibus organa perficiuntur. # 349 Qua rationerheda, uel naui uecti peractum iter di- # metiamur. # 352 De catapultarum, & ſcorpionum rationibus. # 353 De balictarum rationibus. # 357 De catapultarum, baliſtarumq́; contentionibus & # temperaturis. # 358 De oppugnatorijs, defenſorijsq́; rebus: & primum de. # arietis inuentione, eiusq́; machina. # 358 De teſtudine ad congestionem foſſarum paranda. # 360 De alijs teſtudinibus. # 360 Totius operis peroratio. # 362
FINIS.
INDEX TOTIVS OPERIS.
A ABaci. # fol. 241. linea 40 Abies. 71. 38. & uſus # 33. 38 # fuſterna 74. 9. ſapinea # 74. 15. # ſupernas & infernas. # 78. 6 Abuſus. # 5. 15 Acroteria. # 119. 21 Actiones uirtutum ſunt immanentes. # 5. 24 Acutum quid. # 178. 43 Aedesrotundæ & earum diſtributiones # 150 uſque # ad # 153 Aedificationis diuiſio. # 24. 11 Aedificaturi ſex conſiderare debent. # 26. 20 Aedificia adregionum rationes, & cœli narietates # collocanda. # 206. 58 Aedificiorum priuatorum proportiones, & menſu- # ræ. # 209. 26 Aedificia ad cœli regiones accommodanda. # 222. 10 Aedificiorum partes ad perſonarum qualitates inſti- # tuendæ. # 222. 40 Aedificia Græcorum & partibus, & nominibus a la- # tinis differentia. # 225. & 226 Aedium ſacrarum principia. # 92. 58 Aedium ſacrarum conſtitutio ſecundum regiones. # 140. 49. Aedium ſacrarum interior diſtributio. # 136 Aedium Tuſcanicarum rationes. # 147. ad 152 Aedium pluragenera eſſe nihil prohibet. # 152. 42 Aeolopilæ # 39. 24 Aequatio Solis. # 288. 54 Aequinoctia, & ſolſtitia in octauis ſignorum parti- # bus fieri. # 296. 19 Aerarium. # 168. 33 Aeris locorum temperamenta. # 26. 27 Aerugo. # 247 Aeſculinatura. # 74. 58 Agatbarcus tragicam ſcenam fecit. # 232. 40 Ager colono debilior eſſe debet. # 224. 26 Aggeris ratio. # 33. 15 Ahena ſupra hypocauſtum. # 197. 54 Alæ atriorum. # 215. 33. & 218. 53. Album opus ob ſuperbiam candoris concipit fumum. # 237. 49. Alexandria. # 44. 1. & 46. 37 Alexandri dictum de ciuitate collocanda. # 46. 30 Alga. # 50. 15 Alnus. # 75. 9 Ambulationes poſt ſcenam. # 196 Amphiproſtylos. # 96 Amph theatrum. # 169. 55. & 170. 1 Amphora. # 224. 59 Analemma 282. 33. eius circuli neceſſarij # 305 # 25. eius conſtructio # 306. 40. uſus. 311. & ultra Anaphora. # 329. 13 Anaxagoras de optica ſcripſit. # 232. 42 Ancones. # 143. 33 Andrones. # 226. 19 Andronitides. # 225. 6 Angiportus. # 38. 49 Anguli circulorum analemmatis qui. # 309 Anguli in ædificijs tanquam oſſa. # 128. 56 Animalia bruta inſtinctu, non ratione ducuntur. # 5. # 35. Animalium temperamenta. # 27 Aniſocycla. # 334. 23. & ibi Aniſocyclorum figura Aniſodomum ſtructuræ genus. # 63. 3 Anni principiurn ſecundum ueteres a bruma. # 282. 34 Antepagmentorum ratio. # 141. 34 Anticum. # 143. 56 Antiquum ſtructuræ genus. # 62. 40 Antiiugum. # 287. 50 Antonius Maria Paccius. # 274. 20. & eius in- # ſtrumentum. # 310 Apenini deſcriptio. # 78. 6 Apertiones, & aditus in Theatris. # 190 Apertionum regulæ. # 130. 37 Aquæ temperamenta in horologijs. # 321. 40 Aquæ calidæ unde. # 60. 3. & 253 Aquæ inuentiones, & inditia. # 250 Aquæ imbrium. # 251 Aquæ uſus neceſſarius triplex. # 250. 13 Aquæ calidæ nulla proprietas. # 252. 40 Aquæ quot modis ducantur. # 262. 20 Aquæ distributio. # 262. 50 Aquæ experimẽta, perductiones librationes. # 260. 30 Aquaria libra. # 262. 12 Aræ Deorum quomodo ordinentur. # 154. 52 Aræoſtylos. # 133. 18 Arborum utilitates 71. tempus cædendi, & uſus, & # proprietates 69. # pertotum. Archimedis inuentum. # 270. 57 Architectura regina, & iudex artefactorum. # 1. 14. # diffinitio, nomen, diuiſio, ortus & declaratio. # 3. # 4. 5. laus. 12. 56. ex quibus conſtat # 16. # 14. partes 24. 10. diuiſio ampla # 24. 40. # ætates 49. 15. # prima hoſpitia # 147. 50 Architectus præſes artium # 3. 44. Architectus qui # 5. 26. formatio 5. 52. conditiones. # 6. 56 Architecto philoſophia neceſſaria. # 9. 50 Architecto præceptum. # 231. 27 Architæ meſolabium. 277. inuentum. # 271. 54 Arcus. # 30. 22 Arcuum ratio. # 158. 40 Ardentes inſulæ. # 54. 51 Arena & plura # 161. 55 Arenaria. # 56. 24 Argentum viuum. # 245. 19 Argumentatio plena in Vitruuio. # 15. 43 Argumentum Solis. # 288. 59 Aristarchi Samij opinio de Luna. # 295. 11 Ariſtippi dictum. # 205. 13 Ariſtoxenus reprehenditur. # 175. 2 Arithmetica Architecto neceſſaria. # 8. 10 Armamentum # 239. 1 Ars, & uſus quid præſtent. # 6. 15 Ars. # 1. 46 Ars ab experientia oritur. # 1. 52 Ars inutilis ars non dicitur. # 4. 34 Ars naturam imitatur, & ratio. # 25. 17 Artemiſia, & eius ſtratagema. 66. 10. & 67. 30 Artes initio paruæ tempore coaleſcunt. # 2. 8 Artes ingenuæ. # 2. 20 Artes neceſſariæ. # 2. 30 Artes uiles. # 2. 25. Artes digniores quæ. # 2. 33 Artes ex opere, & ratiocinatione cõponuntur. # 13. 52 Artes habent ſuas ætates. # 49. 13 Arthritis & articularis morbus. # 40. 12 Artium diuiſio. # 6. 22. & 2. 20 Artis principium. # 1. 55 Artes & experientiæ comparatio. # 1. 58 Artis eſt ſibi ſimile facere. # 2. 5 Artis principium difficile inuentu. # 2. 9 Artis & naturæ principijs comparatio. # 25. 32 Artifices in ratione conſentiunt, in opere differunt. # 14. 10 Arundo Græca. # 239. 30 Aſperum. # 58. 20 ἄσπληυον & Aſplenion. # 27. 27 Aßis diuiſio. # 14. 25 Aſſeres. # 213. 5. & 238. 50 Aſſula. # 49. 36 Aſtabora & Aſtaſoba. # 252. 55 Astrologia Architecto neceſſaria. # 12. 36 Astrologiæ, & Muſiciæ conuenientia. # 14. 35 Aſty. # 254. 16 Atlans mons. # 252. 50 Atlantes. # 126. 34 Atramentum. # 226. 50 Athenienſium lex de alendis parentibus. # 205. 32 Atomi Democriti quomodo intelligantur. # 51. 54 Atria. # 212. 3. & 215. 22 Auguſti laudes. # 2. 40 D. Auguſtini dicta de calce. 58. 58. & de car- # bone. # 241. 58 Aulæ. # 211. 5 Auripigmentum. # 245. 3 Auri, & argenti portio deprehenſa. # 270. 57 Aurum ex ueteri ueſtimento quomodo extrahatur. # 245. 26. Aux, iugum, abſides. # 287. 50 Axis. # 287. 10
B. BAbylonijs muri bitumine ferruminati. # 36. 1 Balistarum rationes. # 355. 45. & 356 per # totum. Balnearum diſpoſitio, & partes. # 197. 32 Balnearia. # 223. 58 Baricæ ædes. # 103. 33 Baſilicarum diſpoſitio ibi. Baſilica a Vitruuio facta. # 166 Baſis Attica. III. 59. & 113. Ionica # 114 # Tuſcanica. # 148 Beneficium dantes non accipientes ambiuntur. # 205. 49 Beroſi opinio de Luna. # 293. 53 Bitumen liquidum. # 59. 55 Breuitas memoriæ conſulit. # 157. 5 Bruma. # 282. 35 Bubilia. # 223. 55
C. C Aenacula. # 222. 27 Cæmentum. # 56. 16 Cærulei temperamenta. # 227. 20 Calculi in ueſica diſcußi. # 258. 21 Caldariorum ſuſpenſio. Calidæ aquæ unde. # 60. 3 Calidæ natura. # 57. 56 Calx. # 262. 18 Calx uiua. # 59. 2 Camerarum diſpoſitio. # 237. 48. & 238. 36 Camilli. # 108. 50 Canonica quid. # 11. 23 Canon muſicus. Canopus. # 301. 43 Cantherij. # 127. 2 Capitulum Ionicum. # 117 Capituli Corinthij inuentio. # 124. 38. # ſymmetriæ. # 124. 53. # diagramma. # 125 Capitulum Doricum. # 132. 3. # Tuſcanicum. # 148 Cpreoli. # 127. 1 Caras barbari. # 67. 14 Carbonum uirtus, # 24. 58 Carcer. # 168. 56 Cardines duo. # 283. 16 Cariatidum hiſtoria, & figura. # 9 Carias numero multitudinis dici. # 8. 57 Carpinus. # 75. 58 Carthaginenſes inſulam fertiliſſimam extra Gades in # uenere. # 47. 1 Castella. # 262. 17 {κα} τακεχ{αυ}μευίτες regio. # 255. 22 Catapultarum rationes. # 353. 52. & 358 κ{αῦ}σις # 245. 51 Caua ædium & genera quinque. # 210. & 211. # 212 Cedria, & cedrelate. # 76. 42 Cedrus. # 76. 31 Cerrus. # 75. 3 Chalcantum. # 247 Chalcantum. # 258. 11 Chalcidica # 161. 33 Chalciæca. # 161. 44 Chirotoniton. # 281. 33 Choragia. # 196. 19. & 331. 50 Chordarum ſeu ſonituum nomina. # 178. 50 Chorobates. # 260. 32 Chortes. # 223. 52 Chroma. # 173. 53 Chryſocolla # 246. 1. & 36 Circunductio amplæ ideæ forma. # 15. 52 Circuli in analemmate neceſſarij, & eorum officia. # 505. 25 Circuit uis. # 331. 14 Circulus est continuus angulus. # 30. 18 Circuitio orbis ab Eratoſthene inuenta. # 42. 36 Circus. # 169. 60 Ciſternæ. # 266 21 Ciuile ius, & eius partitio. # 12. 20 Ciuit is unde ortum habuit. # 24. 50 Ciuitatis amplitudo quanta eſſe debet. # 30. 10 Ciuitas ſine agrorum fructibus non potest creſcere. # 46. 37 Claues in muſica. # 180. 6 Claui muſcarij. # 240. 23 Climata. # 11. 51. # reſpicienda. 206. 40 Cochlides ſcalæ. # 269. 42 Cœlum & cœli motus. # 282. 283. 284 Cognitio humana a confuſis ad diſtincta procedit. # 99. 53 Colonia, & municipium differunt. # 28. 56 Color in Muſica. # 174. 4 Colores purpurei. # 248. colores. 244. 20 Colores artefacti. # 246. 45. floridi, auſteri. 4 Columnarum craßitudinis regula. # 30. 35 Columnæ angulares craßiores faciendæ. # 105. 42 Columnarum contracturæ. # 105. 51 Columnariæ. # 264. 38 Columnarum ornamenta. # 107. & 126. 31 Columnarum ſtryges. # 120 Columnarum origines, & inuentiones. # 122. 50 Columna Dorica antiquior. # 123. 19 Columnarum dimenſiones. # 123. 124 Columnæ Doricæ. # 132 Columen. # 126. 58 Commentaria unde dicta. # 7. 25 Communia & priuata loca in ædibus. # 222. 40 Compactilium trabium formæ. # 154 Concamerationes in halneis. # 198. 11 Concentus, uel ſymphoniæ quot. # 181. 55 Conchoides proprietates. # 377. 56 Conclaue. # 221. 1. & eius ſymmetriæ. 221. 9 Congius. # 224. 59 Conisterium, coriceum, coricum. # 201 Conſuetudini aliquid dandum. # 13. 4 Conus horologium. # 320. 54 Conus. 302. 54. & conicæ ſuperficies, & ſectio- # nes. # 303. & 304 Corona. # 118. 43. & 239. 42 Corpora uitiantur mutatione coloris & ſrigoris. # 26. 52. Corporis humani menſura artem perſicit. # 123. 41 Corporis humani menſuræ. # 89 Corſa. # 143. 32 Cottiæ alpes. # 258. 17 Cotyla. # 225. 1 Craſſum. # 58. 10 Crattiij parietes. # 68. 59 Crepidines. # 141. 53 Crudi lateres debiles. # 68. 10 Cruſtationes. # 240. 40. pictoriæ. 240. 15 Cteſibij inuenta. # 29. 321. 49 Cteſibica machina. Cubilia in ſtructura quid. # 63. 6 Cubus. # 272. 11 Cubus & quod cubicis rationibus ſcribebat Pytha- # goras. # 157 Culleus, cullearia. # 224. 57 Cunei ſpectaculorum quomodo dirigendi ad aſcenſio- # nes. # 189. 58 Cupreſſus. # 76. 4 Curia. # 168. 31 Cyathus. # 225. 2 Cydnos. # 254. 25
D. DEcor. # 22. 15. # Decorum. 22. 32. & # 223. 5 Decor triplex. # 22. 34 Decuſſare. # 42. 5 Defenſio. # 24. 12 Deliquiæ. # 215. 2 Democritus reprehenditur. # 51. 60 Denarius numerus perfectus. # 90. 47. & 92. 40 Denſum. # 57. 59 Denticulus. # 118. 44 Denticulorum ratio. # 129. 43 Denticuli ſub mutulis non ſunt ponendi. # 129. 51 Deſcriptio mauſolei, portus, & ciuitatis. # 67 Deſcriptiones horologiorum ex aqua. # 321. & 322. # uſque in finem noni libri. Diameter. # 30. 21 Diametri circulorum analemmatis, & eorum officia. # 305. 54 Diastyli compoſitio. 103. # 10 Diapaſon, diapente, diateſſaron. # 182 Diaulon. # 201. 25 Dierum longitudo. 294. 45 & 295. pertotum. Dies quot modis accipiatur. # 295. 10 Dieſis. # 175. 15 Dieſis tetartemoria. # 177. 3 Diffinitio generis ſpeciebus conuenire debet. # 19. 41 Dinocrates Architectus. # 46. 13 Dioptra. # 262. 10 Dipteros ueſtigium. 99. orthographia, & ſciogra- # phia. # 100 Diſcubitus antiquorum. # 220. 56 Diſpluuiatum. # 215. 2 Diſpoſitio duplex. # 209. 38 Diſpoſitio quid, & multa de diſpoſitione. # 18. 19 Diſpoſitionis ideæ. # 17. 47. & 18. 54 Distributio. # 23. 42 Diſtributio cellæ interioris, & pronai. # 136. 53 Ditonus. # 176. 3 Docere poſſe ſcientiæ ſignum eſt. # 2. 2 In docendo breues eſſe oportet. # 157. 5 Doctrina, & diſciplina ſubiecto idem, ratione dif- # ferunt. # 4. 14 Doctus nullibieſt peregrinus. # 205. 25 Doricum genus ab # 130. ad 140 Doricæ columnæ ſtriæ. # 135. 33 Dubium. ſolutio. # 6. 1 Ductio aquæ per tubulos commoda. # 265. 17 Durum. # 57. 15
E. ECtemoria circunſerentia. # 316. 4 Edictum Aedilitium. # 73. 3 Electio locorum ſalubrium. # 26. per totum Electio locorum ad uſum communem ciuitatis. # 45. 21. Elementum # 51. 41. & 52. 6 Eleotheſion. # 201. 30 Elipſis. # 303. 27 Emplecton structuræ genus. # 63. 4 Encarpi. # 124. 31 Encauſtice. # 128. 29 Ephæbeum. # 201. 23 Epicyclus. # 287. 24 Epiſtola dedicatoria Vitruuij ad Augustum. # 2. 46 Epiſtola Eratoſthenis Ptolomæo Regi. # 222 Epiſtylij Ionici ſymmetria. # 118. item Dorici. 132 # & Tuſcanici. # 147 Equilia. # 224. 13 Eratoſthenis ratio menſuræ orbis. # 42. 42. eiuſque # inuentio. # 271. 54 Eriſmata. # 230. 24 Erodentia medicamenta. # 76. 50 Error ratiocinationis. # 5. 32 Error, & ignorantia praua. # 1. 29 Euerganeæ trabes. # 168. 12 Eurithmia quid. # 20. 48 Euſtyli ratio. # 103. & 104. per totum Exedræ. # 201. 17. & 220. 48 Experientia quid. # 1. 54 Experientiæ, & artis comparatio. # 1. 38
F. FAber. # 50. 24. & 128. 20 Fabrica quid. # 4. 50. & 5. 3. & 17 Fabricarum progreſſus. # 49. & 50. per totum Fagus. # 75. 3 Fauces. # 220. 20 Federicus Commandinus de analemmate. # 302 Feneſtræ. # 130. 40. non ſunt in angnlis ponendæ. # 228. 53 Figura circularis perfectißima, tota angulus, & ca- # pacißima. # 90. 20 Fines operum duo. # 16. 43 Finis. # 5. 4. & eius notitia, quid præſtet. Finitoris officium in analemmate. # 305. 32 Firmitatis ratio babenda. # 24. 18. & 228. 40 Fiſtucæ quid. # 30. 29. & 107. 25 Flexibilitas unde. # 58. 32 Fluminum ingentium capita, a Septentrione orta. # 257. 22 Fontis ſalmacidis hiſtoria. # 67 Fontium naturæ. 253. & ibiplura, de ſuls # phureis, aluminoſis, bituminoſis, ſalſis, nitroſis, # unctuoſis, acidis, uinoſis, amaris fontibus. Forum Latinorum, & Græcorum, & eorum diſpoſi- # tiones. # ab 158. ad 169 Fornix. # 238. 39 Foſſæ quid præſtent. # 29. 52 Foſſiones puteorum. # 265. 30 Fractio. # 58. 50 Fraxinus. # 75. 16 Frigidum. # 57. 50 Frons templi cum podio. # 111 Fundamentorum leges. # 29. 23. per totum Fundationes, & ſubſtructiones. # 106. & 107 Funium nodi. # 333 Furantes aliorum ſcripta damnantur. # 231. 58 Furca quid. # 48. 55
G. GEnera ædificiorum ad cœli regiones accom- # modanda. # 222. 10 Generum Muſicorum comparatio. # 174 Generis diffinitio ſpeciebus conuenire debet. # 19. 42 Genetheologia. # 301. 58 Genius loci. # 26. 38 Genus in Muſica quid. # 173. 56 Geometria Architecto neceſſaria. # 7. 46 Geometricæ figuræ ad Astronomos accommodatæ. # 14. 43. Gnomon. # 302. 42 Gnomonica. # 12. 39. & 282. 6. & 302. 42 Gradus. # 108. 16 Gradus in Theatris. # 171. 20 Gradus in uoce. # 175. 1 Gradus ſpectaculorum. # 191. 15 Græcorum mos inexponendis authoribus. # 1. 10 Græcorum ſtructura. # 63. 1 Græcorum Ttheatra. # 193. 57. Aedificia. 225 # bybernacula. # 241. 51 Græcorum authoritas in imaginibus in cælo collo- # candis. # 298. 40 Granaria. # 224. 10 Graphidis peritia quid, & Architecto neceſſaria. # 7. 35 Graue. # 178. 44 Grauitudo quid. # 40. 10 Grumus. # 49. 45. & 253. 48 Gyneconitis. # 225. 51 Gypſum. # 240. 7
H. HAbitus quid. # 1. 23 Habituum diuiſio. # 127 Habituum nomine non temere ornandi homines. # 1. 48 Habitus Architecturæ quid præſtat. # 16. 23 Harmonia. # 14. 58 Harmonia, & pluraibi. # 172. uſque ad 185
Hemiſphærium. # 238. 38 Hemitonium minus, & dieſis. # 175. 43 Hemitonium maius, & Apotome. # 175. 52 Herculis proceritas a Pythagora inuenta. # 21. 57 Hermogenis iudicium in dis̄tribucnda æde pſeudodi-# ptera. # 104. 57 Hestiaſis. # 331. 50 Himera fluuius. # 254. 3 Historiæ cognitio Architecto neceſſaria. # 8. 30 Hiſtoriæ, & poematum comparatio. # 154. 42 Homeromaſtyx. # 232. 24 Hominum ueſtigia quæ. # 206. 21 Horæ antiquorum. # 308. 4 Horologiorum plana. # 306. 5 Horologia in plano uerticali, & meridiano. # 317 Horologia in plano æquinoctiali. # 318 Horologia diuerſa ab # 312. in finem noni libri. ra-# tio,uſus, inuentio. # 320 Humidum. # 57. 60 Humor politionibus maxime nocet, & quomodo re-# paretur. # 241. 9 Hybernacula Græcorum. # 241. 51 Hydraulicæ machinæ. # 11. 44 Hypanis. # 255. 10 Hypæthræ ambulationis utilitas. # 196. 50 Hyperbole. # 303. 24 Hypocauſtum. # 197. 52 Hypothyron. # 143. 52 Hypocrates multa oppida in pestilentia ſeruauit. # 29. 16 I. IAculatoriæ artis finis. # 355. 15 Ianua. # 143. 50 Ichnographia. # 18. 55. eius diagramma. 20 Ichnographia proſtylos Doricæ. # 137 Ichnographia ſiſtyli Doricæ. # 139. lege vestigia. Iconomia. # 23. 59 Ideæ or ationis. # 23. 45 Ideæ diſpoſitionis. # 23. 54 Idiotæ audiendi ab Architecto. # 231. 16 Imaginum collocatio. # 220. 23 Imagmes cœleſtes. # 298. 30 Imitari, & imitatio, & cur ars naturam imitatur. # 25. 7 Immiſſarium. # 262. 54 Impluuium. # 220. 36 Incendiorum cauſæ. # 60. 22 Incertum ſtructuræ genus. # 62. 40. & 63. 9 Incile. # 262. 16 Incumbæ. # 229. 36 Indicum. # 246. 2. & 40 Inducere quid. # 240. 5 Induſtria quid. # 19. 60 Ingenioſum, ſed periculoſum Curionis Theatrum. # 170. 57 Inopia non eſt quærenda, ut inuidiam fugiamus. # 29. 36 Instruere quid. # 62. 52 Inſtrumenta meſolabia diuerſa # 279. 280. 281 Interpenſiua. # 213. 3 Interuallorum Muſicorum nomina. # 175. 15 Interualla centrorum, & locus iugi quomodo depre- # henſus. # 288. 47 Inuentio quid. # 20. 2 Inuentum Platonis de agro metiendo. # 268. 20 Inuentum normæ a Pythagora. # 268. 50 Inuentum Archimedis. # 270. 57 Inuentum Architæ. # 271. 54 Inuentum Eratoſthenis. # 271. 54 Inuentum Platonis meſolabij. # 276 Ionici capituli partes. # 115 Iouis motus. # 291. 32 Iſphora. # 331. 51 Iſodomon ſtructuræ genus. # 63. 2 Iter rheda & naui menſuratum. # 351 Italiæ regio temperata. # 209. 4 Iudicium de poetis ab Aristophane ante Ptolomæum # 232. 12 Iudicium fit derebus notis. # 4. 17 Iudicare excellentiſſimum opus. # 4. 17 Iuga e Carpino fiunt. # 48. 56 Iugumentare. # 48. 56 Iuncus. # 255. 38 Iuniperus. # 76. 31 Iura Architecto neceſſaria. # 12. 3 Iuris ciuilis diuiſio. # 12. 20
L. LAbrum. # 199. 22 Laconicum. # 199. 30 Lacotomus. # 308. 24 Lacunaria. # 131. 12. & 141. 45 Lacus. # 141. 45 Lacus bituminis. # 254. 55 Lacuum proprietates quædam. # 254. 55 Lapicidinarum qualitates. # 61. per totum. Lapicidinæ templi Dianæ quomodo inuentæ. # 341 Lapidum comp aratio, colores, pondera, odores, fi- # guræ, ac aliæ qualitates ab. # 61. ad 64 Larignum. # 77 Larix. # 71. 18 Larix ampliſſima. # 77. 10 Larix quomodo inuenta. # 77. 19 Lectio, & meditatio quid præſtent. # 7. 2 Leleges. # 67. 23 Lenta. # 58. 34 Lentor. # 58. 46 Lesbos inſula. # 39. 7 Lex Epheſiorum pro Architectis lata. 329. in proœ- # mio libri. Libratio aquæ. # 260. 31 Librare quid. # 260. 52 Librandi modus ubi caput aquæ non cernitur. # 261 Lignatio neceſſaria in ciuitate. # 197. 10 Linea quid. # 30. 11 Lineæ planitiæ quæ. # 306. 51 Linea ueriloci, & apparentis. # 285. 32 Lineæ meridianæ inuentio. # 41. 35 Lix. # 192. 11 Loci inſalubres, ſcientia ſalubres facti. # 29. 11 Locorum electio ad mœnia fabric anda. # 26. 20. lo- # corum temper amenta ibidem. Locorum diuiſio quatenus uocales, aut muti ſunt. # 194. 34 Locorum temperamenta. # 255. 51. & 256. # & 257 Logeum. # 194. 21 Longitudo media, maior, & minor. # 281. 52 Lubrica. # 58. 12 Luculli uillæ modus fugiendus. # 224. 30 Lumen impluuij. # 220. 29 Luminum ratio. # 225. 10 Lunæ motus, & lunaris menſis. # 285. 5 Lunæ creſcentis, & decreſcentis ratio. # 293. 52 Luxus Romanorumin ædibus fabricandis. Lycanos. # 179. 20 Lyſis. # 229. 16
M. MAceratio calcis ad albaria opera. # 236. 48 Machinæ uerſatiles. # 192. 41 Machina quid, & differentia eius ab organo, origo, # & neceßitas machinarum. # 332 Machinarum genera. # 332. 44 Maiorum commendatio, qui commentaria rerum re- # liquere. # 231. 44 Manupretium. # 271. 48 Manus in Muſica quid. # 173. 42 Marci Hoſtilij induſtria pro ſalubritate ſalapiæ. # 28. 41 Marmor quomodo paretur ad opera. # 244. 8 Martis motus. # 291. 30 Maſculus ſabulo. # 53. 3 Maſti. # 254. 19 Materiatio, & eius uocabula. # 126. 35 Materies cædenda, ſeruanda, & uſus. ab 69. ad 72 Mechanica ratio. # 330. 45 Mediarum proportionalium inuentio. # 272 Medicina neceſſaria Architecto. # 11. 51 Medicina quid, & medicinæ diuiſio. # 11. 58. & 12 Medium. # 5. 9. & 42 Megalographia. # 241. 36 Melinum. # 244. 57 Mens tribus modis afficitur circa cognitionem. # 1. 27 Mens principiorum est. # 1. 37 Menſura corporis humani. # 88. & 89 Menſura quid, & quotuplex. # 88. 24 Menſurare quid # 88. 30 Menſurarum rationes unde ſumpæ. # 90. 40 Meridianæ lineæ inuentio. # 41. 35 Meridiani officium in analemmate. # 305. 42 Meridionalium temper amenta. 207. 21. & 208. 50 Meſaulæ. # 226. 13 Meſolabium Architæ. # 277 Meſolabium Nicomedis. & Platonis, & reliquo- # rum ibidem. Milton. # 281. 39 Minium, & eius temperatura. # 245 Minio antiqui parce utebantur. # 243. 11 Miracula mundi ſeptem. # 66. 43 Modulationum genera. # 173. 50 Modulus quid. # 88. 8 Modus addiſcendarum multarum ſcientiarũ # 15. 12 Modus excauandi lacunas Venetas. # 203 Mœnium munitiones nostrorum temporum. # 36. 7 Mæniana. # 159. 22 Molle. # 58. 15 Monachus ſeu Manachus. # 308. 25 Monachordum. # 174. 57 Morbi qui ueniunt a Ventis. # 39. 60 Motuum diuerſitas quomodo deprehendatur. a # 288 # uſdus # 291 Mundus. # 282. 44 Municipium, & colonia differunt. # 28. 56 Muri ciuitatis ex quo lapide fiant. # 130. 19 Murorum craßitudo. # 31 26 Murorum, & ciuitatis diſpoſitio in diagrammate. # 33. & 34. & 35 Muſica Architecto neceſſaria. # 11. 1 Muſices, & Astrologiæ conſenſus. # 14. 15 Muſices diuiſio. # 172. 43 Muſici, & Medici conuenientia. # 14. 1 Mutuli, & denticuli in faſtigijs non@ ſunt ponendi. # 129. 60 Mutulorum ratio unde orta. # 124. 42 Mylaſa. # 65. 57
N. NAturam ars imitatur, & quamobrem. # 25 # 25. Naturæ principium potens, ſapiens, bonum. # 25. 32 Natura prior estres, quàm ornamentum. # 25. 27 Naturalis decor. # 23. 20 Nauale Venetorum. # 203 Naualia. # 202. 57 ναως ὲνπαραςάόιν & eius ueſtigium. # 93 Neceſſaria ad uitam non ſunt difficilia, & cara. # 249. 34 Nicolaus Zenus patritius Venetus. # 203. 37 Nili caput. # 252. 30 Nitri flos. # 247. 33 Normæ laus. # 260. 20 Normæpythagoricum inuentum. # 268. 50 Notæ Muſicorum. # 173. 48 Notiones in animis inſignitæ. # 1. 32 Nucleus. # 234. 45. Numerus perfectus quis. # 90. 52 Numeri ſenarij partes. # 91. 40 Numeri ſexagenarij commoditas. # 284. 44
O. OBiectio, & reſponſio. # 13. 14 Ochra. # 244 Octauia Augusti ſoror. # 3. 30 Odeum. # 199. 21 Oeci Corintbij, quadrati, Aegiptij, 220. # 59. 221 # 15. Græci. 221. 40. Cyziceni ibidem. Olearia. # 242. 2 Oleum. # 224. 3 Opa. # 129. 41 Operatio. # 4. 22 Operum duo fines. # 16. 43 Operum probationes tripertitæ. # 231. 10 Opifices tres Deus: natura: Homo. # 6. 39 Opinio. # 1. 30 Opportunitas. # 24. 14 Oppugnatoriæ machinæ & defenſoriæ # 358 Optices, & Geometriæ communio. # 15. 10 Optices ratio. # 119. 38 Optice Architecto neceſſaria. # 7. 56 Optices diuiſio. # 7. 57 Optices ratio in columnarum contractione. # 140. 14 Opus. # 4. 21 Opus rusticum. # 229. 40 Oratio plena quæ. # 15. 60 Orbium cæleſtium numerus. # 285. 27 Orchestra. # 189. 4 Ordei noui oppidum male collocatum. # 39. 12 Ordinaria structura. # 64. 6 Ordo quid, & quotuplex, & ibi multa. # 17. 14 Ordo ſecundi libri Vitruuij. # 40. 58 Ornamentum, & pulchritudo differunt. # 25. 57 Orthographia quid. # 19. 2. diagramma eius. 21. 1 Orthographiæ ædis in antis. # 90. prostyli, & Am- # phiproſtyli. 96. dipteros. 100. peripteros. # 98. hypæthros. 102. Aedis cum podio. 111 # proſtylos Dorici generis. 136. ſystyli Dorici. # 139. Tuſcanicarum ædium. 150. rotundarum # ædium. 153. Theatri Latini. frontis, lateris & # Scenæ, 187. & 189. & 190. Laconici. 198 # Venetæurbis. 204. cauediorum. 211. 212 # 213. 214. & priuatæ domus. 217. & 218 # Chorobatis. 261. Cochlidis, & ſcalæ. 270 # Architæ meſolabij analemmatis. 310 Ortus, & radiationes planetarum. # 291. 47 Oſtiorum ratio ab # 141. uſque ad 147. cum # diagrammatis. Ostrum. # 248. cum purpura idem ibi. Oues lutea lana. # 257. 42 Ouilia. # 224. 10
P. PAlæſtræ diſpoſitio. # 199. & 200 Pali. # 107. 22 Palificatio quomodo fiat. # 30. 33 Paludes quomodo ſalubres. # 28. 10 Parabole. # 303. 25 Parætonium. # 244. 53 Paralyfis. # 254. 3 Parapegmata. # 302. 16 Parastas. # 225. 47 Paries euanidus quomodo fiat. # 63. 23 Parietes ſormacei. # 64. 28 Parietes lateritij commendantur. # 65. 12 Parietes teſtacei. # 68. 28 Parietes cratitij. # 68. 58. & 69 Parietum regulæ. # 130. 15 Parietum firmit as unde. # 63. 44 Partes duobus modis dicuntur. # 81. 26 Pauimentum in balneis. # 198. 58 Pauimentorum genera. # 235. 43 Pauſanias. # 8. 56 Pecuniæ defectus maximum operibus impedimentum. Pelecinon. # 320. 52 Penna, & pinna. # 254. 1 Perfectio rerum quadruplex. # 48. 48 Perfectum quid. # 96. 41. & 282. 47 Peristylia. # 201 Perſarum captiuorum figura. # 10 Petrus Landus Archiepiſcopus Cretæ. # 28. 1 Philoſophia Architecto neceſſaria, & ibi plura de # philoſophia. # 9. 50 Philologia, & philotechnia. # 206. 33 Pharetra. # 320. 44 Phtongi. # 178. 29 Phthyſis. # 40. 22 Phyſiologia. # 10. 50 Pinacothecæ. # 220. 40 Pinaster. # 76. 27 Pingendi ratio, & de pictura. # 242. 21. & quæ # pictura improbetur. # 242. 34 Pinus. # 76. 4 Pinus, & picea differunt. # 76. 21 Plana in analemmate requiſita. # 305, 25. & pla- # na horologiorum quot. # 306. 5 Planetarum nomina, & characteres. # 285. 20 Planetarum ſitus. # 285 Platanones. # 205. 36 Pleuritis. # 40. 22 Plinij locus. # 292. 58 Plinthus. # 320. 40 Plurimum ingenij, & operæ ponendum in@ templis æ- # diſicandis. # 87. 50 Plutei. # 140. 5. & 162. 54 Pluuiæ generatio. # 251. 49. 252 Podium. # 108. 37 Podium ſcenæ. # 191. 52 Poemata, & hiſtoriæ. # 154. 42 ποιότης. # 122 Politiones in humidis locis. # 240. 34 Populus alba, & nigra. # 75. 6. unde dicta, & ibi # multa. 75. 22 Porta & Ianua differunt. # 143. 53 Porta & uſus. # 31. 12 Porticus nominationes. # 159. 44 Porticus Theatritectum # 191. 30 Porticus, & ambulationes poſt ſcenam. # 196. 1 Porticus ſtadiatæ. # 201. 34 Portuum ſabricatio. # 201. & 202 Poſticum. # 143. 54 Præcepta. # 229. 1. 7. 45. 54 Præcepta Pythagoræ cubica ratione ſcripta. # 157 Præceptum Architectis obſeruandum. # 192. 30 Pręceptorum Artis conditiones. # 4. 30 Præcinctiones ſeu præcinctus. # 130. 22. & 171 # 22. Præſepia. # 224. 15 Principia artis. # 1. 56. & 2. 9 Principia parua in quantitate, magna in uirtute. # 2. 10. De principijs artis ſuæ nemo diſputat quatenus talis. # 15. 33 Principium naturæ. # 25. 32 Principia rerum ſecundum philoſophos. # 51. 28 # & 249. Principiorum naturæ, & artis comparatio. # 25. 30 Principium. # 5. 11 Priuatarum ædium distributio. # 216. 217. 218 Profilum Sciographia. # 19. 27 Progreſſus, & regreſſus quibus planetis accidat. # 291. 2 Proportionum commendatio. Diuiſio. Mathema- # tica proportio ab # 80. uſque ad 88. Proportiones lapidum e baliſtis mittendorum. # 356 # per totum. Propugnaculi ſecundum noſtra tempora deſcriptio. # 37. Proſtas. # 225. 47 Prostylos. # 99. 48 Prothyrides. # 143. 34. prothyra. 226. 29 Protropon uinum. # 255. 17 Prudentia. # 1. 42 Prudentis eſt iudicare. # 7. 20 Publicorum operum diſtributiones ſunt tres. # 24. 12 Pulchritudo, & ornamentum differunt. # 25. 57 Pulpitum. # 58. 55. Puteoli. # 59. 25 Puteorum foſſiones. # 265. 30 Puluis puteolanus. # 59. 13 Pythagoras cubicis rationibus præcepta tradebat, # & ibiplura de cubo. # 157 Pythagoræ inuentum. # 268 Pythius Architectus reprehenditur a Vitr. # 13. 25
Q. QVadrati duplicatio. # 268. 34 Quadriuia & triuia. # 158. 36 Quæſtio de pictura. & ſculptura. # 5. 32 Quæstiones mechanicæ multæ ſoluuntur. # 341. uſ- # que ad # 346 Qualitas quæhabitus eſt. # 1. 22 Qualitates ſimplices, & compoſitæ. # 57. 40 Qualitates lapicidinarum. # 61. per totum. Qualitates regionum. # 206. 207 Quantitas motus Solis, in ſingulis ſigniferi tetranti- # bus. # 298. 11 Quantitas ποσότης # 17. 15 Quercus. # 74. 39 RArum. # 57. 49
R. RArum. # 57. 49 Ratiocinatio quid. # 5. 28 Ratiocinationis error. # 5. 37 Redemptor qui. # 246. 7 Regionum qualitates. # 206. 40. # temperamen- # ta. 8. 32 Regreſſus planetarum. # 291. 2 Regulata quid. # 11. 23 Regula de craſſitudinibus columnarum. # 105. 34 Relationum genera. # 16. 30 Religionis fabrica. # 24. 14 Reprebenduntur patres familiarum non prouidentiũ # expenſis in ædificando. # 330. 20 Rerum diuiſio in abſolutas, & comparatas # 16. 27 Reticulata ſtructura. # 54. & 62. 40 Rigiditas. # 58. 32 Rima quid. # 63. 12 Ritbmus tribus modis. # 21. 2 Romæ regio temperata. # 209. 2 Romuli domus. # 50. 16 Rubia. # 248. 47 Rubrica. # 244. 50 Ruderatio. # 233. 54. Rudera. 234. 39. 47. Rudus duplex. # 235. 15 Ruſtica ædificia. # 223. 40. & 229. 40
S. SAbulo maſculus. # 53. 3 Saburra. Sagitta. # 30. 21 Salapia oppidum ex in ſalubri ſanum. # 28. 38 Salix. # 75. 6 Salmacidis fontis hiſtoria. # 67. 1 Salubritatis aeris inditia ex obſeruatione iecinorum. # 26. 27 Sambuca. # 207. 45 Sanctis quomodo, & quæ templa ſtruenda ſunt. # 22. 57 Sandarace. # 247 Sanguinis eiectio. # 40. 24 Sapientia. # 1. 36 Sarctum ſtructur æ genus. # 63. 4 Scæuolæ uillæ modus fugiendus. # 224. 30 Scala in muſica. # 173. 46 Scalarum ratio ex norma pythagorica. # 269. 4 Scalæ. # 269. 30 Scalæ militares. # 333 Scandulæ. # 49. 27 Scapi. # 143. 37. & ibi ſcapi cardinales. Scena. # 185. 55. & Scenæ deſcriptio. # 191. 6 Scenarum genera tria. # 193. 3 Scola labri in balneis. # 199. 6 σχιæ Τὴρ # 41. 35 Schidia. # 49. 35 Scientia. # 1. 37 Scientiarum communicatio. # 13. 20. Scientis perfectio quæ. # 2. 2 Sciographia, & diagramma eius. # 19. 7 Scorpionum rationes. # 353. 53. & 355. & ſcor- # pionum ſymmetriæ ibidem. Sectiones conicæ. # 303. 11 Selinuſia creta. # 248. 52 Semimetopia, ſemiuocales, hemitonium quomodo in- # telligantur. # 131. 50 Septa. # 262. 15 Septentrionalium gentium temperamenta. # 207. # 20. 208. 50 Sermo ins̄titutione, uox natura. # 48. 45 Serpentes nec naſci, nec uiuere in quibuſdam locis, # 259. 15 Sexagenarij numeri commoditas. # 284. 44 Sextarius. # 224. 60 Siccum. # 58. 1 Signa Zodiaci. # 284. pertotum. Signifer. # 283. 54 Significare. # 6. 31 Signorum duo genera. # 240. 13 Signum ſciendi. # 2. 2 Signum. # 6. 32 Sil Atticum. # 241. 38 Simæ. # 120. 24 Socrates ſapientiſſimus ab oraculo iudicatus. # 79. 40 Solertia quid. # 5. 41 Solis uia quomodo inuenta. # 283. 40 Solis motus. # 285. 6 Solis curſus per duodecim ſigna. # 294. 40 Sonituum diuiſio, & diffinitio. # 178. 29 Spartum Hiſpanicum. # 239. 30 Specus. # 262. 18 Stadium. # 22. 2 Stadiatæ porticus. # 201. 34 Statio, regreſſus, & progreſſus # 288, & 291 Statumen. # 234. 43 Stellæ polaris figuratio. # 300 Stereobata. # 107. 7 Stola. # 8. 57 Striæ. # 124. 22 Striges. # 119. 60 Structilis forma. # 262. 39 Structuræ genera. # 62. 33 Structura. # 62. 46 Structuræ in aqua. # 201 Struere quid. # 62. 52 Strumæ. # 254. 2 Studium. # 19. 59 Stygos hydor. # 257. 59 Stylobata. # 107. 9 Suber. # 75. 3 Subiecti ſcientiæ diffinitio quantum præstet. # 4. 25 Sublicæ. # 107. 27 Substruere. # 62. 52. & ſubſtructionum cura. # 229. 54 Sudationes. # 199. 30 Supercilium in Ianuis. # 41. 46 Supputandi ratio. # 8. 25 Sydera a zodiaco ad meridiem. # 300. & ad ſep- # tentrionem. # 298. 20. Symmetria quid. # 20. 41. ab Architecto obſeruan # da. # 209. 36 Symphonia quid. # 175. 16 Symphoniæ, & concentus quot. # 181. 55 Systema quid. # 143. 42
T. TAblinum. # 219. 43 Tabula motuum cœleſtium. # 286 Tabula longitudinis dierum. # 299 Tabula longitudinum, latitudinum, partium,& ma- # gnitudinum ſtellarum. # 364 Tabula declinationis Solis. # 374 Tabula aſcenſionum. # 375 Tecti diſpoſitio. # 126. 50. & 127 Tectorum ratio, ſecundum Philandrum. # 49. 59 Tectorium opus. # 237 Tectum # 130. 23. & ibiplura de tectis. Tectum porticus Theatri. # 191. 30 Tegulæ. # 128. 3 Telamones. # 226. 32 ΤελΗον. # 90. 42 Telum quid. # 355. 16 Templa. # 128 Temporibus diuerſis diuerſa opera accommodanda. # 242. 5 Tenue. # 58. 2 Terra in medio mundi. # 283. 26 Tertiarij figuratio. # 149 Tertia maior, & tertia minor. # 176. 4 Testudines. # 239. 3 Tetrachordorum diſpoſitiones, partitiones, & diſtin. # ctiones omnium generum. # 174. ad. 181 Theatrum, & eius ſalubris conſtitutio. # 169. ad. # 171 Theatrum Scauri, Curionis, & Pompei. # 170 Theatriuaſa. # 183. 52 Theatri conformatio. # 187. ad 181 Τεματιμοσ. # 22. 45 Theorica eccentricorum, epicyclorum, & deferen- # tium. # 287 Theophrasti, & Plinij locus de Abiete. # 74. 20 Thuriferæ arbores. # 255. 4 Thymelici. # 194. 15 Thyromata. # 141. 37 τυρώρΗον. # 225. 43 Tilia. # 75. 6 Tomicæ. # 39. 29 Tophus. # 59. 35. & 44 Torcular. # 223. 59 Trabes compactiles. # 154 Trabis Ionicæ figuratio. # 121 Trabs cum mutulis. # 129 Triclinia. # 220. 42 & 54 Triglyphi contra medios tetrantes columnarum con- # ſtituendi. # 130. 60 Trihemitonium. # 176. 5 Tunicætres in cruſtationibus. # 239. 49 Turres. # 31. & 32. per totum. Tuſcanicarum ædium, rationes, genera, uestigia or- # thographiæ ab # 147. ad. 152
V. VAluæ Scenæ. # 192. 45 Valuatæ fores. # 147. 6 Vapor. # 30. 43 Ter. Varro ſcripſit de Architectura. # 233. 4 Vaſa Theatri. # 183. 52 Vectigalia publica. # 263. 11 Vectis ratio. # 331. 10 Venetiarum deſcriptio. # 204. regio temperata. # 209. 12 Venter. # 264. 30 Ventinocent, lædunt, uitiant. # 38. 52 Ventorum nomina, qualitates, numerus, & plura de # ventis a # 39. ad. 44 Ventorum diagrammata. # 43 Ventorum temperamenta. # 252. 15 & 43 Venuſtatis ratio habenda. # 24. 21 Veritas in rebus duplex. # 1. 30 Verticalis officium. # 305. 39 Vestibulum. # 223. 11 Veſtigia diuerſa murorum. # 35. propugnaculi ſe- # cundum noſtratempora. 37. prostylos, & am- # phiproſtylos. 95. peripteros. 97. dipteros. 99 # hypæthros. 101. ædium cum podio. 109. pro- # ſtylos Doricæ. 137. exaſtylos Doricæ. 139. # Tuſcanicæ ædis, 149. & 150. rotundæ ædis. # 152. 153. Fori 160. baſilicæ 164. Baſili- # Cæ Vitruuianæ 166. Theatri latinorum. 188. # Theatri Græcorum 195. Laconici. 198. Pa- # læſtræ 200. Cauædiorum,tetraſtyli. 211. Tu- # ſcanici. 212. diſpluuati. 213. testudinati. # 214. Corinthij, & priuatæ domus. 216. & # Græcorum domus 227. Veſtini. # 254. 1 Villa. # 223. 26. & 224. per totum. Vinaria cella. # 224. 43 Vinum Græcum. # 60. 26. protroſton,mamertinum, # Falernum, Meliton. Cæcubum. # 255. 15 Virtute continere quid. # 4. 28 Viſcoſum. # 58. 47 Vitex. # 76. 6 Vitruuius Cæſari notus,& Auguſto commendatus ab # Octauia ſorore, machinis præpoſitus. 3. 6. ha- # buit conditiones Architecti. 6. & 7. defendi- # tur. 156 Viua calx quæ. # 59. 2 Vlmus. # 75. 16 Vlua. # 50. 17 Vmbra. # 282. 17 Vmbræ meridianæ æquinoctiales uaria in uarijs locis # 306. 8. Voces ad cantandum aptæ, ex locorum proprieta- # tibus. # 259. 22. & 207. 32 Vocis diſtinctio. # 173. 2 Vuoluptas quid. # 19. 57 Volutæ conditiones. # 115. 38. ſunt ornamenta, # non partes capitulorum. # 123. 5 Vox a natura, ſermo ab institutione. # 48. 45 Vox quid, & de uoce plura. # 171. ad 173 Vrna. # 224. 59 Vſus. # 5. 17 Vſus, & abuſus. # 5. 17 Vtilitas. # 4. 31. eius ratio habenda. 24. 20. fi- # nis est omnium artium. # 24. 46 Vtilitas, uenuſtas, firmitas in operibus requiruntur. # 25. 58. Vlgus umbras putat quæ ad mentem pertinent. # 6. 3
X. Xis̄ta. # 199. & 201. 7. & 226. 24
Z. ZOdiacus. # 283. 46 Zophorus. # 118. 31 Zoylus. # 232. 22. & multa ibi de Zoylo. Zyga. # 75. 60. & Zygiaibidem.
Errata. primus numerus paginarum ſecundus linearum eſt. 2. 41. # Auguſti. & 43. Augustum. 3. 41. # Appone. Quid ſit Architectuura, & de # Architectis inſtituendis. # cap. 1. 13. 16. # obruitur. & 43. quod. 16. 43. # fines. 19. 21. # quo. 22. 15. # ingreſſorem. & 20. nauibust, & 56. ue # ri 24. 32. # ſiclegas. aut publicorum, aut priuatorũ # ædificiorum explicatio est. 25. 53. # uenustatis. 26. 36. # qualitas. 28. 22. # eorum, quæ dicta ſunt. 29. 39. # haberi, & 41. natura. 31. 16. # ipſæ. 33. 53. # dentes. 36. 20. # plateis. 36. 12. # ſupra. 39. 30. # naturæ. 41. 3. # inoppoſitis partibus. 46. 28. # delectatus. 47. 25. # cum ſuo nomine. & 42. ſcriptorum. 49. 22. # qua. & 25. innixa, & 52. luto. 53. 59. # mutuauit. 58. 8. # nominare. 60. 11. # naturæ. 61. 6. # lapicidinis, & 38. cædendis. 62. 1. # perſpicuos. 68. 29. # aut. 69. 20. # contignationibus. 73. 44. # uermiculum. 79. 20. # deleatur parentheſis, & legatur, ut non # omnibus. 88. 13. # hominis. 98. 58. # peripteros legenda ſunt illa cum litera tex-# tus. uſque ad. Metelli Iouis. 99. # linea. 34. a pſeudodipteros, uſque ad lineam # 48. textus eſt. 115. 40. # ſingularum actionum tetrantes. 126. 56. # pauciora. 131. 53. # dictum, & 54. partiendam, & 60. # hypotrahelio contrahatur columnæ. 133. # in diagrammate capituli Dorici deſunt literæ # quas lectoris diligentia apponet. 147. 42. # ſecuriclis. 159 12. # mœniana. 172. 10. # impediuntur. 175. 60. # ducas. 178. 5. # intentionem. 183. 51. # de Theatri uaſis. 184. 17. # ponanturq́;. 193. 58. # anguli. 208. 22. # lege. Græciæ. 317. 3. # a. b. c. d. non habent reſponſum in dia-# grammatæ atrij priuatæ domus in ueſtigio, ſed di-# ligens lector apponet. 219. 52. # pars ſumatur in alis. 221. 30. # baſilicis. 223. 52. # deſignetur. 224. 50. # equis. 226. # diagramma. A. locum ignis ostendit, locus # est in plano peruſiæ in antiqua æde, & aliud dia-# gramma idem oſtendit, locus ab urbe ueteri non # longe diſtans. 240. 11. # bene. 241. 25. vncinatas. 28. # interiores. 38. me-# galographiam. 243. 32. # cryptis. 244. 12. # exeretæ. # 18. præparetur. 246. 28. # lædi. 248. 35. # imitari. 252. 1. # halitus. 255. 40. # ſchænantos. 256. 57. # halitus. 258. 46. # uitibus. 216. 17. # autem. 267. 55. # militiæve. 268. 5. & 6. 268. 4. # corporis. 6. heroesq́;. 271. 26. # conſtituta. 291. 15. # iugum. 319. 17. # Quoniam ubi citantur literæ diagram-# matis. C. poſiti ſupra. in pagina. 317. repo-# nendæ ſunt in eo diagrammatæ literæ. & nu-# meri qui citantur. 322. # Deſunt literæ in figura, quæ poſita eſt in paginæ # 324. ubi deſcribitur cylindrium horarium.
FINIS.
Pauſaniac Finis
M. VITR V VII DE ARCHITETTVRA LIBER PRIMVS. 10

GRaecorvm mos eſt, ſi quos ſibi authores exponendos, ac interpretandos ſuſce-perint; præponere aliqua in gratiam ſtudioſorum: quæ facilem ad id, quod pro-poſitum eſt, aditum faciant. Nos optimum hunc morem ſequentes,id magis ex animo conſtituemus initio Architecturæ: quæſola omnium artium princeps, ac domina, ſola iudex, ſola ( ut ita dicam ) Regina eſt artificiorum,et inuentorum omnium. & quemadmodum ſapientia ſuas babet partes; quarum ſingulæ in præ-fationibus ab ijs explicantur; ut ad quam quæque ſcientia referatur, agnoſcere, & quid quæ præſtare queat, intelligere poſſimus: ita in bac præcipua opificio-rum gubernatrice faciendum iudicamus. Nam de ui, & natura ipſius artis dicendum est prius, unde ortum, incrementum, & abſolutionẽ artes ſuſcipiant: quo inter ſe quæque diſcrimine differant. deinde propius de Architectura ediſſerendum eſt: quid ſit, qua ratio-ne, quo fine, & officio dignoſcatur. Multæ ſunt eius generis, quod Græci ποiτήτα, qualitatem latinorum plerique uocant, formæ, acſpecies: ex his una eſt: quæ habitus, uel inhærens affectio nominatur: quam nos ad eas res transferre ſolemus; quæ cum inſint, ægrè ab ijs, in quibus inſunt, dimoueri poſſunt. buiuſmodi uir-tus ipſa eſt, uitium item, & ſcientia omnis, necnon ars quælibet, & affectio firma, & inhærens animi ſiue cor-poris, ac ut præteream,quæ nobis diuinitus, atq; aſpiratione aliqua adueniunt: de ijs tantum nunc agimus, quæ ipſi labore noſtro, ac ſtudio comparamus, & in animos nostros adiuuante natura, uſu, atque arte induci-mus. Harum quædam mentis, quædam uoluntatis affectiones, uel habitus uocantur. Mens tribus afficitur modis: aut enim ad falſum ducitur errore principiorum decepta: aut bæret; aut ad uerum directa, illud tan-tum amplectitur. ſi fallitur, cæca, & ignorans, & peruerſa: ſi bæret, incerta hæſitans & inconſtans, ſi ue- rum tenet, ſciens, & ſapiens habetur. Cæterum, quia duplex in rebus eſt ueritas: aut enim neceſſario, aut utcunque ineſt. Si mens uerum illud neceſſarium fouet; aut primis notionibus inbæret, aut cauſarum conſe-quutioni, aut utriſque pariter. Sunt enim notiones quædam rerum in animis hominum inſignitæ: quarum uo-cabula qui certo tenet, rem quoque fateri neceſſario cogitur. quis enim non planè ſentiet totum ſua parte ma-ius, ubi quid totum, quid ſit pars nouerit. Quæ tertio ſunt æqualia, quis neget ea inter ſe quoq; æqualia eſſe, ubi quid ſit æquale intelliget? ex ijs altera illx mentis affectio habet ortum: quæ cauſis, & ſe conſequentibus rebus obfirmatur: unde firma, & conſtans rationis concluſio est profecta. Prior autem illa mentis nomine inſignitur. posterior hæc ſcientia nominatur. Verum ſiſolo, unicoq́; mentis obtutu; tum notiones illas, tum rerum conſequutiones in unaquaque ſcientia percipiet: nulli dubium,quin ſapiens uocari debeat. Hæcigitur ea ueri ratio præſtat, quæ neceſſarium conſequitur. quod ſimens in his uerſatur, quæſecus fieri poſſunt. aut in ijs dirigendis laborabit, in quibus actio, & uit& moderatio poſita eſt, ut ſibi, familiæ, ac patriæ conſulere ac prodeſſe queat. aut in his, quæ ad humanos pertinent uſus, inuigilabit. Sic ædificia, mercaturam, uenatio-nem, militiam: agrorum cultum, medicinam, ſic demum inſtituet quæcunque hominum commodis, utilitatiq; conducant. prudentia igitur aget( ex eius enim ratione iuſti, fortes, temperantes, munifici,amici, ueraces, boni denique ac uirtute præditi,& præterea ſumma illa heroica uirtute illustres efficimur) arte uero conficiet. unde quid ſit ars apertè iam uidemus. Mentis enim habitus,& inhærens affectio eſt quædam: qua opera omnia ra-tione,& directione perficiuntur: ut homines bene ſe habeant in his rebus quæ ſpectant ad uitæ utilitatem. Cauendum igitur eſt nè peruerſa huiuſmodi aliqua affectio in noſtris inſideat animis: quod enim diu perma-net, ægrè dimouetur. cauendum etiam eſt, nè temere ( id quod ſæpè fit ) alicuius artis uocabulo, ſeu titulo quoslibet ornemus: non enim ſemper eſt integrum, nel mediocris peritiæ, aut Fabrum, aut Architectum uocare aliquem: ſtudio nanque, & labore, & cognitione multa opus eſt, antequam in menteimpreſſa, & in-ſignita ſit affectio illa, quæ tanquam regula futura ſit operum noſtrorum. Sed hactenus de ui, & ratione Artis: nunc de ortu, & incremento artium dicendum eſt. Experimento oritur Ars. Experimentum est ſimilium rerum animaduerſio conferens ad Artis principia inuenienda. quemadmodum ueſtigium ad inue-niendum leporem. Non enim leporis pars eſt ueſtigium: Sed occaſio inueniendi leporis: ita frequens ex ſen-ſu orta memoria: & rerum ſimilium comparatio efficit, ut id, quod ſeparatim ſæpius factum est,in uniuerſum colligatur, & communi comprebenſione mens ipſaproloquium quoddam effciat, quod eſt Artis principium. Ex multis ergo huiuſmodi præceptionibus in rem unam conſentientibus,& quaſi conſpirantibus quæque Ars ortum habuit. Quod ſiquis experientiam arti conferat; effcax certè aliquanto magis in opere perfi-ciundo experientia eſt: manus enim experti ob conſuetudinem, & exercitium promptior eſt. ſed Ars excel- lit, multo magis, & Præstat: quippè quæ ad ſcientiam proximè accedit. docet enim & quæſitis refpondet; & rerum rationes reddere potens est: unde ars proxime adſapientiam accedit. inditium autem ſciendi efficax est, alios docere poſſè, perfectio enim in eo poſita eſt, ut alium nobis ſimilem efficere poſſimus: quod nec facit nec præstat experientia, & licet expertus alteri quomodo facit, oſtendat, non tamen reddere de eo quod fa-cit, rationem poteſt, cum extra ſenſum nihil adhibeat, quod ex Platonis ſententia ſeruile opus eſt, niſi forte ex-perientiam uoces: cum quis Arte iam parta quicquam ex arte facit. ſed hæc aliò ſpectat. Artis autem eſt alterum ſibi ſimilem constituere; & artifex etiam dici uel oſcitans poteſt, & ſtertens. intus enim habet id, quod eſt. ſed expertus ſolo ſenſu nititur. Cæterum artes quidem omnes initio paruæ ſunt, ſed tempore coa-leſcunt: nec propterea minus rerum inuentoribus debere nos decet: ipſi enim ( quod difficillimum eſt ) princi-pium inuenere. quod qui recte habet, dimidium totius habet, uis enim maxima in his ineſt: quod uel medio- criter in Mathematicis eruditus planè ſentit. Nemo bercle eſt; qui non uideat quàm certa, quàm commu-nia, quàm obuia ſint ea; quæαξiώματα græci, prolquia latini uocant. omnia tamen recondita, & abstruſa; quæ in ijs diſciplinis habentur, ab ijs profecta, & deducta ſunt æque, ac ab uno principe gens omnis, & po-pulus uniuerſus regitur. paruum, ac nihil ferè uidetur proloquium illud: plura, quæ uni reſpondent, ſibi inui-cem reſpondere: paruum tamen illud à Phyſicis ad motiones, ad corpora, ad tempora, ad ſpatia locorum. A muſicis uerò ad fides, ad neruos, & uoces,ab ijs, qui proſpectionum uim contemplantuï, ad radios, ad lu-mina: ac demum ab alijs ad res alias accommodatur, unde omnis doctriuæ uis, & ratio manare ſolet. maxi-mè igitur inuentoribus gratiæ habendæ: maximæ & his, qui nullo parcunt labori: ut communia illa, perfpe-ctaq́; notitiæ primordia propoſitis Artibus, & ſcientijs adiudicant. Sed nos ad reliqua. I am in artibus diui-dendis non ſequar exactam illam & exquiſitam partiendi rationem, dialecticorum methodis institutam, ni- mis enim ſtud io ſorum uota retardarem, & parum prodeſſem, præterea nemo eſt qui neſciat ingenuas & li-beras eſſe artes ſeptem, quarum tres ad ſermonem, quatuor ad quantitatem pertinent. atque ibi Gramma-ticem eſſe orationis auctricem, & ſcripturæ moderatricem. logicem quoque eoſpectare, ut ſermonem ad do-cendum inſtituat, ut Rhetorices ad perſuadendum, & ſi uis addere poeticem ad delectandum. hic uero tam continentem, quàm ſecretam, & diſparatam quantitatem haberi, unde menſuras,motus,numeros ſimplices, atque ad ſonos comparatos diſcutimus. prætermittam quoque uiles illas, & ſellularias, quænec artis nomi-ne dignandæ ſunt. Nec ad rem noſtram facere exiſtimabo artes illas, quæ diuino inſtinctu, & afflatu in ani-mis nostris immittuntur, quoniam non eò tendimus, ut omnia complectamur, quæſub nomine artis communi quadam ratione contineri ſolent. Ad nos ergo illæ artes neceſſariæ pertinent, quæ cum dignitate hominum commoditate, & uſui comparantur. cuiuſmodieſt Nauigatio, Militia, Aedificatio, Agricultura, Venatio, Pictura, Scalptura, Lanificium, ac denique Medicina, & ſi quæ ſunt aliæ,de quibus duplex conſideratio ha-betur, una est, quatenus ratiocinantur, & regulas operandi certas ſtatuunt, & terminatas, altera quate-nus alacritate quadam & manuum promptitudine ad opus aggrediuntur, ut in re ſubiecta formas animo an-te perceptas, in humanos uſus edant. Hinc eſt quod ex artibus nonnullæ ſunt quæ propius ad ſcientiæ no-tionem accedunt, quædam minus. Artium, quæ dignitate, & uſu præcellunt, eo nomine illuſtres, ac prin-cipes haberiſolent: quod diſciplinis maximè innitantur, ac præſertim Arithmeticæ, & Geometriæ. reliquæ minus idoneæ, aptæq́; ad nobilitatem. quo fit, ut Architectura omnium princeps haberi debeat. de qua prius, quàm aliquid diſſeramus, interponenda eſt M. Vitru. epiſtola: qua optimo Principi Auguſto ſuum dedicat opus primum ut de ſe bene merenti gratias referat. Deinde ut munificentiſſimum Principem iuuet in ijs rebus, quæ ad ornatum, et ſplẽdorem urbis pertinere uidebantur. ſimul. n. & animi gratitudinem, & iudicinm oſten- dit: dat enim quod ſibi danti carisſimum erat: & illi accipienti gratiſſimm. Octauium Cæſar in Filium adop-tauit. ſucceſit & uirtuti, & Imperio. primumq́; illi Aguſti nomen inditum: quod nomen licet ob auctum Imperium ſibi comparauerit: non minus tamen ob studiorum, & rei literariæ curam, & ingenuarum arti-um amplitudinem illi conuenire potuit. Reliqua, quæ ad Aguſtum pertinent in ipſa epiſtola ſunt expedita: in qua illud etiam obſeruandum, quod procul ab adulatione Vitr. meritas Auguſto laudes, & eas, quæ illi ma-ximè placerè poterant: prudenter quidem tribuit, & apte concedit. Hunc igitur in modum aggredtiur.

20 30 40 50 60 10 20 30 40

Cum diuina mens tua, & numen Imperator Cæſar Imperio potiretur orbis terrarum, inuictaq́ue uirtute cunctis hoſtibus ſtratis, triumpho,uictoriaq́ue tua ciues gloriarentur, & gentes omnes ſub-actæ tuum ſpectarent nutum: Populusq́; Romanus, & Senatus liberatus timore ampliſsimis tuis co-gitationibus, conſilijsq́ue gubernaretur,non audebam tantis occupationibus de Architectura ſcri- pta, & magis cogitationibus explicata edere: metuens ne non apto tempore interpellans, ſubirem tui animi offenſionem.

50

Augusti tempore pax uniuerſum orbem habuit: Ianifores clauſæ: Imperium unius nuturegebatur: & nil erat, quod Romanis ciuibus timendum eſbet; et. Tranquillaforſan, & pacata tunc erant omnia: quoniam pa-cis author, libertatis uindex, ſalutis opifex, eo tempore natus eft Dominus noſter Iesvs Chriſtus. { Non audebam tantis occupationibus. } dum enim in actione uerſamur,non uacat, ut studijs operam demus. præſer tim in tanta rerum administratione, qua uniuerſus orbis niti debebat. obſeruanda igitur occaſio eſt & tempus aptum, cum quid agere instituimus.

Cum uero attenderem te non ſolum de uita communi omnium curam, publicæq́; rei conſtitutio-nem habere; Sed etiam de opportunitate publicorum ædificiorum, ut ciuitas per ſe non ſolum pro- uincijs eſſet aucta: uerum etiam ut Maieſtas Imperij publicorum ædificiorum egregias haberet autho ritates: non putaui prætermittendum, quin primo quoque tempore de his rebus ea tibi ederem.

60

Pacatis rebus tranquillè urbs agebat: Sed uirtus irrequieta Principis domi contineri non poterat ocioſa, quin ad pacis ſtudia conuerſa, urbem magnificentia ædificiorum ornaret, lætareturq́; quod marmoream, ex lateritia stratam relinqueret. ut merito Principis uoluntati quiſque contenderet, quamprimum egregiè ſa tisfacere. unde Vitr. incæptum iampridem opus, ac patri Auguſti promiſſum, filio tandem præſtet.

Ideo quod parenti tuo de eo fueram notus, ut eius uirtutis ſtudioſus. Cum autem concilium cœ-leſtium in ſedibus immortalitatis eum dedicauiſſet, & Imperium parentis in tuam poteſtatem tranſtu-liſſet, illud idem ſtudium meum in eius memoriam permanens, in te contulit fauorem.

Siutrei, ita & amicitiæ paternæ hæredes filij eſſe debent, æquum putat Vitruuius, ut Auguſtus non ingra tum habeat eius erga ſe ſtudium: quod multo ante in patrem contulerat: non ſolum propenſam animi uolunta tem ſe habuiſſe erga Cæſarem: Sed & beneficijs deuinctum, & ab Auguſto dignitatibus ornatum ſe dicit; quo fit, ut honeſtior, & iuſta magis cauſa extiterit dedicationis. inquit igitur.

10

Itaque cum M. Aurelio, & Publio Minidio, & Gn. Cornelio ad apparationem baliſtarum, & ſcor pionum, reliquorumq́; tormentorum refectionem fui præſto, & cum eis commoda accepi: quæ cum primo mihi tribuiſti: recognitionem per ſororis commendationem ſeruaſti.

Militaſſe Vitruuium uel exercitum ſequutum fuiſſe, ex eo quoque loco dignoſcitur, ubiin octauo libro lo-quitur de proprietatibus nonnullorum locorum & fontium Cap. I I I I. cum dicit. #C. Iulius Maſsiniſſae fi-lius, cuius erant totius oppidi agrorum poſſeſsiones cum patre Cæſare militauit. #Is hoſpitio meo eſt uſus, ita quotidianum conuictu, & reliqua. Præfuit apparatui bellico, refectioniq́; tormentorum: quod qui- dem quanti faciendum erat, ex. X. libro. facile dignoſcitur: eoq́; loci differo explicare, quid baliſtæ, quid ſint ſcorpiones: ne ordo ſcientiæ præuertatur. In aliquibus codicibus legitur, P. Numidico, uel Numidio, in aliquibus. L. Muſſidio, memini me in quodam numiſmate de L. Muſſidio legiſſe ipſum monetæ cudendæ præ fuiſſe. Quis ſit hic modo ſcire parum refert.

20

Cum ergo co beneſicio eſſem obligatus, ut ad exitum uitæ non haberem inopiæ timorem: hæc tibi ſcribere cæpi; quod animaduerti multa te ædificauiſſe, & nunc ædificare. reliquoq́; tempore, & pu-blicorum, & priuatorum ædificiorum pro amplitudine rerum geſtarum; ut poſteris memoriæ trade-rentur, curam habiturum, conſcripſi præſcriptiones terminatas, & eas attendens, & antefacta, & fu tura qualia ſint opera, per te nota poſſes habere: nanque his uoluminibus aperui omnes diſciplinæ rationes.

30

Octauia Auguſti ſoror Vitruuium commendauerat Auguſto fratri: ea commendatione Auguſtus recogno-uit Vitruuij studium erga patrem ſuum, commoda, & honores illi propterea contulit: & beneficijs eum de-uinxit: unde cum non timeret ſenij paupertatem, tantam nactus occaſionem ſcripſit de Architectura, præce-ptaq́; diſperſa & fuſa tanquam membra in corpus unum redegit: & principi ædificationi dedito dedicauit: unde, ut dixi, & gratitudinem, & iudicium mirum oſtendit.

Conſcripſi præcriptiones terminatas, ut eas attendens, & antefacta, & futura qualia ſint opera, per te nota poſſes habere.

Vtinam temporib. noſtris id obſeruarent ædificantes: & multo ante animo prouiderent qualia futura, & quos effectus habitura eſſent opera. Siquidem inditium hoc eſſet præhabitæartis: nec res ullas temerè ag grederentur. Qui uero negant præuideri poſſe animo. quicquid inde opere futurum eſt, neſciunt proſecto quid ars, quid uſus, quid diligentia præſtare poſſit. Sed nos adreliqua πpoλoyóμεva. quæ quoniam Vitruuianis uerbis continentur; ea Dei Opt. Max. implorato auxilio aggrediemur.

40

Architectura eſt ſcientia plurib. diſciplinis, & uarijs eruditionib. ornata: cuius iuditio probantur omnia, quæab cæteris artib. perficiuntur opera. Architecturæ nomen a principatu deductum eſt, quem tenet inter artes omnes illa notitia: cui nomen huiuſmodi impoſitum eſt. Plato enim Architectum præeſſe in-quit his, qui artib. utuntur: unde nec faber eſt, nec cerdo, nec ædificator, nec ſepar atim artifex ullus: ſed caput, præſes, iudex, dirctor artificiorum, artificumq́; omnium. Siquidem non ante Architecti nomen ſibi uendicare potuit, quam multa, & uaria eruditione, & doctrina imbutus fuerit: multarum artium ſecreta dignouerit: ſubtiles diuerſarum notitiarum rationes perpenderit. Cum igitur præſit: nil aliud agit, quam do cere, demoſtrare, diſtribuere, deſcribere, præcipere, & iudicare, quibus muneribus elucet maximè Ar-chitecturæ dignitas, ſapientiæ proxima inter artes, tanquàm heros præcipua quædam, & inſignis. Sola enim artefactorum rationes inquirit: ſola abſtruſas, & abſconditas res inueſtigat: ſola certiorum ſcientia rum particeps eſt Arithmeticæ ſcilicet, & Geometriæ ſine quibus uilis eſt ars omnis, & abſque dignita-te. inquit igitur. Architectura eſt ſcientia. # Et ſcientiæ nomine notitiam, & præceptorum multorum quandam quaſi comprchenſionem mtelligit ad certum finem tendentium. Scientia ergo generis locum tenet in hac diffinitione: quare adhuc communis eſt ratio Architecturæ: cum igitur diffinitio id præſtare debeat; ut uim, & naturam rei, de qua agitur, explicet: adduntur præter genus diſcrimina quædam: quæ planius rem declarant, & certius eam præfiniunt, ſecernuntq́; ab alijs rebus. ea Junt huiuſmodi. # Plurib. diſciplinis, & uarijs eruditionib. ornata. # Nam his conditionib. ſeiungitur Architectura ab ijs notitijs: quæſepara tim aſenſibus profectæ, experientia quadam comparantur; & uſu, manuumq́; tractatione ex uiſu perficiun-tur: Sed & adhuc fuſior, quam par eſt, Architecturæ diffinitio: nam & Oratoris, & Medici, & aliæ mul- tæ multorum artes ornatæ ſunt pluribus diſciplinis, & uarijs eruditionib. Quemadmodum conſtat apud Tub-lium; & Galenum, & alios authores. Quare adduntur, & illa uerba. # Cuius iudicio probantur om-nia, quæ cæteris artibus perficiuntur opera. # Preſſius enim & propius rem oftendunt: nam iudicare ar tificum operaſoli conuenit Architcturæ. Artibus enim plurimis, atque laudatiſſimis, & præſtantiſſimis orna tur Orator, Medicus item uarijs eruditionibus, & diſciplinis præſtat. # Sed uterque alio fine, atque alio. Ille enim ad perſuaſionem, opinionemq́; inducendam affectibus, & argumentis ſe acconmmodat. hic ad ſanitatem uel inducendam, uel conſeruandam. Architctus autem ad iudicium, approbationemq́; artificiorum noti-tiam rerum refert. Quoniam uerò niſinotas res, & confectas iudicare poſſumus: ideò iudicium Architectu ræ in his rebus eſt; quæ a cæteris artibus proficiſcuntur. unde ſumma ueri Architecti diffinitio binc habetur. Architectus est, qui certa, ac admiranda quadam ratione ac uia, tum mente, animoq́; statuere, tum opere, perficere nouerit eas res, quæ ad bumanæ uitæ uſum pertinere poterunt, onera ingentia mouendo, corpora multiplicia partiendo, opera diuerſaſtruendo. # Architectura igitur eſt ſcientia pluribus diſciplinis,& ua rijs eruditionibus ornata. # Doctrina, & diſciplina re ipſa idem ſunt, terminis differunt. doctrina eſt, quam magiſter docet: Diſciplina, quam diſcipulus addiſcit: nihil autem addiſcitur, niſi quod docetur. Oratio do-centis, auditus addiſcentis, doctrina a docentis animo in orationem: diſciplina ab addiſcentis aure in animum deſinit: aſcenſus, & deſcenſus idem ſunt re ipſa: ratione, habituq́; differunt. # Sed utile, pulchrumq́; eſt ratio ne ſtatuere, & uſu oſtendere, in eo doctrina, in hoc eruditio eſt. Cuiusiudicio probantur. Iudicare de re bus excellentiſſimum eſt, non alijs datum, quam ſapientibus, & prudentibus, iudicium enim eſt de rebus notis: & ipſo probantur res ideſt fertur ſententia, oſtenditurq́; qua ratione aguntur, uel perficiuntur. approbat ue- rò Architectura omnia, quæ ab cæteris artibus perficiuntur opera. Opus eſt res illa, quæconfecta uidetur, ubi qui conficit a conficiendo ceſſauerit: operatio eſtmotus conſicientis, dum conficit. actio eſt ciuile nego-tium, & officium; quo præſtito nullum opus inde reſtat: opera igitur probantur Architecturæ iudicio: opera inquam artium, quarum rationes ad ipſam principem referuntur. atque buiuſmodi eſt Architecturæ diffinitio, in qua uis eſt rerum omnium, & uirtus eorum, quæ in hac tractatione continentur. quod ut clarius expedia-tur, nam mirum eſt, & ſecrctum quod dicturus ſum. dico in omni ſcientia diffinitionem rei, qua de agitur: ad quam ſcilicet, quicquid in ea ſcientia tractatur, referri ſolet. uirtute continere quicquid ad dubiorum ſolutio-nem, rerum inuentionem, & ſecretorum illius explicationem ſpectat. Virtute continere intelligo poße effice re, & quaſi producere, quemadmodum ſemen nirtute continet ftores,folia, & fructus. Cum igitur res re-ctè eſt diffinita: tunc ea diffinitione obſcuræ quæſtiones explicantur: ordo rerum expeditur, inuentio, & pro- batio proficiſcitur; huius ratio eſt, quoniàm rei diffinitio principium eſt; quod tanquàm artis præceptum, ue-rum, utile, & accommodatum eſſe debet, ( ut inquit Galenus, ) uerum, quia nil niſi uerum comprehenditur: utile, quia ad finem tendit. Vtilitas enim aliud eſt nihil, niſi rerum comparatio adfinem: qui rationem bo-ni habet; uerè itaque ars nulla, quæutilis non eſt, ars merito uocaridebet: Accommodatum, & applicabile, ( ſic dicunt, ) quia niſi referatur ad id, cuius eſt principium, nihil inde ſequitur. conſentanea igitur præce-pta, & principia eſſe debent: multa enim uera ſunt, quæ conſentanea non ſunt. Oportet igitur ut uera ſint, & utilia, et conſentanea: a ueritate babent quod ſub notitiam cadunt, ab utilitate, quod uerè conſtituunt,a conformitate, quod probant, concludunt, & lumen rebus afferunt: qualia ea ſunt, de quibus dixi: quorum nocabula cum primum intelliguntur, cogitur mensipſis conſentire. quæ poſtea rebus alijs accommodantur: nam illud, & alia eius generis: ſiab æqualibus æqualia auferantur, reliqua quæſunt, æqualiaſunt, non mo do uerum eſt; ſed uirtutis maximæ: a Phyſicis enim ad motiones, tempora, & interualla: a Geometris, ad menſuras, & magnitudines: ab Arihmeticis ad numeros, a Muſicis ad ſonos, & interualla, a Medicis ad uirtutes rerum, & qualitates transfertur, cum ergo rei ſubiectæ diffinitio, & explicatio naturæ principium efficiatur, & præceptum, nulli dubium, quin principij, & præcepti conditionibus & notis affecta, lumen re bus in ea arte, autſcientia, de qua tractatur, afferat, & inducat. Quod ex prædicta Architecturædiffini-tione facilè uidetur ex his, quæſequuntur.

50 60 10 20 30 40

Ea naſcitur ex fabrica, & ratiocinatione. Fabrica eſt continuata, ac trita uſus meditatio: quæ ma nibus perficitur, è materia cuiuſcunque generis opus eſt ad propoſitum deformationis. Ratiocina-tio autem eſt quæ res fabricatas ſolertia, ac ratione proportionis demoſtare, atque explicare poteſb.

Ex fabrica, & ratiocinatione naſci Architecturam, potect eliciex eius diffinitione: quod ut clarius in- telligatur, diffiniendum eſt, quid ſit fabrica, & quid ſit ratiocinatio; & hæ quoque diffinitiones uirtute con-tinentur in Architecturæ diffinitione.

50

Fabrica eſt continuata, & trita uſus meditatio.

Diuinum ſane optatum; ac uotum eorum est, qui mentem ad ſpeculandas res conuertentes, cauſas ipſarum inquirunt: & tanquam ab alto, & a longè ueritatem difpicientes, adſtudia, & labores accenduntur: Sed qui contrario modo affecti maximis in cælum laudibus doctos, & præſtantes uiros extollunt: & admiratione quadam ſuſpiciunt, ſcientias,& doctrinas: cæterum à laboribus abborrentes, cætera potiũs cucta faciũt ꝗ̃ ſtudere: & ſunt qui cum uideant neceſſario ornari opotere ſcientiarum, & eruditionum plurimarum diuer-ſitate, modo perfectè aliquam ſcientiam conſequi uelint, illas negligunt: & eas ſequentes dammant. hi om-nino relinquendiſunt. Pulchrum eſt iudicare poſſe, atque diſcernere mortalium opera, iudicium enim eſt uirtu-tis cuiuſdam præcellentisactio, ſed pauciſe laboribus dant, pauci ſtudium ſequuntur, pauciſe exercere, & è pellibus otij, ut ita dicam, ſe eximere tentant. ideo fit, ut nec iudicare, nec finem Architecturæ indipiſci queant. exercitio igitur, & ratiocinatione opus eſt, illo tanquàm patre, hac tanquàm matre Architecturæ.

60

Fabrica eſt continuata, & trita uſus meditatio.

Quicquid arte conficitur, ex notitia finis comparatur. Finis eſt in quem actio refertur, & cuius gratia fit, quicquid fit, in qua re animaduertit mens noſtra quid primum, & quid medium ſit: inuenitq́ principium præ cellentis cuiuſdam eſſe naturæ: & in agendo finem priorem eſſe, quàm eum, qui agit: nam finis eſt, qui ad agen dum excitat: quiuerò agit, prior eſt forma: inducit enim ille formam: nam forma acta res eſt. quare & ipſa materiam præcedit, non enm materia mouetur, niſi forma prius inſit in mente Artificis, medium uerò eſt res ſub iecta, in quam ſuam finis mittit ad principium ſimilitudinem: quam & ad finem principium remittit. hinc eſt quòd nibil fini conuenit magis, quàm principium. Præterea qui medio eſt impedimentum, aufert principium a fine: & medium ratione principij laborat, ratione finis quieſcit. Cum ergo quis fabricare intendit, finem agnoſcat, oportet: ſed ut finis cognoſcatur ſtudio, & cogitatione eſt opus; & quemadmodum qui telum mit-tit, id ad ſcopum non dirigeret, niſi oculos ad id intenderet: ita artifex, ſi alio conuertatur, finem non conſe-quitur. uſus ergo eſt res ad debitum finem referre, quemadmodum abuſus eſt; a debito fine detorqueri: Sed ut uſus ille habeatur, quo res ad finem diriguntur, neceſſarius eſt uſus alius, id eſt frequens, ac continua alicu ius uirtutis animæ operatio, hinc eſt, quod Vitruuius dicit.

10

Fabrica eſt continuata, & trita uſus meditatio.

Quemadmodum uia frequentia hominum teritur pedibus, ita continua finis meditatione mens conterenda eſt: ut uſus eius eluceſcat. hinc artis utilitas innoteſcit: quæ una inter alias præcipua eſt conditio. Sed qua ra tione tamſolicitè meditandum eſt? et ſine intermißione animaduertendum? niſi ut extra in re aliqua ſubiecta, tanquàm materia quadam, quicquid animo, & frequentimeditatione prius inerat, deformetur. hinc Vitru-uius. # Quæ manibus perficitur è materia cuiu ſcunque generis opus eſt, ad propoſitum deformatio-nis. # Virtutum actiones, & officia nullam extrinſecus rem ſubiectam perficiunt, ideò actiones illæ immanen tes a Philoſophis dicuntur. Sed Artifices aliunde quærunt, quod perficiant, extra enimeſt, quodarte labo-ratur, lignum, marmor, æs, & huiuſmodi, ſed non prius efficitur quippiam, qum meditatio finis frequens, & trita præceſſerit. quicunque ergo pluribus in rebusijsq; humanis uſibus neceſſarijs meditatione prius, dein-de manibus ſe exercuerit, is merito Architectus ideſt iudex artefactorum efficietur.

20

Ratiocinatio autem eſt, quæ rcs fabricatas ſolertia, ac ratione proportionis demoſtrare, atque ex plicare poteſt.

30

Ratiocinari hominis proprium eſt, uis autem quæratiocinatur, illa eſt, quæ conſiderat quidfieri, & quantũ præſtari poteſt cum omni operis rõne. hinc ὅcinando erramus, cum mens noſtra conſentire nõ facit rerum earum proprietates, quæ agere cum his; quærecipere, ac pati aptænatæ ſunt. ratiocinatur ergo homo ideſt fini prin cipium uirtute medij applicat: idq́, ut dictum eſt, hominis propriumeſt, quanquàm ex antiquis nonnulli cæte ris quoque animalibus rationis quandam ſimilitudinem particulamq́; conceſſerint: eaq́; docuiſſe homines mul tas artes prædicauerint: ab aranea texturam, a formica rem priuatam, ab apibus publicam, ab alijs mili-tiam, uel peritiam inſtruendarum acierum deſumptam dicentes: ſed nos ea naturæ impetus, momentaq́; non artis ratiocinia fatemur: quod ſi ars eorum naturalis, & inſita uirtus uocari deberet, cur non artem quoque lapidum, plantarumq́; uim nominare poſſemus? cælorumq́; artem diceremus: qua continua, & celeri, & ordinata motione feruntur? elementorum quoque uices, & temporum mutationes, & caducarum rerum gu- bernatricem artem appellaremus: Sed tranſlationes iſtas a rerum ſimilitudine deſumptas in tractandis artibus relinquamus. # Ratiocinatio igitur Arcbitecturæ parens ſolertiam requirit. Solertia eſt prompta,& expedi ta inuentio medij: medium eſt,quod cum extremis conueniens, ea quaſi componit adrem unam conficiendam. R atiocinatio igitur eſt ratio rerum fabricatarum proportione,& ſolertia non ſolum ratione demonſtrans,ſed or atione explicans,quod factum eſt. Proportio quid ſit dicemus ſuo loco. Proportione uti præcipue debe-mus; ſed cum neceßitas cogit demere, uel addere aliquid, tunc ſolertia opus eſt, quæ defectui proportionis, tanquàm medella adhibenda eſt: quod manifeſtius erit alio in loco.

40

Itaque Architecti, qui ſine literis contenderunt, ut manibus eſſent exercitati, non potuerunt effi-cere, ut haberent pro laboribus authoritatem. qui autem ratiocinationibus, & literis ſolis confiſi fuerunt, umbram, non rem perſequuti uidentur. At qui utrumq; perdidicerunt, uti omnibus armis ornati, citius cum authoritate quod fuit propoſitum, ſunt aſſequuti.

50

Allata Architecturæ diffinitione, explicatoq́; eius ortu, non uidetur ab re eſſe Architecti deformationem afferre, quemadmodum igitur abſque parentibus gigni nemo poteſt, ita abſque ratiocinatione, & uſu Archi-tectus fierinequit. quod ſi quis perſuaſum haberet ſola fabrica, uelſola ratiocinatione Architectum eſſe,fal-leretur certè: nam ſi rerum notitiam, & ſcientiam tantum haberet, uendicarcq; ſibi uellet Architectino-men, obnoxius certè eſſet, expertorum interpellationibus, & conuitijs, qui illum inertem, nibil agere ualen tem dicerent, contra uerò ſi quis leui de cauſa, quia manibus, & exercitio quodam tenui, ſine ratione fabri-caret, tanto nomine ſe dignum putaret, ſtatim ſibi a literatis os occluderetur cum rationes, & explicationes rerum ab illo expoſcerent. hinceſt, quod armatum, tectum, & ornatum omnibus armis eſſe oportet eum, qui eſſe, & dici Architectus uelit. tectum ad defenſionem, armatum, ad offenſionem, ornatum ad gloriam, ex- perientiam artificio fouentem. cur igitur experti authoritatem nonſunt conſequuti? quoniam Architctura naſcitur, a ratiocinatione. cur literati? quoniam Architectura naſcitur, a fabrica. Sed quæri poteſt, cur cum ars mentis habitus ſit, dictum eſt a Vitr. eos qui ratiocmatiomibus, & literis ſolis confiſi fuerunt, um-bram, non rem perſequuti uidentur? Reſpondetur, maiori hominum parti, res, quæ mentem pertinent, ui-deriumbras, & inanes quaſdam nebulas, rudesq́; homines ſenſibus tantum niti. Quare Vitr. non affirmat li teratos umbras ſequutos eſſe, ſed uideri dicit. Nam imperitorum iudicium de rebus apparentibus & ſenſi-bus ſubiectis fieri ſolet. Hinc errare mihi uidentur plerique, qui cum de pictura, & ſculptura ſent entiam fe-runt: quæ ſit earum nobilior, & præſtantior, quàmprimum ad materiam, tempus, incommoda, difficulta-tes, effectusq́; earum artium ſe conferunt, quæ ad corpus artis ( ut ita dicam ) non ſpectant: ars enim men-tis eſt habitus. unde egregius Bonarottus, non minus dum dormit, quam dum uigilat, non minus oſcitando, quàm agendo pictor eſt, & ſculptor, quare ita conſiderandum eſt; quis excellentior habitus eſt in mente Bo= narotti picturæ, an ſculpturæ: & prætermittenda ſunt marmora, colores, proiecturæ, proſpectus, difficul-tates, & copiærerum: forte enim hoc modo conſider antibus aliquid eſſet: quod rectè dicerent, uiderentq́ue utranque graphidis eſſe peritiam. Sed aliàs diſcutienda eſt hæc quæſtio. illud mterim egregie dictum puto a quo dam ſapiente, ſi artem, uſumq́; diſſocies, utilior eſt uſus expers artis, quam ars, quæſui uſum non habet. Ars infæcunda eſt ſine uſu, & uſus temerarius ſine arte. Inquit igitur Vitr. artem non debere eſſe ocioſam, ſed cum ea manus eſſe tractandas: idq́ alijs uerbis probare contendit.

60 10

Cvm omnibus in rebus, tum maximè etiam in Architectura, hæc duo inſunt, quod ſignificatur, & quod ſignificat. ſignificatur propoſita res, de qua dicitur, hanc autem ſignificat demoſtratio ratio-nibus doctrinarum explicata: Quare uidetur utraque parte exercitatum eſle debere: qui ſe Archite- ctum profitetur.

20

Ex artibus & ſcientijs nonnullæſunt, quarum finis ultra rerum ipſis ſubiectarum ſpeculationem non tranſ-greditur: quemadmodum eſt ſcientia de natura rerum & diſciplina quæque, id eſt Malhematica: aliæ ad actio-nem ueniunt: cæterum poſt actionem, nihil eſt, quod uideas, cuiuſmodi eſt canendi, & ſaltandi ars. Sunt de-mum quædam, quæ opus poſt actionem oſtendunt: qualis eſt ars fabrilis, ars ædificandi, & eiuſmpodi aliæ artes. eſt præterea & ars quædam: quæ ad capiendum, & acquirendum aliquid dirigitur, ut uenatio, aucupium, piſ catio, multæ quoque non ad ſperculationem, non ad actionem, non ad opus, non ad captionem diriguntur: Sed ad corrigendos errores, emendandosq́; aliarum defectlus: cum omnibus & ſupra omnes has eſt Architectura, ipſa tanquàm domina, & iudex: ideò fit, ut in ea præcipueres actæ, & confectæ, & earum rationes conſideren tur. quæduo igitur ſunt, quæ in omnibus contemplanda ſunt, ea maxime in Architectura uidentur, res ſcili- cet; quæſignificatur, & quæ ſignificat. effectus igitur omnes, & opera tum naturæ,tum artis, concluſio nes item omnes omnium ſcientiarum ſignificant, ſed rationes, probationes cauſæq́; ſignificant, & ratio eſt: quoniam ſignum ad rem ſignificatam refertur, effectus ad cauſam, concluſio ad rationem, & probationem, est enim ſignificare ſignis oſtendere, & quaſi ſignare, & ſignum imprimere: unde in omnire, quæ ratione per ficitur Artificis ſignum ineſt,id eſt idea, & ſpecies in ipſius mente concepta. Artifex enim prius,rmyr shoy. po stea materiemſignat extrinſecus. Forma habitus interior. Tum maxime etiam in Architectura. # Ma-xime, quare ipſa excellenter noſcenti uirtutires ipſas refert, quod eſt ſignificare, & præcipue artis cõceptionem dcformat. # Quare uidetur utraque parte exercitatum eſſe debere. Quiſquis quippiam agit præſtanti, & propria quadam uirtute debet excellere, ut quicquid agit perfestum ſit. tres enim opifices habentur diuinum, naturale, & artificioſum, ideſt Deus, natura, & homo. Nos de homine agemus. cum igitur ita præſtet, excellatq́; Architectura, ut artium cæterarum index, arbitraq́; eſſe cenſeatur, neceſſe eſt Architectum ita formari, ut iudicis officium præstare poßit. quare hæc quæſequuntur illi eſſe neceſſaria, dicerem. Primum ut natura docilis, ingenio perſpicax; & quanquàm ego diuinam indicem naturã eius, quiſuapte uiſit rerum in-uentor, & dostor: non tamen carere lude ſua illum arhitrabor: qui etiam docente alio cito addiſcit: quem-admodum infimænotæillum puto, qui neq; aſe ipſo, neque docentis opera eruditur: optimas ergo Architecti conditiones enumer at Vitruuius.

30 40

Qvare uidetur utraque parte exercitatum eſſe debere, qui ſe Architectum profiteatur. Ideſt in re ſignificata: quæ a fabrica oritur, & inre ſignificante, quæ a ratiocinatione proficiſcitur.

Itaqve eum & ingenioſum eſſe opurtet, & ad diſciplinam docilem, neque enim ingenium ſine diſciplina, aut diſciplina ſine ingenio perfectum artificem, poteſt efficere, & ut literatus ſit peritus graphidos, eruditus Geometriæ, optices non ignarus, inſtrustus Arithmetica. hiſtorias plures noue-rit, philoſophos diligenteraudierit. Muſicam ſciuerit. medicinæ non ſitignarus. Reſponſa iuriſcon ſultorum nouerit. Aſtrologiam cœliq́; rationes cognitas habeat.

50

Ingenium inuentioni, & doctrinæ deſeruit, hoc eſtrei: quam ex ſe facit & quam ab alio addiſcit. raro au temfit, ut inuentor aliquis omnibus numeris artem abſoluat. ideœ rectẽ Vitruuius.

Neqveingenium, ſine diſciplina, aut diſciplina ſine ingenio perfeste artificem poteſt efficere. Secunda Architecticonditio eſt educatio & exercitatio a teneris annis. in his diſciplinis: quæprimæ dicuntur cuiuſmodi eſt metiendi, & numerandi ars: Muſica quoque, & cœli, ſtellarumq́; , & motionum ratio diuina-rum. has opere parentum ſuorum habuit Vitr. ut in proœmio libri ſexti uidetur. Alia dos Architecti, audi-tus, & lectio: excellentium & præſtantium uirorum auditor, & lector fuit Vitruuius ut in ſecundi libri proœmio his uerhis explicatur.

60

Er inſequar ingreſſus antiquitatis rerum naturæ, & eorum, qui initia humanitatis, & inuentio-nes perquiſitas ſcriptorum præceptis dedicauerunt: itaque quemadmodum ab his ſum inſtitutus, exponam.

Alibi quoque pluries edem repetit. Auduiſſe quoque, & ſermonem habuiſſe teſtatur tum alibi, tum Cap. quarto octaui. Philologus enim fuii, & rerum naturæ ſtudioſus. Quarta conditio eſt laborum tole-rantia; uehemens animi propenſio, aßiduus rerum ſermo: unde illud eſt dictum, difficile eſſe inuenire hominmem ingenio acuto, & manſueto: ſed Vitr. ingenio acuto; & animo patienti excelluit. Quinta ratio eſt nibil amplius, quàm ueritatem quærere: quam ut conſequamur, neceſſaria eſt alia conditio: ea eſt ratio, & uia ueri inue-niendi, quam methodum appellant. quæ quoque nobis uſui parum eſſet, niſi & aliam haberemus, illam ſcili- cet, quæ in applicatione, & uſu conſiſtit. Quod uero Vitruuius appetens, & ſtudioſus fuerit ueritatis, quod regulam inueniendæ, quod uſum applicandæ habuerit,ſatis liquet in diligenti ipſius inueſtigatione,in ordina-ta artis tractione, in apta rerum ſignificatione. quod in proœmio quinti libri uidetur: & in proœmio ſcun-di: cum de ordine illius uoluminis rationem reddit: prædictæ ſeptem conditiones ex allata Architecturæ diffi-nitione, & origine deducuntur: quodrectè conſideranti eſt manifeſtum. Vitr. ergo emumerat quæ, qualia, quot, & quatenus eaſunt Architecto neceſſaria.

10

Et ut literatus ſit, & reliqua. Quibus enumeratis rationem affert, cur ita oporteat in ſingulis Archite ctum erudiri.

Qvae curita ſint, hæ ſunt cauſæ. literas Architectum ſcire oportet, uti com mentarijs memoriam firmiorem efficere poſsit.

20

Prudentis eſtiudicare, prudentia præterita cum præſentibus conferens futura dignoſcit, præteritorum ratio memoria continetur, ideo fit, ut Architecti iudicio memoria opituletur, firmitatem memoria comparatex frequenti lectione, firmitus enim res ſcriptis commendantur: neceſſeigitur eſt Architectum primam habere in ſtitutionem; quæ ad rectè loquendum,& rectè ſcribendum refertur: ut memoriam firmet commentariorum lectione: commentaria enim ideo dicta, quod menti committant, quæ in illis continentur, unde poſtea commi-niſci mens poteſt: ſunt enim breues, & expeditærerum narrationes, breuitate autem memoriæ conſulunt. le-gendum igitur eſt, & lecta diu mente peruoluenda, alioquin lectio male cederet, nam ſine frequenti meditatio ne lectio negligentes homines faceret, ſcriptis enim fidentes, mentem deſtituunt. Vitr. igitur & Græcas, & latinas calluit literas, Græcis nominibus uſus eſt. A Græcis ſe multa accepiſſe teſtatur,ſcire igitur literas eſt grammaticam noſcere,Grammatica enim litteratura nominatur. Deinde graphidos ſcientiam habere quo faci lius exemplaribus pictis, quàm uelit operis ſpeciem deformare ualeat. Mathematicis omnibus ſubiectæ artes ſunt quædam, quæ ratione ab illis acceptaſeſe ad opus accingãt Aſtrologiæ nauigatio, Muſicæ, praxis canendi; Arithmeticæ, parsilla, quæeodem uocabulo gaudet, ſed exercitio conſtat. Geometriæſolidorum, planorum-q́ue commenſus, & huiuſmodi Vitr. & præcipuas illas, & ſubiectas habere Architectum debere dicit, nec mirum, ab illis ratio, & res ſignificans, ab his effectus, & res ſignificata oſtenditur: quarum rerum utramq; efficere Architectum declarauit. Graphidis peritia eſt lineamentorum recta ductio pictoribus, ſculptoribus, cælatoribus, ſtatuarijs, & huiuſmodi alijs neceſſaria: quæ prædictis inſeruit artibus, ut Mathematicæ inſer-uiunt philoſophiæ, nam rerum commenſus, & terminos colligit, magnitudinem. ſed, & fines, magnitudo ue rò normis, & regulis habetur, regulæpedibus & uncijs diſtinguntur, normæangulis, fines uerò extimos ra dio, finitoreq́; , atque alijs inſtrumentis habemus, hinc partes inter ſe, & ad uniuerſam magnitudinem compa ratur, diſcrimine earum, & ſimiles rationes dignoſcuntur. quibus rebus, pictura, & colores addit, & um-bras: neceſſaria igitur eſt Architecto graphidis ideſt deſignationis, ut Itali dicunt, peritia. Nam Theatri conformatio,ſcenarum deſcriptio, belicum linearum circunductio, & ædificiorum, membrorumq́ defor-matio, ichnographia, & frontium deſcriptio, & alia eiuſdem generis ab ea peritia deſumuntur. quæ a Geo-metria profecta lineas ad perpendiculum ducere, angulos formare, centra media inuenire multiiuges figuras ducere ostendit, ideo Vitr.

30 40

Geometria autem plurima præſidia præſtat Architecturæ: & primum Euthigrammi, & circini tradit uſum: è quo maximè, facilius ædificiorum in areis expediunt deſcriptiones, normarumq́; , & librationum, & linearum directiones.

Menſurandi ars, quæ Geometria dicitur a terræmenſurationc, ortum habuit apud Aegyptios, deſignandis etiam ædificijs, atque omnium corporum deſcriptionibus maximè prodeſt: quemadmodum dictum eſt: prodeſt & planis librandis, & dirigendis, quod in octauo libro erit manifeſtum: ratio enim rerum illarum, a Geome-tria petenda eſt: ex qua etiam uſus circini, & normæ deducitur. nam ea prouidet rectas, obliquas, infle-xasq́; lineas, iuſtos, amplos, & ſtrictos angulos, iuga, circulos, circulorumq; partes, figuras item, & cor pora, pyramides, ſphæras, turbines, cilindros, & huiuſmodi. quæ omnta trabibus fornicibus, tholis, ma chinis, ſciotericisq́ maximas, & incredibiles penè utilitates præstant.

50

Item per opticen in ædificijs a certis regionibus cœli, lumina rectè ducuntur.

Optice proſpstus ratio estoculo, radio, interuallo abſoluta. totius partisq́; nomen. genus enim dire-ctum, reftexum, fractumq́; radium conſiderat: nam & lumen interualla diuerſorum generum tangit: resq́ue diuerſis medijs uidentur. perſpicua media, & aliquatenus denſa radios frangunt, cuiuſinodiest aqua, uitrum, nubes. ſunt & aliqua corpora perpolita, quæradios remittunt, cuiuſmodi ſpecula ſiue plana ſint, ſiue caua, ſiue conuexa, ſiue cilindro ſimilia. ſæpe enim directum lumen non impeditum effectus habet non inuenustos: ho rum omnium generalis quædam ratio eſt: quæ cauſas ſpeculatur, non ultimasq́; tenet in Philoſophia. Namq́ue illi ſubiecta est lux, oculis animisq́; mortalium iucundißima, quam cum in cubiculis, ædiumq́ conclauibus, æstus, tempestatesq́; occluſi uitamus, adeſſe maximè expetimus: atque hæc generis ratio est. Partis nomen experimentum innuit: nam in plano, certa quadam, & præfixanota, quæoculi uicem gerit, proiecturas ædi ficiorum, & corporum abſcedentiasq́; , interualla, & ſuperficies, & uerſuras radijs ad eam ductis osten-dit, & pulcherrime, amabiliſſimeq́; oculos fallit, de qua quidem re nos ſuo loco dicemus: cum de ſcenarum proſpectu in quinto, uel de pictura in 7. agemus.

60

Per arithmeticam ſumptus ædificiorum conſumantur, menſurarum rationes explicantur: diffici Iesq́; ſymmetriarum quæſtiones, geometricis rationibus, & methodis inueniuntur.

10

Vulgi iudicio præstantißimæ illæ artes cenſentur: quæ experientia, & uſu abſoluuntur: ab ipſis mathema ticis profectæ. quod quàm uerum ſit, illi iudicent, qui noſcunt quantum præſtat rerum cauſas dignoſcere. Cæterum utraſq; , & principes illas, & ſubiectas haſce neceſſarias Vitr. diciteſſe Architecto. Arithmeticæ praxis ad rationem, & ad calculum ducitur, & neceſſaria est ad ſumptus ædificiorum præuidendos: inanis enim labor, inutilis operum ingreſſus, cum ſumptus deficit. multa ſanè impediunt operum perfectiones: ſed pecuniæ defectus maximè: unde in proœmio decimi Epheſiorum lex laudatur a Vitr. Nam Architectus cum pu blicum opus curandum ſumit, pollicetur quanto ſumptu id ſit futurum tradita æstimatione magistratui bona eius obligantur, donec opus ſit perfectum. eo autem abſoluto cum ad dictum impenſa reſpondet, decretis, & honoribus ornatur. Item ſi non amplius, quám quarta in opere conſumitur: ad æstimationem est adijcienda & de publico præstatur, neq; ulla pœna tenetur. cum uerò amplius, quàm quarta in opere conſumitur: ex eius bonis ad perficiendum pecunia exigitur. Sed licet forte ratio ducatur facile, non tamen ita promptum eſt noſcere de quibus rebus facienda est, ideò in eodem loco inquit Vitr. { Nanque non ſine pœna graſſarẽtur imperitiſed qui ſumma doctrinarum ſubtilitate eſſent prudentes, ſine dubitatione profiterentur Architectu-ram. } Sed ulterius præter ſupputandi rationem: quæ figuratione, collectione, demptione, multiplicatione, diuiſione, & radicum inuentione, tam integrorum, quàm minutiarum, & certa quadam progreſſione con-stat, utilis Arithmetica eſt ad certam menſurarum rationem ostendendam, ac dubitationes explicandas, il-las inquam, quæ Geometrica ope diſſolui non poſſunt: quemadmodum libro nono Platonem, Pythagoram, Ar chimedem feciſſe legitur. & certè quidem certum est Platonis dictum, homines natura ad Arithmeticem aptos ad omnes diſciplinas idoneos eſſe: mirum enim ingenium, & mentis præſtantia eorum est.

20

Hiſtorias autem plures nouiſſe oportet, quod multa ornamenta ſæpe in operibus Architecti deſi- gnant, de quibus argumentis, rationem cur fecerint quærentibus reddere debent. quemadmodum ſi quis ſtatuas marmoreas, muliebres ſtolatas, & quæ Caryatides dicuntur, pro columnis in opere ſtatue-rit, & inſuper mutulos, & coronas collocauerit percunctantibus ita reddet rationem, Caryas ciuitas Pe loponeſsi cum Perſis hoſtibus contra Græciam conſenſit, poſtea Græci per uictoriam gloriosè bello liberati, communi conſilio Caryatibus bellum indixerunt, itaque oppido capto, uiris intcrfectis, ci-nitate deleta, matronas eorum in ſeruitutem abduxerant: Nec paſsi ſunt ſtolas, neque ornatus matro nales deponere: uti non uno triumpho duceretur, ſed æterno ſeruitutis exemplo, graui contumelia preſſæ, pœnas pendere uiderentur pro ciuitate. ideò qui tunc Architecti fuerunt, ædificijs publicis deſignauerunt earum imagines oneri ferendo collocatas, ut etiam poſteris nota pœna peccati Carya-tium, memoriæ traderetur. Non minus Lacones Pauſania Cleombroti filio duce Plateæo bello pau- ca manu infinitum numerum exercitus Perſarum cum ſuperauiſſent, acto cum gloria triumpho ſpolio rum, & prædæ porticum perſicum ex manubijs laudis, & uirtutis ciuium, indicem uictoriæ, poſteris pro trophæo conſtituerunt: ibique captiuorum ſimulacra, barbarico ueſtis ornatu, ſuperbia meri-tis contumelijs punita, ſuſtinentia tectum collocauerunt, uti & hoſtes horreſcere timore eorum for tit udinis affecti: & ciues id exemplum uirtutis aſpicientes, gloria erecti ad defendendam libertatem eſſent parati. itaque ex eo multi ſtatuas Perſicas ſuſtinentes epiſtylia, & ornamenta eorum col-locauerunt, & ita ex eo argumento uarietates egregias auxerunt operibus. Item ſunt aliæ eiuſdem ge neris hiſtoriæ: quarum notitiam A rchitectos tenerèoportet.

30 40

Ex V itruuianis uerbis: quorum interpretatio facilis eſt, occaſionem capere poſſumus non iniucundam, cum mens erit in gratiam principum ædiſicia ornare eorum factorum memoria, quæ decus illis, contemptum hoſtibus,exemplũ posteris parant. nõne egregiè ſub trabibus ſubicti Soythæponentur barbarico habitu, capite circundato,cum de illius uictoriæ monumentũ relinquendum eſſet? ſed hæc inuentioni prudentis tribuenda ſunt. Quomodo autem matronæ illæ, quæ Caryatides dicuntur, ſub oneribus collocarentur non declarat Vitr. Athæ neus loco quodam uidetur innuere eas ſiniſtra manu ſublata ad pondus, altera deiecta ſtetiſſe. puto ego plura Caryatidum genera fuiſſe: & muliebres statuas a primis illis Caryatidas fuiſſe nominatas. notat Hermolaus meus in caſtigationibus Plimanis Cap. quinto libri trigeſimi ſexti urbem Caryam a Pauſania multitudinis uo-cabulo Caryas pronunciari. Stola uerò longa, & demiſſa uestis matronarum propria. de Pauſania Thucydi des libro primo Spartanum Cleombroti filium Græcorum ducem dicit. Plutarchus ex Cliterno Ageſilai, Pau-ſanias in Laconicis eius Pauſaniæ genus recenſet, & Cleombroti eſſe dicit, & in Archadia narrat eum ſubſe-quentibus facinoribus benemeriti de Græcia nomen amiſiſſe, prodidit enim auro Græcos & fame in templo Mi neruæ ædicalchæ perſequente patre & lapidibus fores templi obstruente conſumptus eſt, mater autem Anchi tbea ipſum inſepultum iacere permiſit. Solebant uictores Græcorum, ubi pugnauerant detruncare arbores, ornareq́; illas hoſtilibus ſpolijs: trunci eo modo ornati, trophæa dicebantur. Cum uero Lacœdemonij memo-riam egregij facti ſub Pauſania in Perſas conſeruari uellent, ex uenditis hostium ſpolijs; quæ manubiæ dicun-tur, & ex toto prædœ corpore porticum egregiam construxere. de qua Pauſanias in Laconicis. Ab bistorijs igitur ornamenta ædificiorum plurima ſumuntur: quemadmodum & Vitr. multis locis uolumen ornat, ut in ſexto primi, nono ſecundi, primo ſexti capite & alibi ſæpius uidere poſſumus.

50 60
CARrATIDES.
10 20 30 40

Philosophia uerò perficit Architectum animo magno, & uti non ſit arrogans, ſed potius facilis æquus, & fidelis, ſine auaritia, quod eſt maximum. nullum enim opus uere ſine fide, & caſtitate fieri poteſt. ne ſit cupidus, neque in munerib. accipiendis habeat animum occupatum: ſed cum grauitate ſuam tueatur dignitatem bonã famam habendo. Hæc enim Philoſophia præſcribit. præterea de re-rum natura: quæ græce φυσιολογία dicitur Philoſophia explicat: quam neceſſe eft ſtudioſus nouiſſe: quod habet multas, & uarias quæſtiones, ut etiam in aquarum ductionibus in curſibus enim, & cir-cuitionibus, & librata planitie expreſsionibus ſpiritus naturales aliter, atque aliter fiunt: quorum of-fenſionibus mederi nemo poterit, niſi qui ex Piloſophia principia rerum nouerit. Item quicunque Cteſibij, aut Archimedis libros, & cæterorum qui huiuſmodi præcepta conſcripſerunt, leget, cum his ſentire non poterit, niſi his rebus à Philoſophis fuerit inſtitutus.

50

Philoſophia, quœ ſapientiæ hoc eſt veri, & boni ſtudiũ eſt, & ſpeculationem rerum & actionum uitæ ad-miniſtrationem continet: utramque babere Architectum oportet, nam ex illa quid ſcire, ex hac quid agere debeat, dignoſcet. philoſophia igitur perficit Architectum, ideſt oſtendit quomodo uirtutem morum indipiſca tur: poſtea declarat quibus rebus huiuſmodi vitæ norma adhibeatur, & inquit, { animo magno, } tum in magnis rebus aggrediendis, tùm in iniurijs contemnendis: quoniam uerò animi magnitudo contemptum quen-dam aliorum, & ſeueritatem quandam, & arrogantiam imitari uidetur: ideò ſit Architectus animo magno ſine arrogantia: quæ uitium eſt ueritati aduerſum: quando quis ſibi plus debito attribuit; ſit facilis ad au-diendum; & ad reſpondendum quæſtionibus imperitorum cum lenitate: & in tolerandis eorum defectib. quo- niam verò in facilitate periculum eſt, ne in res iniuſtas labatur, { ideò ſit œquus } tanquam proportionis ma-giſter, & in æquitate etiam fidem in conſulendo oſtendat. non ſit auarus in accipiendis muneribus, & cupi-dus in optandis. hæc cum habuerit Architectus, cum grauitate ſuam tuebitur dignitatem; famam conſeque-tur, & indepta uirtute ab omnibus honorificè ſuſcipietur. Quare cùm Vitr. in ſe uiderit, quàm pulchrum ſit harum rerum decus, & deformis uitiorum macula, pluribus in locis oſtendit, ſe pluris facere ueritatem, quàm diuitias, gloriam quàm commoda, deteſtaturq́; arrogantes, auaros, & aſſentatores Architectos. Quod igitur ſpectat ad uirtutem morum bactenus abſolutum eſt. quod uerò ad rerũ ſpeculationem pertinet ibi abſoluitur.

60
PERS AE CAPTIVI.
10 20 30 40
50

Praeterea de natura rerum, quæ Græce Phyſiologia dicitur. Pars altera naturalis Philoſo-phiæ hiſtoria, altera ſcientia eſt. Hiſtoria eſt ſimplex rerum narratio, quœ à natura in mundo fiunt, uel admi-ratione, uel iudicio quodam, & œſtimatione adhibita. exemplum ex Plinio ſumitur. qui ab ipſo mundo inci-piens cœlum, elementa, quicquid ex elementis conficitur, regiones, metalla, lapides, plantas, animalia, homi-nes, hominumq́; inuenta ſumma proprietate ac breuitate percurrit. Scientia eſt cognitio cauſarum, & princi-piorum, rerum omnium, quœ natura conſtant. hanc mirabili ordine, & doctrina conſcriptam reliquit Ariſto-teles: tam hiſtoriam, quàm ſcientiam utilem eſſe Architecto Vitr. dicit, & utramque ſe habuiſſe profitetur ( ut conſtat cap. 4. primi: ubi agitur de rerum principijs, & in ſecundo ſecundi, & in octauo libro, multisq́ue alijs locis, vbi de aquarum librationibus tractatur, de natura item animalium, lapidum, arborum, uocis, auditus, uiſus, & aliorum naturæ operum.) quid uerò ſint ſpiritus naturales, expreſſiones, librationes, circui-tiones, & huiuſmodi conſtabit octauo libro, & de Atchimede, & Cteſibio alibi.

60

Mvsicen autem ſciat oportet, uti canonicam rationem, & Mathematicam notam habeat, præ-rerea Baliſtarum, catapultarum, ſcorpionum temperaturas poſsit rectè facere, in capitulis enim dex-tra, ac ſiniſtra ſunt foramina, homotona, per quæ tenduntur ſucculis, & uectibus è neruo torti fu-nes, qui non præcluduntur, nec præligantur, niſi tinnitus ad artificis aures certos, & æ quales fecerint. bracchia enim quæ in eas tenſiones includuntur, cum extenduntur æqualiter, & pariter utraque pla-gam emittere debent. Quod ſi non homotona fuerint, impedient rectam telorum miſsionem. Item in Theatris uaſa ærea quæ in cellis ſub gradibus mathematica ratione collocantur, & ſonituũ di-ſcrimina; quæ græcè ὴχ{εῖ}α uocant ad ſymphonias muſicas, ſiue concentus componuntur diuiſa in cir-cinatione diateſſaron, & diapente, & diapaſon, uti uox ſcenici ſonitus conueniens in diſpoſitionibus facta cum offenderit aucta cum incremento clarior, & ſuauior ad ſpectatorum perueniat aures. Hy-draulicas quoque machinas, & cætera, quæ ſunt ſimilia his organis, ſine muſicis rationibus effice-re nemo poterit.

10

Hoc loco utilem eſſe Architecto Muſicen oſtendit Vitr. tam praxin. quam ſpeculationem comprebendens: quod duobus illis uerbis innuit, { Canonicam, & Mathematicam. } canonica enim ad aures pertinet: quem-admodum opticè ad oculos, ſumitur autem à Muſicis tanquam fundamentum artis, eaq́; ipſa eſt, quœ altitu-dines, & longitudines uocum metitur, commenſus autem durationis, & temporis Græcè rithmus, latinè nu-merus appellatur, altitudinis uerò & interualli menſura melos, ſiuè cantus dicitur, habet autem canonica alteram partem; quæ metrica nominatur: eſt enim ars componendorum carminum, qui prædictarum menſu-rarum effectus ſunt in ſyllabis, & in dictionibus: ars iucunda ualdè, & humanæ naturæ ſocia, ( canonica, ſiue regularis dicitur, ut inquit Boetius ) quoniam non omne iudicium ſenſibus concedendum est, quoniam fal-luntur, & leui offenſione ſœpius immutantur, licet prius occaſionem a ſenſibus deſumamus, ideò fit, ut uis & perfectio notitiæ in ratione collocetur: quœ cum certis regulis, quaſi prœſcriptis obfirmata fuerit, nos er-rare amplius non permittit. ideò canonica, & regulata dicitur. Mathematica uero est, quæ nulla ratione ſenſuum habita indicij facultatem ſpeculationi concedit, propoſitamq; rationem harmoniæ modulationis, & generum, permixtionisq́; inueſtigat. atque altius ſuſpicendo cœlorum concentum, atque animœ ſymphoniam ſpeculatur: ſed nos hæc omnia libro quinto dilucidius explicabimus.

20

Praeterea Baliſtarum, Catapultarum, Scorpionum temperaturas poſsit rectè facere.

Alius item muſicæ uſus in quarundam machinarum contentionibus & temperaturis, de quibus libro: de-cimo cap. decimo octauo. nec opus initio omnia afferre; quæ ſuis locis diligentius, & utilius explicabun- tur, ſatis eſt illud eandem haberi rationem, & comparationem inter ſonos, quœ habetur inter ſpatia. cum igi-tur utrumque machinæ brachium œquali longitudine menſura, est, funis quoque, quæ contenditur œqualis erit, utriuſque etiam partis ſonus œqualis: quare & contentio, & temperatura œqualiter tela mittet. hinc eſt illud, quod dicit Vitr. loco ſupracitato. { Deinde anſæ rudentum inducuntur per foramina capitulorum, & in alteram partem traijciuntur, deinde in ſucculas conijciuntur, inuoluunturque uectibus, uti per eas extenti rudentes cum manibus ſunt tacti, æqualem in utroque ſontius habent reſponſum. tunc autem cuneis ad forami-na concluduntur, ut non poſſint ſe remittere, ita traiecti in alteram partem eadem ratione uectib. per ſuc-culas extenduntur, donec œqualiter ſonent } homotona hoc loco dixit, ita cuneorum concluſio nibus ad ſoni tum muſicis auditionibus catapultœ temperantur, nos ſuccularum, uectium, aliorumq́ inſtrumentorum de-ſcriptiones, & rationes decimo libro explicabimus.

30

Item in Theatris uaſa ærea, quæ in cellis ſub gradibus Mathematica ratione collocantur.

40

Maximus quoque hoc loco Muſicæ uſus eſt in his uaſis conficiendis, ponebantur enim in circuitione Thea-tri ſub cellis ordine quodam, & muſicis rationibus, quas Mathematicas Vitru. uocat conuenientia inter ſe, unde & claritas uocis, & concentus efficiebatur: quorum artificium libro quinto cap. proprio expeditur, ibi etiam copiosè de ſymphonijs, & de generibus modulationum tractatur.

Hydravlicas quoque Machinas, & cætera, quæ ſunt ſimilia his organis ſine muſicis rationibus efficere nemo poterit.

De machina hydraulica lib. decimo fuſius tractatur tertio decimo capite. erat enim machina: quæ aquæ agi-tatione, & ſpiritus impulſione fiſtulas ſonum edere cogebat: horologiorum quoque machinæ quædam, & hau-riendœ aquœ hydraulicœ, uocantur; quod & nono, & decimo libro erit manifeſtum, ubi diligenter om-nia deſcribemus.

50

Disciplinam uerò medicinæ nouiſſe oportet propter inclinationes cœli quas græci dicunt γλίματα, & aeres locorum, qui ſunt ſalubres, aut peſtilentes, aquarumq; uſus, ſine enim his rationib. nulla ſalubris habitatio fieri poteſt.

Cœli inclinationes, a Grecis κλίματα dicuntur, ſunt autem cœli ſpatia inter duos œquidistantes circulos ex temporis, & horarum interuallis deſumptos, de quibus etiam nono libro ſatis apertè dicitur, ſexto item cap. primo. Medicina verò opus eſt Architecto, cuius non ignorans fuit Vitr. nam & de locorum ſalubritate in primo, & de regionum proprietatibus in ſexto, & de aquarum qualitatibus in octauo, & de naturis herba-rum, & animalium paſſim tractat: quemadmodum legentibus inoteſcet. Eſt autem medicina ſcientia rerum ſa= lubrium, inſalubrium, & neutrorum Galeno teſte in contemplatricem, & practicem diſtincta, cum altera ſcientiam oſtẽdat demonſtrando res naturales, non naturales, præter naturales, morbos, cauſas, accidentia, & ſigna altera methodum curandi oſtendat, uictu, medicamentis, manu. quœ omnia diligentißime a medicis cractata ſunt.

60

Ivra quoque nota habeat oportet ea; quæ neceſſaria ſunt ædificijs communibus parietum ad am-bitum ſtillicidiorum, & cloacarum, & luminum. item aquarum ductiones & cætera, quæ huiuſmodi ſunt, nota oportet ſint Architectis, uti ante caueant, quàm inſtituant ædiſicia, ne controuerſiæ factis operibus patribus familiarum relinquantur. & ut legibus ſcribendis prudentia caueri poſsit, & lo-catori, & conductori. namque ſi lex peritè fuerit ſcripta, erit, ut ſine captione uterque ab utro-que liberetur.

Declarat hoc loco Vitr. eam partem, quam ſupra dixit pertinere ad fidelitatem & œquitatem Architecti: dico igitur eam philoſophiæ partem, quæ rectè uiuendi normam prœſcribit de diuerſis bonorum generibus per-tractare, inter quœmorum uirtus in ratione poſita, uel in ea parte, quœ rationi paret collocata eſt, ubi de af-fectibus humanis agitur, de animœ uiribus, in quibus inſunt affectiones, de habitibus earum facultatum, ſiue medij, ſiue extremi ſint, de libera uoluntate, de electione, de conſilio, de appetitionibus, in quibus cupiditas inest, & iracundia: tractat de ijs, quœ uirtutes cum non ſint, uirtutum initia, uel imitationes, uel ſimilitudines ſunt. propter quœ homines ſibi faciunt ſatis, poſtea proximos intuentur, tanquam ſuæ familiæ, aut uniuerſæ ad-miniſtrationis partes. in familia uerò domini & ſerui, mariti & uxoris, patris & filiorum officia quœrit, ordine, & diſtributione, & uſu omnia ornat. ſed in ciuili, & publica adminiſtratione ſiue uno, ſiue pluribus agatur, ſapientes proſpicit eſſe rationis loco in Rep. milites iracundiœ, artifices cupiditatis. ex prudentibus duces, magistratibus ſacerdotes, ſenatores, iudices creantur. in quib. ciuilis ratio innititur; ab ipſis enim con- duntur leges, & obſeruationes earum proficiſcuntur. nam nil aliud eſt ciuile ius, quàm quod, a ſingulis ciuita-tibus ex propoſito ſuœ adminiſtrationis fine constituitur. cuius ſumma ex pandectarum libris, unde & nomen deductum, colligitur; unde ſub primo titulo principia, ſub ſequenti iudicia, ſub tertio Res continentur, inde Hypothecationes, testamenta, cum ijs, quœ ad teſtamenta pertinent: poſtea multi poſſeſſionum & bonorum tituli continentur; operum nouorum nunciationes, damniq́; infecti, & pro œdificijs dilapſis, & eorum inſidijs, & de aqua pluuia arcenda, de publicanis, donationibus, manumiſſionibus. Liberaliq́; cauſa, tum de domi-nij, & poſſeſſionis acquiſitione, deq́; his, qui iudicati, uel in iure confeſſi ſunt. de bonorum detentionibus, & ne quid in fraudem creditoris fiat, interdicta, exceptiones, temporum prolixitates, & actiones, ultimo ſtipu-lationes, fideiuſſiones, acceptilationes, & titulos illos ad municipales, de decurionibus, & muneribus, de publi-cis operib. nundinis, pollicitationibus, cognitionibus, cenſibus, uerborum ſignificationibus, iuris regulis. ſed quid ommia recenſeo; quid adducam pontificium ius? cum ſatis plus iuſto fortaſſe ea ſint dicta. Architecto in-terim ea neceſſaria; quœ ad euitandas lites, & contentiones pertinent. arbiter enim ſæpè, uel conſultor loca-tionum, & conductionum eſt Architectus: quare iuris peritum, & prudentem eſſe oporte† ſunt & communes parietes, & ſtillicidia, & cloacœ, & lumina: quarum rerum ratio ita abſoluenda, ut nullum damnum proxi-mis inferatur, id legibus cauetur, eas leges dignoſcere opus eſt, ne iniuria, damnum, uel incommodum cui-quam afferatur.

10 20 30

Ex Aſtrologia cognoſcitur oriens, occidens, meridies, ſeptentrio, & cœli ratio, æquinoctium, ſolſtitium, aſtrorum curſus: quorum notitiam ſiquis non habuerit horologiorum rationem om-nino ſcire non poterit.

Inter præcipuas Architecturæ partes, una eſt, quœ Gnomonice dicitur, quœ adradios, & umbras pro ho- rarijs confic iendis pertinet; iucunda, & commoda quidem pars illa quemadmodum nono libro continetur, ubi & alia quoque pars expeditur, quœ ad Anaphoras, & interualla ſyderum, & ſtellarum ſpectat: licet om-mittantur illa, quæ iudicia continet, & geniturarum rationem, quœ curioſis relinquitur. non enim minus dubia, quàm inutilis eſt: ad gnomonicenigitur referenda eſt Architecto notitia Aſtrologiœ, quam habuiſſe Vitr. ſatis apertum est ex nono libro.

40

Cvm crgo tanta hæc diſciplina ſit condecorata, & abundans eruditionibus uariis, ac plurib. non puto poſſe iuſtè repente ſe profiteri Architectoss, niſi qui ab ætate puerili his gradib. diſciplinarum ſcandendo, ſcientia plurium literatum, & artium nutriti peruenerint ad ſummũ templũ Architecture.

Enumerauit hactenus quœ ſunt neceſſaria Architecto, rationem deinde cur ita ſit exponit, nunc animad-uertendum prœceptum, ex dictis affert, non poſſe repente Architectum prodere quempiam: ſed oportere, a teneris aſſueſcere, ſiquis ad ſummum Architecturæ apicem peruenire uoluerit: quàm uerò uerum ſit nihil eſſe prius laudandum, quàm quid ſit cognitum habeatur, manifestum eſt ex his, quœ hactenus dicta ſunt. nullus enim dignè Architecturam laudare potuiſſet, qui & uim, & proprietatem illius antè non cognouiſſet, & ſi ineptè id aggreſſus fuiſſet; aut id agere neſciuiſſet; aut fides illi non fuiſſet adhibita. ac tandem cum ab eo ra-tio quœſita eſſet, uel aufugiſſet, uel ſibi contrarius, tanquam ignorans fuiſſet. At experiamur modo nos an cum dignitate Architecturam commendare poſſimus. maximè certe, ac primum cognitio, inde experientia nobis perſequenda eſt. nam cognitione, & iudicio. Architectura merito cum ſapientia, & prudentia conferri poteſt; exercitio autem & operè inter artes tanquam heroica uirtus elucet. diuinum ſanè eſt rerum cauſas, diſciplinas pulcherrimas, abſtruſas rationes doctrinarum explicare. Admirandum uerò rudes homines ad cultum, & diſciplinam congregare, ſecuros, & tranquillos mœnibus, & munitionibus tueri, & poſtea qua-dam ui naturæ illata rupes & ſaxa demoliri, montes perfodere, ualles implere, paludes exſiccare, naues con- struere, fluminum curſus dirigere, portus munire, pontes traijcere. ac demum naturam ipſam uincere in his rebus, in quibus natura nos uincit, immania pondera leuando ponderibus adiectis: ac demum innato œternita-tis deſiderio parte quadam ſatisfaciendo, prouincias, regna, & orbem denique uniuerſum exornando: quare fit, ut de Architectura multa animo potius, quàm oratione conſequi poſſimus. ſed ne uideatur immenſum illud, ac prope infinitum quod Vitr. dicit, tantam doctrinarum, & artium uarietatem habere debere Architectum. ideò ponitur hic ea quœſtio, qua prœſcribitur quatenus earum ſcientiarum notitia ſit habenda, inquit igitur.

50 60

At fortaſſe mirum uidebitur imperitis hominibus poſſe naturam tantum numerum doctrinarum perdiſcere, & memoria continere, cum autem animaduerterint omnes diſciplinas inter ſe coniunctio-nem rerum, & communicationem habere, fieri poſſe faciliter credetur: Encyclios enim diſciplina, uti corpus unum ex his membris eſt compoſita. Itaque qui a teneris ætatibus eruditionibus uarijs in-ſtruuntur omnibus literis agnoſcunt eaſdem notas, communicationemq́; omnium diſciplinarum, & ea re facilius omnia cognoſcent.

10

Obijci Vitruuio poterat, fieri non poſſe homines tot diſciplinis, & ſcientijs inſtrui poſſe, earumque memo-riam continere quot ſuperius enumerauit: namque rei effectus ille non datur, cuius nulla cauſa præſtari poteſt, et ideo tot ſcientias hominem perdiſcere, earumque memoriam continere non poſſe, quia ratio & cauſa deficit. Ratio autem eſt animœuis impotens, & imbecilla, quæ & multitudine & amplitudine rerum obuuitur. Re-ſpondet Vitruuius. id fieri poſſe cuius modus eſt aliquis, ideoq́; homines tot ſcientias adipiſci & memoriæ com-mendare poſſe, quia non ſolum eius rei modus ſit aliquis, ſed etiamidem modus eſt facilis & expeditus. nam cum ſcientiœ omnes communitatem quandam rerum inter ſe habeant, & quibuſdam ſimilitudinem, tan- quam in orbem concludantur, fieri poteſt, ut qui a teneris annis in illis ſe exercuerit eam ſimilitudinem, & communionem agnoſcat, deq́; ſimilibus rebus idem iudicium faciat, quare terminus eſt, & ſobrietas quœdam ( ut ita dicam ) ſciendi, quo prœfixo commodè omnium, uel plurimarum ſcientiarum participes fieri poſſumus. Interim reprehenditur Pythius Architectus, qui hos terminos non agnouit: poſtea confirmatur ſententia Vi-truuiana exemplis, & rationibus accommodatis.

20

Iideoqve dc ueteribus Architectis, Pythius, qui Prienæ ædem Mineruæ nobiliter eſt Architecta-tus, ait in ſuis commentarijs. Architectum omnibus artibus, & doctrinis plus oportere poſſe face-re, quàm qui ſingulas res ſuis induſtrijs, & exercitationibus ad ſummam claritatem perduxerunt. id autem re non expeditur, non enim debet, necpoteſt eſſe Architectus Grammaticus uti fuerit Ari-ſtarchus, ſed non agrammatos, nec Muſicus, ut Ariſtoxenus, ſed non Amuſos, nec Pictor, ut Apel- les, ſed Graphidos non imperitus, nec Plaſtes quemadmodum Miron, ſeu Polycletus, ſed rationis Plaſticæ non ignarus, nec denuo medicus, ut Hyppocrates, ſed non aniatrologitos, nec in cæteris doctrinis ſingulariter excellens, ſed in his non imperitus: non enim in tantis rerum uarietatibus, ele gantias ſingulares quiſque conſequi poteſt, quod earum ratiocinationes cognoſcere, & percipere uix cadit in poteſtatem. Nectamen non tantum Architecti non poſſunt in omnibus rebus habere ſummum effectum, ſed etiam ipſi, qui priuatim proprietates tenent artium, non efficiunt, ut habeãt omnes ſummum laudis principatum. ergo ſi in ſingulis doctrinis ſinguli artifices, neque omnes, ſed pauci æuo perpetuo nobilitatem uix ſunt conſecuti, quemadmodum poteſt Architectus, qui pluri-bus artibus debet eſſe peritus non idipſum mirum, & magnum facere, nequid ex his indigeat, ſed etiam, ut omnes artifices ſuperet, qui ſingulis doctrinis aſsiduitatem cum induſtria ſumma præſtite- runt? igitur in hac re Pythius erraſſe uidetur, quod non animaduerterit ex duabus rebus.

30 40

Rationi conſentaneum magis est, hominem unum poſſe ad unius alicuius ſcientiœ apicem peruenire, quàm multarum, rarius tamen hoc euenit. Quare fit, ut cum non accidat, quod rationi magis conſentit, neque illud euenire poterit, quid aratione magis longe abest. Quare hac in re Pythius erraſſe uidetur, qui affir-mauerit Architectum plus poſſe prœstare, quàm ſinguli præstantes artifices in ſua quiſque arte: nec oblitus est Vitr. eorum, quœ ſupra dixit. In omni re, & prœcipue in Architectura ſpectari duo illa debere: quod ſi-gnificat, & quod ſignificatur: unde hac distinctione Pythiorepugnat: modeſtè tamen, dum inquit. { igitur in hac re. } Sed non in alijs ( excellentiſſimus enim erat Architectus) Pythius erraſſe uidetur, non dixit errauit, addiditq́; rationem { quod non animaduerterit } & reliqua. in uerbis autem uidetur Vitruuius ſe ip ſum exponere quid per literas, graphidem, & huiuſmodi alia uerba intellexit. Grammaticen enim & Pictu ram intellexit. ſed leuiora hæc.

50

Qvod non animaduerterit ex duabus rebus ſingulas artes eſſe compoſitas, ex opere, & ex eius ra-tiocinatione. ex his autem unum proprium eſſe eorum, qui ſingulis rebus ſunt exercitati ideſt operis cffectus alterum cõe cum omnibus doctis id eſt ratiocinatio, ut Medicis, & Muſicis, & de uenarum rithmo, & de pedum motu, & ſi uulnus mederi, aut ægrum eripere de periculo oportuerit, non ac-cedet Muſicus, ſed id opus proprium erit Medici. item in organo non Medicus, ſed Muſicus modu-labitur, ut aures ſuam cantionibus recipiant iucunditatem.

Nulli dubium, quòd ſi quis est memor eorum, quæ ſupra dicta ſunt, quin intelligat, quœ hic dicuntur, ſed ſinon admodum perceperit, quid fabrica ſit, & quid ratiocinatio, quid res ſignificata, quid ſignificans, ani-maduertat modo ad ea, quæ nunc afferuntur, & exemplis multis confirmantur, & omnia percipiet, uide- bitq́; communionem ſcientiarum, & ſimilitudinem doctrinarum. Namprimo ostenditur communicatio, & conſenſus duarum ſcientiarum inter ſe, mox multarum, Muſice, medicinaq́; ſcientiæ, uel artes ſunt. Medi-ci munus est ſanitatem inducere ubinon eſt, aut conſeruare ubiest, Muſici quatenus Muſici est modulando au ditores delectare, his muneribus differunt, ſed quibuſdam rationibus conueniunt inter ſe, conuenientia ex conmuni quadam regula proficiſcitur: nam dum Medicus conſiderat elationem, & depreſſionem arteriarum, & pulſus, uelocitatem, & moram, œqualitatem, & inœqualitatem, cum Muſicis ratione conuenit, Muſicus enim eaſdem res in uocibus ſpeculatur: nam uelocitas, tarditas, altitudo, depreſſio, æqualitas, & huiuſmo-di communes termini ſunt, qui ad res multas diſpares accommodari poſſunt, ideò nullum eſt incommodum artifi ees in rationibus conſentire, qui postea in operibus ſunt differentes. idq́ oritur ex ui principiorum, quœ cum communia ſint, & uniuerſalia, abſque ullo diſcrimine res multas amplectuntur. A equalitas igitur tempori, loco, numero, magnitudini aptari potest. idem iudicium de reliquis: nil igitur mirum, ſi ratio eadem plures iuuat artifices, qui in operibus diuerſis diſſentiunt, aliud enim ratio, aliud est opus, ratio doctis, opus exper-tis tribuitur. Angulos facilè coaleſcere a Geometria ſumit Medicus, circulum non item. hinc ea ratione du-citur, ut uulnera, quæ in orbemtendunt, difficillimæ curœ iudicet, angularia facile ſanet. At ſi uulnus me-deri oportuerit, non accedet Geometra, ſed Medicus.

60 10

Similiter cum Aſtrologis, & Muſicis eſt diſputatio communis de Sympathia ſtellarum, & ſym phoniarum in quadratis, & trigonis, diateſſaron & diapente: cum Geometris de uiſu qui λóγos appellatur, cæterisq́; omnibus doctrinis multæ res, uel omnes communes ſunt duntaxat ad diſputan-dum, operum uerò ingreſſus, qui manu, ac tractationibus, ad elegantiam perducuntur, ipſorum ſunt, qui propriè una arte ad faciendum ſuntinſtituti.

Cum Aſtronomi ſibi proponant oſtendere qua ratione cœlestia illa, ac lucentia mundi corpora conſentiant in ter ſe, conſpirentq́; in demittentis ad centrum uirtutibus, & influxibus, ſelegerunt quaſdam figuras Geome-tricas inter ſe ratione, comparationeq́; reſpondentes, triquetram, quadratam, exagonam. In his admira-bilesrationes, & uires inuenere. Quod ut manifeſtum ſit, lucidius explicabo. Angulorum menſuræ, & comparationes ſumuntur ex parte circumferentiæ, quæ illis angulis continetur. maiores ſunt anguli, quorum lineæ maiorem circuli portionem amplectuntur, minores, qui minorem. Antiqui prœterea rem omnem inte-gram diuiduam, & menſurabilem uocabant Aſſem: quem duodenas in partes diuidebant, has uncias nomina bant. unapars uncia dicebatur, duæſextans; nam ſex uicibus binœ Aſſem conſtituebant, tres quadran-tem uocabant, duodecim enim ex tribus quadrantibus efficiuntur: quatuor uerſauice trientem: quinque quicun cem nulla ratione habita ad aſſem, quoniam nulla quinarij aſſumptione aſſis perficitur. Sex uerò ſemiſſem, quaſi dimidiatum aſſem dicebãt: ſeptem ſeptuncem, eadem ratione, qua dixere quincuncem, octo beſſem, duas enim ſenis addebant, nouem dodrantem, decem dextantem, undecim, deuncem, quoniam nulla erat earum partium multiplicatio, quœ aſſem perficeret, nam ſemel ſumptœ non accedebant ad ſummam: plures, ultra aſ ſem perueniebant. his stabilitis fingamus quadrantem circuli in duodenas partes eſſe diuiſum, qualium totus orbis est quadraginta octo. rectus, & œqualis quadrantis angulus duodecim occupabit: trigoni ſexdecim: exagoni octo. quadrati igitur angulus, quoniam rectus eſt, integerq́ dicetur Aſſis, Trianguli, quoniam ma-ior tertia parte, quemadmodum in diagrammate uidetur, ſemel continebit rectum, & integrum, & amplius quadrantem, hoc eſt, partem tertiam, & inter hos duos angulos ratio ſeſquitertia cadet. exagoni uero angu-lus, quoniam dimidio minor est angulo trigoni ( octo enim partes continet, ex ſexdecim ) ideò ad ipſum com paratus angulum exagoni oſtendet rationem duplam, ſed inter quadrati angulum, & exagoni eſt proportio ſeſquialtera; quæ fit, cum quid integrum continet, & amplius dimidiam partem, quemadmodum octo pars beſſalis continetur ab aſſe ſemel, & trientem: & hoc eſt, quod ad Aſtrologiam pertinet in figuris, aſpecti-busq́; ſyderum conſideratum, & ſympathia hoc eſt conſenſu. quod uerò ad Muſicen ſpectat illud est, quod Muſicus huiuſmodi proportiones, & concentus conſiderat, ſed non in figuris, uerum in uocibus, & earum interuallis: harmonia est uocum diſtantium iucundus concentus. ex his ſimplices quidam ſunt, quidam com-poſiti, ſimplicium nomina hæc ſunt, Diapaſon, Diapente, & Diateſſaron: uocabula compoſitorum ſunt, diſdia- paſſon, diapaſon cum diateſſaron, & diapente diapaſſon. Ratio horum nominum ſuo loco explicabitur Muſi ci Arithmeticis nominibus uti noluerunt: Sed duplœ loco diapaſon, ſeſquialterœ diapente, ſeſquitertiœ dia-teſſaron uti uoluerunt. cauſa ſuo loco reddetur. neceſſe uerò est, ( modo iucundiſſimè ad aures pertinere de-beant ſoni, & uoces:) ut inter grauem, & acutum ſonum proportio cadat: ſimile quid in stellarum conſen-ſu ineſſe opus eſt, ut earum in terris uirtus efficacior ſit. Regulæ igitur Arithmetici efficiunt Muſicam, & Aſtrologiam inter ſe conuenire: quoniam proportio & comparatio communis eſt omnibus rebus: quœ ſub men ſuram, numerum, & pondus collocantur. Sed Geometricæ regulœ, quœ ad Opticen transferuntur, & ad ea quœin cœlo uidentur, ab Aſtronomis ſumuntur, quatenus ij rationem reddunt radiorum, & aſpectuum, & interuallorum. hinc eſt quòd Aſtrologia non ſolum cum ipſa Muſica, ſed etiam cum Geometria commumonem babeat. quatenus Optice ab ipſa Geometria lineam ſumit, quæ radius efficitur; cum uiſus additur: quœ igitur dicta ſunt, his infraſcriptis deſcrim inibus innoteſcunt.

20 30 40
12 3 16
50 60 10

Ergo ſatis abundè uidetur feciſſe, qui ex ſingulis doctrinis partes, & rationes earum mediocriter habet notas eas, quæ neceſſariæ ſunt ad Architecturam, uti ſi quid de his rebus, & artibus iudicare, & probare opus fuerit, ne deſiciatur.

Huiuſmodi terminus, & modus eſt in perdiſcendis tot ſcientijs, & diſciplinis: ſed quoniã ſupra dictum eſt{non enim debet, nec potes̄t eſſe Architectus Grammaticus, ut Aristarchus } & reliqua, ideò hic declarat illud, non debet, inquiens.

Qvibvs autem natura tantum tribuit ſolertiæ, acuminis, memoriæ, ut poſsint Geometriam, Aſtrologiam, Muſicen, cæterasq́; diſciplinas penitus habere notas: prætereunt officia Architccto- rum, & efficiuntur Mathematici: itaque faciliter contra eas diſciplinas diſputare poſſunt, quod pluri-bus telis diſciplinarum ſunt armati. hi autem inueniuntur raro.

20

Licet Architectus diuino quodam munere perfectè diſciplinas conſequi poſſet, non eſſet tamen Architectus uocandus ob eam perfectionem: nam ſic eruditus extra terminos Architecturæ egrederetur, & non quatenus Architectus eas calleret, ac propterea ualidior Vitr. ratio fit contra Pythium Atchitectum: quoniam pri-mum ostenſum eſt ab experientia illius opinionem infirmam eſſe: postea ratione id fieri non poſſe comprobatum eſt, ac demum etiam ſi fieri poſſet, non eſſet conueniens. ſimilibus his argumentis Plato, Ariſtoteles, & Galenus uti ſolent, cum illi de oratoris munere, hic de iudicis officio loquitur. igitur hoc loco dicam rem ma-ximè animaduertendam: ſi quis igitur ſciret, quibus terminis quœq; ars, uel ſcientia clauderetur, ſtatimq́ue noſceret, ſi quis extra eos exiret, proculdubio tot, & tam pulchras res inueniret, ut admirationi omnibus eſſet: nam qui rerum proprietates habet, & diſcrimina earum tenet, facile & communiones, & ſimilitudi-nes habere potest. Sed rarior es admodum ſunt huiuſmodi homines. Prætereaſæpe incidit diſputatio de prin-cipijs alicuius ſcientiœ ſœpe de ijs, quæ ſub illis principijs continentur, nullus artifex de principijs ſuis diſputat contra ea negantes, modo in ſua ſcientia permaneat: nam cum principijs nihil ſit prius, quomodo concludere de principijs aliquid potest; cum concluſio ex antecedentibus proficiſcatur? quod ſi diſputare uellet, extra ter-minos, & limites ſuœartis egredieum eſſet neceſſe, communioremq́; ſcientiam, & ampliorem aſciſceret, qua probare poſſet ea, quœ de principijs. hinc Vitruuius dicit.

30

Itaqve faciliter contra eas diſciplinas diſputare poſſunt, quod pluribus telis diſciplinarum ſunt armati. hi autem inueniuntur raro, ut aliquando fuerunt Ariſtarchus Samius philoſophus, & Archi-ta Tarentinus, Philolausq́; Apollonius Pergameus, Erathoſthenes Cyreneus, Archimedes, & Sco- pinas ab Syracuſiis, qui multas res organicas, & Geometricas, numero, naturalibusq́; rationibus in-uentas; atque explicatas poſteris reliquerunt.

40

De his omnibus Plinius, & alij, alibiq́; etiam Vitr. cui: magis credendum eſt: cœterum animaduertenda eſt ſequens argumentatio.

Cvm ergo talia ingenia naturali ſolertia non paſsim cunctis gentibus, ſed paucis uiris habere con cedatur, officium uerò Architecti omnibus eruditionibus debeat eſſe exercitatum, & ratio propter amplitudinem rei permittat, non iuxta neceſsitates ſummas, ſed etiam mediocres ſcientias habere di-ſciplinarum: Peto Cæſar & a te, & ab alijs, qui mea uolumina ſunt lecturi, ut ſi quid parum ad Artis Grammaticę regulam fuerit explicatum, ignoſcatur. Namq; non uti ſummus Philoſophus nec Rhetor diſertus, nec Grammaticus ſummis rationibus artis exercitatus, ſed ut Architectus his literis imbutus hæc niſus ſum ſcribere.

50

Maximx circunductione, & plena oratione concludit Vitr. quod ut intelligatur, ſciendum est, cum quis ampla oratione uti uelit, ad circunductionem ſe uertit: eſt enim circunductio quœdam orationis forma, qua diu ſuſpenſus legentis, uel audientis animus tenetur, priuſquàm ad finem perueniatur: cum igitur alius ſenſus requiritur, utiſolemus huiuſmodi particulis, cum, quanꝗ̃, non ſolum, & alijs ſimilibus, ex his pluribus uti-tur Vitr. in hac circunductione, donec ad finem perueniat, colligatq́; ibi. Peto Cœſar abs te, & ab his, & re-liqua. Plena autem, & referta oratio est argumentis, & rationibus: nam a rerum natura argumentatur cum dicit. Sed paucis uiris habere concedatur. Et ab officio Architecti, cum dicit, {officium uerò Archi-tecti omnibus eruditionibus } inde ab rebus ipſis, cum dicit { & ratio propter amplitudmem rei permit-tat} ac tandem ſenſum colligit { Peto Cæſar abſte,} ſimili orationis forma utitur Ariſtoteles primo Rheto-ricorum, & eſt pulcherrima referta, & plena & magnitudini orationis maximè accommodata. Ignoſcent- dum uerò ſibi eſſe Vitr. petit, ſi tanquàm Architectus ea, quœ ad Architecturam pertinent, non tanquàm Grammaticus, Rhetor, ſummusq́; alius artifex, explicabit: nam ſuperius non eſſe neceſſe dixit, ut A@chi e-ctus ea ratione, qua Architectus eſt, ad ſummam artium perueniat. Cæterum uerè ut Architectus est id pro fiteri debet, quod ſequenti modesta promißione ſe præſtiturum Vitr. dicit.

60

De Arcis uerò poteſtate quæque inſunt in ea ratiocinationes, polliceor, uti ſpero, his uo-luminibus, non modo ædificantibus, ſed etiam omnibus ſapientibus, cum maxima authoritate me ſi-ne dubio præſtaturum.

Pollicetur & fabricam, & ratiocinationem, remſignificantem, & rem ſignificatam, rationem, & opus, cum dicit, { non modo ædificantibus, ſed etiam omnibus ſapientibus } ideò abſque dubio cum authoritate præſtabit, quod pollicetur. nam tanquàm Architectus fundamenta iaciet artis in ueris, efficacibus, utilibus, & conſentaneis præceptis. quod ſtaim aggreditur.

10
εx quibus rebus Architectura conſtet.#Cap. II.

A Rchitectvra autem conſtat ex ordinatione, quæ græce τύξια dicitur, & ex diſpoſitio ne; hanc autem Græce {δί}ιά{σθ}εσιν uocant, & Eurithmia, & Syminetria, decore, & diſtribu-tione, quæ græce οικονομία dicitur.

Quicunque attenderit ad ea, quæ hoc capite dicuntur, & rectè illa perceperit, rectè profiteri poterit ſe uim, & naturam, proprietatesq́; Architecturæ dignoſcere: nam ſex. illæ res, quibus constare Ar-chitecturam dicit Vitr. illæ ſunt, quæ ad rationem eius pertinent, quarum habitus in mente Architecti colloca tur: & demum ſine quibus extra nihil habere formam poterit, & perfectionem. Ars mentis habitus est: at-qui Architectura est ars, mentis igitur eſt habitus: ſed habitus artis eſt ordinare, diſponere, distribuere, men ſurare, ornare, & decenter opera constituere, Architectura igitur his rebus conſtabit: ſed difficile, & inge-nioſum eſt harum rerum diſcrimina internoſcere, ac pulchrum est facile ea explicare, ut intelligantur: nam multis uideri poteſt idem pluribus de rebus attuliſſe Vitruuium in earum diffinitionibus: ego autem quantum potero abſtruſam, & reconditam rem lucide explicabo. Rerum quœdam per ſe abſolutæ, nulla aliarum rerum comparatione ſunt, & intelliguntur: nonnullœ hoc ipſum quod ſunt, & quod intelliguntur, aliunde acceptum ferunt, nec ſine ratione, comparationeve aliqua percipiuntur: homo, Lapis, Planta, ſuapte ui nituntur, ſed Pater, Dominus, prœceptor, frater, amicus, aliud reſpiciunt. Pater enim ad filium, Dominus ad ſeruum, prœceptor ad diſcipulum, frater, amicus, ad fratrem, & amicum referuntur, in his, quœ comparantur, & referuntur, termini ſunt quidam, nam eſt unde incipias, & ubi deſinas in comparando, terminus unde in cipis stratum, & ſubiectum comparationis uocatur, terminus in quem deſinis, finis appellatur. Patris compara-tio ad filium incipit ab eo, qui gignit, deſinit in eum, qui gignitur. Eſſe prœceptorem ab eo, qui docet, in eum, qui diſcit. idem iudicium de ſingulis. His ſtabilitis ſæpe fit, ut comparationis termini pares habeantur, & nulla ſit ratio ut magis ab uno, quàm ab altero incipias: quemadmodum inter amicum, fratrem, & ſocium interdum magni refert a quo incipias, & in quem deſinas: quoniam ratio diſpar, & inœqualis eſt, quemad-modum inter patrem, & filium, ſeruum, & dominum, præceptorem, ac diſcipulum. duplex igitur horum com paratio eſt, paritatis ſcilicet & imparitatis. hæc rectè percepta maximum habent momentum ad ea, quæ di-cenda ſunt: nulla enim ratione alia ſeperaripoſſunt, & intelligi quœ a Vitruuio dicuntur. Cum igitur Vitru- uius formauerit Architectum; tractat hoc loco de forma, & habitu eius mentis, nam cum materies immota ſit, & imperfecta, nihil ex ipſa educeretur, niſi forma, & perfectio inducerentur. forma autem in his rebus poſita eſt, quœ ſenario numero a Vitruuio comprehenduntur. operum duo ſunt fine, alter cum res abſoluta eſt, & perfecta, alter cum perfecto opere utimur ex propoſito. Domus iam œdificata, & materiata, tectaq́; fi-nis est operis, tempestates uerò, ardoresq́; uitare, & domi tecto frui. Intentionis primæ finis eſt. Vt igitur ad operis finem perueniamus, neceſſe eſt, ( modo ratione uti uelimus ) ut ordine quodam procedamus: idq́ue duobus modis abſoluemus, uel partes rei ordinando quatenus partes, & magnitudines ſunt, uel quatenus res quædam ſunt qualitate aliqua affectæ, prima ratione ordo, poſteriori diſpoſitio ineſt. Quoniam uerò quali-tas uel per ſe conſideratur, uel ratione alterius rei, ideò ſi ad partium reſponſionem conueniant, ſymmetria, ſi ad aſpectum Eurithmia, ſi ad id quod decet, decor, ſi ad uſum, diſtributio erit, quæ omnia ad formam, & mentis habitum Architecti pertinent. ſummatim igitur hæc repetenda ſunt.

20 30 40 50
# # # ver ſecundũ ordinẽ accipiẽ \\ dæ quantitatis. ordinatio # # uel ſecundum quantitatem # # # vel ſecundum reſponſum \\ quantitatis. ſymmetria. # uel in ſe Forma uniuerſa omnium, quæ \\ arte fiunt conſideratur. # # uel ſecundum qualitatem:\\diſpoſitio # uel comparata # ad aſpeεtum, ſic Eurythmia. # # ad id, quod decet, ſic decor. # # ad uſum, ſic diſtributio. 10

Nos ſingula dilucide interpretabimur.

Ordinatio, eſt modica membrorum operis commoditas, ſeparatim, uniuerſæq́ue proportionis ad ſimmetriam comparatio, Hæc componitur ex quantitate, quæ Græce ποσότηςdicitur, quantitas au-tem eſt, modulorum ex ipſius operis ſumptione, ſingulis membrorum partibus uniuerſi operis con-ueniens effectus.

Quoniam multis in rebus inuenitur ordo, diſpoſitio, decor, diſtributio, & reliqua, quœ ſupradicta ſunt, Ideò non dubitamus affirmare, quin hi termini ampliores, & communes habeantur, qui ea ratione, qua pluribus rebus accommodari poſſunt, diffiniendi ſunt, uniuerſalium enim uniuerſales oportet eße diffinitio- nes, & uocibus uniuerſalibus, & fuſis explicari debent, cum uero eas quiſque artifex ad res ſibi ſubiectas transferre uult, preßiores illas efficit, & proprias artis ſuæ, quemadmodum hoc loco a Vitru. fieri uide-mus in his rebus diffiniendis, nos primum in ipſa ordinatione, deinde in alijs id conſiderabimus: certum eſt ordinem communi, & ampla ratione & ſuapte ui nihil aliud eſſe niſi cum res propria ratione prœponit unum alteri, hinc eſt, quodubi ordo eſt ante & poſt eſſe neceſſe ſit, ante uero & poſt ſunt communes, & am-pli rerum termini: dixi autem propria ratione, quoniam multis in rebus ineſt ante & poſt, in quibus nullus eſt ordo, quoniam illud ante & poſt, non ex propria rei natura oritur. neceſſitas enim quœdam, & natura-lis rerum conſequutio in ordine requiritur. quando igitur quod ſua natura, prœcedere debet prœcedit, & quod ſequi oportet, ſequitur, tunc ordo proprie dicitur. Sed hæc ratio uniuerſalis eſt, & multis rebus accom modari poteſt: ſed hanc Architectus reddit preſſiorem, & contractiorem, idem quiſque artifex facit; ad ordinem enim, qui in ſingulis artibus eſt propoſitus, quiſque eam accommodat. Vitr. Ergo (inquit) ordinem eſſe cum in artificio, & opere ſua ui quantitas quædam prœponitur, quœdam ſequitur. ſolent enim artifices quantitatem unam præſumere (quam modulum appellant) quœ ſit ratio totius operis metiendi. Hac ratio-ne ordinis diffinitio propria facta eſt applicatione ſcilicet communium, & uniuerſalium terminorum; nulla enim de quantitate, de opere, de modulis mentio facta est in uniuerſalis ordinis diffinitione, quam nos attu-limus, ſed in uniuerſum diximus. rem in ordine prœponi quœ præponenda eſt, & ſubſequi, quœ ſequi debet, ſiue res illa quantitas, ſiue qualitas, ſiue tempus, ſiue actio, ſiue motio, ſiue aliud ſit. Et in his poſitus est ſcientiarum orbis, & cōmunicatio, ſunt enim rerum plurium rationes eædẽ. Vt igitur in his, quæ ſupra iecimus, fundamenta perſiſtamus. Ordo eſt in his rebus quœ ad aliud referuntur, & comparatio illa eſt imparium & inœ-qualium rerum. Quod in ordine ſit relatio, manifestum eſt, nam id quod prœcedit, ad id quod ſubſequitur, com paratur: quod uero comparatio ſit ex earum numero, quæ inæquales ſunt, id quoque apertum eſt, nam ſi om-nes res æquales eſſent iam non omnes eſſent, hinc ordo eſt parium, & diſparium, œqualium, & inæqualium, diſpenſatio; Ordo Architecti circa quantitatem uerſatur. & in quantitate ordo reperitur, qui ad uniuerſum opus & qui ad partes inter ſe comparatas refertur. Idq́; intelligendum eſt hoc modo: & ſi duplex ordo uide-tur eſſe, tamen nullibireperiripoteſt, ut ordo partium inter ſe diſtinguatur ab ordine partium ad uniuerſum: duplex autem dicitur, quoniam mente ac intelligentia ſeiungi, ac diſtingui poteſt utrumque a Vitruuio in eadem ordinis diffinitione comprehenſum uidemus. Ordinatio (inquit) eſt modica membrorum operis com-moditas ſeparatim, idest moderata partium aptitudo: nam moderari oportet quantitatem, quam ſumimus, nam ſi immodica eſſet, ad parua membra menſuranda inepta eſſet, ſi exigua nimis, afferet incommoditatem dum frequentius aſſumeretur. commoda igitur eſſe debet, & apta: aptitudo igitur, & commoditas in eo ſita es̄t, ut modo quodam temperet in magnitudine partem quandam, ut cum alijs conuenire poſſit, in qua moderatione pars una præcedere, altera ſequi debet. prœcedit pars illa, a cuius magnitudine moderatio ſumi-tur, ſequitur pars; quæ ea moderatione præfinitur: in ordinatione igitur Architecti ineſt, & ante, & poſt, quœ differentiœ oppoſitæſunt, & non œquales, ad communem tamen referendæ ſunt terminum, is autem eſt modus, & ordo; quod igitur ad mutuas partium comparationes attinet abſolutum est. Quod uero ſpectat ad uniuerſi operis rationem his uerbis explicatur. #Vniuerſaq; proportionis ad ſymmetrium comparatio. Proportio eſt rerum ſub uno genere comprehenſarum comparatio: hæc in Architectura fit, dum certa ac prœ-finita magnitudo ſumitur, quæ partium omnium in opere magnitudines moderetur. Exemplum hoc eſt Vitr. in tertio uolumine capite ſecundo cum elegantem ſpeciem templorum deſcribit. hoc modo inquit.

20 30 40 50

Huius rei ratio explicabitur ſic. #Frons loci, quæ in œde conſtituta fuerit, ſi tetraſtylos facienda fuerit, diuidatur in partes undecim ſemis, præter crepidines, & proiecturas ſpirarum: ſi ſex erit columnarum, in partes decem & octo: ſi octastylos conſtituetur, diuidatur in uigintiquattuor, & ſemiſſem; item ex his parti-bus ſiue tetraſtyli, ſiue exastyli, ſiue octaſtyliuna pars ſumatur, eaq́ue erit modulus, cuius moduli unius erit craſſitudo columnarum, intercolurnnia ſingula præter mediana modulorum duorum, & moduli quartæ par-tis, mediana in fronte, & poſtico ſingula ternum modulorum: ipſarum columnarum altitudo erit modulorum oεio, & dimidiæ moduli partis: ita ex ea diuiſione intercolumnia, altitudinesq́; columnarum habebunt iu-stam rationem, alibi quoque rationem Doricam ex triglyphorum diſtributione moderatur, ut in quarto. Bali-starum quoque deformationem, in decimo ex foramine temperat, ita in ſingulis operibus moduli rationem prius aſſumit, ex qua opus uniuerſum diſtribuit. Ordo igitur eſt inœqualitatis comparatio. quœ ab certa præ-miſſaq́; quantitate cęterarum regulatrice inter ſe ac ad opus integrum, comparatarum, quœmenſurarum quendam reſponſum quam ſymmetriã Gręciuocant efficere ſolet: hinc eſt quòd Vitr. ſymmetriam oriri ex quan tate dicit, commenſus enim eſſe non poteſt, niſi multœ adſint quantitates. Quantitas enim, quæ græce ποσοτὴς dicitur, eſt modulorum ex ipſius operis ſumptione, ſingulisq́; membrorum partibus, uniuerſi operis conueniens effectus. Videtur Vitr. quantitatem in comparatione collocare, ſed uult ſymmetriæ uim potius, quàm quantitatem ostendere. uel potius quantitatis effectum, nam quantitas moderata ex ipſius operis ſumptione, ideſt, propoſito nobis genere operis, & prœſumpta ſpecie, quam exprimere uolumus, ex ea quan-titatem moderemur, efficit, ut ſingula membra inter ſe, & cum uniuerſo opere conueniant.

60 10

Dispositio uero eſt rerum apta collocatio, elegansq́ue in compoſitionibus effectus operis cum qualitate.

Diſpoſitio partes comparat non tanquam magnitudines, ſed tanquam res ſuo loco collocandas, non enim ſat eſt menſuram inuenire moderatricem omnium magnitudinum, ſed opus eſt etiam inuenire ordinem quendam eiusrei, quœ partes habet, non comparando partes tanquam magnitudines, ſed tanquam res, ipſa propria poſi-tione, ſituq́; ordinandas. Diſpoſitio caſu, neceſſitate, & arte fieri ſolet. de artificioſa nunc loquitur Vitru. de alijs libro ſexto hunc in modum. { Nulla Architecto cura maior eſſe debet, niſi uti proportionibus ratæ partis habeant ædificia rationum exactiones. Cum ergo conſtituta ſymmetriarum ratio fuerit & commen-ſus ratiocinationibus explicati, tunc etiam acuminis eſt proprium, prouidere ad naturam loci, aut ſpeciem, aut detractionibus, uel adiectionibus temperaturas efficere. uti cum de ſymmetria ſit detractum, aut adiectum id uideatur recte eſſe formatum ſic, ut in aſpectu nihil deſideretur. Alia enim ad manum ſpecies eſſe uidetur. alia in excelſo, non eadem in concluſo, diſſimilis in aperto. In quibus magni iudicij est opera quid tandem faciendum ſit. } Vtin quinto uidemus Vitr. Chalcidicas baſilicis addere cum longitudo loci patiatur. & ali- bi quoque proportiones permutat, ubi loci neceſſitas inest. de neceſſitate autem apertius eodem capite.

20 30

Non puto oportere eſſe dubium, quin ad locorum naturas, aut neceſsitates; detractiones aut adiectiones fieri debeant. Hæc autem etiam ingeniorum acuminibus, non ſolum doctrinis efficiun-tur. Igitur ſtatuenda eſt primum ratio ſymmetriarum, a qua ſumatur ſine dubitatione commutatio, deinde explicetur operis ſuturi & locorum imum ſpatium, longitudinis, & latitudinis. cuius cum ſe-mel ſuerit conſtituta, magnitudo ſequitur eam proportionis ad decorem apparatio, uti non ſit con-ſiderantibus, aſpectus Eurythmiæ dubius.

Ex peræallegato loco prædictarum rerum numerus, uis, & natura dignoſcitur: eum adduxi, ut Vitruuium exponentem ſe ipſum inducerem. Diſpoſitio igitur eſt ordo quidam demonstrans, quid, quo loco ponendum ſit, ideo Vitr. dicit. Ipſam eſſe aptam rerum collocationem, & nomine rerum intelligit partes operum, ut in ædificijs ſunt atria, tablini, oeci, pinacothecæ, triclinia, & cætera conclauia: in arte gnomonica ſitus ſigniferi, finitoris, meridiani, œquatoris & cœterorum circulorum collocatio: In machinis quoque diſpoſitio apta cerni-tur, quemadmodum in decimo deſcribitur. Ex hac apta collocatione rerum oritur elegans effectus operis in compoſitionibus cum qualitate, quœ nihil aliud eſt, quàm conuenientia quœdam ſitus partium, unde dex-tera ſiniſtris, ima ſummis, anteriora poſterioribus, paria paribus reſpondeant. Elegans igitur, ideſt ſine impe-ditione diſtinctus, & aptus effectus eſt diſpoſitionis. cuius oppoſitum eſt ſuperfluens, inconcinnitas, quemad-modum ordini confuſio, ita ut dici poteſt ordinem, eſſe diſpoſitionem modulorum ad ſymmetriam, & diſpoſi-tionem eſſe ordinem partium in loco. In rerum collocatione Architectus treis habet ideas, & formas in men-te priuſquam opus aggrediatur, quas poſtea exemplo deducit ad opus: una est ueſtigij, altera frontis, tertia partium abſcendentium: priorem uocant Ichnographiam quaſi ueſtigij deſcriptionem, ſecundam orthogra- phiam, quaſi erectam rerum deformationem, poſtremam ſciographiam, de qua poſtea dicemus. ex his, quæ ſunt operum, formæ prius mente conceptæ. poſtea in tabulis lineamentis expreſſœ elegans ille effectus operum, pro-ficiſcitur. hinc Vitr.

40 50

Species diſpoſitionis, quæ græce dicuntur. ι{δί}ὲ{αι} hæ ſunt Ichnographia, Orthographia, Sciogra-phia. Icnographia eſt circini regulæq́; modice continens uſus. in qua capiuntur formarum in ſolis arearum deſcriptiones.

Ichnographiam noſtri plantam uocant: ſolent œdificaturi aut in tabulis, aut in papyro deſcribere ueſtigium futuri ædificij: in qua deſcriptione circini, & regulæ uſus maxime requiritur. quod uidebimus in deſcriben-dis ueſtigijs theatrorum, œdium ſacrarum, capitulorum, ſpirarum aliorumque operum tertio, quarto, quin-to, & ſexto libro: in Ichnographia eſt ortus. In orthographia eſt augmentum, in Sciographia eſt operis per- fectio, quibus in rebus animaduertendum eſt, idem eſſe debere quod creſcit, & quod oritur, quemadmodum in operibus naturæ, plantis, animalibus, & reliquis, nam a ſolo omnia oriri debent & in ſolido collocari.

60

Orthographia autem eſt erecta frõtis imago modiceq́; picta, rationibus operis futuri figura.

Orthographia non minus frontis quamlaterum erectio eſt ſi quis uim uerbi conſideret, omnis enim a uestigio erecta magnitudo iuxta operis futuri rationem deſcripta orthogr aphia uocari pot eſt; Deſcribuntur ergo & re rum frontes extimæ, intimæ, lateralesq́; ſecundum ſpeciem operis propoſiti, ſiue Dorico, ſiue Ionico, ſiue alio genere uti uelimus. Sed Vitr. ad frontem reſpexit tanquàm ad nobiliorem partem.

Item Sciographia eſt frontis, & laterum abſcedentium adumbratio, ad circiniq́; centrum om-nium linearum reſponſus.

Sunt qui legunt ſcenographiam, ideſt uniuerſi tecti deformationem: ſed ſi quis recte conſideret & diffini- tionem Vitruuianam, & rem ipſam certe non ſcenographiam, ſed ſciographiam legi debere ( ut etiam legi-tur ) uidebit. ſciographiam Vitr. uidetur intelligere adumbratam rerum imaginem, ita ut frons, & latera ap pareant, quod ſi in area plana facere uelimus, neceſſe eſt ut ad opticen confugiamus, centroq́; poſito oculi loco ad eum radios dirigamus. ita enim abſcendentias proiecturasq́; partium cernemus. ſed hæc leuia ſunt, quã uis iucunda, nec puto ita eſſe intelligendum, nam quæſo quis uſus in ædificiorum diſpoſitione erit huius adumbra tionis? Magnum eſt ueſtigium operis deſcribere, nam & partes quot, & quæ ſint in eo ſuis locis conſpiciuntur. longitudines earum, & latitudines ante oculos ponuntur. ſolum, & area menſuratur. quæ omnia neceſſaria ſunt ualde, & utilia: pariratione orthographia ſpeciem operis oſtendit, altitudines metitur, uniuerſamq́ue formam complectitur. quæ etiam magni momenti eſſe cenſentur: ſed quid adumbr atio illa penſi habet in diſpoſi tione? certe non uideo quid optice in hac parte nos iuuet. Conſiderandum igitur es̃t an in diſpoſitione aliud ſit quod æque utile ſit prius mente concipere, deinde lineamentis deſcribere, ac ueſtigium, & erectio, ſanè ſi quid eſt huiuſmodi, illud eſſe puto, quoquo craſſitudines parietum, proiecturas membrorum, contractionesq́; , & profunditates menſuratur: nanque hoc ad ſumptuum rationem maxime facit, atque etiam ad operis cogni-tionem: multos enim reperies, qui apte ueſtigium deſcribent, partes ſuis in locis collocabunt, ijdemq́; iuxta operis rationem ſrontem erigent, ſed neſcient in omni ordine craſſitudinem murorum, quod abſcedit, quod prominet pictura oſtendere. quoniam ſubtiliſſima ea ratio eſt nec omnibus expedita, cogitatione, & iudicio ni titur: hanc ſpeciem, noſtri Profilum uocant, cuius uſus maximus eſt: qui enim recte hanc ſpeciem deſignat ut Medicus internas animalium partes ſectione demonstrat, ſic ille ædificiorum partes internas, externasq́ue oſtendit. Forte addubitare quiſpiam poterit num ad pingendas ſcenas Vitru. reſpexiſſe potuit; nam, & id ne ceſſarium Architecto uidetur eſſe, quemadmodum quinto libro dicitur, ſed dubitare deſinet ſi conſiderauerit hoc loco Vitr. ideas diſpoſitionis ſeſe ordine quodam conſequentes expoſuiſſe, primum enim eſt ueſtigij, deinde frontis, poſtea partium extantium, & recedentium deſcriptio, ſed melius fortaſſe dubitabis, qua ratione frons, & latera abſcedant, & quomodo ad circinij centrum omnium linearum reſponſus fiat in hac deſcriptio ne. certe Orthographiæ ſpecies ( maieſtatem quam dicunt noſtri ) neque prominentias, neque craßitudines, ne que abſcendentias oſtendit. Sciographia egregie coronarum, capitulorum, faſtigiorum, ſpirarum, & cætera rum partium menſuras deſcribit, in qua deſcriptione quædam fit adumbratio, qua medias partes dignoſcimus ab extimis: reſpondent autem ad oculum, tanquàm ad centrum omnes lineæ, quæ in frontis deſcriptione non reſpondent, non enim terminos habent certos, unde proficiſcantur. quemadmodum habent in proiecturis, ab-ſcedentijs, & craßitudinibus deſcriptio. Cæterum ſi hoc loco uocis huius ſciographia, notio ad opticen refer re uelis, nil moror, illud tamen addendum neceſſario arbitror, ut quartam diſpoſitionis ideam adijcias tan- quàm rem magis utilem, & neceſſariam, quàm ſit optices: ſed mirum uidetur quod generis diffinitio apte ad duas diſpoſitionis ideas conueniat, ad tertiam non item. Præſcripto enim dialectico ſtatutum eſt, ut generis diffinitio ad ſpeties accommodetur. nonne ad ichnographiam, & orthographiam egregie quadrat diſpoſitio-nis natura, & uis? eſt enim diſpoſitio aptarerum collocatio, & elegans in compoſitionibus effectus operis cum qualitate. quomodo hæc ad opticen pertinere dices, in qua nihil elegans, hoc eſt distinctum, nihil apte collocatur, nihil amplius quàm uiſus fallacia, & incomperta delectatio est.

10 20 30 40

Haec naſcuntur ex cogitatione, & inuentione. Cogitatio eſt cura ſtudijplena, & induſtriæ ui-gilantiæq́; effectus propoſiti cum uoluptate. Inuentio autem eſt quæſtionum obſcurarum explica-tio, ratioq́; nouæ rei uigore mobili reperta. hæ ſunt terminationes diſpoſitionis.

Dignum eſt animaduerſione, quod in his rebus exponendis, confirmat Vitruuius ea, quæſupra dixit Ar- chitecto eſſe neceſſaria, nam in diſpoſitione graphidis peritia, & geometria, in ordine arithmetica, in alijs par tibus optice, muſica, & aliæ artes comprobabuntur: cæterum Ideæ diſpoſitionis naſcuntur ex cogitatione, & inuentione. Id experientia Vitr. dixiſſe credendum est. Sinatura ſpecies illas nobis afferret, parum aut nihil ar tis expoſceretur, ſed quoniam natura eas non affert, arte opus est, quoniam uero arte quæritur naturæ opera imitari, ideo cogitationibus incumbendum eſt; & quia diſficile eſt arte conſequi, quod proponimus: iccirco ſtudium, & industria adſit oportet: ſed postquàm studio, & industria res pulchras ediderimus, statim uolu-ptas ſequitur. est autem uoluptas perceptio rei expetitæ, & ad facultatem percipientem conſentiens quædam impreßio, uoluptas mentis est uerum agnoſcere. uoluptas ſenſuum est qualitatis impreßio ſenſibus ami-ca, hinc recte Vitr. cogitatio ( inquit ) est cura studij plena, & industriæ, uigilantiæq́; effectus cum uolu-ptate, curaigitur plena studij, quia circa difficilia uerſatur, quæ nec natura ipſa oſtendit. Studium autem eſt uehemens animi applicatio adid, quod quis conſequi deſiderat: induſtria eſt laboris amor. bene autem non cogitat, qui induſtrius non eſt, & uigilans. Hinc Archimedem, dum cogitando naturales comparabat effe-ctus, dumq́ue rationis induſtria, & uigilanter quærebat, inuentionem eſt conſequutus. Inuentio autem eſt quæ stionum obſcurarum explicatio, ratioq́; nouæ rei uigore mobili reperta: explicauit autem obſcuram quæſtio-nem Archimedes, quod ex nono libro habemus. cumq́; uerum inueniſſet maxima lætitia affectus, ſæpius re petendo, clamauit {εὔ}ρικα, {εὔ}ρικα in qua re ratio nouæ rei uigore mobili reperta enituit { Hæ ſunt termina-tiones diſpoſitionis } hoc eſt diſpoſitio tribus illis ideis clauditur, ichnographia, orthographia, & ſciogra-phia: quarum deſcriptiones hoc loco poſuimus.

50 60
PIANTA ICHN OGRA PHIAPRONAO
10 20 30 40

Evrithmia eſt uenuſta ſpecies, commodusq́; in compoſitionibus membrorum effectus. hæc efficitur cum membra operis conuenientia ſunt, altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudi-nem, & ad ſummam omnia reſpondeant ſuæ ſymmetriæ.

Quod opere perficitur ſimile pulcherrimo uerſui, metroq́; eſſe uidetur, quod iuxta optimas conſonantias la- batur, ita ut pars alteri ſubſequatur, donec ad ordinatum finem perueniat: in quo quamuis aliquid ſit quod optimum non ſit, egregie tamen ordinatum eſſe poteſt; quod & in membris humani corporis, & in operibus arte factis conſpicitur: in quibus conſonantia, & harmonia quædam ineſt; Nam licet oculus pedi nobilior ſit, & præſtantior: tamen ſi & pedis, & oculi proprium munus conſideremus, utrumque ſanè ſuo loco optime, & pulcherrime collocatum dignoſcemus, ita ut neque oculus pede, neque pes oculo melius collocari potuerit. Ratio ſimilis in cithara, in qua fides apte inter ſe reſpondere poſſunt: quod ſi aliqua amplius tendatur, ut melius ſonet, nihilo minus conueniens erit ſymphonia, ratio ſimilis in his eſſe oportet, in quibus opus eſt, ut ſit partium reſponſus, partium inquam earum, quæ natura diſtinguuntur, ita ut pulchritudini conſentiant, & aſpectus iucunditati deſeruiant, ut in muſicis præter harmoniam quæritur quædam uocum moderatio, qualem babere ſolent, qui ſæpius unà cantare ſolent; nam præter uocum inter, ſe reſpondentium ſymphoniam, aliud quid habent ſuauitatis, & concinnitatis: hæc ratio tam in Muſicis, quam in Muſicis, quam in cæteris rebus arte factis Eurith-mia dicitur. Rithmus triplici modo dicitur. primo de rebus immobilibus affertur, ut eurithmos ſtatua, ædi-ficium, templum: ſecundo de ijs, quæ mouentur. unde eurithmos ambulare dicimus: tertio de uoce, & ſic pro prie rithmus est recta figurationum ordinatio: ubi eſt ſimilitudo, errat facile mens, nec distmcte res perci-pit, ubi uero ſunt partes rithmieuidentius apparet, id quod ordinatur. Rithmus uiſu, ut in ſaltatione, auditu, ut in cantu, tactione, ut in pulſu, ſentitur.

50 60
Pars ubi eſt I. orthographia est, ubiuero O. ſciographia. I O
10 20 30

Haec efficitur cum membra operis conuenientia ſunt, altitudinis ad latitudinem latitudinis ad longitudinem, & ad ſummam omnia reſpondeant ſuæ Symmetriæ.

Sua ( inquam ) nam ſi reſponderent alienæ, hoc eſt alterius rationis Symmetriæ, non adeſſet in aſpectu iu-cunditas, quæ in hac Eurithmiæ deſcriptione requiritur, ut plane patet, tum hoc loco, tum capite ſecundo & ultimo tertij libri, & ſecundo ſexti, & alijs locis pluribus. Quoniam uerò proportio a numeris ortum ha-bet, ideò factum eſt, ut omnibus alijs in rebus, in quibus inest proportio numeri nomen ſeruatumſit, & quo-niam longitudo, latitudo, & altitudo operum proportione inuicem reſpondere debent, & ubi proportio ibi nu merus: iccirco eurithmiæ nomen a Vitr. uſurpatum eſt.

40

Item Symmetria eſt ex ipſius operis membris conueniens conſenſus, ex partibusq́ue ſeparatis ad uniuerſæ figuræ ſpeciem ratæ partis reſponſus.

Symmetria est ordinis pulchritudo, quemadmodum eurithmia diſpoſitionis: non enim ſatis eſt menſuras ordinare, hoc eſt aliam ante aliam ponere, ſed neceſſe eſt menſuras illas inter ſe conuenire, ideſt aliqua propor tione inuicem reſpondere. hinc eſt quòd ubi proportio eſt, ibi nihil ſuperfluens eſſe poſſit, & quemadmodum na-turalis proportionis auctor eſt naturæ instinctus, ita artificialis est artis habitus. hinc oritur proportionẽ a forma potius, quàm a materia ortum ducere, & ubi non ſunt partes, nec proportio eſt: nulla enim compara-tio effici poteſt. Nullauero laus ſatis eſſe poteſt, quæ proportionem commendet. In quagloria Architecti, firmitas operis, & admiratio artis maxime cernitur quod erit manifestum, cum de proportionibus loquemur libro tertio: tunc enim artis abſcondita recludemus oſtendentes, quæ ratio ſit in proportionibus, quibus ter-minis, quo uſu, quibus effectibus, & qua ui efficiant, ut rerum uenuſtas, & magnificentia appareat. Symme-tria igitur eſt ratæ partis reſponſus.

50

Vt in hominis corpore e cubito, pede, palmo, digito, cæterisq́; partibus ſymmetros eſt, ſic eſt in operum perfectionibus. Et primum in ædibus ſacris, ut e columnarum craſsitudinibus, aut e tri-glypho, aut etiam embate in baliſtæ foramine, quod græci {πρι}{τρ}ητου uocitant, nauibus interſcalmio, quod {δί}πηχαῖχὴ dicitur. Item cæterorum operum, e membris inuenitur ſymmetriarum ratiocinatio.

Gellius inquit ex Plutarcho ſcite, ſubtiliterq́; ratiocinatum Pythagoram philoſophum in reperienda, mo-dulandaq́; ſtatus, longitudinisq́; Herculis præſtantia: Nam cum ferè constaret curriculum ſtadij, quod eſt Piſis apud Iouem Olympium, Herculem pedibus ſuis metatum, idq́; feciſſe longum pedes ſexcentos, cætera quoque stadia in Græciæ terris ab alijs postea inſtituta pedum quidem eſſe numero ſexcentum; ſed tamen eſſe aliquantulum breuiora; facile intellexit modum, ſpatiumq́; plantæ Herculis, ratione proportionis habita, tanto fuiſſe, quàm aliorum procerius, quanto Olympicum stadium longius eſſet, quàm cætera: comprehen-ſa autem menſura, herculani pedis ſecundum naturalem membrorum omnium inter ſe competentiam modifi-catus eſt. Atque ita id collegit, quod erat conſequens, tanto fuiſſe Herculem corpore excelſiorem, quàm alios, quanto Olympicum ſtadium cæteris pari numero factis anteiret. Ex his intelligitur cum menſuræ ad operis ſpeciem accommodantur, unius partis cognita menſura, aliarum quoque magnitudinem facile digno-ſci poſſe. Præcognito igitur pede, uel cubito humani corporis totius corporis proceritatem facile ratiocina-bimur. Eadem ratio in operum perfectionibus: Nam in metandis ædibus ſacris magnitudinibus ratione per-ſpecta unius partis ex propria operis ratione totum ædificium, quantum ſit futurum perſpicietur. Craſſitu- do columnæ pro modulo hoc loco accipitur, ut in tertio uidebimus. Ex magnitudine quoq; & triglyphi opus Doricum menſuratur, ut in quarto uidetur. ubi triglyphus pro modulo habetur. Quid ſit triglyphus ſuo lo-co dicemus. { Aut embate in baliſtæ foramine. } A pondere ſaxi, quod baliſta mittere debet, foraminis ma-gnitudinem ſumit Vitr. libro decimo, foraminis magnitudine ſcutulæ magnitudinem metitur: ſcutulam enim uult, quam ωερίτρηου dicunt, longam eſſe foraminum, I I F. 2. latam duo, & ſextæ partis: in baliſta igi-tur; id quod ingreditur, ideſt, foramen, quod Embatem, ingeſſoremve appellant, ſumitur pro menſura: Non intelligit autem Vitr. ſoramen, dici peritriton, ſed id quod peritriton dicitur ſumi, & menſurari a baliſtæ fo-ramine: cui uero parti reſpondeat illud uerbum, embate, ſi quis ſenſum eliciat, ex præallegato decimi loco ui-dere poterit, ad illud uerbum { foraminis } eſſe referendum, nam in quarto embaten pro modulo accepit: fo-ramenigitur eſt modulus, quoniam ingreditur in metiendis balistæ partibus. ſimiliter intelligitur id, quod ſe- quitur, { nauibus, interſcalmio, } quægræce dipaichi: in uauibus metiendis ex ſpacio, quod eſt inter remos interſcalmium dictum, ſumitur modulus, & menſura illa, forte a duobus cubitis ſic dictum. legitur autem in aliquibus codicibus dichiſim, est autem dijax, & dijchiſis gubernaculi pars illa, qu anſa dicitur. cuius menſura ex interſcalmio ſumitur: ſed obſeruauimus in triremibus interſcalmio partes omnes triremis menſurari, ac ut inductionem abſoluamus, dicimus cum Vitr.

60 10 20

Item cæterorum operum in membris inuenitur ſymmetriarum ratiocinatio. Decor autem eſt emendatus operis aſpectus probatus rebus compoſitis cum authoritate.

Videtur Vitr. ornamentum, & pulchritudinem quandam operis non diſſimilem ab eurithmia diffinire, cum dicit decorem eſſe emendatum operis aſpectum; ſed ſi quis conſideret ea, quæ ſequuntur, Decorum po-tius diffinire uidetur. dum dicit, {Probatus rebus compoſitis cum authoritate, } & dum triplicem deco- rem eſſe dicit: ſed quia ubi eſt decorum, ibietiam decor, & pulchritudo quædam ineſt: ideo τὸ κόσμιον-τὶτ{οῦ} {πρ}έπουτος, ideſt decorem, pro decoro poſuit. Eſt enim decorum decentia quædam rebus, perſonis, locis, ſiue in agendo, ſiue in loquendo accommodata: quale autem ſit in Architectura decorum, ex ſequenti di-uiſione percipietur.

30

Is perficitur ſtatione, qui græce θεματισμὸς dicitur, ſeu conſuetudine, aut natura: Statione cum Ioui fulguratori, & cœlo, & Soli, & Lunæ, ædificia ſub diuo hypetraq́; conſtituuntur: horum enim deo-rum & ſpecies, & effectus in aperto mundo atq; lucenti præſentes uidemus: Mineruæ, & Marti, & Herculi ædes Doricæ fient, his enim dijs propter uirtutem ſine delicijs conſtitui decet. Veneri, Floræ, Proſerpinæ, fontium nimphis Corinthio genere conſtitutæ aptas uidebuntur habere proprie-tates. quod his dijs propter teneritatem graciliora, & florida, folijsq́; & uolutis ornata opera facta au- gere uidebuntur iuſtum decorem. Iunoni, Dianæ, Libero patri, cæterisq́; dijs, qui eadem ſunt ſimi-litudine, ſi ædes Ionicæ conſtruerentur, habita erit ratio mediocritatis, quod & ab ſeuero more Do-ricorum, & a teneritate Corinthiorum, temperabitur earum inſtitutio proprietatis.

40

Cum Decorum ſit apta rerum proprietas, ratione triplici perficitur. Statione, conſuetudine, & natura; decor in ſtatione eſt apta collocatio operis iuſta naturæ proprietatem illius rei, cuius gratia opus constituitur: In conſuetudine est obſeruata uſu partium decentia: in natura eſt electio loci, uel rei, quæ a naturæ condi-tionibus dignitatem parit. Exemplis confirmat uel potius explicat hunc decorem Vitr. tam in ſacris, quàm in profanis operibus. θεματισμὸς & locum, & habitum, & statum, & religionem quandam ſignificat. ſi ex his omnibus ſignificationibus aliud quid permixtum concipiemus, certe decorem, qui ſtatione perficitur, in-telligemus primum in loco, nam in aperto loco, & ſubdio Iouij, Soli, Lunæq́; templa ædificari debent. Dein- de in habitu, habitus deorum diuerſi diuerſa templorum genera requirunt, ſeueri alij ſunt, & ueneratio-ne quadam ſoliditateq́; naturæ inſignes, ut Minerua, Mars, Hercules; alij teneritate & iuuentute quadam florentes, ut Venus, Flora, Proſerpina: alij medio ſtatu inter utroſque ponuntur, ut Iuno, Diana, Bac-chus, ſingulis ædificia conuenientia ſunt aptanda: ſeueritatem, & ſoliditatem præfert Doricum genus: tene ritudinem, & floriditatem, Corinthium: mediocritatem, Ionicum: in his omnibus, & status & religio quæ dam ineſt, ita ut θεματισμὸς hæc omnia complectatur: nostris autem temporibus non deeſt occaſio huius deco-ris obſeruandi, licet falſis dijs non ædificemus. Viri enim Dei amici qui in gloria confirmati ſunt tanquàm cœ-li ſidera alia alijs in ſplendore differentia, a nobis propria, & merita quadam ueneratione coluntur, quorum memoriam templorum ædificatione conſeruamus. Templa huiuſmodi Vitruuiano exemplo retinere ſuum deco rem facile poterunt, cum ad uitam, & mores eorum dum in terris agebant, reſpiciemus. Austeritas igitur eorum, qui in ſolitudinibus aſpere, & dure uitam ducebant, & corpus ieiunijs, & uigilijs macerabant Dorico genere explicabitur: ſimplicem ac puram uirginum incoruptarum teneritatem Corinthio exprimemus: mo-deratam inter hæc uitam, temperatasq́; actiones Ionico. Atque hæc ad decorem ſpectant, quiſtatione per-ficitur. Matri ſanctiſſimæ ac puriſſimæ Dei magnificentiſſimas ædes componemus.

50 60

Ad conſuetudinem autem decorſic exprimitur. cum ædificijs interioribus magnificis, item ueſti-bula conuenientia, & elegantia erunt facta: ſi enim interiora proſpectus habuerint elegantes, aditus autem humiles & inhoneſtos, non erunt cum decore. Item ſi Doricis epiſtylijs in coronis denticuli ſculpentur, autin puluinatis capitulis, & columnis Ionicis epiſtylijs exprimetur triglyphi, tranſlatis ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis, offendetur aſpectus, alijs ante ordinis conſuetudi nibus inſtitutis.

10

Conſuetudini aliquid dandum eſt: Denticuli a principio Ionicis epistylijs Triglyphi Doricis, Zophoris ſcalpi cœperunt; Conſuetudo obtinuit, ut mos ille diu ſeruatus ſit: qui ergo triglyphos Ionicis Zophoris, Denticulos uerò Doricis epiſtylijs exprimet, is offendet aſpectum ratione conſuetudinis, cuius tanta uis eſt, ut ſæpe indeco ra uſu decentia, & decora, indecentia uideantur. Conſuetudine quoque comparatum eſt, ut cum amplæ, ac magnificæ ædes conſtruuntur, interioraq́; domus ſplendida uideantur, alta atria, ampliſſima periſtylia, ta blina, & conclauia reliqua ſint ornatißima, uestibula quo que id eſt, aditus, non ſint humiles nec inhoneſti. De his omnibus ſuo loco dicendum eſt quàm expeditißime; hoc autem loco cum dixit { capitulis puluinatis & columnis } intellexit Ionicum genus, non quod aliqus unquàm in capitulis lonicis ſumpſerit triglyphos: puluinata autem dicuntur a ſimilitudine, de qua libro tertio dicemus.

Natvralis autem Decor ſic erit, ſi primum omnibus templis ſaluberrimæ regiones, a qua- rumq́; fontes in his locis idonei eligentur, in quibus fana conſtituantur: deinde maxime Aeſculapio, Saluti, & eorum deorum, quorum plurimi medicinis ægri curari uidentur. Cum enim ex peſtilenti in ſalubrem locum corpora ægra tranſlata fuerint, & è fontibus aquarum uſus ſubmini-ſtrabuntur, celerius conualeſcent: Ita efficietur, uti ex natura loci maiores auctasq́; cum dignitate di-uinitas ex cipiat opiniones. Item naturæ decor erit ſi cubiculis, & bibliothecis ab oriente lumina ca-pientur: balneis, & hybernaculis ab occidente hyberno: pinacothecis, & quibus certis luminibus opus eſt, partibus, a ſeptentrione: quod ea cœli regio neque exclaratur, neque obſcuratur Solis curſu; ſed eſt certa, & immutabilis die perpetuo.

20

De his rebus quoniam quinto libro cap. x. & xij. & ſexto, cap. ſeptimo & alibi loquitur Vitr. iccirco eò nos referimus harum rerum explicationem, quæ hoc quoque loco ſatis est manifesta. Legimus apud Xe- nophontem Aegiſipolim ardentißima febre correptum, in Aphito cum uidiſſet templum Dionyſii multo an te umbræ deſiderio captum, & aquarum frigiditate, eo loci ſe duci feciſſe, tanti refert locorum uis, & de ijs hominum opinio.

30

Distribvtio autem eſt copiarum, lociq́; commoda diſpenſatio, parcaq́; in operibus ſumptus cum ratione temperatio. Hæc ita obſeruabitur, ſi primum Architectus ea non quæret, quæ non po terunt inueniri, aut parari, niſi magno: Nanque non omnibus locis arenæ foſsitiæ, nec cemento-rum, nec abietis, nec ſappinorum, nec marmoris copia eſt: ſed aliud alio loco naſcitur, quorum comparationes ſunt difficiles, & ſumptuoſæ. Vtendum autem eſt, ubi non eſt arena foſsitia, fluuiati ca, aut marina lota; Inopiæ quoq; abietis, aut ſappinorum uitabuntur, utendo cupreſlo, populo, ulmo, pi nu; reliqua quoque his ſimilia erunt explicanda. Alter gradus erit diſtributionis, cum ad uſum pa- trum familiarum, ad pecuniæ copiam, aut ad elegantiæ dignitatem, ædificia aliter diſponantur. Nam que aliter urbanas domos oportere conſtitui uidetur, aliter quibus ex poſſeſsionibus ruſticis influent fructus, non idem fæneratoribus, aliter beatis, & delicatis: potentibus uerò, quorum cogitationibus Reſp. gubernatur, ad uſum collocabuntur, & omnino faciendæ ſunt aptæ omnibus perſonis ædificio rum diſtributiones.

40

Quemadmodum dicendi genus ( ideam græci appellant) eſt orationis qualitas rebus, & perſonis accommo data, & quemadmodum in perficiendo aliquo genere orationis octo requiruntur id eſt ſententia, quam mente animoq́; concipimus, Methodus, idest artificium, & modus, quo ſententia extra ducitur: uerba, quæ conce-ptionem exprimant: Verborum compoſitio, Color, & Figura: Numerus item, qui motus eſt quidam; Mem-bra item, & Clauſulæ orationis, quibus rebus idea quædam, & ſpecies orationis abſoluitur, ita in Archite-ctura ſpecies artis aliqua ſex rebus perficitur: has emunerauimus ante, inter quas non parua res eſt diſtribu- tio: quæ arti oratoriæ tam eſt neceſſaria, quàm quæ plurimum; & in re familiari maxime requiritur, immo uno, & eodem uocabulo iconomiæ guadet utraque. In Architectura uerò eſt copiarum & loci recta diſpenſa-tio: exemplum copiarum diſpenſationis allatum eſt a Vitr. non ſolum hoc loco, ſed etiam libro ſecundo, & ali bi, ubi de rerum copijs mentio facta eſt: ratio ſimilis de loci diſpenſatione, de qua libro ſexto commodiſſime lo quitur. Vbi capite viij. tractat de priuatorum & communium ædificiorum proprijs locis, & generibus ad quaſcunque perſonarum qualitates conuenientibus, & quos hoc loco beatos, & delicatos uocat, ibi foren-ſes, & diſertos nominauit: quos hic potentes dicit, ibi nobiles. appellat, qui honores magiſtratusq́; geren-do præſtare debeant officia ciuibus; & ibi quoque fœneratoribus publicanos addidit. Ex uerbis autem Vitr. ui-detur Iconomia idem cum diſpoſitione & Eurithmia, & cum decore eſſe: ſed diſpoſitio eſt loci diſpenſatio, qua-tenus locus est, Iconomia ea ratione, qua ad alicuius uſum locus comparatur, Eurithmia aſpectum, Iconomia commoditatem, Decor honeſtatem. Iconomia reſpicit diſtributionem, & iustitiam quandam partium ſed hæc ex ſuperioribus ſatis ſunt manifeſta.

50 60
De partibus Architecturæ in priuatorum & publicorum ædi-ficiorum distributionibus, & Gnomonices, & ma-chinationis. # Cap. III.

Artes ipſius Architecturæ ſunt tres, Aedificatio Gnomonice. Machinatio: Aedifica- tio autem diuiſa eſt bipartito, è quibus una eſt mœnium, & communium operum in pu blicis locis collocatio, altera eſt priuatorum ædificiorum explicatio. Publicorum autem diſtributiones ſunt tres, è quibus una eſt defenſionis, alia religionis, tertia opportunita-tis. Defenſionis eſt murorum, turriumq́; , & portarum ratio ad hoſtium impetus perpetuo repellen-dos excogitata; Religionis deorum immortalium fanorum, ædiumq́; ſacrarum collocatio. Opportu nitatis omnium locorum ad uſum publicum diſpoſitio: uti portus, fora, porticus, balnea, theatra, inambulationes, cæteraq́; , quæ ijſdem rationibus in publicis deſignantur locis. Hæc autem ita fie ri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, uenuſtatis. Firmitatis erit habita ratio, cum fuerit fundamentorum ad ſolidum depreſsio, & ex quaque materia copiarum ſine auaritia diligens ele- ctio: Vtilitatis autem emendata & ſine impeditione, uſu locorum, diſpoſitio, & ad regiones ſui cu-iuſcunque generis apta & commoda diſtributio. Venuſtatis autem, cum fuerit ſpecies grata, & ele-gans, membrorumq́; commenſus iuſtas habeat ſymmetriarum rationes.

10 20

Nunc præſtandum est quod ſupra polliciti ſumus; Architecturæ ſcilicet partes inueniendæ ſunt: partes in-telligo non fabricæ, ædificij, ſed partes huius tractationis & artis: nam cum ſupra expoſitum ſit, quæ ſpe-cies, & quæ forma mente concipienda ſit, quidq́; in animo Architecti prius ineſſe debeat, nunc dicendum in quibus rebus exterius exprimenda ſit forma illa ſpeciesq́; interna: nam ordinare, diſponere, diſtribuere, metiri, decorare, & uenustare ſunt ex eorum numero, quæ per ſe eſſe non poſſunt, aliquid enim extet opor tet, quod ordinemus, diſponamus, & reliquis rebus perficiamus, nam ( ut diximus ) Ars habitus eſt dire-ctor operum: Triplex igitur Architecturæ ſubiecta wateries. Aedificatio, Gnomonica, Machinatio: In his tribus ordinatio, distributio, ſymmetria, decor, & uenustas artis eſt collocanda Aedificationem abſoluit pri mo, tertio, quarto, quinto, ſexto, ſeptimo, & octauo libro: Gn omonicam nono: Machinationem decimo: Aedificatio duplex, aut enim publicorum explicatio est. Publica, & communia opera tripartita intelligun-tur. Sunt enim aut defenſionis, aut religionis, aut opportunitatis: nam ſecuritas hoſtes, religio Deum, oppor tunitas ciues reſpicit, quæſola, & maxima ſunt hominibus ex rebus neceſſarijs. Defenſio mœnia, oppida, propugnacula, uias, portas conſiderat, de quibus primo libro agitur. Religio templa, ædesq́; ſacras, de qui bus tertio & quarto: opportunitas, & commoditas forum, curiam, baſilicas, theatra, porticus, ambulatio-nes, portus, & huiuſmodi, de quibus libro quinto. Priuatam uerò uniuerſam rationem ſequentes libri expli cant, ornamentaq; ædificiorum ſeptimo libro explicantur. Octauo autem aquarum ductus exponuntur. At-que hæc est uniuerſalis Vitruuianæ tractationis explicatio. Cæterum nos altius uniuerſum negotium repeten tes, integram totius Architecturæ ſpeciem ante oculos ponemus. Quoniam ergo ſcire arbitramur, cum cau- ſas cognoſcimus: Quot ſunt cauſarum genera quærendum eſt: quiquid igitur factum eſt ab aliquo factum est, ex aliqua re, ad aliquem finem, aliqua forma, & ſpecie. Effecta res igitur quatuor babet cauſas: effectri-cem, quam & agentem, & motricem appellant, finem, formam, & materiem: Architectum formauimus agentem ornatum illis dotibus, quas ſupra enumerauimus. Formam quoque totius artis expreßimus, eamq́; diximus ex Vitr. conſtare, ordinatione, diſpoſitione, ſymmetria, decore, uenustate, diſtributione. Finis iam manifestus est, omnis enim ars ad finem uitæ utilem, tendit. Vtilitas igitur finis est uniuerſalis omnium ar-tefactorum. Materies artis eſt uel ad neceſſitatem uel ad modum, uel ad iucunditatem referenda: neceßita tem abſoluit Aedificatio, modum machinatio, iucunditatem Gnomonica. Totius ædificationis formam hoc modo explicabimus.

30 40

Cum natura comparatum ſit ut ſinguli ſingula, aut aliqua, nullus omnia poſſit, indigentia homines una compulit, ac in unum cætum congregauit: hinc ſocietas illa, quæ ciuitas appellatur, quæ multitudo eſt quædam utilitatis cauſa in locum unum congregata. Hanc multitudinem uniuerſam poſſumus conſiderare, uel ea ratione, qua multitudo eſt, uel quatenus in ea aliquis excellat, & præſtet: ſi multitudinem uniuerſam reſpicie mus, pro eius ſalute & ſecuritate, urbem illi condemus munitam mœnijs, propugnaculis, foſſa, ualloq́; pro commoditate, uias, pontes, cloacas, angiportus, & huiuſmodi, quæ ad omnium commoda pertinent: ſi uero præſtantes, & excellentes ex ea multitudine deligamus, inueniemus alios digniores, & potentiores eſſe alios minus dignos, & potentes, & inter dignos potentesq́; unum, aut plures: ſi unus, aut electione aliorum & legitime præerit ille, aut ui & contra leges; ſi legitime præſit, princeps verus, & legitimus; ſi uiolenter tyrannus perfidus appellabitur: intuitu finis utrique Architectus propriæ ædificationis rationem habere debet: Principi Regiam, Tyranno. Arcem conſtruet: inter digniores, & potentiores, alij diuino cultui, ac reli- ioni dediti inueniuntur, alij extra religionis obſeruantiam: ex his alij foris, alij domi uirtutis ſuæ, & admi-niſtrationis præſtantiam exercebunt. Qui foris erunt, uel maritimis rebus, uel terreſtribus copijs pro Rep. præerunt; illis portus, & ſtationes, nauigiaq́; , & naualia: his castra, & oppida conſtituentur, machinæ utriſ-que, bellorumq́; tormenta, & armorum genera omnia conficientur: Qui domi manent excellentesq́; ſunt, uel ciuilibus controuerſiis, & criminibus, hoc eſt iudicijs præſunt, uel conſilijs, & deliberationibus de Rep. in-terſunt: iudicibus Forum, ſenatoribus Curia conſtruenda eſt, atque ita conſultum erit his, quibus non est cu-ra, cultusq́; religionis demandatus. ſed religioſis ædes ſacræ, fana, hoſpitalia, chauſtra, & huiuſmodi alia ſunt comparanda, uſu decentia, commodisq́; ſeurientia. Publicis operibus deſeruiunt utiliter armamenta-ria, emporia, æraria, horrea, munitiones, thermæ: honorifice, arcus triumphales, ſepulchra, metæ, obeliſci, trophæa, Pyramides: iucunde, theatra, amphitheatra, circi, inambulationes, xiſti, palæſtræq́; : iuſte, carce-res & huiuſmodi loca quibus rei contumaces, maliq́; detinentur: atque hæc ſunt quæ ædificationi publicæ in-ſeruiunt. Priuatim uero ciues, & artifices, agricolæq́; ſunt conſiderandi, quibus ædificia pro cuiuſque con-ditione, uſu & commoditate parari debent in urbe, extra urbem, & ubi opus ſit. Atque his omnibus abſol-uetur prima illa & maxima pars Architecturæ, quæ ædificatio nominatur. De Gnomonices autem, ac machinationis diſtinctione ſuo loco dicemus. Cæterum plura nobis animaduertenda ſunt, priuſquam ad opus ueniamus; de quibus mox dicam: Primo imitari naturam eiusq́; opera debemus. Quæritur autem unde ſit il-lud, quod ars naturam imitetur. Soluitur eſſe conuenientiam quandam inter principium illud quod naturam re git uniuerſam, & illud, quod artefactis moderatur. Vtrunq; enim intelligentia quædam eſt, nam rerum natura mente dirigitur, ars quoque mentis est munus: inter utranque mentem conuenientia quædam est. quorum igi- tur principia conueniunt ſimiliaq́; ſunt, & illa quoque ſimilia ſunt, at que in ea ſimilitudinum comparatione ſita eſt im tatio: imitari uero nemo poteſt niſi conueniat cum eo quem imitatur: conueniet autem nunquàm niſi ijſdem rationibus moueatur. quare qui imitari Virgilium, Ciceronem ſtudebit, fruſtra conabitur, niſi ratio-nes, & regulas calleat illas, quibus adductus Virgilius, aut Cicero, ita fecit: ratio enim principium eſt, cum qua conſentire, oportet qui ſimile quid efficere uoluerit. qui ergo imitatur nihil aliud facit, quàm ſimile; ſi-mile autem a diſſidentibus principijs nunquam fiet. Qui igitur ſciuerit quaratione V irg. & Cice. bene dixe-rint, eos facile poterit imitari. Sed nos ad rem. Imitatione naturæ ars nititur ob principiorum ſimilitudinem: Conſideremus igitur rerum naturam, ut artem quoque artificiaq́; ordinare ſciamus; Naturæ ordine prius est res: deinde ornamentum rei. Ars igitur primum eße rerum conſiderabit, deinde ornamenta. quomodo enim ornabitur, quod non eſt? res naturæ conſtat materia, forma, compoſitione. Ars materiem, formam, com- poſitionemque conſiderabit, hinc primi ſecundi & aliorum librorum ordinatio: nam in primo de forma, in ſecun do de materia, in tertio, quarto, quinto, & ſexto de compoſitione, in ſeptimo de ornamentis agitur. Natura ab imperfectioribus, & communibus ad perfectiora, & propria peruenit, idem in artium tractatione, idem in operibus obſeruandum. Naturæprincipium potens, ſapiens, beneuolum eſt: potentia magnas & firmas, ſapien-tia pulchras, & ornatas, beneuolentia commodas & utiles res efficit. Ars quoque ſtudebit firmitati; utili-tati, & uenustati, contra uim motricem, intelligentemq́; nunquam natura nititur, Ars idem obſeruabit, nam nec ea, quæ inueniri non poſſunt, nec tam arduas res aggredietur, ut nulla ratione perfici poſſint, Naturæ principium omnibus formis plenum eſſe oportet, quibus tanquam Ideis rerum utatur. Architecti mens ratio-ne ſimili ornata eſſe debet quampluribus ideis, quemadmodum uiſum eſt ſupra. Natura loci, temporis, mo-diq́; miniſtra eſt. Ars locum, modum, & tempus obſeruabit. Partes ſimiles, & diſſimiles, natura ad finem diſponit, idem quoque ars faciet, exemplum & exemplar demum natura dedit, quemadmodum ſuo loco ſepa-ratim ſingulis in rebus uidebimus, quare & naturam imitabimur in ageado, & quicquid agemus propoſita re aliqua egregia a natura ita formabimus, ut nihil in opere deſit. Quoniam uero inter oper a naturæ humanum corpus, & temperaturæ perfectione, & partium proportione, & aſpectus pulchritudine, & operis excellen-tia cæteris operibus antecellit, optime obſeruatum eſt ab arte, ut ad humani corporis ſimilitudinem, & men-ſuram omnia perfici debeant: atque vt Sol omnium cæleſtium rerum ſic homo humanarum menſura est. At-que hæc ſatis pro tempore dicta ſint.

50 60 10 20 30 40

Haec autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, uenuſtatis.

Quæ in operibus placent a natura, ab ingenio & a manibus proficiſcuntur. Natura Pondus, leuitatem, ra rum, denſum, & alia huiuſmodi præbet, ab ingenio electio, diſtributio, forma, & reliqua proueniunt, manibus ſecamus, polimus, ſcalpimus, pingimus. hæc omnia complectuntur ab ædificatione, a Gnomonica, a Machina- tione. Pulherimum autem est ſi bene conſiderantur ea, quæ primo, ſecundo, & tertio capite continentur, ui-dere quam belle omnia inter ſe conſentiant, nanque a diffinitione, ortu officioq́; Architecturæ dignoſcitur neceſſitas firmitatis, uenuctatis, & utilitatis, quæ ſimul haberi debent, nam perfecta non eſſet res illa quæ paruo tempore utilis eßet, aut nihil in ſe uenustatis haberet: hinc. Vitru. libro ſecundo cap. octauo, libro tertio cap. ſecundo, & primo hoc libro capite ſequenti, ſexto item capite quarto, & undecimo pluribuſq́; lo-cis alijs de his tribus loquitur: cumq́; de uenuſtate mentionẽ facit, eam intelligit, quæ proportionibus compa-ratur, non autem illam, quæ ornamentis conſtat, de qua libro ſeptimo: aliud enim eſt pulchritudo aliud orna-mentum: interna enim res quædam est ipſa pulchritudo ac cum re nata, ſed ornamenta exterius adhibentur, pulchritudini ſuper additum, poſterius adueniens: venuſtas ab intelligentia Architecti: utilitas, a probitate, firmitudo, a poteſtate, hinc illud poße uelle, & ſcire oportet eum, qui aliquid facturus eſt.

50
60
De electione locorum ſalubrium & quæ obſint ſalubritati & unde lumina capiantur. # Cap. IIII.

IN ipſis uero mœnibus ea erunt principia, Primum electio loci ſaluberrimi. Is autem erit excelſus, & non nebuloſus, non pruinoſus, regionesq́; cœli ſpectans neque æſtuoſas, ne-que frigidas, ſed temperatas, deinde ſi euitabitur paluſtris uicinitas. Cum enim au-ræ matutinæ cum Sole oriente ad oppidum peruenient, & ijs ortę nebulæ adiungentur, ſpiritusq́; beſtiarum paluſtrium uenenatos cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatus ſpargẽt, efficient locum peſtilentem. Item ſi ſecundum mare erunt mœnia, ſpectabuntq́; ad meridiem, aut ad occidentem non erunt ſalubria, quia per æſtatem cœlum meridianum Sole exoriente caleſcit, me-ridie ardet. Item quòd ſpectat ad occidentem, Sole exorto tepeſcit, meridie calet, ueſpere feruet. Igitur mutationibus caloris, & refrigerationis corpora, quæ in ijs locis ſunt, uitiantur.

10

Aggreditur hic ædificationem, & partem, quæ in publicis operibus collocatur, huius quoque publico-rum operum collocationis particulam ſumit, eam ſcilicet quæ ad defenſionem pertinet, quod primo libro ab-ſoluit, his capitibus primo eligit locum, ubi mœnia ſunt ponenda; poſtea de fundamentis turrium, & muro-rum. Inde ad diuiſionem operum, quæ intra muros ſunt, & eorum diſpoſitionem præcepta comparat, hinc com munibus locis propriam poſitionem diſtribuit, ac totum defenſionis opus abſoluit, in electione locorum decor; in fundamentis firmitas, in diſtributione, utilitas conſideratur: Decor naturalis in electione locorum ſalubrium ponitur. Sex ea ſunt, quæ ædificantes conſiderare debent. Primum eſt regio, ſitusq́; uniuerſus ad cœli partes comparatus, alterum eſt area, certaq́; regionis pars muris præcingenda; tertium eſt areæ, ſoliq́; deſcriptio, & commenſus, distributioq́; : hinc illud quod a ſolo erigitur ſiue murus, ſiue paries, ſiue columnatio ſit. Deinde quicquid tegumenti loco imponitur ſeu contignatio, ſeu fornix, ſeu testudo, ſeu tectum ſit. Poſtremum eſt adi-tus quilibet, quo res, hominesq́; tranſeunt, ſiue fauces, ſiue ianuæ, ſeu lumina ſint, Vitr. ab ipſa regione or-ditur, deq́; ſalubrium locrum electione loquitur: Maxima enim locorum uirtus eſt, aerisq́; etenim generationis principium eſt locus tanquam pater. Affecta enim regio cœli qualitatibus uim maximam re-bus præstat: unde illud a phyſicis dictum res eo loci, ubi naſcuntur, facile conſeruari. Aer autem nobiſcum ſemper eſt. hunc ſpiritu haurimus, ab eo refrigerium cordis, ab eo uita pendet, cum orco paciſcitur, qui pe-ſtilentem locum eligit. De regione igitur primum eſt diſſerendum. Regio qualitates quaſdam habet, quarum quædam manifeſtæ ſunt; quædam occultæ, ex omnibus nonnullæ bonæ ſunt, nonnullæ noxiæ: noxiæ cognitis bonis dignoſcuntur. Ex bonis & manifestis quædam commodis ſeruiunt, ut agrifertilitas, aquarum, fructuum, paſcuorum copia, flumina, portus & huiuſmodi, per quæ facile importari merces, & exportari poſſint, vicino-rum quoque bonorum propinquitas. Quædam ſalubritati: tum quia aqu as habent mobiles, perſpicuas, non uiſcoſas, odore, colore, & ſapore carentes, tum quia uentos noxios, quemadmodum ſunt frigentes, aut calen-tes nimium, & qui flant a locis peſtilentibus, uitare poſſunt. Aer quoque purus, purgatus, peruius, perfla-bilis, uniformis qualias eſt nota optimæ regionis, occultæ qualitates ab humanis, diuinis, & naturalibus rebus ſumuntur. Genium enim loci diuinum quid afferre uidetur, cauſam cœlo damus proprietatis & fortu-nælocorum. Natura quoque ſuas habet uires in regionibus, nam plantas alit proceras, fructiferas quas ſo-lum educat, ſol ornat, imber recreat. Animalia multa utriuſque ſexus carnes optimi ſaporis habentia, homi- nes ſani, hilares, iucundiq́; pulchri, ac diuturnæ uitæ ſalubritatis inditia præbent: cum uero merces, fructusq́; immarceſcentes diu ſeruantur, ædificiaq́; neque ſalſedine corrumpuntur, neque uentis uitiantur, & reliqua ho minum opera elaborata neque rubiginem contrahunt, neque ſitu deturpantur, temperiem loci admirabilem oſtendunt; Vitru. uniuerſum hunc locum ita diſtribuit, ut quæ ſint loca ſalubria, & inſalubria oſtendat, poſtea rationem afferat eorum, quæ dixit pulcherrima digrßione, inde inditia, & experimenta ſalubritatis locorum affert, ac demum exemplis confirmat, quæ ſuperius attulerit, omnia in eo facilia ſunt, nec indigent accura-tiori explicatione. Multa inuenies apud Albertum de ſalubritate locorum libro primo cap. tertio, quarto quinto, & ſexto, Cæterum Vitru. locorum ſalubritatem, a cœlo, a loco, ab aere, ab aquis deſumit. A cœlo cum dicit. {Regionesq́; cœli ſpectans neque æſtuoſas, neque frigidas, ſed temperatas } a loco cum dicit. {Is autem erit excelſus, & non nebuloſus neque pruinoſus } locum autem intelligit affectum qualitate aliqua: ab aere, cum dicit. { deinde ſi euitabitur, paluſtris uicinitas } ab aquis cum dicit, { Item ſi ſecundum mare erunt mœnia, ſpectabuntq́; ad meridiem,} & reliqua. Fuſius medici de regionum temperamentis tractare ſo-lent, lege Galenum, & alios. Probat autem uitiari corpora mutationibus caloris, & refrigerationis.

20 30 40 50

Haec autem licet animaduertere etiam ex his, quæ non ſunt animalia, in cellis enim uinarijs te-ctis lumina nemo capit a meridie, ſed a ſeptentrione, quod ea regio nullo tempore mutationes reci-pit, ſed eſt firma perpetuo, & immutabilis, ideo etiam & granaria, quæ ad Solis curſum ſpectant, bonitatem citò mutant, obſoniaq́; , & poma, quæ non in ea cœli parte ponuntur, quæ eſt auerſa, a So-lis curſu, non diu ſeruantur, nam ſemper calor, cum excoquit a rebus firmitatem eripit, & uaporibus feruidis exugendo naturales uirtutes diſſoluit eas, & feruore molleſcentes efficit imbecilles, ut etiam in ferro animaduertimus, quod quamuis natura ſit durum, in fornacibus ab ignis uapore percalefa- ctum, ita molleſcit, utin omne genus formæ faciliter fabricetur, & idem cum molle, & candens eſt, ſi refrigeretur, tinctum frigida redureſcit, & reſtituitur in antiquam proprietatem. Licet etiam conſi-derare hæc ita eſſe, ex eo, quod æſtate non ſolum in peſtilentibus locis, ſed etiam in ſalubribus omnia corpora, calore ſiant imbecilla, & per hyemem etiam quæ ſunt peſtilentiſsimæ regiones, efficiantur ſalubres: ideo quod a refrigerationibus ſolidantur: Non minus etiam quod quæ a frigidis regionibus corpora traducuntur in calidas non poſſunt durare, ſed diſſoluuntur. quæ autem ex calidis locis ſub ſeptentrionum regiones ſrigidas, non modo non laborant immutatione loci ualetudinibus ſed etiam confirmantur, quare cauendum eſſe uidetur in mœnibus collocandis ab ijs regionibus quę caloribus flatus ad corpora hominum poſſunt ſpargere.

60
10

Philoſophatur Vitr. & multis argumentis probat calore, & frigiditate res ipſas immutari, ſumitq́; ra-tioncm ab inanimis rebus, & ab animatis, quæ omnia facillima ſunt. Sequitur autem ratio a temper atura cor porum animalium ſumpta; hinc auium, piſicium, terreſtriumq́; animalium naturas examinat: quæ omnia tan-quam Architectus non tanquam Phyſicus percurrit. Inquit autem.

Nanqve ex principijs, quæ Græci ςοτχτία appellant, omnia corpora ſunt compoſita, ideſt calo-re & humore, & terreno, & aere, & his mixtionibus naturali temperatura figurantur omnium anima-lium in mundo generatim qualitates. Ergo in quibus corporibus exuperat è principijs calor, tunc in-terficit, diſſoluitq́; cætera feruore. Hæc autem uitia efficit feruidum ab certis partibus cœlum, cum inſidet in apertas uenas pluſquam patitur è mixtionibus naturali temperatura corpus. Item ſi humor occupauit corporum uenas, imparesq́; eas fecit. cætera principia, ut a liquido corrupta, diluuntur, & diſſoluuntur compoſitionis uirtutes. Item è refrigerationibus humoris uentorum & aurarum in-funduntur uitia corporibus nón minus aeris, etiamq́; terreni in corpore naturalis compoſitio augen-do, aut minuendo infirmat cætera principia, terrena cibi, plenitate, aerea, grauitate cœli. Sed ſi quis uoluerit diligentius hęc ſenſu percipere, animaduertat, attendatq́; naturas auium, & piſcium, & ter-reſtrium animalium, & ita confiderabit diſorimina temperaturæ. Aliam enim mixtionem habet ge-nus auium, aliam piſcium, longe aliam terreſtrium animalium natura. Volucres minus habent terre-ni, minus humoris. caloris temperate, & aeris multum. Igitur leuioribus principijs compoſitæ, fa-cilius in aeris impetum nituntur: Aquatiles autem piſcium naturæ, quod temperatæ ſunt a calido, plu-rimum ex aeris & terreni ſunt compoſitæ, ſed humoris habent oppido parum, quo minus habent è principijs humoris in corpore, facilius in humore perdurant. Itaque cum ad terram perducuntur, animam cum aqua relinquunt. Item terreſtria, quod è principijs ab aere, caloreq́; ſunt temperata mi-nusq́; habent terreni, plurimumq́; humoris, quod a bundant humidæ partes, non diu poſſunt in aqua uitam tueri. Ergo ſi hæc ita uidentur, quemadmodum propoſuimus, & ex his principijs animalium corpora compoſita ſenſu percipimus, & exuberationibus, aut defectionibus ea laborare diſſoluiq́; in-dicauimus, non dubitamus, quin diligentius quæri oporteat uti temperatiſsimas cœli regiones eliga-mus, cum quærenda fuerit in mœnium collocationibus ſalubritas.

20 30

Expedita iam confirmatio est, & argumentatio, in qua ordo mirabilis est uiſus. ſequuntur inditia ſalubri-tatis locorum ſumpta ab obſeruatione maiorum, quam quoque confirmat exemplo naturæ, inquit enim.

Itaqve etiam atque etiam ueterum reuocandam cenſeo rationem. Maiores enim è pecoribus im-molatis, quæ paſcebantur in ijs locis, quibus aut oppida, aut caſtra ſtatiua conſtituebantur, inſpicie- bant iecinora, & ſi erant liuida, & uitioſa prima, talia immolabant, dubitantes utrum morbo, an pa-bulis læſa eſſent, cum pluribus experti erant, & probauerant integram, & ſolidam naturam iecino-rum ex aqua, & pabulo, ibi conſtituebant munitiones. Si autem uitioſa inueniebant, inditio tranſ-ferebant idem in humanis corporibus peſtilentem ſuturam naſcentem in ijs locis aquæ, cibiq́: copiã, & ita tranſmigrabant & mutabant regiones, quærentes omnibus rebus ſalubritatem. Hæc autem fieri uti pabulo ciboq́; ſalubres proprietates terræ uideantur, licet animaduertere, & cognoſcere ex agris Cretenſium, qui ſunt circa Pothereum flumen, quod eſt Cretæ inter duas ciuitates Gnoſon, & Gor-tynam. Dextra enim, & ſiniſtra eius fluminis paſcuntur pecora, ſed ex ijs, quæ paſcuntur proxime Gnoſon, ſplenem habent: quæ autem ex altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem ſplenem. Vnde etiam medici quærentes de ea re, inuenerunt in ijs locis herbam, quam pecora ro- dendo, imminuerant lienes, ita eam herbam colligendo curant lienoſos hoc medicamento, quod ctiam ἄ{στι}λ{ηυου} Cretenſes uocitant.

40 50

Ex cibo atque aqua proprietates locorum natura peſtilentes, aut ſalubres eſſe ex ueterum obſeruatione probat Vitr. Inſpiciebant ueteres in animalium iecinora cum ſalubritatem loci explorare uolebant, quando autem ſtatiua castra obſidendis hoſtibus ponere, aut oppida uellent munire, inuentis iecinoribus illæſis ſatis certum habere inditium ſalubritatis aeris putabant, atque ut iecinora ex pabulis, it a pabula ex aeris ſalubri-tate conſiderabant; maximam autem eſſe pabulorum, & aquæ uim naturali exemplo comprobat, ut ſatis patet exemplo, è quibuſdam locis Cretæ deſumpto. Aſplenium herba eſt vermi Scolopendræ quàm ſimilli-ma, lienoſos ea curari dicit Vitr. minuit enim lienis tumorem, immo & naturalem lienis magnitudinem ad eam paruitatem deducit, ut oues, quæ eas in pabulis frequenter ſumant, liene carere uideantur, tanta uis est in pabulo. quis uero dubit at quin ex a quis etiam argumenta uera non ſumantur? Hoc quoque tempore Vitru- uianum exemplum confirmatur: Petrus enim Landus Cretæ Antiſtes uir optimus ſe hoc obſeruaſſe, & inue-niſſe dixit. Cicero autem in primo de diuinatione ſic inquit. ut hoſtiarum immolatarum inſpicerentur exta, quorum ex habitu, atq; ex colore, cum ſalubritatis tum peſtilentiæ ſigna percipi poſſunt. nonnunquam etiam, quę ſit ſterilitas agrorum, uel fertilitas futura.

60

Ex eo licet ſcire cibo atque aqua proprietates locorum naturaliter peſtilentes, aut ſalubres eſſe.

Concludit quod propoſuerat, poſitisq́; inditijs ſalubritatis, quærit an paludes poſſint aliquo modo eſſe ſa-lubres, inquiens.

Item ſi in paludibus mœnia conſtituta erunt, quæ paludes ſecundum mare fuerint, ſpectabuntq́; ad ſeptentrionem, aut inter ſeptentrionem, & orientem, eæq́; paludes excelſiores fuerint quàm littus marinum, ratione uidebuntur eſſe conſtituta. Foſsis enim ductis ſit aquæ exitus ad littus, & ex mari tempeſtatibus aucto in paludes redundantia motionibus concitatur, marisq́; mixtionibus non pati-tur beſtiarum paluſtrium genera ibi naſci, quæq́; de ſuperioribus locis natando proxime littus per-ueniunt inconſueta ſalſitudine necantur.

10

Paludes excelſiores quàm littus ſalubres eße poſſunt, ducuntur enim foſſæ, per quas exit aqua ad littus re-fluenti mari, mox ad cas fluxu redit, cuius ſalſedo, & amaritudo paluſtres beſtias aut naſci non ſinit, aut na-tas enecat; ſed in huiuſmodi re quatuor ſunt, quæ efficiunt ſalubritatem, cœli regio, ſitus, paludis motus, & & orientem: ratio, quia minus ſentiunt Solis ardorem, minusq́; uaporum educitur, non attrahente Sole: præ-terea excelſiores eſſe debent quàm litius marinum, nam ſi depreſſiores eſſent, aqua in eis inſidens immobilis redderetur, inficereturq́; ſtagnante lacu; Fluxus maris etiam in eas peruenire per foſſas neceſſe est, ut uicibus renouato humore, & recentior, & ſalubrior efficiatur: ſalſedo demum immiſſa enecat animalia, herbasq́; no-xias,, quæ aerem inficiunt. ne uero a bſit exemplar earumquæ dicta ſunt, licet ratio ſatis efficax allata ſit, exemplar ponit Vitr.

20

Exemplar autem huius rei Gallicæ paludes poſſunt eſſe, quæ circum Altinum, Rauennam, Aqui legiam, aliaq́; quæ in eiuſmodi locis muncipia ſunt, proxima paludibus, quod his rationibus hab ent incredibilem ſalubritatem { his rationibus ſcilicet ratione ſitus, ratione motus, ratione ſalſedinis, excelſæ paludes fluxus, refluxusq́ue undarum, & amaritudo habitabiles, & ſalubres reddit Gallicas paludes.

Vtinam naturæ uices non immutaſſent ea, quæ Vitr. refert, de Aquilegia, Altino, Rauẽna, cæterisq́; uici- nis paludibus, florentißimas, & ſaluberrimas urbesillas non deſider aremus, quibus, cœli intemperies, aeris pestilentia, aquarum inſalubritas plus damni attulit, quàm barbarorum ſæuities; euertunt ſanè urbes, di-ruunt, diripiuntq́; hoſtiles manus, ferro & igni perimuntur homines, reſtat tamen regio, areaq́; ubi reædifica-ri poſſit, & tempore innouantur homines poſt cædes maximas, nec ſemper bellis ſunt obnoxij: At ſæuiente natura, infecto cœlo, corruptis aquis uis rediuiua periens, nulla redeundi ſpe cogit deſerere urbes, quæ alio-quin ſecuræ, ac locorum commoditate munitæ eſſent. Aquilegia noſtris temporibus hieme uix eſt habitabilis. Paludes igitur ſalubres eo modo eſſe poſſunt, quo Vitr. dixit; inſalubres autem hoc quiſequitur modo.

30

Qvibvs autem inſidentes ſunt paludes, & non habent exitus profluentes, neque per flumina ne-que per foſſas, uti Pontinæ ſtando putreſcunt, & humores graues & peſtilentes in his locis emittunt, quod & exemplo probat ſumpto ab historia. Item in Apulia oppidum Salapia uetus, quod Diome-des ab Troia rediens conſtituit: ſiue ( quemadmodum nonnulli ſcripſerunt Elphias Rhodius) in eiuſmodi locis fuerat collocatum, ex quo incolæ quotannis laborantes, aliquando peruenerunt ad M. Hoſtilium, ab eoq́; publicè petentes, impetrauerunt, uti is idoneum locum ad mœnia transfe-renda conquireret, eligeretq́; . Tunc is moratus non eſt, ſed ſtatim rationibus doctiſsimè quæſitis ſe-cundum mare mercatus eſt poſſeſsionem loco ſalubri ab ſenatu, populoq́; Roma. petijt, ut liceret transferre oppidum, conſtituitq́; mœnia, & areas diuiſit, nummoq́; ſextertio ſingulis municipibus man cipio dedit. His confectis lacum aperuit in mare, & portum è lacu municipio perfecit. Itaque nunc Salapini quatuor millibus paſsibus progreſsiab oppido uetere habitant ſalubri loco.

40

Pontinæ paludes ſunt peſtilentes, quia inſident, nec habent exitus profluentes aquæ, ne que per flumina, ne-que per foſſas: Eadem de cauſa in Apulia Vetus Salapia erat inhabitabilis, quæ cura, ſolertia, & pruden-tia M. Hostilij loco breui interuallo mutato ſalubris effecta est. Propius enim acceßit ad mare, & ſestertijs ſingulis areas ædificaturis ciuibus uendidit. quæres inſtar donationis imaginem uenditionis habet ( ut inquit Budæus ex ea uenditione, quæ municipium dicitur, quoniam nec omnino donatio, nec penitus eſt uenditio ) la-cum aperuit in mare, & portum è lacu perficit. Cic. contra Rullum inquit. Niſi forte mauultis his rebus, atque hac luce P. V. In Sipontina ſiccitate, aut in Salpinarum peſtilentiæ finibus Rullo duce collocari. Aulus Gell. libro ſextodecimo municipij, coloniæq́; diſcrimen ponit, uimq́; uerbi & ſignific ationem ex D. Adriani ſententia ſcite declarat, inquiens. Municipes ſunt ciues romani, ex municipijs ſuo iure, & legibus ſuis utentes muneris tantum cum Pop. Rom. honorarij participes, a quo munere capeſcendo appellari uiden-tur nullis alijs neceßitatibus, neque ulla Po. Ro. lege adſtricti, cum nunquàm populus eorum fundus factus eſſet. Primos autem municipes ſine ſuffragij iure Cærites eſſe factos accepimus, conceſſumq́; illis ut ciuitatis Romanæ honorem quidem caperent, ſed negocijs tamen atque oneribus uacarent, pro ſacris bello Gallico rece ptis, custoditisq́; . & infra. Sed coloniarum alia neceßitudo eſt. Non enim ueniunt extrinſecus in ciuita-tem, nec ſuis radicibus nituntur, ſed ex ciuitate quaſi propagatæ ſunt, & iura inſtitutaq́; omnia Po. Ro. non ſui arbitrij habent. quæ tamen conditio cum ſit magis obnoxia, & minus libera, potior tamen & præsta bilior exiſtimatur propter amplitudinem maieſtatemq́; Po. Ro. cuius istæ coloniæ quaſi effigies paruæ, ſimula-craq́; eſſe quædam uidentur, & ſimul quia obſcura, obliterataq́; ſunt municipiorum iura, quibus uti iam per ignorantiam non queunt. bæc Gellius. Nos ad rem. Eligendus igitur eſt locus quàm ſaluberrimus in mœnibus collocandis. Quiuerò loci ſalubres habeantur, & qui obſint ſanitati, iam dictum eſt lucide, & copioſe, Audiendi autem ſunt, & qui de agrorum culturaſcripſere, nam & Palladius, & Columella, & M. Varro de electione ſalubrium locorum copioſe dixerunt. Sed hæc eleganter præcipue M. Varro explicat libro pri- mo de re rustica: Quare inquit ſi ſalubritas non eſt, cultura non aliud eſt, quàm alea domini uitæ, ac rei fa-miliaris. Hoc uerò diminuitur ſcientia, ita enim ſalubritas, quæ ducitur è cœlo, ac terra, non eſt in noſtra potestate, ſed in naturæ, ut tamen multum ſit in nobis, quod grauiora quæ ſunt, leuiora diligentia face-repoßimus, etenim ſi propter t erram aquam odoremur, quam aliquo loco eructat, peſtilentior eſt fundus, aut propter cœliregionem aer calidior ſit, aut uentus non bonus flet: hæc uitia emendari ſolent domini ſcien-tia, ac ſumptu, quod permagni intereſt ubi ſint poſitæ uillæ, quanta ſint, quo ſpectent, portici-bus, oſtijs, ac feneſtris. An non ille Hyppocrates medicus in magna peſtilentia non unum agrum, ſed multa oppida ſcientia ſanauit? Sed quid ego illum uoco ad teſtimonium? Non hic Varro noster cum Corcyræ eſſet exercitus, ac claßis & onmes domus repletæ eſſent ægrotis ac funeribus, immiſſo feneſtris nouis Aquilone, & obſtructis peſtilentibus, ianuaq́; permutata, cæteraq́; eius generis diligentia ſuos comites, ac familiam inco- lumes reduxit?

50 60 10 20
De fundamentis murorum & turrium. # Cap. V.

CVm ergo hisrationibus crit ſalubritatis mœnium collocandorum explicatio, regionesq́; electæ fuerint fructibus ad alendam ciuitatem copioſæ & uiarum munitiones, aut oppor tunitates fluminum, ſeu per portus marinæ ſubuectiones habuerint ad mœnia comporta tiones expeditas, tunc turrium, murorumq́; fundamenta ſic ſunt facienda.

A regione ad aream tranſit Vitr. Nam principium unum est electio regionis, & loci ſaluberrimi: Alte-rum eſt mœnium certo, & determinato ſitu collocatio. Expedita iam prima parte, in qua quid natura, quid ars, quid utraque regionibus afferat copioſe explicauimus; ſupereſt altera, quæ ad areas, & mœnia circum-ſcribenda ſpectat: In qua quidem re multarum gentium externarum conſuetudo merito damnanda cenſetur, quæ uel inter amplißimas ſolitudines, & ſterilißimas habitantes, uel aſperrimos & inaceßibiles montes tan-quàm arces incolentes,interim ſeſyluis denſiſsimis abdẽtes,uel profundis paludibus ſe quaſi immergentes,tutas ſe putant ab omni ni & timore. quemadmodum apud C æſarem,& alibi legitur de Gallis,Germanis, Hibernis, Britannisq́; nationibus. non enim laudo ego ſaltem huiuſmodi ſecuritatem, nec mihi uidetur inopiam eſſe quæ-rendam, ut inuidiam fugiamus, nec minus uel per ſomnium expoſcerem poeticum orbem, aut delitiarum hor tum, ubi lacte riunli, melle quercus, ambroſia cœli fluunt, quoniam humanæ neceſſitati pauca poſſunt ſatiſ-facere: illa uerò deſiderari potius quàm baberi ſolent. Mœnia igitur loco ſalubri & commodo ſunt collocan da. Hæc fundamentis, muris, turribus, portis, diſtributa intelliguntur. De ſingulis hoc loco agit Vitr. Fun dationum conſideratio his rebus abſoluitur, ſoli naturæ, areæ circumſcriptione, rerum diſtributione. At quemadmodum non negauerim fundamentum eſſe maxime neceſſarium, in omni fabrica, ita non ſemper ab hominibus id quærendum cenſeo, cum ſæpe natura ipſa duriſſimas cotes, immania ſaxa, tanquàm arcium fundamenta ſubſternat: quibus in locis nulla opera, nullæmanus requirendæ ſunt. Quod igitur ad hominum laborem pertinet, ſoli natura quàmprimum fundationi apta conſideranda eſt: Solum ipſum multis corijs ac (ut dicam) multis corticibus or dinauit natura, nam & groſſiori ſabulo, uel minuta quadam arenaſternitur, interim glarea, quandoque certa, uel argilla, non nun nunquàm topho uel cæute, atque alia parte ima cernatur. Quare dam rerun diuiditur, ita ut proprietas una in ſuperficie,alia ſub cute, atque alia parte ima cernatur. Quare diligenter conſiderandum eſt, qua ſoli proprietate fundamenta iaciantur. Sed in primis idſemper arte laboran-tendum, μt quàm ſolidiſſimis locis ſubſtructiones fiant: quod ſi naturaid nobis minime præstat, arte laboran- dum eſt, ut quàm ereberrimis palis, fistucationibus adactis ſolum muniamus, excauationibus crebris ſoli na-tura pertentetur, duoq́; præcipua ex cauatione commoda recipimus, alterum quod aqua, quæ ualde neceſſa ria eſt fabricantibus, tanquàm ex puteis è foſsis hauritur, alterum quòd inditia terreni ſoliapta dignoſcimus. Cæterum & ſine cauationibus argumentaſoliditatis plurima ſumimus. Nam ſi herbæ, quæ humidis locisnaſ cuntur, frequenter alicubi reperiatur, certò ſcire poſſumus ibi eſſe lutum, & cænoſum fundamentum: contra uerò ſi arbores in ſiccis regionibus creſcentes uideris, ibierit fabricandum. item ſi acuta & dura ſaxa in re-gione reperis, tunc ſcire poteris non eſſe tibi multum laborandum in ſolida proprietate quærenda. Scaturien tes fontes, ſonitusq́; terræob grauium rerum caſum, motumq́; uitare ealoca tibi docebunt, in quibus bu-iuſmodi erunt inditia, inter glareas ob earum raritatem aqua decurrens ſubstructiones infirmat. Quærenda igitur ſoliditazs eſt, ubifundandum eſt: hinc Vitr. inquit.

30 40 50
60

Tvnc Turrium, murumq́; fundamenta ſie ſunt facienda, uti fodiantur (ſi queat inueniri) ad ſoli dum, & in ſolido, (quantum ex amplitudine operis pro ratione uideatur) craſsitudine ampliore quàm patrietum, qui ſupra terram ſunt futuri, & ea impleantur quamſolidiſsima ſtructura.

Quemadmodum certailla, & præſcripta fundandi norma ſemper est obſeruanda, ut fundamenta ſemper ad ſolidum, & in ſolido fodiantur, ita ea cura non eſt prætermittenda, ut ſciamus an plano, an excelſo, an decliui loco fundandum ſit, & quantum areæ cir cumſcribere oporteat, nam alia, ai que alia ratione fundatio nis utemur. Item dignitas amplam ciuitatem requirit, ſecuritas uerò etiam amplam, nam a paucis ofſideri ampla ciuitas minime poteſt, parua minoribus præſidijs eſt tuta, dolis tamen & traditionibus obnoxia, cum facilius capta retineatur. Cæterum multitudinis populiq́; ratio habenda eſt. Circumſcribitur autem lineis, angulisq́; Murilinearum ſimilitudinem habent: Turres, Propugnacula, & portæ, angulorum: De ſingu- lis præceptatradũ Murilinearum ſimilitudinem habent: Turres, proportet, quæ a Mathematicis introductionis modo præci-piutur; lieam eſſe extenſionem quandam: angulos eſſe ſoli comprehenſionem inter duas lineas ſe ſe contin-gentes: inde quattuor efficientur anguli duarum linearum interſectione, & ſi altera alteri directe & ad perpen diculum incumbat, quattuor angulirecti efficientur, ſi tranſuerſe, duo, qui latiores erunt obtuſi, reliqui acu ti dicentur, exlineis directæ aliæſunt, & illæ ſunt, quarum medium non obumbrat extrema: quæq́; breuiori ſpatio inter duo puncta æqualiter continentur. Aliæ flexæ, quæ ſcilicet ſuis medijs ectrema excedunt. Ex his aliæſunt circulorum portiones quædam, aliæflexuoſæ undequaque: Circulus quaſi totus angulus, ſigura eſt unalinea circumſcripta, a cuius medio, quod centrum appellant, omnes lineæ ad extremos limites ductæ ſunt, æquales; linea ſlexa ab Architectis arcus nominatur, recta uerò quandoque chorda uocatur, idq́ cum extremos arcuum fines claudit, quandoque ſagitta, cum ſcilicet a chordæ medio, tanquàm neruo directè ad arcus circumductu fertur, quandoque radius, cum ſcilicet ab immobile centro ad circumferentiam orbis du-citur, quandoque diameter, cum ſcilicet duas æquales in partes circulum diuidit, quod fieri non poteſt, niſi per medium centrum traijciat: Ex arcubus ſimplices quidam ſunt, quidam uerò compoſiti: ex ſimplicibus alij integri, alij non integriuocantur: Integer arcus eſt dimidium circuli: noninteger, qui dimidio minor eſt: uel cuius chorda diametro breuior est. Compoſitus arcus eſt, quiex duobus non integris arcubus efficitur, & ideo in decuſſatione angulum efficit, quemadmodum ſubiecta exempla, diagrammate oſtendunt. Lineis igi-tur, angulisq́; deſcribimus areas, lineæ uel funiculis, uel perticis tanquàm regulis ducuntur; anguli autem normis, uelquadrantibus. Solo deſſignato foſſas duces, quibus ductis iacias fundamenta in ſolido uel ana-turatibi præſtito, uel arte facto: ſcias ſolum conſolidari palis frequentibus, & denſis: figuntur autem pali fi-ſtucis. Fiſtucæſunt inſtrumenta lignea, quæ uel ſuſpenſa funibus, trochleisq́; a tignis demittuntur ſupra dire ctos palos, ut crebris ictibus inculcentur, & figantur: uel anſis manibus comprehenſa extolluntur, ut pali ſublicæq; ea machina adigãtur. E quo autem ligni genere palationes fiant ſecundo libro declaratur Cap. nono-Fiſtuca etiam pauitores utuntur, cum locus aut omnis, ant ex parte congestitius fuerit, ut habetur libro ſeptimo Cap. primo. Adiguntur autem pali crebro potius ac continuato, quàm uehementi & oneroſo ictu. Cæſar in commentarijs ſuis fistucæ nomine utitur in egregia illa pontis conſtructione. Fundamentorum autem nomine Vitr. foſſas intelligit, ubi ſubstenitur. Habent autem fundationes præcepta, & regulas, de quibus nunc dicam. Primum quidem conſulendi incolæ ſunt & periti regionum, ut ſoli natura exacte dignoſcatur. #inde cauen-dum eſt, ne ſuper ruinas ſuperstruamus: non enim ſcire poſſimus quantum oneris ferre poterant: æquabiliter autem excauandum eſt ſolum, & quàm planiſſimum faciendum, ut ædificiorum onera æqualiter decumbant. Conſtruendæ etiam ſunt ædificiorum ueterum partes, ut cum fabricare aliquo impedimento deſiſtemus, ne pœ niteat nos uetera diruiſſe: Inferiora uero ſint ſuperioribus ampliora naturæ imit atione, quæ arbores parte ima ſolidiores facit. #Cæterum in mollibus locis minore ſumptu, & tutius ſuperſtruemus arcubus#primum iactis, namſolida pars apta eſt onera ſustinere, uacua uero impenſæ parcit. #Arbitror ego ſaxa grandiora in funda-tionibus eſſe iacienda, ſed & minutiſſima, quæq́ inuenta ſunt in ædificijs ueterum: non eſt autem in huiuſmo diſubstructionibus calci parcendum. ſed curandum ut quàm ſolidiſſima ſit ſubſiructio: palationes uerò muris duplices habentur. Pali uerò denſiſſimi, & groſſi parte duodecima, uel non minus octaua longitudinis. his atque di{ij{s huiuſmodi præceptis de quibus etiam alibi dicturus ſum, quàm ſimiſſima fundamenta fieri poſſunt. Nunc ad rerum diftributionem ueniendum eſt, ac primum de turribus & propugnaculis dicendum eſt, mox de portis & muris.

10 20 30
a b. recta.d c. flexa.e. angulirecti.f. anguli obtuſi.o. anguli acuti.h.i.K. circulus.g h i. diametros.g k. radius.g. centrum.l. m.n. arcus inte ger.L m. chorda.n p. ſagitta.r. arcus diminu-tus.f. arcus compoſi-tus. a b d c e f o h i k g l m n L p r
40 50
60

Item turres ſunt proijciendæ in exteriorem partem, uti cum ad murum hoſtis impetu uelitappro pinquare, a turribus dextra, ac ſiniſtra lateribus appertis telis uulneretus.

Turrium efficiendarum finis eſt murumtueri, & tanquàm alateribus cortinam (ut aiunt Itali) defende-re: hac de cauſa in exteriorem partemproijciendæſunt, ut cum hoſtis ad murum acceſſit, inter duasturres utrinque uulneretur, & læſus amuris recedat. #Turrium uſum noſtris temporibus nullum habemus, niſi forte appellatione Turrium, propugnacula illa uocemus, quæ Baloardos Itali uocant, de quibus aliàs dicemus.

Cvrandvamqve maxime uidetur, ut non facilis ſit aditus ad oppugnandũ murũ: ſed ita circumdã-dum ad locapræcipitia, & excogitandum, uti portarum itinera non ſint directa. ſed σμαία. Nanque cũ ita factum ſuerit, tunc dextrum latus accedentibus, quod fcuto non erit tectum, proximũ erit muro.

10

Non ſolum turres impedire hoſtium acceſſum ad murum debent, ſed etiam reliqua, quæ adid proſunt, ac-commodari, quemadmodum ſunt loca præcipitia, portarumq́ ſitus ita d ſpoſitus, ut qui ad eas acceſſurus ſit hoſtis, dextrum latus, quod ſcuto non tegitur, expoſitum habeat uulneribus, iaculorumq́; miſſionibus. Por tarum uſus est, ut commode importari & exportarires queant tum quæ ad uictum, tum quæ ad defcnſionem ſunt neceſſariæ, item ut exire, & ingredi queant iumenta, hominesq́; : ſed quia quandoque hoſtes cum ciuibusper-mixti ingredi poſſunt, maxime curandum est, ut quam tutiſſimo loco collocentur. #Ipſa quoque ſpeciem ali-quam propugnaculi habere debent, ut & ſe, & murum defendant, non tamen ita munitæ eſſe debent parte interiori quemadmodũ turres, ne forte cuſtodes proditionem moliẽtes in portis, tanquàm oppidis ſe ſe contineant dum præſidium ab hostibus expectant. #Retardatur etiam impetus equitum, peditumq́ cum non directo curſu ad eas accedere liceat. Sumptus uerò impenſasq́; quas his temporibus in extruendis portis facere ſolent, certe non laudo, namſæpe fit ut pulchritudini potius, quàm munitionibus ſtudeant, cum earum aſpectus rudis eſſe debeat, & auſteritatem quandam præferre.

20

Collocanda ſunt oppida, non quadrata, nec procurrentibus angulis, ſed circuitionibus, uti hoſtis ex pluribus locis conſpiciatur. In quibus enim anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus magis hoſtem tuetur, quàm ciuem.

De forma oppidorum nunc agit Vitr. & uidetur tacite quodammodo formam orbicularem uel ſinuoſam probare, ab Etymologia nominis. #Nam ſi oppidum a danda ope dicitur, certe curandum eſt, ut ea forma ſit fa ctum, quæ nocere hoſtibus, prodeſſe ciuibus maxime poſſit. #Procurrentes anguli id habent#incommodi, ut qui muros defendit, utrinque ab hoſtibus telis impeti poſſit, circuitiones uidentur hoſtes#concludere, & obſi-dere, tum quia ex pluribus partibus conſpici poſſunt, tum quia in obſidendis urbibus ſinuoſis oppidorum ftexi-bus intercluduntur. #Cæterum hæc ratio Vitruuianis temporibus forte melius, quàm noſtris accommodanda eſt, nam aliaratione angulos procurrentes noſtri homines quærunt, quemadmodum paulo poſt dicam.

30

Crassitvdinem autem muri ita faciendam cenſeo, uti armati homines ſupra obuiam uenien-tes alius alium ſine impeditione præterire poſsint.

De murorum craſſitudine (ut nihil deſideretur) aperte loquitur, in quare uidendum eſt, ne nimis extra rationem craſſi hodie muri fiant, cum minus craſſi magis tuti, melius ſtructi eſſe poſſunt. inquit Vitr. { Craſ ſitudinem muri ita faciendam, ut armati homines ſine impedimento ſibi obuiam uenientes#prætereant: } & quoniam ſumptui parcendum eſt, quantum fieri poteſt, ideo docet quaratione craſſos & durabiles muros im-penſa minor efficiamus, inquicens.

Tvm in craſsitudine eius perpetuæ taleæ oleagineæ uſtulatæ quàm creberrime. Inſtuantur uti utræ que muri frontes inter ſe (quemadmodum fibulis) his taleis colligatæ æternam habeant firmitatem. Nanque ei materiæ nec tempeſtas, nec caries, nec uetuſtas poteſt nocere. Sed ea & in terra obruta, & in aqua collocata permanet ſine uitijs tilis ſempiterno.

40

Erigebant antiqui duas frontes muri, alteram in exteriorem, alteram in interiorem partem#proſpicientem (bac enim de cauſa frontes appellantur) inter utraſq; erat inter stitium pedum 20. colligabantur#autem bu-inſmodi#frontes taleis#oleagineis#uſtulatis, tanquàm clauibus, quibus pectinatim diſpoſitis, & inter ſe quemadmodum ſerræ dentes reuinctis, utrunque murum firmiter contineb atur. Cuius reitanta utilitas & fir-mitas erat, ut Vitr. in fundamentis quoque eadem ratione id faciendum eſſe cenſeat, dicit itaqne.

Itaqve non ſolum in muro, ſed etiam in ſubſtructionibus quiq; parietes murali craſsitudine erunt faciendi, hac ratione religati non cito uitiabuntur.

Etratio eſt quia ei materiæ nec uentorum imbriumq́ uis, nec caris, nec humor, nec ſiccitas nocere poteſt. {Quique parietes murali craſſitudine. } Non ſolum oppidorũ muricraſſitudinem habent. ſed interdum parie tes aliqui ſunt ædificiorum, qui muralem craſſitudinem quærunt, moles enim ingentes, uel templorum, uel theatrorum, uel arcium craſſos parietes tanquàm muros interdum#requirunt, in quibus conſtruendis ratio ea dem ſeruanda est.

50

Intervalla autem turrium ita ſunt facienda ut ne longius ſit alia ab alia ſagittæ emiſsione, uti ſi qua oppugnetur tum a turribus, quæ erunt dextra, æ ſiniſtra, ſcorpionibus, reliqùisq́ telorum miſ-ſionibus hoſtes reijciantur.

Turres non modo murum tueri, ſed ſe ipſas quoque inuicem defendere debent. quare de interuallis turrium agere oportet: præceptum it aque ut est ne ultratelorum emiſſionem turres inter ſe distent, quod & noſtris temporibus obſeruandum est, quemadmodum infra dicitur. Interim uniuer ſam rationem antiquorũ exequamur.

60

Etiamqve contra, interior turrium diuidendus eſt murus interuallis tam magnis, quàm erunt turres, ut itinera ſint interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro fixa. #Hoſtis enim ſi quam partem muri occupauerit, qui repugnabunt reſcindent, & ſi celeriter adminiſtrauerint, non patientur reliquas partes turrium muriq́; hoſtem penetrare, niſi ſe uoluerint præcipitare.

Præcepta, quibus ſeruatis recta turrium collocation fiet, ſunt hæc. Primum, ut in exteriorem partem pro ijciantur: #ecundum, ut tantum mter ſe diſtent, quantum ſagittæiaculari poſſunt. #Aliud quod nunc exequi tur eſt, quod in interiori parte murus ex magnitudine turrium diuidendus est ita, ut ſi quis imaginetur turrem arcum in exteriorem partem efficere, extrema illius circuitionis ita diuiſa eſſe debent, ut pro chorda trabes po nantur, atque per trabes tanquàm per pontem, quirqpugnant ire poſsint, trabes autem itafigantur, ut faci le amoueri queant, uel reſcindi, ut occupata ab hostibus parte altera directis trabibus reliqua ſit defenſa. nam cum turres altæ, latæq́; eſſe debeant, traijci amoto ponte non poterunt, niſi quis ſe præcipitare uelit. l Hino ſequitur aliud præceptum.

10

Tvrresitaque rotundæ, aut polygoniæ ſunt faciendæ, quadratas enim machinæ celerius diſsi-pant, quodangulos arietes tundendo frangunt: in rotundationibus autem (uti cuneos) ad centrum adigendo lædere non poſſunt.

Turris diſpoſito in parte interiori.A. ſucula uectibus reducta, quæ catenam continet, a quatignorum capita ſiiſpenduntur, in centroB. Tigna autem ueluti incumbis impoſita ex altera parte non ſunt clauis affixa, ſed ſuperpoſita ut ſuculæ redu- ctione poſſint ſine impeditione relaxari. ſuper ea tigna fit tabulatus.G. prominentia a turri tignorum capi- ta pro contignatione & itineribus in interioribus partibus.C. tabulatus.D. murus interior.E. Mœnia.F. mœniorum planitia.K I. eraſsitudines.H. ſcala admuri conſcenſum. A B G C D E F K I H L R
20 30 40 50 60

Rotundæ turres quacunque parte uel ariete, uel alia machina percutiantur,#ftrmiores ſunt quàm quadra tæ nam ea figura pluribus partibus, tanquàm cuneis constat, cuneorum natura ad centrum adacta ſolidior efficitur: obfirmant enim ſe ſe mutuo cuneadæ rœ quælibet, & quo magis in eas impellas eo ſolidiores efficiun-tur. Cæerum his temporibus alius uſits eſt. quemadmodum dicam. Turrium igitur præcepta ſunt bæ, quæ quæ dicta ſunt, quæſic breuiter colligere poſſumus. Turres aut conſiderantur ea parte, qua reſpiciunt hoſtes, & ſic primum præceptum est, ut proyciantur in partem exterorem: aut conſiderantur ea parte, qua reſpiciunt hoſtes, & ſic uitatem, ſic aliud præceptum est de earum muro diuidendo, & contignatione mobili congiungendo: aut conſi derantur, ut mutuo inter ſe ſe habent, & ſic de interuallo unius ad alteram dictum eſt, aut demum conſideran tur in ſe quælibet, & ſic defigura earum orbiculari uel multorum angulorum eſt dictum. #Quæ omnia ſubie- cta figura demonftrat.

10

Item munitiones muri turriumq́ aggeribus coniunctæ maxime tutiores#ſunt, quòd neque arie-tes, neque ſuffo ſsiones, neque machinæ cæterę eis ualent nocere.

Obſeruatum eſt non tam muri craſsitudinem, quàm aggeris, & ierreni congestionem apud muros, eos#tu-tos reddere. nam quod machinæ, ſuffoſsionesq́ crehrisictibus muros concutiant mainfeftum eſt. #Sed ſi agge-ris quoque ratio habeatur, murusq́ crebris ictibus muros concutiant manifeſtum eſt. #Sed ſi agge-ger tanquàm muri humerus eſſe. hinc præcipit Vitr. ut munitiones muri, turriumq́ aggeribus coniungantur. Sed animaduertendum puto aggeremnon ſolum intelligi terræ ſaxorumq́; congeriem, ſed etiam repletionem ſoſ ſæ, ualliq́, uel alterius cuiuſcunque loci excauati, in quo exaggeramus,#Agger autem Vitruuianus nibil aliud eſt niſi repletio mterualli, quod eſt inter duos muros, incamiſciatam Itali uocant. #Agger uero, quo noſtri utuntur, terraplenum, aut ſpaltum dicunt, eſt enim terræ ſubactæ aggeratio quædam parte interiori ad euitandos ſumptus, & muniendos muros accommodata: non enim putant oportere duplicem eſſe murum, ſed una fronte contenti, partem, quæciues reſpicit, aggere ampliſsimo bene muniunt, & inter aggerem murulos quoſdam præſeripto ſpatio claudunt, quos ſperones uel contrafortes uocant, terrenum enim opus pondere pre-mens murulos illos, tanquàm anterides, & eriſmata, continet murum ne facile prorual.

20

Sed nonin omnibus locis eſt aggeris ratio facienda, niſi quibus extra murum ex#alto#loco#plano pedeacceſſus fuerit admœnia oppugnanda.

Maxime offenduntur ciues cum extra muros acceſſus hostium fit ex parte altiori, ſemper enim plus læditur qui imas partes in pugnando tenet: qua propter Vitr. aggeris rationem eſſe habendamdicit, cum ab excelſio-ri loco hoſtes oppugnant, quimciues, ubi igitur ex alto loco plano pede acceſſus hoſtium fieri#poteſt, tunc ag geris ratio eſt habenda. Quarationne uerò agger efficiatur ſecundum Vitr. ſequentibus uerbis explicatur.

30

Itaqve in ciuſmodi locis primum foſſæ ſunt faciendæ, latitudinibus, & altitudinibus quàm am-pliſsimis, deinde fundamentum muri deprimendum eſt intra alueum foſſæ, & id extruendum eſt intra alueum foſſæ, & id extruendum eſt ea craſsitudine, ut opus terrenum facile ſuſtineatur. Item interiore parte ſubſtructionis, funda-mentum diſtans ab exteriore introrſus amplo ſpatio, conſtituendum eſt, ita uti cohortes poſsint quem admodum in acie inſtructæ ad defendendum ſupra latitudinem aggeris conſiſtere. #Cum autem fun damenta ita diſtantia intere ſe fuerint conſtituta, tunc inter ea alia tranſuerſa coniuncta, exteriori, & in teriori fundamento pectinatim diſpoſita, quemadmodum ſerræ dentes ſolent eſſe, collocentur. #Cum enim ſie erit factum, tunc ita oneris terreni magnitudo diſtributa in paruas partes, neque uniuerſa pondere premens, poterit ulla ratione extrudere muri ſubſtructiones.

40

Cum hostes oppugnant, aut ab mferioriparte, ant a ſuperiorioppugnant: ſi ab inferiori tunc murus facien dus eſt ea ratione, qua ſupradixit Vitr. ea ſcilicet craſſitudine uti armati bomines ſupra obuiam ue-nientes alius alium ſine impeditione præterire poſſit. item frontes utræque muri taleis oleagineis uſtula-tis coniungendæ, ut firmius contineantur. non enim opus eſt inſtructas acies in his locis muros aſcen-dere. quod ſi a ſuperiori parte oppugnaturi accedunt, tunc murus muniendus est, turres item, atque alia pro pugnacula fulcienda, hoc modo, quo dicit Vitr. Primum enim foſſæ ampliſſimæ ſunt faciendæ, nam prohibe-bitur acceſſus ad muros latitudine, atque altitudine foſſarum. deinde duplex murus conſtruendus eſt, utriuſ-que autemratio fundationis eadem erit: nam fundamentum deprimendum eſt intra alueum foſſæ, & extruen dum latius, & craſſius quàm murus, qui ſupra iderit futurus, nam ita requirit fundamentorum ratio, quem admodum ſuperiori capite dictum eſt, & opus terrenum facilius ſuſtinebitur. #Erecta hac muri fronte, quæ hoſtes reſpicit, & ſupra foſſam elata, conſtruenda est altera frons pàrteriori a priori plurimum diſtans, naminter ambas frontes exaggerandum eſt, & ſupra aggerem instruendæ ſunt acies repugnatium. #Erectis frontibus, uel fundatis potius, fundamenta utraque ſunt colliganda, & quaſi connectenda alijs fundamentis tranſuerſis, quæ ab una ad aliam frontem procurrant, ita diſpoſita, quem admodum ſerræ dentes ac pectina-tim, ut firmius utroſque muros contineant, ac aggeris pondus inter ſe diſtribuant, ita ut ſubſtructio nihil pati poſſit. Calcato igitur terreno opere & ſolidato, murorum frontes continebunt, at uerò obtranſuerſa fundamen ta premere & extrudere muri ſubſtructiones minime poterit.

50

Deipſo autem muro è qua materia ſtuatur aut perficiatur, ideo non eſt præfiniendum. quod in omnibuslocis, quas copias, cas non poſſumus habere, ſed ubi ſunt ſaxa quadrata, ſiue ſilex ſiue cæmentum, aut coctus later, ſiue crudus, his critutendum. Non enim uti Babylone abundantes liquidobitumine, pto calce, & arena, & cocto latere factum habent murum, ſic item poſſunt omnes regiones, ſeu locorum proprietates habere tantas ciuſdem generis utilitates, uti ex his comparationi-bus ad æternitatem habeatur ſine uitio murus.

60
† Oriens.P. Occidens.O. Auster.T. Septentrio.G. Aquilo.G. Affricus.M. CaurusS. Eurus.T. Foſſa.X. Portæ.Y. Forum.O. Baſilica.I. Viæ.Z. Aggeres. † P O T G G M S T V X Y O I Z
A. dentes ſerræB. pectinata diſpoſitio.C. murad urbem.D. parsmuri exterior.E. agger. A B C D E
10 20 30 40 50

Non immemor Vitr. eorum, quæ prioribus capitibus huius libri præcepit, poſtquàm de ordine, menſura, difpoſitione murorum, turriumq́; loquutus eft, nunc eam partem exequitur, quæ ad distributionem perinet; nam diſtributio est copiarum lociq́; commoda diſpenſatio, parcaq́; in operibus ſumptus cum ratione tempera-tio. Hæ ita obſeruabitur, ſi primum Architectus eanon quæet, quæ non poterunt inueniri, aut parari niſi magno. Namaque non omnibus locis arenæ foſſitiæ, nec cæmentorum, nec abietis, nec ſappinorum, nec mar moris copia est, ſed aliud alio loco naſcitur, quorum comportationes difficiles ſunt, & ſumptuoſæ. hinc ſumi-tur exemplum de Babylone. #Vnde Plinius inquit, calcis quoque uſum præbuit (loquens de bitumine) itafer ruminatis Babylonis muris. Vitr. quoque octaui libri capite tertio bitumine tradit, & latere teſtaceo structo muro Semiramm cinxiſſe Babylonem. #Erat enim Babylone lacus ampliſſima magnitudine, qui limmi afphaltis appellatur, & habet ſupra natans liquidum bitumen. #Quid autem ſit bitumen, pix, quid piſaſpaltm, quid ſaxum quadratum, ſilex, cæmentum, dictum eſt ſuo loco. Deueniam ad noſtrorum temporum rationem, qua inuri, mœiaq́; mumiuntur. idq́; quàm potero breuiſſime tranſigam. #Quod autem dictum eſta Vitr. ſequenti deſcriptione declaratur.

60
H orthographia muri.Diſpoſitio mœiorum. A. opus terrenum.b. f. decuſſationes fibularum.M N. fundamentum, exterius.k l. fundamentum interiusO. r. &p q. longitudo tranſuerſorum fundam entorum pectinatim diſpoſitorum quemadmodum ſerrædentes quaternum pedum.p o. interuallum pectionatim diſpoſitorum interuallorum.e b s. taleæ olea- ginæ uſtulatæ in craſſitudine muri, ad firmitatem. A B f M N k l O r p q o e b s
10 20 30 40 50 60

Vrbium fabricandarum ratio inuenta est, tum ut homines commode & bene uiuant, alter enim alterius ope indiget, tum ut ab inſolentibus aliorum iniurijs tuti & ſecuri ſint. #Natura enim comparatum est, ut ſe quiſque ſuosq́ quantum potest tueatur. Iniuriæ uero, offenſioneq́; uariæ ſunt, ac hominum improbitate omnes repertæ. #Contra eas defenſionum totidem genera eſse oportet: nos priuatas omittimus, de publicus & communibus agimus. #Vnde commune præceptum illud m primis obſeruandum eſt, mœnia eſſe facienda, urbesq́; eſſe muniendas ſecundum tempora, & offenſionum genera. #Vnde non est quod miremur, ſi alia ra-tione alijs temporibus mœnia, muros, propugnacula, protas, & huiuſmodi alia construimus. Oportet igitur ita munireurbes, ut qui cas defendunt tutiſint, & ut hoſtes offendi poſſint: offenduntur autem uel cum a mu-ris longe arcentur, uel cum muris proximi ſunt, prohibentur ne accendant. hinc neceſſitas illa eſt. ut ratio-nem habeamus earum rerum, quæ in munitionibus requiruntur, quæ hæc ſunt. Murus cuius extenſio corti-na ab italis nominatur, Propugnaculum, quod Valoardum uocant, aliàs pro latere ſumitur, Flancum appel-lant. Foſſa, agger, quihumerus, uel ſpaltus dicitur, Via, & Platea. De ſingulis ſeparatim dicendum eſt, nam prohibetur hostis aqua, foſſa, & muro: Arcetur propugnaculis, aggeribus: defenduntur repu- gnantes iateis, itineribus, & murorum craſsitudine. #In muris extruendis fundandi ratio habeatur a Vi-cruuio deſumpta. #Craſſiora enim fundamenta ſunt facienda, quàm murus: craſsitudo autem amplius ex-terius quàm interius proijciatur, nam cum murus ab humeris aggere impellatur, craſſitudo illa, quæ eſt pro frone id efficit, quod pesin homine erecto, nam ſi ab anteriori parte quis repellatur, facile retrocedet, dire-ctis enim cruribus & calcaneo non prominente efficitur, ut ſine fulcro cum ſit, facile cadat. Si uero a tergo protrudatur renitente pede, qui prominet, non dimouebitur. Sic murorum fundamenta, quamuis utrinque craſ ſior a eſſe debeant & latiora quàm muri, ſitamen pro frone amplius extendantur, idempræstabunt, quod pes in homine. #Erigendi uerò ſunt muri ſumma diligentia,#præcinctionibusq́; cingendi, cordones appellant, ita enun firmiores ſunt: non laudant aliqui pinnas in muris quas Merlos, aliàs canonieras uocant, quamuis ha-ctenus inuiolabiliter obſeruatæ ſint. uolunt autem ut opereterreno conficiantur, exaggerenturq́; , & com- modiſſime paſſim construcantur, dirig anturq́; ad eas partes, è quibus#hoſtis machinarum telis facillime lædi poſſis. Non ſunt autem faciendi muri altitudine ampla, nam ſi machinis deijciuntur, cum altiſunt rumis, foſ ſas materia implent, atque hostibus tanquaàm gradus faciunt. #muniuntur autem muri ratione illa. qua di-ctum eſt, aggeribus ſcilicet, & eriſmatis, uel anteridibus, ſperones dicunt, inter aggeres collocatis. Agger autem ſolidiſſimus eſſe debet, & ampliſsimus, ut in eo acies instructæ ad defendendum commode præterire poſ ſint; Murorum uerò extenſio extra teli iactum ſine propugnaculis non ſit: ducentorum paſſuum eam longitudi-nem præfiniunt: propugnacula uerò aut altiori forma, aut depreſsiori forma quæſunt, caual leros uocant, & Ealoardos, quæ uero#depreſsiori, planas formas dicunt. efficiuntur autem planæ formæ cum murorum cortinæ nimis extenduntur, nam indefenſæ cum ſint ob earum protenſionem, neceſſe eſt, ut la-teribus fulciantur. Præſtant hoc interdum, & portæ ipſæ de quibus ca præcepta obſeruandaſunt, ut ita col- locentur, ut itiner ad eas directa non ſint, ut tutiores parte exteriori fabricentur, ut cortinam protegant, mt cuſtodes ibi commode manere poſſint, ut potibus mobilibus, leuatores appellant, muniantur, ante pontes autẽ directæ ſudes, ſublicæq́; acutiſſimæ eriguntur, rastra ſeu reſtella dicunt, ne tam facile aditus ad portas patere poſſis. Auſteritatem quandam forma earum præferre debet; Sed nos ad propugnacula. Antiquiturribus ute bantur angulis multiplicibus, uel circulari forma constructis. Noſtrorum uſus alius eſt. Triangularem formam probaucrunt, in angulis autem murorum eacollocant, tum ut lateribns opem, hoſtibus damnum inferant. Dupli-ci platea conſtruuntur, inferiori ſcilicet, & ſuperiori. Superior ideo fit, ut armati homines, qui repugnat com mode ſtare poſſint, ut machinæ, quibus hostes propelluntur, ſuis locis collocentur, & icturetrocedentes ſine of-fenſione recurrant. inferior autem platea multa habet commoda pro militibus, & deefenſoribus, rebusq́; , & munitionibus inuenta, ubi etiam planius aliqua tormenta ponuntur, quæ hoſtes muris proximos, cum foſſas occu pauerint, a ſcalis deijciant. Formam propugnaculi amplam fecimus ut facile intelligatur, partemq́; inferiorem a ſuperiori distinximus, itaut ſuperpoſita pagella ſuperiorem plateam deſignet, ſubiecta uerò inferiorem, in qua uias, ſcalas, & loca difpoſita uides, menſurasq́; optime distributas: oportet autem latera tuta eſſe. hinc fit, ut & muri propugnacula, & propugnacula muros defendant: ictus enim qui per directas lineas deſcripti ſunt, oftendunt mutuam propugnaculorum & murorum defenſionem, Muri carſsitudo pedum octo. Anteridum in-terualla pedum decem. Aggeris craſsitudo pedum ſexaginta. Platea ſuperior propugnaculi L. pedum centum& quindecim, hæc autem ſupra inferiorem alta eſt pedes ſexdecim, nam inferior ſupra alueum foſſæ alta eſt pedes decem & ſeptem, Cruce iutem nia ſubterranea ſignificatur lata pedes decem, Litera M. oſtendit ibieſſe loca mu-nitionum. S. uerò ſealas per dquas deorſum itur, ut circum propugnaculum contra ſuffoſſiones, quas mi-nas dicunt, milites eant. O. uerò Risnt itinera lata pedes 1 2. ad plateas inferiores, quarum longitudo pedũ octua ginta, latita do uero quinquaginta, ubi collcantur machinæ, Orecchione uocant quorum munus eſt hoſtes pro- pe muros conantes ſcalas admouer infoſſa feriantur. Foſſas amplas laudant. uerum an ſiccæ, an aqua plenæ eſ ſe debeant, aliqui dubitant, tutas enim abigne dicunt eſse aquoſas, & impedire acceſſum ad muros. Contraue-ro ſiccas affirmant commodas eſſe, ut ciues armati exeant ex improuiſo in hoſtes, ſortias appellant. Cæterum aquoſæ, uel emanantes aquas, & uiuas habent, uel aliunde profluentes, Viuæ, quæ ſunt tanquàm ibinaſcentes, ab hoſtibus non poſſunt impediri, immo ſæpius hydraulicis, machinisq́; tam late diffunduntur, ut quàm longiſsi-me hoſtes arceant, uel etiam lædant, obſeſſionesq́ diſſoluant. profluentes aquæ ſi profundæ ſunt, ſubmergunt, ſi paruæimpediunt. nocent autem aquæ omnes murorum fundamentis, niſi diligentiſsime caueatur. Solent exal-tera foſſæ parte murulumm, quem contraſcarpam nominant, construere. tum ut terrenum onus foſſæ imminens ſu-stineatur, tum ut receſſus hotium impediatur, non enim facilis est aſcenſus retrocedenti hoſti, & foſſam egredi uolenti, hæc atque alia hiuſmodi conſideranda ſunt muros munire uolentibus, de quibus copioſiſſime alios ex- cellentes uiros pertractre audio, quorum iudicio & experientiæ experientiæ multum deferri oportere cenſeo. Propugna culi uero deſcriptio est infra poſita.

10 20 30 40 50 60
PASSVS 80piedi 80piedi 50piedi Ziopiedi 60piedi 110 M S I O M W
10
De diuiſione operum, quæ intra muros ſunt, & eorum diſpoſi-tione, ut uentorum noxy flatus uitentur. # Cap. VI.

MOenibus circundatis, ſequuntur intra murum arearum iduiſiones. platearumq́; , & angi-portuum ad cœli regionem directiones.

Supra capite huius libri tertio Vitr. dixit, ubi de publicorum operum distributionibus locu- tus est. #Hæc autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, uenuſtatis. Fir-mitatis erit ratio habita, cum fuerit fundamentorum ad ſoidum depreſſio, & ex quaque materia copiarum ſine auaritia diligens electio. ac de ſirmitate loquutus eſt capite ſuperiori. postea inquit. Vitilitatis autem emendata, & ſine impeditione uſu locorum diſpoſitio, & ad regiones ſui cuiusque generis apta, & commo-da diſtributio. Hoc igitur capite utilitatem exequitur, diuiditq́; opera, quæ intra muros ſunt; nam de utili-tate uniuerſali capite quarto, ubi egit de locorum ſalubritate, multa ſatis diſſeruit. De venuſtate autem, quæ ſpecies operis grata, & elegans, membrorumq́; commenſusinſtas habens ſymmetriarum rationes, pa-rum quid in mœnibus circumdandis est dictum, atque id propterea factum eſt, ut intelligamus muros, propu-gnacula, & huiuſmodi opera, quæ ad edfenſionem pertinent, ſeueritatem potius quandam quàm pulchritu-dinem præſeferre debere, in quare animaduertenda eſt noſtrarum hominum ignorans diligentia, & inutilis in muris, portis, & propugnaculis construcendis ſumptuum effuſio. Cæ terum ſtudioſiſsime in reliquis uemuſtas quæitur a Vitr. ut patet cum ad ea opera peruenis, quæ ad religionem, & opportunitatem ſpectant, in qui-bus etiam & firmitatis, & utilitatis ratio non negligitur, quod pater intertio, quarto, & quinto libro. Simi-li forma in priuatis etiam ædificiorum rationibus ofſeruatur, ut est manifeſtum ſexto libro, ac demum paſ-ſim firmit as, utilitas, & uenuſtas exigitur. Hoc igitur caput ad utilitatem ſpectat, & ad diſpoſitionem ope-rum, quæ intra muros finun: , ut uentorum noxij flatus uitentur. Nam eſt aliud diſppſitionis genus, quod ad decorum pertinet, de quo ſequenti capite dicetur, ubi agitur de electione locorum ad uſum communem ciuita-tis. immo est ipſa uera diſpoſitio, quæ est rerum apta collocatio, elegansq́ in compoſitionibus effectus operis cum qualitate. Quod igitur pertinet ad præſens inſtitutum eſt, quod Vitru. partitur opera, quæ intra muros fiunt, ut utilitatis rationem habeat, quærit enim qua ratione areæ, plateæ, uici, dirigantur, ut noxij uento- rum flatus uitari poſsint. qua occaſione ductus de uentis eorumq́; ui, & natura loquitur, ac primum diffinit uentum, mox unde naſcatur exemplis, & ratione oſtendit. inde uentorum effectus in corporibus expoinit. Vi-tiaq́; enumerat quæ cum difficultate curantur in regionibus uentis expoſitis. Ac demum de numero, nomi-nibusq́ uentorum multa dicit. Docetq́; qua ratione regiones uentorum explorentur, quomodo meridies in-ueſtigetur, & quod primum intendebat, quomodo dirigantur plateæ, & uiæ, ut uentos noxios arceamus. Nos ſingula ordine declarabimus, inquit igitur.

20 30 40

Mœnibus circumdatis ſequuntnr intra muram arearum diuiſiones, platearumq́; , & angiportuum ad cœli regionem directiones.

Angiportus uicus eſt, uel uici caput angustum. Vulpianus portum apellat, concluſum locum quo im-portantur merces, & inde exportantur, eqq́; nibilominus ſtatio est concluſa, atque munita, inde angipor- tum dictum est.

50

Dirigentvr autem hæe rectè, ſiexcluſi erunt ex angiportis uenti prudenter, qui ſi frigidi ſunt, lædunt, ſi calidi, uitiant, ſi humidi nocent.

Nocent humidi, intus enim eorum humiditas est nocumento, calidi uitiant, corrumpunt enim & deſtruunt, frigidi uero lædunt, extra enim frigus corpora lædit. recte igitur uſus eſt his tribus uerbis Vitru. læe-re, uitiare, nocere.

Qvareuitandum uidetur hoc uitium, & aduertendum ne fiat, quod in multis ciuitatibus uſu ſolet uenire.

Quis non fugiet aduerſa? etiam ſine præcepto? ſed quia multi ignorant quod nocet, lædit, & uitiat, ideo præcipitur, ut ea uitia noſcamus, ut poſtea fugiamus. Noſcuntur autem ex effectibus, unde dicit.

60

Qvemadmodvm in inſula Lesbo oppidum Mitylene magnificenter eſt ædificatum & eleganter, ſed poſitum non prudenter. in qua ciuitate Auſter cum flat,homines ægrotant, cum Corus,tuſsiunt, cum Septentrio, reſtituuntur in ſalubritatem,ſed in angiportis & plateis, non poſſunt conſiſtere pro-pter uehementiam frigoris.

Auster eſt calidus,ideo uitiat, unde homines ægrotant. Corus humidus ideo, nocet, tuſſiunt igitur flante Coro. Septentrio eſt frigidus,ideò frigidi uehementia lædit: non ineleganter igitur loquutus eſt Vitr. nec impru-denter cum ijs tribus uerbis uſus eſt. # Lesbos inſula est. Aegei maris, cuius Metropolis Mitylene, a qua hodie uniuerſa inſula nominatur, & Metelinum dicitur. Est autem antiquorum ornament orum penitus pri-uata. Vergit ad ſeptentrionem. circuitus autem inſulc eſt centum & ſexaginta millia paſſuum. Mitylene igi- tur magnifice & eleganter ædificata, ſed imprudenter poſita est, quia non excludit noxios uentorum flatus. huius rei exemplum oppidum Venetorum quod Ordeinoui dicitur, euidenter præbet,nam cum uniuerſum op-pidum nouum ſit, studioſe uidetur ita extructum, ut omnes admittat uentorum flatus, plateæ, angiportusq́; , & areæ omnes ad uentos directæ efficiunt, ut homines eius loci uaijs infirmitatibus ſint obnoxij. Vitandi igi-tur ſunt uentorum nocentes flatus, Sed cum in ſermonem de uentis inciderit Vitru. quærit quæ uis, quæ ra-tio, quis effectus, quis numerus,quæ nomina ſint uentorum,& ſuper his philoſophatur, dicens.

10

Ventvs autem eſt aeris fluens unda, cum incerta motus redundantia.

Quemadmodum maris unda eſt unita, & collecta pars aquæ, in aliquam partem mota, ita uentum ponit Vitr. eſſe aeris partem quandam in ſe coactam, quæ aliò uergat. ideo dixit uentum eſſe aeris fluentem un-dam, cum incerta motus redundatione. ſatis erat dicere undam, nam unda eſſe non potest niſi fluat. qua ra- tione autem ſit incerta motus redundantia, nam quandoque minus, quandoque plus mouetur aer,inferius no-tumerit. # Naſcitur cum feruor offendit humorem, & impetus feruoris exprimit uim ſpiritus flantis.

20

Venti originem quærit Vitr. innuitq́; naſci uentum, cum calor in humidum agit, nam caloris ui humoιe rarefacto, ac in aerem conuerſo efficitur aeris unda feruore expulſa, cuius rei argumentum ſatis apparens uidetuι afferre. cum dicat.

Id autem uerum eſſe in Aeolypilis æreis licet aſpicere, & de latentibus cœli rationibus artificio-ſis rerum inuentionibus diuinitatis exprimere ueritatem. Fiunt enim Aeolypilæ æreæ, cauæ, hæ ha-bent punctum anguſtiſsimum, quo aquæ infunduntur, collocanturq́; ad ignem, & antequam cale-ſcant, non habent ullum ſpiritum, ſimul ac autem feruere cœperint, efficiunt ad ignem uehementem flatum. ita ſcire & iudicare licet e paruulo, breuiſsimoq́; ſpectaculo de magnis, & immanibus cœli, uentorumq́; natura rationibus.

30

Ab arte ad naturam, ab experientia ad rationem, a paruis ad magna inditium dictorum transfert Vitru. probatq́; argumento ( ut dixi) ſatis apparenti uentum fieri cum feruor in humidum agit. Fiunt enim ex ære quædam pilæ cauæ ſolo & angusto puncto perforatæ, per quod immittitur aqua, uel eas parũ calefaciendo, ita enim inuerſæ in aquam poſitæ humorem attrahunt, uel quemadmodum oua uitrea replentur ore attracto ſpiri-tu, qui in illis est, & statim in aquam immiſſæ, abſorbent enim liquidum,ut repleatur quod aere attracto ua= cuum erat, Vbi autem aqua impletæ fuerint ad ignem ponuntur,cum uero aqua feruere cœperit,expirant,mit-tuntq́; ſpiritum uehementem. aqua enim rarior facta, ac prope in aerem uerſa, ampliorem locum dum quæ-rit, e pila exit impetu magno. hoc igitur est argumentum eius rei, quam dixit Vitr. e parua, artificioſaq́; re, magna naturæ ſecreta rimantur. # Cæterum nos plenius ac uberius uniuerſam uentoιum rationẽ ponemus ex peripateticorũ ſententia. Ventus igitur est terræ uapor in aerẽ elatus, ac afrigore expulſus tanquã aduerſario. Quod ut intelligatur,animaduertendũ & Solem, & reliqua ſydera eã uim habere,ut calore extrahant uel ſecer nant potius ab humo uapores, halitusq́; & quoſdã quaſi fumos, eosq́; in amplas cœliregiones diffundant. Va-pores autẽ ſunt minutæ ac ſubtiles humoris terreni partes,colore & figura incerta,ex his quidam humenti,ca-lidaq́; natura ſunt, quidã calida & ſicca. ex prioribus fit quicquid humidi ſub cœlo gignitur, nubes, imbres, ros, nix, grando, pruina, fontes, & denique mare ipſum, ex illis ardor omnis, & ſplendor, inde fulgura, ignes ae-rei, cometæ, stipulæ ardentes, stellæ cadentes, coronæ ſplendidæ, fulmina, hiatus, uenti, ac turbines. nosde uentis agemus. Soligitur calentem ſiccumque halitum e terra rarefaciendo educens,in aeris ſpatium mediam-q́ue regionem, quæ cum frigidior ſit, quàm reliquæ, calorem tanquam hostem fugere, ac retrocedere compel-lit, repugnat calor, cuius natura in altum tendit, atque ita pugnando, & repugnando a lateribus impulſus, in orbem fere uoluitur,uiolentia frigoris depulſus. Quare uentus aliud nihil est, quàm halitus calens, & ſic- cus e terra ſyderum calore raritate ſecretus,motusq́; à lateribus circum terram repellente frigido in media ae-ris regione poſito, licet autem motum aerem quandoque uentum appellemus, folles enim id oſtendunt, & cum nos æſtate aerem commouemus aliqua re, ut frigus capiamus, non tamen eſt dicendum uentum eſſe aerem mo-tum, nam fieri potest, ut unà cum uento aer etiam moueatur, uentum tamen non eſſe aeris undam, quemad-modum Vitruuio placet. Sed nos ad effectus uentorum ueniamus, ad id enim intendit Vitruuius.

40 50

Venti enim ſi excluſi fuerint, non ſolum efficient corporibus ualentibus locum ſalubrem, ſed etiam ſi quid morbi ex alijs uitijs forte naſcentur, qui in cæ teris ſalubribus locis habent curationes medici-næ contrariæ, in his propter temperaturam excluſionis uentorum expeditius curabuntur. Vitia au-tem ſunt, quæ difficulter curantur in regionibus, quæ ſunt ſupraſcriptæ, hæc. Grauitudo, Arthritis, Tuſsis, Pleuritis,Phthiſis, ſanguinis eictio, & cætera, quæ non detractionibus, ſed adiectionibus, cu- rantur. Hæcideo difficulter curantur, primum quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quod de-fectis morbo uiribus, eorum aer agitatus, ex uentorum agitationibus extenuatur, unaq; a uitioſis cor poribus detrahit ſuccum, & efficit ea exiliora. Contra uero lenis & craſſus aer,qui perflatus non ha-bet, neque crebras redundantias, propter immotam ſtabilitatem adijciendo ad membra eorum, alit eos, & reficit,qui in his ſunt impliciti morbis.

60

Magni refert aeris qualitas, & uentorum expulſio in curandis corporibus, nam ſæpe fit, ut quod medicinæ contrariæ morbis efficere ſolent, id ſolum faciat uentorum expulſio, atque hoc eſt, quod dicit Vitru. in hac parte. inde uitia ex uentis contracta enumerat, quorum curatio eſt difficilis. ſed animaduertendum eſt mor-bum omnem uel ex exceſſu, uel ex defectu fieri, contrarijs curari adijciendo ubi deficit, detrabendo ubi ſu- pereſt, ex quo medicinæ diffinitionem ſumpſit Auicenna. Grauitudo est humor a capite defluens, nares obtu-rans,uocem grauem efficiens, ac ſiccam tuſſim mouens. Hypocrates autem uocat grauitudines, & diſtilla-tiones omnes Cryzas. Arthritici dolores ſunt earum partium, quæ propè iuncturas, ligamentaq́; ſunt. Du-bitat Galenus ſuper Aph. I 6. libritertij Hyppocratis, quid hoc nomine Arthritis intelligatur, inquiens. Quas igitur articulorum paſſiones in ſiccitatibus dixerit fieri, dignum eſt inquiſitione. ſi enim immodice ſa-ctæ conſumpſerint articulorum humiditatem, difficilem quendam motum ob ſiccitatem efficient; forte uero & nonnunquam dolorem, eam uero paſſionem, quæ Arthritis nominatur, haud quaquam efficient, niſi quiſpiam omnem articulorum dolorem ita uelit nominare. Atqui ipſe libro ſecundo Epidemiarum ita inquit. in Aeno per famem, qui leguminibus ueſcebantur, infirma habebant crura. Et qui orobos comedebant genuum dolo-res patiebantur, non Arthriticos, ſed genua dolentes ipſos appellauit. Quiſpiam uero fortaſſis dixerit non unius articuli dolorem, ſed multorum ſimul Arthritim nominari, & iuxta hoc genua dolentes nunquam Arthriticos appellari. De morbo igitur qui Arthritis articularis nominatur, hæc dubitaſſe ſufficiat. hæc Galeni dubitatio uidetur in ultima parte ſoluta. Tleuritis apostema eſt intra coſtas. Ptbiſis ſunt inſana-biles pulmonis plagæ, ex quibus post tenuem febriculam extenuatio totius corporis, ac denique mors conſe-quitur ceſſante ſputo. Sanguinis eiectio græce Hemophthiſis dicitur, & aſiccitate prouenit. prædicti morbi cum difficultate curantur; præcipue cum ventorum cauſa oriuntur, binc Hyppocr. libro tertio Apboriſmo quinto inquit, Auſtri auditum hebetantes,caliginoſi, caput grauantes, pigri, diſſoluentes. Quando huiuſcemo-di tempestas præualuerit, talia in morbis patiuntur. At ſi Aquilonia fuerit, tuſſes, fauces, alui duræ, dif-ficultates urinæ, horrores, coſtarum dolores & pectoris. Ratio rerum prædictarum est, ut inquit Gal. quod Auſtrales uenti quia calidi, & humidi ſunt replent caput, ob hoc igitur & ſenſuum instrumenta plurima im- plent humiditate, & capitis grauitatem eſſiciunt. principio autem neruorum humectato neceſſe eſt & circa uoluntarios motus pigritiam euenire, & ueluti in ſe ipſo dißolutum hominem apparere. Contra uero in Aqui-lonijs, ut ipſe inquiet inferius, corpora fiunt robuſtiora, uegetiora, & ad motus promptiora, & melius au-dientia. Nunc uero hæc non oppoſuit bis, quæ ex Auſtro circa corpus contingunt, quoniam in hoc Apbo-riſmo de læſione tantummodo, quæ ex utroque accidit uento tractare propoſuerat, ut hæc cognoſcentes ab illis ſeparemus, quæ ex morborum natura contingunt. In Aquilonijs igitur fiunt tuſſes ob inſtrumentorum reſpira-tioni inſeruientium intemperiem, & propter faucium aſperitatem. Fauces in Aquilonijs conſtitutionibus ap-parent duræ, quoniam exſiccantur, ac refrigerantur. Vrinæ difficultas fit ueſica flatu Aquilonis ob frigidi-tatem offenſa. est enim exanguis, & propterea ex cauſis frigidis, plusquã aliæ partes ipſa eſt offenſioni para-ta: Homines horridi fiunt ob aeris ambientis temperaturam. Frigiditas etiam thoιacis dolores efficit. Sed hæc ſatis.

10 20 30
40

Non nullis placuit eſſe Ventos quatuor, ab Oriente æquinoctiali Solanum, a Meridie Auſtrum, ab Occidente æquinoctiali Fauonium, a Septentrionali Septentrionem.

Ventorum numerum, nominaq; , & partes inquirit Vitruuius. neceſſaria uero huiuſmodi erat inquiſitio, nam cum uentorum flatus uitandos eße doceat, rationi conſentaneum eſt ut cognoſcamus qui uenti, a quibus partibus flare ſoleant. & quoniam apud authoιes in ventorum numero diſſenſio uidetur eße, ideo huiuſmodi controuerſiam putamus pulcherrima diſtinctione tollendam. Quatuor igitur modis venti distinguuntur. pri-mum iuxta omnia ſigna, quæin Orizontis labro collocantur. Orizon enim qui finitor appellatur, circu lus eſt hemiſphæria partiens, quorum alterum ſupra, alterum infra eſt. hoc modo innumeri uenti ſunt,ex omni enim parte Orizontis ventiperflant, nec ſub aliquam regulam cadunt. Alio modo distinguuntur uenti,iuxta pri-marum qualitatum permixtionem, calidum enim & ſiccum, frigidum, & humidum principes qualitates ſunt, quæhuiuſmodi permixtionem ſortiuntur, nam calidum cum ſicco, & humido conuenit, item frigidum cum ſicco, & humido. Vnde commixtiones quatuor habentur, prima calidi & humidi; altera calidi & ſicci; ter-tia frigidi & humidi, ultima frigidi & ſicci. ſic quatuor ventos medici poſuere, ſed ego potius eos a quatuor mundi cardinibus orientes, dixerim, ita eſſe diſtinctos, ut Solanus a Sole Oriente, Fauonius ab Occidente, Auſter a Meridie, Septentrio a parte poli ſuperioris dictus ſit. Conuenit enim magis rei naturæ & obſerua-tioni huiuſmodi diſtinctio. Vnde Vitr. inquit placuiſſe nonnullis ventos eſſe quatuor dictos a quatuor cœli regionibus præcipuis. nam Sol æquinoctiali ortu, & occaſu oriens, occidensq́; duas oppoſitas cœli partes di-ſtinguit. pari forma cum in meridie cernitur, partem mediam inter utranque diſcernit, a qua, & ab oppoſita duos alios uentos ponit, & ita quatuor numero eſſe ventos aliqui uoluerunt. Ac huiuſmodi ventorum parti- tio philoſophis, & Astrologis peculiaris. Alter modus est ventos diſtinguere ad euidentibus cœli partibus, unde Sol oriri, & occidere ſolet quatuor anni temporibus, huiuſmodi autem partes ſunt, triplex ortus, æqui-noctialis, de quo dictum est,Hybernus, & æstiuus; & triplex occaſus ſimili ratione dictus. item meridies, & Septentrio iam poſitis partibus. Vnde octo ſunt venti ſecundum hanc diſtinctionem. hinc Vitr. inquit.

50 60

Sed qui diligentius perquiſiuerunt, tradiderunt eos eſſe octo, maxime quidem Andronicus Cyr-rheſtes. Qui etiam exemplum collocauit Athenis turrim marmoream octogonon, & in ſingulis late-ribus octogoni, ſingulorum uentorum imagines exculptas, contra ſuos cuiuſque flatus deſignauit. ſupraq́; eam turrim marmoream metam perfecit, & inſuper Tritonem æreum collocauit dextra ma-nu uirgam porrigentem, & ita eſt machinatus, uti uento circumageretur, & ſemper contra flatum conſiſteret, ſupraq́; imaginem flantis uenti indicem uirgam teneret. Itaque ſunt collocati inter Sola- num, & Auſtrum ab Oriente hyberno, Eurus: inter Auſtrum & Fauonium ab occidente hyberno, Affricus. inter Fauoniũ, & Septentrionem, Caurus, quem plures uocãt Corum, inter Septentrionem, & Solanum, Aquilo. Hoc modo uidetur eſſe expreſſum, uti capiatur numerus, & nomina, & par-tes, unde flatus uentorum certi ſpirent.

10

Hanc diſtinctionem capit Vitr. tanquam diligentius animaduerſam, exemplumq́; Andronici ponit, qui Athenis turrim marmoream octo laterum conſtruxit, & in ſingulis lateribus ſingulas uentorum imagines exculptas collocauit, & ſupra turrim uolubilem Tritonem æreum poſuit, ut flante uento facile uerteretur. quod noſtris temporibus obſeruatum paſſim uidemus, ut ſciamus, qua parte quis ſpiret uentus. Alia diſtin-ctio uentorum penes authores reperitur, multi enim a duodecim ſigniferi partibus duodecim ventos enume-rant. partes autem ſigniferi ſigna uocantur, ſub quibus Sol progrediens uim habet commouendorum uento- rum. ſed hæc diſtinctio Aſtrologorum propria eſt. Cæterum ſi uelimus etiam nautarum rationem habere, aliã quoque ventorum diſtinctionem inueniemus, commoditate enim & uſu nauigantes, duo & triginta uento-rum nomina poſuere. eaq́; in pixide ſua collocarunt. hanc nos hic deſcripſimus, ut quæ dicta ſunt facilius per-cipiantur: ſiuero aliqua alia uentorum diſtinctio reperiatur, quemadmodum inferius eos uigintiquatuor ali-qui faciunt, id alio atque alio fine, & propoſito factum eſſe intelligendum eſt. Sed inconſtans adhuc vento-rum appellatio uideripoteſt, quoniam meridionales venti nobis qui ſunt, polares oppoſitæ parti habentur, & econtra. nam uenti qui a Septentione flant, meridiani ſunt illis, quibus alius uertex eleuatur: mutatur etiam uentorum qualitas, & qui nobis frigidi ſunt, alijs calidi habentur. Item ſi a loco unde ueniunt ſuman-tur ventorum nomina, incerta nomenclatura ſumetur, nam qui nobis lybicus dicitur, quod ab Lybia ueniat, & occiduus & orientalis aliquibus orbis incolis habetur, quapropter ij venti, qui a particulari ſitu ſumuntur, non uidentur habere rectam & uniuer ſalem ſuorum nominum diſtinctionem. Vnde aliqui uoluere communio-ri & certiori quadam ratione, occiduos orientales, dexteros, ac ſiniſtros uocare ventos.

20 30

Qvod cum ita exploratum habeatur,ut inueniantur regiones, & ortus eorum, ſic erit ratiocinan-dum. # Inuenta linea meridianæ a Gnomone directo, facile inueniuntur puncta, & regiones, a qui-bus uenti oriuntur. quare Vitr. huiuſmodi lineæ inuentionem quærit hoc loco. inquit igitur.

Collocetvr ad libellam marmoreum amuſium medijs mœnibus, aut locus ita expoliatur ad re-gulam & Iibellam, ut amuſium non deſideretur, ſupraq́; eius loci centrum medium, collocetur æneus Gnomon, indagator umbræ, qui Græce σκiαθήρας dicitur. Huius antemeridiana circiter horam quin tam, ſumenda eſt extrema Gnomonis umbra, & puncto ſignanda. Deinde circino diducto ad pun-ctum, quod eſt Gnomonis umbræ longitudinis ſignum, ex eoq́; a centro circumagenda linea rotun- dationis: itemq́; obſeruanda poſtmeridiana iſtius Gnomonis creſcens umbra, & cum tetigerit circi-nationis lineam, & fecerit parem antemeridianæ umbræ poſtmeridianam, ſignanda puncto. Ex his duobus ſignis circino decuſſatim deſcribendum, & per decuſſationem & medium centrum linea per-ducenda ad extremum, ut habeatur meridiana & ſeptentrionalis regio.

40

Inuenta linea meridianæ umbræ in plano æquato, facile regiones uentorum omnium inueniuntur. Quare Vitr. facile, & ſcite admodum meridianam lineam docet inuenire. In medio igitur urbis collocari iubet pla-nam, & deformatam marmoream tabulam, regula, & libella penitus exæquatam, & læuigatam, quam uo cat Amuſſium, Amuſſis enim fabrorum, & lapicidarum regula, qua ad dirigenda ligna, læuigandaq; ſaxa utuntur, in cuius medio ad perpendiculum æreum ſtylum figit, quem Gnomonem uocat, quia directus ſuper pla no angulum rectum facit: hunc etiam umbræ indagatorem ab effectu nominat, quod & Græci fecere, σκiαθήρας appellantes. Lucente Sole obſeruat longitudinem umbræ, quam Gnomon iacit per horam antemeridiem, ſex tam enim horam meridianam faciehant antiqui, cum ſemper in duodecim partes diem diuidebant: quinta igi-tur hora erat proxima antemeridianam. Sed nihil refert, etiam ſi ab hora quarta fiat obſeruatio, niſi forte commodius quinta hora capiatur, breuior enim tunc umbra cernitur, altiorem partem occupante Sole. ob-ſeruata igitur Gnomonis umbræ extremitate hora quinta, ſignataq́; in Amuſſio extrahitur Gnomon, & loco eius centrum circini ponitur, diductoq́; altero crure ad ſignum extremæ unbræ deſcribitur orbis, postmodum Onomon eodem priori loco directus ponitur, & expectandum eſt donec umbra extrema eiuſdem Gnomonis poſt meridiem circmationis lineam tangat, ſignandumq́; iterum & in eadem circinatione extremum umbræ, atq; ita duo ſigna habentur,alterum umbræ antemeridianæ horæ quintæ, alterum umbræ postmeridianæ horæ ſeptimæ. nam cum ſol æquabiliter ab ortu, uſq; ad meridiem aſcendat, & eodem ordine ac tempore a meridie ad occaſum deſcendat,neceſſe est ut eodem ſpatio a quinta ad ſextam aſcendat,quo a ſexta ad ſeptimã deſcendit: collocato igitur centro in extremo umbræ horæ quintæ, & diducto altero pede ad extremum horæ ſeptimæ, ducetur linea circinationis occulta,eodẽq́; modo collocato pede in extremo horæ ſeptimæ ſigno, & diducto altero pede duca-tur altera linea circinationis occulta, & quibus partibus utræq; circinationis lineæ ſeſe mutuo ſecabũt, quod ſu pra, & infra fiet, ibi puncta facienda. quæpostea una linea directa coniungenda ſunt. Hanc lineam meridianam uocãt, ſectionem autem illam utriuſq; lineæ circinationis decuſſationẽ n ominãt, nã decuſſare est in formã X. li-teræ ſe ſe ſecare, ac in duas partes diuidere. uerbum est Ciceronianum in libro de uniuerſitate. extremum igi-tur unum lineæ meridianæ auſtralem, alterum ſeptentrionalem plagam indicabit, quibus inuentis facile & reliquæ regiones inueniuntur. ideò Vitr. inquit.

50 60

Tvnc poſtea ſumenda eſt ſextadecima pars circinationis lineæ totius rotundationis, centrumq́; collocandum in meridiana linea, quæ tangit circinationem, & ſignandum dextra ac ſiniſtra in circina tione, & meridiana, & ſeptentrionali parte, tunc ex ſignis his quatuor per centrum medium decuſ-ſatim lineæ ab extremis ad extremas circinationes perducendæ. ita Auſtri, & ſeptentrionis habebitur octauæ partis deſignatio. Reliquæ partes dextra tres, & ſiniſtra treshis æquales diſtribuendæ ſunt in tota rotunditate, ut æquales diuiſiones octo uentornm deſignatæ in deſcriptione.

10

Poterat Vitr. hæc facilius dicere, nam inuenta linea meridiana poterat dicere lineam meridianam eſſe de-cuſſandam alia linea, quæ oſtendet orientis, & occidentis uentorum regiones, inde duas lineas alias ducen-das, quæ circinationis lineam in alias æquas partes quatuor ſecent, unde aliæ uentorum regiones collocari poſ ſint. Sed quia uoluit uentorum regiones per medium ſecari, uerbi gratia ſignum Auſtri & Euri recta linea in circinatione coniungi, eandemq́; lineam in medio ſecari linea alia, quæ a circinatione per centrum ad partem oppoſitam ducatur, ideo ſumpſit ſextamdecimam partem totius circinationis, ut inde ſequatur, quod dicit.

20

Tvm per angulos inter duas uentorum regiones, & platearum, & angiportorum uidentur debere dirigi deſcriptioues. His enim rationibus, & ea diuiſione excluſa erit ex habitationibus, & uicis uen torum uis moleſta. cum enim plateę contra directos uentos erunt conformatæ, ex aperto cœli ſpatio impetus, ac flatus frequens concluſus in faucibus angiportorum, uehementioribus uiribus peruagabi-tur, quas ob res conuertendæ ſunt ab regionibus uentorum directiones uicorum, uti aduenientes ad angulos inſularum frangantur, repulſiq́; diſsipentur.

Ex diagrammate facile intelligetur, quod Vitr. hoc loco, & inferius etiam dicet, quare duas deſcriptio-nes poſuimus, alteram qua linea meridiana inuenitur, alteram, qua in octo partes uentorum regiones diſtri-buuntur & ſunt numeris III. & IIII. notate. A est centrum ubi Gnomon collocatur, A F. est Gnomon, A C. umbra antemeridiana. A B. umbra poſtmeridiana. D. decuſſatio. D E. linea meridiana. in altera deſcriptione. F D. est linea meridiana. K F. uel F I. pars ſextadecima. Per angulos igitur,qui ſunt inte duas uentorum regiones diriguntur uiæ, uici, plateæq́; ita enim fiet, ut flantibus uentis eorum ſpiritus frangan tur in angulis inſularum, id eſt priuatarum domuum: Romani enim priuatas domos ſeiunctas constituebant,nec coniunctas communibus parietibus eſſe uolebant, ideoq́; eas inſulas uocabant.

30

Fortasse mirabuntur ij, qui multa uentorum nomina nouerunt, quod a nobis expoſitum ſit tan tummodo octo eſſe uentos. Siautem animaduerterint orbis terræ circuitionem, per Solis curſum,& Gnomonis equinoctialis umbras, ex inclinatione cœli ab Eratoſthene Cyreneo, rationibus mathema ticis, & Geometricis methodis eſſe inuentam ducentorum quinquaginta duummillia ſtadiorum, quæ fiunt paſſus ſemel & tricies millies mille & quingenties mille, huius autem octaua pars, quam uentus tenere uidetur, eſt ter millies mille, & noningenties trigeſies ſepties mille, & quingenti paſſus, non de- bebunt mirari ſi in tam magno ſpatio unus uentus uagando inclinationibus, & receſsionibus uarieta-tes mutatione flatus ſaciat.

40

Obiectioni reſpondet Vitr. non aſpernendæ. Quæri enim poterat cur cur plura uentorum nomina regio-nesq́; a maioribus inuentæ ſint,ipſe tamen octo tantum poſuerit? Quare ne dubitemus amplius, reſpondet hunc-in modum. Non est mirum ſi magno ſpatio peruagando uentus unus ceſſatione, redituq́; multas faciet uarie-tates mutationum, è quibus diuerſa nomina ſortiatur, nam ualde lata est uenti cuiuſque regio, unde fit, ut di-uerſi arctiori ſpatio uentos ſeiungant pluresq́; ex uno faciant, quod & nautæ commoditate quadam fecere, duoq́; & triginta nomina uentorum poſuere. Sed quæri poteſt quam magnum ſit illud ſpatium, quod uentus unus tenet. Reſpondetur octauam eſſe orbis terrarum partem, quæ eſt paſſuum 3937500. cum igitur uenti mutationem capiant ex immenſo fere ſpatio, aut propter oppoſitos montes, aut ob terræ altitudinem,ſiue ha- lituum exceſſu & defectu, ſiue aliam ob cauſam, non est quod miremur, ſi a lateribus octo prædictorum uen torum alij poſiti ſunt, quos Vitruuius numero quatuor & uiginti eſſe dicit. Sed unde illud quod octaua pars orbis ſpatium tenet paſſuum 39037500. id obſeruaſſe Eratoſthenem Cyreneum dicit, qui rationibus mathe-maticis, & Geometricis methodis orbis terræ circuitionem inuenit eſſe paſſuum. 31500000. rationes autem mathematicas & Geometricas, quas intelligimus cum per Solis curſum, & Gnomonis æquinoctialis umbras ex inclinatione cœli inueſtig auerit orbis circuitionem, quod hoc modo tentauit. loca duo in Aegypto nota con-ſtituit Eratoſthenes, Syenem, & Alexandriam, quæ fere idem habent meridianum, uellongitudinem eandem, & ab interuallo inter utr anque ciuit atem poſito, totius orbis magnitudinem argumentatus est, erexit Gno-monem Alexandriæ, & in meridie cum Sol cancri ſignum ingreditur, duos Solis radios conſider auit, alterum ſupra Syenem ad perpendiculum cadentem, ea enim ciuitas ſub æſtiuo circulo ponitur, alterum Alexandriæ, qui a Gnomone iã poſito Septentrionem uerſus mittebatur, est enim Alexandria citra æſtiuum circulum. his peractis ex ratione, quam habet Gnomon ad umbram, Geometrica uia inuenit angulum ſub Gnomone, & ra-dio Solis comprehenſum eſſe partem quinquageſimam rectorum angulorum quatuor, quare cum is angulus ſit æqualis illi angulo, quem ſolis radius in terræ centro per Syenem demiſſus una cum Gnomone Alexandriæ po-ſito, quem imaginamur etiam ferri ad centrum terræ, nam cum radij ferè eſſent paralleli, & ſimiles, anguli quoque mutuo reſpondebant, neceſſe erat ſpatium illud circumferentiæ, inter Alexandriam, & Syenem poſi-tum eſſe totius partem quinquageſimam, cumq́; illud dimenſum eſſet ſtadiorum 5000. continuo ſequebatur, totum orbem eſſe ſtadiorum 250000. cumq́; octo stadij milliare faciant, conſequens eſt ut 250000. ſtadia ſint milliaria 312050. atque ita Tlinius, Vitruuius, alijq́; authores componendi ſunt, & ſi diuerſitas aliqua eſt inter eos, eam a menſurarum diuerſitate proficiſci puto. Hæc ex ſchemate ubi †. habebis.

50 60
Tro ſchemate. I.Proſchemate. II.Troſchemate. +. +. Solanus. p. Fauonius, uel Zephirus. T. Septentrio, Aparentias. O. Auſter. M. Caurus. L. Affricus, Lybs,Corus. S. Eurus. G. Aquilo. I. Euro Aquilo. 2. Euro auster. 3. Lybono tus, Auſtro affricus, uſque ad reliquos nomina formare oportet.a. Solanus. b. Septrentrio. c. Fauonius. d. Auſter. e. Eurus. f. Affricus. g. Caurus. h. Aquilo. I. Carbas. K. Boreas. L. Supernas, M. Gallicus. N. Traſcias. O. Corus. T. Circius. Q. Etheſiæ. R. Argeſtes. S. Subueſperus. T. Lybonotus. V. Altanus. X. Leuconotus. T. Vulturnus. Z. Cecias. *. Ornithiæ.A. Alexandria. b. Syene. a d. Gnomon. c. centrum. fbc. & edg. radijſolis. adg. & acb. anguli ſimiles. 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 1 2 3 4 5 6 7 8 S L M G O P X T I k f t o L n h d g w IIII E f e b d a g c X Z Y X V T S R Q P O N M L K I e f h g II d a c b d f A m b e c
10 20 30 40 50 60 10

Itaqve dextra, ac ſiniſtra circa Auſtrum, Euronotus, & Altanus flare ſolent, circa Affricam Li-bonotus, & ſubueſperus. Cirea Fauonium Argeſtes, & certis temporibus Etheſiæ. Ad latera Cau-ri, Circius, & Corus, circa Septentrionem Traſcias, & Gallicus. Dextra ac ſiniſtra circa Aquilonem Supernas, & Boreas, circa Solanum Carbas, & certo tempore Ornithiæ. Euri uerò medias partes te-nent in exrremis Cæcias & Vulturnus.

Atque hoc modo quatuor & uiginti nomina uentorum habentur, quemadmodum figura I. oſtendit.

Svnt autem & alia plura nomina, flatusq́; Ventorum, a locis, aut fluminibus, aut montium pro cellis tracta. Præterea auræ matutinæ, quas ſol cum emergit de ſubterranea parte uerſando pulſat ae-ris humorem, & impetu ſcandendo trudens, exprimit aurarum antelucano ſpiritu flatus. qui cũ exor to ſole permanſerint, Euri uenti tenent partes. Et ea re, quod ex auris procreatur a Græcis σμρος ui detur eſſe appellatus. Craſtinus quoque dies propter auras matutinas σμρς fertur eſſe uocitatus.

20

Videbat Vitr. multas uentorum denominationes a locis particularibus deſumptas, nec ignorabat inconstan tes eas eſſe appellationes, ideò eas poſuit, ut ſciremus non eſſe curandum quid quiſque ponat, ſed ad rem ipſam communi quadam ratione intendendum: ſunt igitur plura nomina flatusq́; uentorum a locis, aut fluminibus, aut montium procellis tracta. Vocat montium procellas tempestates, quæ a quibuſdam montibus uidentur proueniri, quod patet his, qui iuxta Benacum incolunt, & alijs qui a montibus imbres procellas præidet fu-turas. Sunt etiam uenti qui ***πγο\’μοι uocantur, quoniam ab humo exiliunt. alij ἐκκόλπα qui a maris ſinibns per flant, allij ἐκνέφiομ quod a nebulis profluant. Sed quis enumerabit tot flatus nomina, ſitus, regionesq́; Ventorũ?

Svnt autem nonnulli qui negant Eratoſthenem ueram menſuram orbis terræ potuiſſe colligere, quæ ſiue eſt certa, ſiue non uera, non poteſt noſtra ſcriptura non ueras habere terminationes regio-num unde uentorum ſpiritus oriantur.

30

Quamuis opponant aliqui, affirmentq́; Eratoſthenem non potuiſſe ueram menſuram orbis terræ colligere, non tamen impediunt rationem Vitruuij, quæ poſita eſt in eo maximo interuallo, quod quiſque uentus occupat, in quo plures mutationes ſolent fieri acceſſu, & receſſu uentorum. ideo inquit Vitr.

Ergo ſi ita eſt tantum erit, uti non certam menſuræ rationem, ſed aut maiores impetus, aut mino res habeant ſinguli uenti.

Si igitur non. certam uenti habent menſuræ rationem, magnaq́; occupant interualla, & quandoque maio-res, quandoque minores habeant impetus, nihil refert an certam orbis menſuram iuuenerit Eratosthenes. ideò Vitr. non contendit pro Eratosthene, ſed ſuam ſententiam tuetur. Cæterum obſeruatum eſt parti uni,quam gradum appellant in maiori aliquo cœli circulo reſpondere in terris ſexaginta duo millia paſſuum cum dimidio, & ideò uniuerſum ambitum eſſe ſtadia 180000. quæ ſunt milliaria 22500. Obſeruatio autem huiuſmodiſu-mitur hoc modo, metimur arcum circuli magni interpoſitum duorum locorum uerticibus. metimur etiam loco rum interuallum in terra, quod cœli interuallo reſpondet, idemq́; habet centrum, & quoniam ſimiles circum ferentiæ habent cum proprijs circulis comparationem, ideo ut ſe habebit arcus inter uertices locorum ad cir-culum uniuerſum, ita ſe habebit terreſtris itineris ſpatium inter duo loca, ad uniuerſum terræ ambitum. Sed hæc Geometris relinquendas, & Vitruuiana præcepta audienda. Quoniam igitur breuius aliquanto uideba-tur Vitr. expoſuiſſe regiones uentorum, & qua ratione eorum flatus noxij uitare poſſemus in dirigendis uijs, & angiportis ideo inquit.

40

Qvoniam hæcanobis ſunt breuiter expoſita, ut facilius intelligantur, uiſum eſt mihi in extremo uolumine formam, ſiue uti Græci χήματα dicunt duo explicare. Vnum ita deformatum, ut appareat un de certi uentorum ſpiritus oriantur. Alterum quemadmodum ab impetu eorum aduerſis directioni-bus uicorum, & platearum uitentur nocentes flatus. Idem repetit, quod ſupra dixit, ſed facilius & ex peditius. inquit igitur.

50

Erit autem in exæquata planitie centrum ubi eſt litera A. Gnomonis autem antemeridiana umbra ubi eſt B. Et ab centro ubi eſt A. diducto circino ad id ſignum umbræ ubi eſt B. circum-agatur linea rotundationis, repoſito autem Gnomone ubi ante fuerat, expectanda eſt dum decreſcat, faciatq́; iterum creſcendo parem antemeridianæ umbræ poſtmeridianam, tangatq́; lineam rotunda-tionis, ubi erit littera C. tunc ab ſigno, ubi eſt B. & ab ſigno ubi eſt C. circino decuſſatim de-ſcribatur, ubi erit D. Deinde per decuſlationem ubi eſt D. & centrum producatur linea ad extre- mum, in qua erunt litteræ E. F. hæc linea erit index meridianæ, & ſeptentrionalis regionis. Tum circino totius rotundationis ſumenda eſt pars ſextadecima, circinijq́; centrum ponendum in meri-diana linea, quæ tangit rotundationem ubi eſt littera E. & ſignandum dextra, ac ſiniſtra, ubi erunt litteræ G. H. item in ſeptentrionali parte centrum circini ponendum in rotundationis ſeptentriona li linea, ubi eſt littera F. & ſignandum dextra ac ſiniſtra, ubi ſunt litteræ I. & L. & ab G. ad K. & ab H. ad I. per centrum lineæ perducendæ. Ita quod erit ſpatium ab G. ad H. erit ſpa-tium uenti A uſtri, & partis meridianæ. Item quod erit ſpatium ab i. ad K. erit Septentrionis. Re-liquæ partes dextra tres, ac ſiniſtra tres diuidendæ ſunt æqualiter, quæ ſunt ad Orientem, in quibus litteræ L. & M. & ab occidente in quibus ſunt litteræ N. & O. & ab M. ad O. & ab L. ad N. perducendæ ſunt lineæ decuſſatim, & ita erunt æqualiter uentorum octo ſpatia in circuitionem. Quæ cum ita deſcripta erunt in ſingulis angulis Octogoni, cum a meridie incipiemus, inter Eurũ, & Auſtrum in angulo erit littera G. inter Auſtrum, & Affricum H. inter Affricum, & Fauonium N. inter Fauonium, & Caurum O. inter Caurum, & Septentrionem K. inter Septentrionem, & Aquilonem i. inter Aquilonem, & Solanum L. inter Solanum, & Eurum M. ita his confectis in-ter angulos Octogoni Gnomon ponatur, & ita dirigantur plateæ, & angiportorum diuiſiones. IIX.

60 10

Modus antiquus ſcribendi. IIX. pro octo, nam duo ex decem huiuſmodi nota auferenda ſignificat, quem-admodum nota IX. nouem ſignificat. reliqua ſupra ſunt explicata. hic uerò diagramma urbis, cum directio ne platearum ponetur.

De electione locorum ad uſum communem ciuitatis. # Cap. V II. 20

DIuiſis Angiportis, & plateis conſtitutis, arearum electio ad opportunitatem, & uſum com-munem ciuitatis eſt explicanda, ædibus ſacris, foro, reliquisq́; locis communibus. Et ſi erunt mœnia ſecundum mare, area ubi forum conſtituatur, eligenda proxime portum; ſm autem meridiana, in oppido medio.

Træcincta munitaq́; ciuitate, diuiſis uicis, plateisq́; . Distributio quærenda est arearum, ubi ædificia ad uſum communem ciuitatis collocanda ſunt. Communia & Publica opera tum ad defenſionem, tum ad reli-gionem,tum etiam ad opportunitatem ſpectare dixit. Hactenus tranſacta ſunt, quæ pertinent ad diſtribu-tionem eius partis, quæ propria eſt defenſionis: nunc alias aggreditur, quare hoc loco agit de diſtributione operum, quæ ad religionem, & opportunitatem pertinent. Tertio autem, & quarto, & quinto libro ſymme-trias, & diſpoſitiones eorum operum, ordinem item, decorumq́; expediet. Quod igitur dicitur hoc loco facil-limum eſt, nec noſtra indiget declaratione.

30

Aedibvs uero ſacris, quorum Deorum maxime in tutela ciuitas uidetur eſſe,& Ioui,& Iunoni,& Mineruæ, in excelſiſsimo loco, unde mœnium maxima pars conſpiciatur, areæ diſtribuantur; Mercu-rio autem in foro, aut etiam uti lſidi, & Serapi in emporio. Apollini, patriq́; Libero ſecundum thea-trum. Herculi in quibus ciuitatibus non ſunt gymnaſia, neque amphytheatra ad circum Marti extra urbem ſed ad campum. Itemq́; Veneri ad portum. Id autem etiam Hetruſcis aruſpicibus,diſciplina-rum ſcriptis, ita eſt dedicatum. extra murum, Veneris, Vulcani, Martis fana ideo collocari, utinon inſueſcat in urbe adoleſcentibus, ſeu matribus familiarum Venerea libido, Vulcaniq́; ui e mœnibus,re- ligionibusq́; , & ſacrificijs euocata ab timore incendiorum ædificia, uideantur liberari. Martis uero di-uinitas cum ſit extra mœnia dedicata, non erit inter ciues armigera diſſenſio. ſed ab hoſtibus ea defen-ſa, & belli periculo conſeruabit. Item Cereri extra urbem loco, quo non ſemper homines niſi per ſa-crificium, neceſſe habeant adire,cum religione caſtè, ſanctisq́; moribus is locus debet tueri. Cæterisq́; dijs ad ſacrificiorum rationes aptæ templis areæ ſunt diſtribuendæ.

40

Minerua arcibus præerat, Iuppiter item, ſed Iuno ſuprema Dea, utpote Iouis coniux in excelſis locis ha-bere templum debet. Mercurius lucri præſes, uel in foro, uel in Emporio. Apollo, & Bacchus ludis cum honorentur, apud theatrum. Hercules exercitij, & pugnæ caput ad circum, uel amphitheatrum. & ita ut quiſque poſtulat, aptum locum,areamq́; pro templo requiritur. Hoc præcepto admonemur etiam nos, quo lo-co monaſteria hominum, virginumq́; clauſtra ponenda, & ubi forum, & regia collocanda, quæ omnia iudicio Architecti, & uſui, commodoq́; ciuitatis relinquo. & ad diſpoſitionem pertinent, & diſtributionem,communi quadam ratione. quæ uero ad ſymmetrias ſpectant, ſuo loco explicabuntur, ideo inquit.

50

Deipſisautem ædibus ſacris faciendis,& de earum ſymmetrijs,in tertio,& quarto uolumine reddam rationes, quia in ſecundo uiſum eſt mihi primum de materiæ copijs, quæ in æ dificijs ſunt parandæ, quibus ſintuirtutibus, & quem habeant uſum exponere,commenſus ædificiorum,& ordines,& gene-ra ſingula ſymmetriarum peragere,& in ſingulis uoluminibus explicare.

Non ſine ratione in ſecundo agitur de materiæ copijs, nam prius de materia agendum quàm de forma,tum quia expeditior, & breuior eſt eius tractatio, tum quia natura ipſa prius materiam præbet, eademq́; materies pluribus formis inſeruire poteſt. Similem rationem obſeruat Aristoteles in Phyſicis.

60
M. VITRVVII ARCHITECTVRA LIBER SECVNDVS. Proœmium. 10

DInocrates Architectus,cogitationibus, & ſolertia fretus, cum Alexan-der rerum potiretur, profectus eſt a Macedonia ad exercitum, regiæ cu-pidus commendationis. Is è patria a propinquis, & amicis tulit ad primos ordines, & purpuratos literas, ut aditus haberet faciliores, ab eisq́; acce-ptus humanè,petijt, uti quàm primum ad Alexandrum perduceretur. Cum polliciti eſſent, tardiores fuerunt, idoneum tempus expectantes. Itaque Dinocrates ab ijs ſe exiſtimans illudi, ab ſe petijt præſidium. Fuerat enim ampliſsima ſtatura, facie grata, forma,dignitateq́; ſumma. His igitur na-turæ muneribus confiſus, ueſtimenta poſuit in hoſpitio, & oleo corpus perunxit, caputq́; coronauit populea fronde, lęuum humerum pelle Ieoni-na texit, dextraq́; clauam tenens inceſsit contra tribunal regis ius dicentis. Nouitas populum cum auertiſſet,conſpexit eum Alexander,& admirans, iuſsit ei locum dari ut accederet, interrogauitq́; quis eſſet. At ille, Dinocrates, inquit, Architectus Macedo, qui ad te cogitationes & formas affero dignas tua claritate. Nanque Athon montem formaui in ſtatuæ uirilis figuram,cuius manu laeua deſignaui ci-uitatis ampliſsimæ mœnia, dextra pateram, quæ exciperet omnium fluminum, quæ ſunt in eo mon-te, aquam, ut inde in mare profunderetur. Delectans Alexander ratione formæ ſtatim quæſiuit, ſi eſſent agri circa, qui poſſent frumentaria ratione eam ciuitatem tueri. Cum inueniſſet non poſſe niſi tranſmarinis ſubuectionibus: Dinocrates(inquit) attendo egregiam formæ compoſitionem,& ea de-lector: ſed animaduerto, ſi quis deduxerit eò loci coloniam, fore ut iudi cium eius uituperetur. Vt enim natus infans ſine nutricis lacte non poteſt ali,neque ad uitæ creſcentis gradus perduci, ſic ciuitas ſine agris, & eorum fructibus in mœnibus affluentibus non poteſt creſcere, nec ſine abundantia cibi frequentiam habere, populumq́; ſine copia tueri. Itaque quemadmodum formationem puto proban-dam, ſic iudico locum improbandum; teq́; uolo eſſe mecum, quod tua opera ſum uſurus. Ex eo Di-nocrates ab rege non diſceſsit, & in Aegyptum eſt cum proſecutus. Ibi Alexander cum animaduer-tiſſet portum naturalirer tutum, emporium egregium, campos circa totam Aegyptum frumentarios, immanis fluminis Nili magnas utilitates, iuſsit eum ſuo nomine ciuitatem Alexandriam conſtituere. Itaque Dinocrates a facie, dignitateq́; corporis, commendatusad eam nobilitatem peruenit

20 30

Cum de locorum electione multa in ſuperiori libro tractata uiderimus, cumq́; vrbem mœnibus circundare docuiſſet Vitru. deq́; propugnaculis, munitionibus, uiarumq́; directionibus abunde diſſeruerit: conſequens eſt priuſquam ad alia progrediatur, ut de ea, qua in ædificando, materia utimur, ſermonem faciat. primum quia res postulat, ut poſtquam de forma in uniuerſum tradita præcepta ſunt, de materia ſtatim loquatur, in quam forma inducitur. Deinde quia facilis, & expedita eſt ea ratio, a qua cum ſe explicare ſtatim deberet, ne reliquis moram faceret,peropportune de nateria orationem inſtituit: Oſtẽditq́; quid Architecto eſſet opus, & qua ratione id totum in structura poneretur, nam non est ſatis copioſam & electam materiem habere,ſed illud maxime dignoſcendum est, qua ratione in opus deducatur, ut domus bene, & ratione ædificata,non ma-le materiata, ac ruinoſa ſit. Agit igitur in ſecundo libro de toto hoc genere, quod ad materiam ſpectat. De lateribus, de arena, de calce, de puluere Puteo Lano, de lapidicinis, de generibus structureæ, & de earum qualitatibus, modis, ac locis, de materie cædenda, & huiuſmodi rebus, quas neceſſario in ædificando habe-re debemus. Sed ante quam ad hæc deueniat, multa de priſcorum hominum uita, deq́; initijs humanitatis, & ædificiorum primordijs ediſſerit. mox rerum principia, cuiuſmodi ab antiquis poſita ſunt, breuiter percurrit. Cæterum ſubtiliter admodum, ac ingenioſe proœmium huic libro appinxit, nam cum maxime attendamus ad ea, quæ ſtatim obuia nobis,& ab initio proponuntur, cumq́ue uellet author maxime nos aduertere ad rem ual-de neceſſariam, buiuſmodi proœmio uſus est,ut commodo uteretur exemplo. Nam præter cætera, illud in pri-mis obſeruandum eſt,ut peropportunis locis urbes condantur, quia non natura ſolum & deſcriptione, ædifi-ciorumq́; pulchritudine vrbes nobiles extruendæ ſunt,ſed ſitu,& locorum commoditate inſignes,ubiuictus,et rerum copia ſit expedita; inhabitabiles enim, & deſertas urbes facit inopia. contra uero celebres, & fre-quentes reddit copia, quæ ſoli ubertate, cœli clementia, fluuiorum commoditate, portuum ſecuritate auge- riſolet, quod ſi naturæ addatur industria, ibi nobiles mercatus, emporia, nundinæq́; celebrantur. Legimus apud Ariſt. (ſi eius ille est liber qui de mirabilibus inſcribitur;) Carthaginenſium mercatores olim extra Gades dierum quadraginta (ſi recte memini) inſulam in Oceano reperiße feris tantum habitatam, cæterum cœli temperte, agrorum fertilitate, arborum proceritate, & fluuiorum magnitudine præclaram, quam cum incolere cœpiſſent, multi in patriam redeuntes alios eò migrare hortabantur. Quamobrem edi-cto cauere Carthaginenſes, ne quis ulterius eò transfretaret, ne deſerta omnino Carthago relinqueretur, tan-tum ualet ſoli, cæliq́; benignitas. Quare ad hæc animaduertens Vitr. proœmio uſus eſt, in quo Alexandri, & Dinocratis uteretur exemplo, quo nos commoneſaceret, quibus in locis urbes condi deberent.

40 50 60

Dinocrates Architectus. # Licet Staſichratem Plutarchus legat, & alij non Dinocratem,ſed uel Chino-cratem, uel Chiromocratem, cum Plinio tamen, Solino, & Xenophonte Dinocratem legerem, niſi Democra- tem ex Græca inſcriptione, ( ut Philandro placet,) legendum putarem. Cogitationibus, & Solertia.

10

Non oblitus eorum, quæ ſecundo primi libri capite Vitru. dixit. Diſpoſitionis Ideas naſci, ex cogitatione, & inuentione, hoc loco uſus eſt his uerbis, cogitationibus, & ſolertia, quibus Dinocratem fuiſſe Architectũ ostendit, quare & infra paulopost, {At ille, (inquit) Dinocrates Architectus Macedo, qui ad te cogitatio-nes, & formas affero dignas tua claritate. } nam quid aliud innuunt uerba illa {cogitationes, & formas} niſi fabricam, & ratiocinationem? quod ſignificatur, & quod ſignificat? opus, & operis rationem? ex qui-bus orta Architectura est, ut priori uolumine ostendimus. # {Ad primos ordines, & purpuratos. } Qui penes prineipes digniate reliquos anteibant, purpurea ueſte utebantur, hos purpuratos & primi ordinis Vi-truuius appellat. {Namq́; Athon montem. } Mons est inter Thraciam, & Macedoniam nunc Sanctus mons dicitur, lat. gr. 41. 10. long. 51. Pulchrum ſanè, & ſubtile Dinocratis inuentum, modo proui- ſum conſilio ſuo eſſet, qua ratione multitudo municipiorum, & incolarum tanta, quantam in urbe illa ſua concludere uolebat, ali poſſet, nam ad decemmil. hominum ſummam aſcendebat. Ceterũ de potu optime actu-rierant, cum tot aquas unum in alueum corriuare uellet. Sed nec uicini agri, nec portus, nec nauigabiles fluuij erant, unde ſuppeditari copia ulla poſſet. Quare ne idem nobis accidat Vitr. monet, Additq́; rationem pulcherrima ſimilitudine confirmatam, quam Dinocrati Alexander attulit, de nutrice, & infanti. # {Iuſſit cum ſuo nomine Alexandriam conſtituere. } Legitur apud Iustinum Cleomenem Alexandriam ædificaſſe, ſed hæc alijs. Alexandria vrbs eſt Aegypti, de qua idem multa dicit libro ſecundo.

20

Mihi autem Imperator ſtaturam non tribuit natura, faciem deformauit ætas, ualetudo detraxit uires, itaque quoniam ab ijs præſidijs ſum deſertus, per auxilia ſcientiæ, ſcriptaq́; (ut ſpero) perue-niam ad commendationem.

Et ſi forma corporis commendabiles fiunt homines, ducimur enim ad id, quod pulchrum eſt, niſi tamen interiori pulchritudine, id est uirtute, aut doctrina præditi ſint, quod primo intuitu ſibi gratiam ob inſignem ſpeciem comparauerat, mox conſuetudine fit odioſum, nam quanto præſtantior corpore est animus, tanto ſpe-cioſum magis, amabilius, & optabilius eſt animi ornamentum, quam corporis pulchritudo. commendat igi-tur ſe ipſum Vitr. ab animi dotibus, cum natura illi bona corporis denegauerit.

30

Cvmautem primo uolumine deoſſicio Architecturæ, terminationibusq́; artis perſcripſerim: item de mœnibus & intra mœnia arearum diuiſionibus,inſequaturq́; ordo de ædibus ſacris, & publicis ædi-ficijs, itemq́; priuatis, quibus proportionibus, & ſymmetrijs debeant eſſe, uti explicentur: non puta-ui anteponendum,niſi prius de materiæ copijs, equibus collatis ædificia ſtructuris, & materiæ ratio-nibus perficiuntur, quas habeant in uſu uirtutes, expoſuiſſem. quibusq́; rerum natura principijs, eſſet temperata dixiſſem. ſed antequam naturales res incipiam explicare, de ædificiorum rationibus unde initia cœperint,& uti creuerint eorum inuentiones, anteponam,& inſequar ingreſſus antiquitates re-rum naturæ, & eorum, qui initia humanitatis, & inuentiones perquiſitas, ſcripſerant præceptis dedi-cauerunt. Itaque quemadmodum ab his ſum inſtitutus,exponam.

40

Terminationes artis illæ ſunt, de quibus ſecundo primi uoluminis capite diſſeruit, cum diceret.

Architectura autem conſtat ex ordinatione, quæ Græce τάεις dicitur, & reliqua.

Terminatur enim, & præfinitur Architectura illis ſex rebus, quibuſdam quaſi formis, unde & infra in-quit eadem loco. # {Hæſunt terminationes diſpoſitionum. } # Concludit autem his uerbis ordinem, quem ſe-cundus liber habet ad reliquos, quaſi dicat ubi de forma in uniuerſum dixerim, ut pote de re illa, quæ & no-men, & uim rebus tribuat, conſequens eſt, ut de materia quoque agam,priuſquam pergam ad reliqua: ſed de materia expeditius agetur, ſirerum initia, ex quibus tanquam elementis res conſtant, primum tractauero, uis enim elementi, & qualitas est pernoſcenda, ut uſus effectusq́; lignorum, lapidum, cæterarumq́; rerum,quibus nobis eſt opus in ædificatione, dignoſcamus. quare inquit.

50

Niſi prius de materie copijs e quibus collatis ædificia, ſtructuris, & reliqua.

Vt autem originem ponat unde profecta ſit ratio illa, qua uaria indigere materia homines cœperint, prius de priſcorum hominum vita,& de initijs humanitatis ediſſerit.

60
De priſcorum hominum uita, & de initijs humanitatis, atque tectorum, & incrementis eorum. # Cap. I.

HOmines, ueteri more, ut ferę in ſyluis,& ſpeluncis,& nemoribus naſcebantur, ciboq́; agre-ſti ueſcendo, uitam exigebant; interea quodam in loco ab tempeſtaribus, & uentis den-ſæ crebritatibus arbores agitatæ,& inter ſe terentes ramos ignem excitauerunt,ex eo flã-ma uehementi perterriti, qui circa eum locum fuerunt, ſunt fugati,poſtea re quieta pro- pius accedentes, cum animaduertiſſent commoditatem magnam eſſe corporibus, ad ignis teporem li-gna adijcientes, & eum conſeruantes alios adducebant, & nutu monſtrantes oſtendebant quas habe-rent ex eo utilitates. in eo hominum congreſſu cum profundebantur aliter e ſpiritu uoces, quotidiana conſuetudine uocabula, ut obtigerant, conſtituerunt: deinde ſignificando res ſæpius in uſu ex euen-tu fari fortuito cœperunt,& ita ſermones inter ſe proereauerunt. Ergo cum propter ignis inuentio-nem conuentus initio apud homines, & concilium, & conuictus eſſet natus, & in unum locum plures conuenirẽt, habentes a natura primum præter reliqua animalia, ut non proni, ſed erecti a mbularent, mundiq́; & aſtrorum magnificentiam aſpicerent, item manibus, & articulis, quam uellent rem faci-litertractarent: cœperunt in eo cætu alij de fronde facere tecta, alij ſpeluncas fodere ſub montibus, nonnulli hirundinum nidos, & ædificationes earum imitantes, de luto, & uirgultis facere loca, quæ ſubirent. Tunc obſeruantes aliena tecta,& adijcientes ſuis cogitationibus res nouas, efficiebant in dies meliora genera caſarum. Cum eſſent autem homines imitabili, dociliq́; natura, quotidie inuen-tionibus gloriantes, alijs alij oſtendebant ædiſiciorum effectus, & ita exercentes ingenia certationi-bus, in dies melioribus iudicijs efficiebantur, primumq́; furcis erectis, & uirgultis interpoſitis luto, parietes texerunt. Alij luteas glebas arefacientes ſtruebant parietes, materia eosiugumentantes, ui-tandoq́; imbres, & æſtus tegebant arundinibus,& fronde. poſtea, quoniam per hybernas tempeſtates tecta non poterant hymbres ſuſtinere, faſtigia facientes luto inducto, proclinatis tectis ſtillici-dia deducebant.

10 20

Hactenus ordine quodam miro, & artificio initium ædificandi, incrementum, & finem, quatenus huma-nænaturæ ſatis eſt,Vitruuius explicauit, ordine inquam miro, namq́; statim cauſam, quæ homines in unum coegit, cætusq́; ſociauit, expoſuit: ex qua re duo profecta ſunt homini maxime neceſſaria; ſermo ſcilicet, & cognitio. Ex cognitione, qua præditum fuit humanum genus, ut omnia experiri, & tentare poſſet, ſtu-dium, & concertatio quædam orta est, qua in operibus utentes, artificium eduxere: Artificium enim ſtudio, & uſu comparatur. Vnde Vitr. cap. primo libri decimi inquit. # {Et ita quæ animaduerterunt ad uſum uti-lia eße, ſtudys, artibus, inſtitutis gradatim augenda doctrinis curauerunt. } # Ex quo loco ſatis patet Vitru-uium hac quoque parte eundem ordinem ſeruaſſe, ut prius quæ natura exigeret, explicandum ſibi duceret, mox ad maiores commoditates, inde ad luxum pergeret oſtendendum. Vnde ibi quoque dixit. # {Attendamus enim primum inuentum de neceſſitate, ut ueſtitus, & reliqua. } # Patet inſuper nos recte in primo uolumine artis originem declaraſſe: ſed ad interpretationem quorundam uerborum accedamus condonantes Vitru-uio tanquam Architecto multa non ad Grammaticorum normam elaborata. Interim quoque animaduertens, quod licet inferius initia ædificandi, ita fuiſſe probet, ut dixit, non tamen comprobauit. Et illud quod attulit de initijs humanitatis, & congreſſionis hominum, quos ignis utilitate illectos ſimul conueniſſe dicit. alia enim forte, certiorq́; cauſa, ut pote a natura profecta nos ducit, ut credamus hominem natura ſociale animal in unum cætum ueniſſe, ut quiſque promeret quod alteri opus eſſet, acciperetq́; aliunde, quod ipſe præstare non poſſet. At poeticum quoddam induxit Vitru. qui etiam caſu, & fortuito ſermonem inductum fuiſſe dicit. Cæ-terum dixerim ego uocem a natura, ſermonem ab inſtitutione ortum ſumpſiſſe. Institutio autem ſermonis ſi-ue a natura rei, ſiue ab eo, quod cuique placuit profecta ſit, nihil ad nos modo attinet: illud tamen obſeruan-dum est in Vitr. quod ſiue doctrina, ſiue ingenio ductus fuerit, ordinem quendam oſtendit, in quo quadruplex rerum perfectio declaratur. Perficiuntur enimres primo ut ſint, mox ut agere appetant, inde ut aptitudi-nem quandam habeant,& uim ad agendum, poſtremo ut ſecundum eam uim, facultatemq́; agant, & finem agendo conſequantur. Patent igitur hæc omnia in Vitr. conſe quenter. cum dicit. # {Ergo cum propter ignis inuentionem conuentus initio} hic ponit homines eſſe. At cum dicit. # {Habentes a natura præter reliqua animalia, ut non proni ſed erecti, & reliqua. } Item {manibus, & articulis. } tangit aptitudinem, & im-petum: Mox actiones ſubdit. # {Obſeruanles aliena tecta,} quibus actionibus finem adepti ſunt, ut quæ ſibi conuenirent, agerent. # {Primumq́; furcis erectis, & uirgultis interpoſitis. } Hic mos etiam nunc ſeruatur a monticolis, & ab ijs, quos premit inopia. Furca autem dicitur omne id, quo quid fulcitur,& ſuſtentatur, in modum furcæ factum. # {Materia iugumentantes} ideſt ſubstratis lignis, ac ordine quodam inuicem col-locatis tranſuerſario, directeq́; opus contineri faciebant, ut luteas glebas ſuſtineret, hoc in Anglia cernimus, & tunc temporis etiam fieri Vitr. affirmat, inquit enim.

30 40 50

Haec autem ex ijs, quæ ſupra ſcripta ſunt originibus inſtituta eſle, poſſumus ſic animaduertere, quod ad hunc diem nationibus exteris ex his rebus ædificia conſtituuntur, ut in Gallia, Hiſpania, Lu- ſitania, Aquitania ſcandulis robuſteis, aut ſtramentis. Apud nationem Colchourm in ponto propter ſyluarum abundantiam arboribus perptetuis, planis dextra, ac ſiniſtra, in terra poſitis, ſpatio inter ea relicto, quanto arborum longitudines patiunter, collocantur. In extrem is partiubs partibus earum ſupra al-teræ tranſuerſæ, quſae; circurmcludunt medium ſpatium habitationis, tuncinſuper alternis trabibus ex quatuor partibus angungulos iugumentantes, & ita partietes ex arboribus ſtatuentes ad perpendiculum imarum, educunt ad altitudinem turres, interuallaq́; , quæ relinquuntur propter craſsitudinem mate-riæ ſchidijs, & luto obſtruunt. Item tecta recidentes ad extremos angulos tranſtra traijciunt, grada-tim contrahentes, ita ex quatuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, quas & fronde, & luto tegentes, efficiunt barbarico more teſtudinata turrium tecta.

60

Certum ſatis mditium uidetur exterarum gentium uſus ad probandum ædificationem, ab initio buiuſmodi fuiſſe, cuiuſmodi a Vitr. deſcripta eſt, nam quo artis pulcbritudo, & excellentia nondum peruenit, facile eſt, ut ibi, quod eſt naturæ, facile retineatur: quod uero natura fit, uniuſmodi fere ſemper, ac ſimile cernitur. Quis autem non uidet artes omnes ſuas quaſi ætates habuiſſe. pueritiam, adoleſcentiam, uirilitatem quan-dam, ac maturitatem? Quemadmodum aliàs de Arhitectura diximus, cuius! erudimenta prioribus ſeculis incepta ſunt, mox in Aſia creuit, adoleuitq́; , cui Græcia uires dedit, Italia dignitatem. Primum igitur ra-tioniconſentaneum est Architecturam ab ijs initijs profectam, quæ neceſſitas bumano generiſtatim oſtendit. Quemadmodum legitur in his eße, quæ nuper inuentæſunt, inſulis, ubi caſæ roboribus innixæ, cannis, & ui-minibus intextæ ſtramentis, & luto contectæ cernuntur, ea tamen ratione, ut magnitudine, pulchritudine, & commoditate perſonarum dignitati plurimum tribuatur. Hæc a noſtris, ut natura tulit, ita inuenta, ſed poftquam frequentia celebrariea locacaperunt, politioribus lignis, elegantioribus formis ornata conſpiciun-tur. Certum eſt igitur in dies artificia, inuentaq́; hominum ſtudijs augeri. Primum igitur quid poſſit natura, & neceſſitas ostendit, dum cauſam declarat, quæ homines antea diſperſi, & palantes unà congregati ſunt, mox quid conſuetudo, & uſus præſtent, argumento a multis nationibus deſumpto, demum quid ars conferat, & obſeruatio, ſtudiumq́; demonſtrat: A neceſſitate igitur ad commodum, a commodo ad dignitatem peruenit: Naturæ autem arsinnixæ nihil immutat eorum, quæ natura ſiunt, ſed modo quodam politiora, & cultiora red-dit, quemadmodum mira exemplorum uarietate innoteſcit hoc loco. {Scandulis robuſteis, & ſtramentis. } Philander. ſcandulis ideſtrobore aſſulatim ſecto. Sunt autem ſcandulæ tabellæ uicem tegularum præſtantes, quibus contectam fuiſſe Romam annis. 470. Author eſt Cornelius nepos apud Plin. lib. 16. cap. 10. Vidi ego huiuſmodi tabellis tectas domos in Gallia. Iſidorus putatnomen eſſe ſortitas a ſcindendo, ſed cur non a ſcandendo, qui enim uidit, qua ratione, alia ſuper aliam imponitur, ſcandere alia ſuper aliam ſquamarum mo ſcandendo, qui enim uidit, quartione aliaſuper aliam imponitur, ſcandere aliaſuper aliam ſquamarum mo re gradatim cognouit, ſiguntur autem ligneis clauis. Sunt ueteres quidam codices, ut notat Hermolaus, qui locum Plinij ſupracitatum legant boc modo. Scandulam non conſpectam fuiſſe Romæ annis, & reliqua. In-fra autem ſcandulas fiſſiles dixit Vitr. ſed hæc alijs. {Schidijs. } Aſſulalibro duodecimo Cap. 23. Hermo-laus in Plin. utitur & Vitr. Sed pro fragmentis quæ marmor arij ex operibus deijciunt. ſciros a Græcis appel-latur. Eligno aut ſchidia idem author appellat, ſicuti Epiſchidion pro cuneo. id quoque a Græcis tractum. In castig ationibus idem. Aſſula inquit, id quod Græce Schindalmos uocatur a Dioſcoride in hac deſcriptio-ne calami, unde aſſulatim idem fere quod minutatim Plautus in Captiuis, & Menæchmis. {Apud natio-nem Colchorũ in Ponto} Paulatim ad meliores modos deducit, nam & perpẽdiculo uſam fuiſſe nationem Col-chorum dicit, & in Pyramidis formam tecta eduxiſſe teſtatur, & politiori ædificandi modo uſam.

10 20 30

Phryges uero qui campeſtribus locis ſunt habitantes propter inopiam ſyluarum, egentes ma- teria eligunt tumulos naturales, eosq́; medios ſoſſura exinanientes, & itinera perfodientes, dilatant ſpatia quantum natura loci patitur. Inſuperautem ſtipites inter ſe religantes metas effciunt, quas arun dinibus, & ſtramentis tegentes exaggerant ſupra habitationes maximos grumos e terra: ita hyemes calidiſsimas, æſtates frigidiſsimas efficiunt tectorum ratione.

40

Vidiego huiuſmodimorem in Germania quibuſdam in locis: non enim factæ, ſed natæ uidentur caſæ. Gru-mus autem eſt congeſtitiæ terræ globus. Multis autem exemplis utitur, ut ad uſus uarios fabricandi perue-niat; nam ubi quid natura poſtulat declarauit, ad id tranſit, quod uſus requirit, ut tandem ad artis opus deueniat. ſequitur ergo.

Non nulli ex ulua paluſtri componunt tuguria tecta. Apud cæteras quoque gentes, & nonnulla loca pari, ſimiliq́; ratione caſarum perficiuntur conſtituriones. Non minus etiam Maſsilię animad- uertere poſſumus ſine tegulis ſubacta cum paleis terra tecta. Athenis Areopagi antiquitatis exemplar ad hoc tempus lato tectum. item in capitolio commonefacere poteſt, & ſignificare mores uetuſtatis Romuli caſa in arce ſacrorum ſtamentis tecta.

50

In omnibus ferè Vitruuianis exemplis tectorum potius, quàm parietum uſus exponitur, nec ab re quidem tecto enim inducto, ratio finis, ad quem domus ædificatur, apparet, nulla enim alia de cauſa ædes fiunt, mſi ut a Sole, imbribus, & tempeſtatibus tuti, & tecti ſimus. Vnde factum eſt, ut Philandro quoque placuerit, uniuerſam ferè tectorum rationem breuiter explicare, his uerbis. Requiret aliquis ſemel uniuerſam ferè te-gendorum tectorumrationem, quæ aut fuerit, aut nunc in uſu est, explicari. Quarenon ab re hic uiſum eſt ſubiungere. Tecta tegi animaduertimus ex Vitr. arundinibus, & fronde (quod primis hominibus attribuit) ſubactacum paleis terra ( ut Maſſilienſes, ) ſtramentis, & ſcandulis ( ut Romani, ) fronde & luto, ut natio Colchorum, ) arundinibus, & ſtramentis, (ut Phryges.) & author Plinius Lib. 16. cap. 37. ait Mauros ma-palia ſua ſcirpis tegere. Paulus Diaconus refert Pantheona æreis tegulis tectum, quarum nos in ſummo fornice prægrandis aliquot uidimus. Iabolemus iuriſconſultus libro pandectarum quinquageſimo, de uerb. ſignifi. plumbo tegiindicat, quod receptum etiam nunc est. Mei utuntur Lataſtris lapideis, cuius rei inuentorem Bizan Naxium fuiße perhibent, ut tradit in Eliacis Pauſanias, aut tegulis, ijsq́; uel planis, uel hamatis cum imbricibus, ſed ita collocatis ut in duobus hamatis ſinguli imbrices inuebantur. Vtuntur & cerulei in nigro, lapidis ſectilibus, laminis, cruſtisve: is lapis ſerra dentata ut lignum ſecatur aſſulatimq́; frangitur, non ut cætera in cæmenta. Ardoſiam uocamus. Eo autem Muſici, & Algoriſtæ pro abacis utuntur. ideſt tabulis, in quibus illi notas uocum, ſonituumq́; ideſt, Echea, iſtinumeros ſubinde deletiles ducunt. Vid& ad Rauen- nam ſolido lapide tectam ædem rotundam Diuæ Mariæ, cuius diameter eſſet pedum plus minus triginta ſe-ptem. Pauonacea autem, quæ uocantur a Plinio lib. 36. Cap. 22. tegendi genera, pro quo pauimenta ab ali-quibus ſcribitur, a ſimilitudine caudæ pauonum nomen acceperunt , ſectilium ſcilicet lapidum bracteis , lami-nisve alijs ſuper alias ſedentibus, & inter ſe imbricatis conſtructa, quod & ad parietum incruſtationes refer-ri potest, ſectilibus marmorum crustis imbricum modo inter ſe hærentibus. # Nos de ratione uniuerſa tecto-rum ſuo loco exactius. dicemus. Eſt autem ulua paludi, quod alga. mari. # Romuli uero caſa eſt illa de qua Virg. Aeneidos octauo. Romuleasq́; recens horrebat regia culmo. Horrebat, erat enim in arce ſacrorum, & stramentis tecta, unde Ouid. Faſt. 3.

60 10

Quæ fuerit noſtri , ſi quæris Regia nati,

Aſpice de canna , ſtraminibusq́; domum.

Cvm autem quotidie faciendo tritiores manus ad ædificandum perfeciſſent, & ſolertia ingenia exercendo per conſuetudinem ad artes perueniſſent, tum etiam induſtria in animis eorum adiecta, per-fecit, ut qui ſuerunt in ijs ſtudioſiores, fabrosſe eſſe profiterentur.

20

Vſus, obſeruatio, animaduerſioq́; naturæ artem demum peperit, quæ primo statim uocabulo artificem fa-bri nomine inſigniuit, unde faber cuiuſque rei opifex prima institutione dictus est, tecton Grece, unde Archi-tecturæ nomen deductum commune omnibus artificijs . Fabriigitur dicebantur, qui ſtudioſiores eſſent, & di-ligentiores opifices: ad naturam enim, uſumq́; , & ſolertiam adiungebant in dustriam, quæ uehemens laboris eſt deſiderium, igenij, artisq́; uſu, & diligentia finis cauſa ad agendum. Colligit ergo Vitr.

Cvm ergo hæcita fuerint primo conſtituta, & natura non ſolum ſenſibus ornauiſſet gentes, quẽ-admodum reliqua animalia, ſed etiam cogitationibus, & conſilijs armauiſſet mentes, & ſubieciſſet cæ-tera animalia ſub poteſtate, tum uero e fabricationibus ædificiorum gradatim progreſsi, ad cæteras artes, & diſciplinas e fera, agreſtiq́; uita, ad manſuetam perduxerunt humanitatem.

30

Senſuum adminiculo ad artes peruenere homines, cogitationibus uero, & conſilijs ad ſcienlias, & huma-nitatem . Vnde quod dictum eſt. {e fabricationibus ædificiorum gradatim progreſſiad cæteras artes, refer-tur ad illud. } Non ſolum ſenſibus ornauiſſet gentes, quemadmodum reliqua animalia. Et illud { diſciplinas} reſpondet illis uerbo { cogitationibus. } Et illud { e fera, agreſtiq́; uita ad manſuetam perduxerunt humani-tatem, } refertur ad illud { Et conſilijs armauiſſet mentes } unde ars , diſciplina , actio his ver-bis explicatur.

Tvm autem inſtruentes animoſe, & proſpicientes maioribus cogitationibus, ex uarietate artium natis, non caſas, ſed etiam domos fundatas ex lateritijs parietibus, aute lapide ſtructas, materiaq́; , & tegula tectas, perficere cœperunt, deinde obſeruationibus ſtudiorum euagantibus iudicijs, ex incer- tis ad certas ſymmetriarum rationes perduxerunt: poſteaquam animaduerterunt profuſos eſſc partus & natura materiæ, & abundantem copiam ad ædificationes ab ea comparatam, tractando nutriuerunt & auctam per artes ornauerunt uoluptatibus ad elegantiam uitæ.

40

Ad artem demum & magnificentiam, luxumq́; peruenit humilis paucisq́; contenta natura, hoc uis homi-num innata, industriaq́; effecit, copias ſubminiſtrauit natura, effectus obtinuit appetitus. hoc in progreſſu animaduertendaum eſt, quibus uocabulis hanc ſeriem Vitr. explicauit. nam caſarum nomine, tuguriorumq́; , & huiuſmodi uſus eſt, dum res humiles, & primordia naturæ exponeret, postquam uero ad concertationes, ſtudia, obſeruationesq́; oſtendendas peruenit, domos, ædificia, lectaq́; nominqauit. Quare & ædificia perfecit, nam perfeciſſe ædificium is uidetur ( ut ait Vulpianus ) qui ita conſumauit, ut iam in uſu eſſe poſſit, & eadem ad magnificentiam operum perduxit. Tugurij uero appellatione omne ædificium, quod rusticæ rei magis cu- ſtodiendæ conuenit, quàm quod urbanis ædibus ſignificatur. Offilius ait, tugurium a tecto tanquam tegula-rium, aliter a tegendo, tanquam tegurium eſſe dictum.

50

Igitvr deijs rebus, quæ ſunt in ædificijs ad uſum idoneæ, quibusq́; ſint qualitatibus, & quas ha-beant uirtutes ( ut potero) dicam.

Explicat hoc quoque loco mentem ſuam Vitr. poſtquam ſatis digreſſus est, ueritus ne recordaremur eorũ, quæ in proæmio dixit de inſtituto, & ordine huius libri, quare & illud quoque repetit, addita tamen lucidiori quadam ratione, quæ ex ſuis uerbis facile dignoſcipoteſt. inquit enim quærendi modo.

Sed ſi quis de ordine huius libri diſputare uoluerit, quod putauerit eum primum inſtitui opor-tuiſſe, ne putet me errauiſſe, ſic reddam rationem. Cum corpus Architecturæ ſcriberem primo uo-lumine, putaui quibus eruditionibus, & diſciplinis eſſet ornata exponere, finireq́; terminationibus eius ſpecies, & e quibus rebus eſſet nata, dicere. Itaq; quid oporteat eſſe in Architecto ibi pronũciaui.

60

Et merito quidem, optime enim institutum eſt, ut proponatur finis, cuius uis maxima eſt, mox ut ea, quæ ad finem ducunt; exequamur.

Ergo in primo de artis officio, in hoc de naturalibus materiæ rebus, quẽ habeãt uſum diſputabo.

Namres naturales ſunt ex quibus ædificia conſurgunt: officium autem, & finis, & terminationes ex qui-bus doctrina, & ſcientia perficitur; cumigitur aliud ſit artis, aliud rei artefactæ initium, cumq́; ratione finis ars primum terminanda ſit quàm opus efficiatur, non immerito primum uolumen huic præpoſitum eſt. Quam-obrem Vitr. dicit. { Namq́; hic liber non profitetur, unde Architectura naſcatur; } hoc enim primo uolu-mine declarauit. { Sed unde origines ædificiorum ſunt institutæ, & quibus rationibus enutritæ, & pro- greſſæ ſunt gradatim ad hanc finitionem. } Ergo ita ſuo ordine, & loco huius erit uoluminis conſtitutio. Et ſubdit quid hoc uolumine continetur, figura utens perſpticuitatis dum præmonet quibus de rebus agendum ſit.

10

Nvnc reuertar ad propoſitum, & de copijs, quæ aptæ ſunt ædificiorum perfectionibus, quemad-modum uideantur eſſe ab natura rerum procreatæ, quibusq́; mixtionibus principiorum congreſſus temperentur, ne obſcura, ſed perſpicua legentibus ſint, ratiocinabor. Recte inquam dixit ratioci-nabor, nam statim ſubdit.

Nanqve nulla materiarum genera, neque corpora, neque res ſine principiourum cætu naſci, neq; ſubijci intellectui poſſunt, neque aliter natura rerum præceptis Phyſicorum ueras patitur habere ex-plicationes, niſi cauſæ, quæ ſunt in rebus, quemadmodum, & quid ita ſint, ſubtilibus rationibus ha-beant demonſtrationes .

20

Res omnis ita ut eſt, cognoſcitur, & per ſuas cauſas cognoſcitur, nam ubi non præcedit cauſæ notitia, nec rei ſubſequi notitia poteſt, quare cum omnia permixta elementis conſtent: elementa autem cauſæ rerum ſint, non poſſumus res cognoſcere niſi cognitis elementis; porrò elementa cognoſcuntur per ſuas qualitates, affe-ctionesq́; . de ijs igitur merito tractandum eſt prius.

De principijs rerum ſecundum Philoſophorum opinio-nes. # Cap. II.

THales quidem primum aquam putauit omnium rerum eſſe principium. Heraclitus Epheſius, qui propter obſcuritatem ſcriptorum a Græcis ſcotinos eſt appellatus , ignem. Democritus, quiq́; eum ſequutus eſt, Epicurus, Atomos, quas noſtri inſecabilia corpo-ra, nonnulli indiuidua uo citauerunt, Pythagoreorum uero diſciplina adiecit ad aquam, & ignem aerem, & terrenum. Ergo Democtritus & ſi non proprie res nominauit, ſed tantum indi-uidua corpora propoſuit, ideo ea ipſa dixiſſe uidetur, quod ea cum ſint diſiuncta, nec leguntur, nec internitionem recipiunt, ſed ſempiterno æuo perpetuo infinitam retinent ſoliditatem. Ex his ergo congruentibus cum res omnes coire, naſciq́; uideantur, & hæ in infinitis generibus rerum natura eſ-ſent diſparatæ, putaui oportere deuarietatibus , & diſcriminibus, uſus earum, quaſq́; haberent in ædi-ſicijs qualitates exponere; uti cum fuerint notæ, non habeant, qui ædificare cogitant, errorem, ſed aptas ad uſum copias ædificijs comparent.

30

Philoſophorum ſententias de rerum initijs hoc loco enumerat. initia uero non omnia intelligit, ſed ea quæ ele- menta uocantur. Eſt autem elementum e quo res ſtatim fiunt, & in quod denique diſſoluuntur. Aquam Thales initium rerum omnium ſtatuit, humida enim rerum ſetmina uidebat. Heraclitus ignem; agere enim imprimis cernebat ignem, caloreq́; omnia foueri. Indiuidua quædam corpuſcula Democritus, & Epicurus, Quatuor elementa Pytbagorici. Non moratur nos Vitru. ulla contentione, ſed Pythagoreorum ſententiæ ſubſcribit, ut potè quæ ſenſibus magis arrideat, clarius tamen in proæ octaui libri de illa ediſſerit. non pi-geat legentes eò ſe conferre. Sed quoniam Democriti mens abſtruſa, & recondita eſt, non erit ab re magni phi-loſophiſententiam paucis explicare, ne rem abſurdam tanto uiro, cui Ariſtoteles tantum tribuit, imponamus. Atomis ideſt indiuiduis corporibus elementorum uim tribuebat ille, nam cum cerneret omnia corpora natura conſtantia partes habere nonnullas, quæ & ratione, & nomine inter ſe diſſentirent, aliàs uero, quæ uocabulo, & ui conſentiebant, de quibus priori uolumine ſatis eſt dictum, diſſimiles illis partes ex ſimilibus tanquam elementis conſtare uolebat, nam manus, pedes, caputq́; quæ ſunt diſſim liuoce, & facultate partes, ex ſan-guine, carne, oſſibusq́; componebat. Sanguinem uero, carnem, oſſaq́; , & huiuſmodi partes appellatione, & ratione ſimiles ex indiuiduis quibuſdam corporibus constare uolebat. Indiuidua uero illa innumerabilia, fi-gura, formaq́; differentia ſtatuebat, quæ ideo eſſe indiuidua dicebat, non quia ſecari non poſſent, nullum enim corpus, quatenus corpus eſt inſecabile, nam & in latum & in longum, profundumq́; distenditur omne cor-pus , & protrahitur, ſed ideo inſecabilia, quia tam minima erant, ut nullum naturalem uſum, actionemq́; præ-starent. Quatenus ergo natura conſtabant, ſecari non poterant, nam caro uſque adeo in minutas partes con cidi potest, ut neque caro ſit, neque carnis officium præſtet . ſanguis item & oſſa huiuſmodi ſunt, cum ad mi-nimum deuenere, ex ijs ergo minutijs conſtare omnia corpora uoluit. hoc ipſo auero aberrans, quod figuris tribuit, quod erat naturæ, figura enim accidens eſt, accidens autem ad naturam, & uim conflandum non per- tinet. caſu quoque & fortuito concurrere illa corpora dixit. Quod a ratione alienum eſt. Cæterum quod ad eius mentem ſpectat, nihil est aliud quàm quòd Vitr. uidetur innuere Democritum elementa cum Pythago-ricis intellexiſſe cum atomos induxit, dum dixit.

40 50 60

Ergo Democritus etſi non proprie res nominauit, ſed tantum indiuidua corpora propoſuit, ideo ipſa dixiſſe uidetur, quod ea cum ſint diſiuncta, nec leguntur, nec in ternitionem recipiunt.

Huiuſmodi ſunt elementa, quæ ſeiuncta quatenus per ſe ſunt, æterna ſunt, nec mutari poſſunt niſi ſecundaum partes, & uicibus quibusſdam, ut in phyſicis eſt declaratum. # Ibi enim dicitur elementa tot uicibus ac per-turbationibus ſubiecta eße, ut cum ſint prima, & maxima uniuerſi corpora, ex quibus natura omnia gignit, miras ſanè alliciendorum animorum facultates habent, propterea quod ſind his natura hebes, & ocioſa eſſet, res denique omnes ſuo fine fruſtarentur, & mundus iste tam uenuſtus, & pulcher omni, quo nunc præcelit or- natu penitus priuaretur. hæc enim a ſupernis motionibus agitata uices annorum efficiunt, ver , æstatem, au-tumnum, & hyement. Hæc maximas orbis regiones diſtinguunt, ortum, occaſum, meridiem, ſeptentriones, cum in his partibus diuerſas res operentur animalia, plantas, margaritas, metallorum uentas, aromatx, & reliqua demum, quæ ſuis quæque locis horum conflatu gignuntur; præterea quic quid dulce, & ſuaue, quicquid aſperum, & leue, quicquid colorem habet, & perſpictuitatem, quicquid durum eſt, & molle, quicquid ſapidum, & inſipidum iudicatur, quicquid demum alia qualitate affectum ſirt, id ab his quatuor ortum habet. Vnde etiam imbres, qui in terræ gremium decidunt, & grandines, fulgura, tonitrua, uenti, nines, fulmina, maria, montes, inſulæ, iſthmi, peninſulæ, freta, & alia ab ijs profecta initijs, præclaram hanc efficiunt uniuerſita-tem, cuiu notitia meritò ab horum cognitione profecta dicitur. Quare Vitr. de ijs ſermonem inſtituit, uti cum fuerint nota, non habeant ij qui fabricari cogitant, errorem. Ecce igitur quantum, & quatenus Architecto Philoſophia neceßaria eſt, quodin primo libro diximus.

10 20
De lateribus. # Cap. III.

ITaqve primum de lateribus, qua de terra duci eos oporteat, dicam. non enim de areno-ſo, neque calculoſo, neque ſabuloſo luto ſunt ducendi, quod ex his generibus cum ſint ducti, primum fiunt graues, deinde cum ab imbribus in parietibus aſperguntur, dilabun-tur, & diſloluuntur, paleæq́; , quæ in his ponuntur, non cohæreſcunt propter aſperitatem. Faciendi autem ſunt ex terra albida, cretoſa, ſiue de rubrica, aut etiam maſculo ſabulone. Hæc enim genera propter leuitatem habent firmitatem, & non ſunt in opere pondero ſa, & faciliter aggerantur.

30

De lateribus primum agitur. Omnis enim ædificatio in eos demum cum diſſoluatur , primi ſunt nimirum, qui in opere tanquam elementa oponuntur: ab eorum autem uſu, & effectu occaſionem Vitr. habet tractqandi de materia ex qua conſiciuntur, et ostendit ex qua terra ducendi ſunt. in primis autem eos huiuſmodi eſſe de-bere dicit, ut ponderoſi non ſint, poſſint & imbribus reſistere. Nos uniuerſam materiẽ more noſtro ante oculos certa quadam diſtributione ponemus, ut quicquid hoc uolumine continetur expeditum ſit, nulloq́; labore in inteliigentiam huius rei uniuerſæ deu eniatur. Primum enim de materia omni ædificationi ſubiecta dicendum, postea de ijs, quæ materiem ſimul aggerant, demum qua rationen ſtructuræ fiant: hæ cenim hoc ſecundo volu-mine continentur. Materiem autem intelligo, ex qua aliquid fit.

40 # # # aut natura constant. \\ de ijs ſeptimo capite. # # lapides \\ qui # præcipua æ \\ dificiorum \\ materies. # # aut arte fiũt, de ijs tertio \\ capite, & ſunt lateres, de \\ quib. cõſiderãda ſunt hæc # materies. \\ tempus, quo ducuntur, \\ qualitas. \\ figura, & genera, quæ a figura ducuntur Quæ ſecũdo \\ uolumine cõ \\ tinentur. # ea, quæ ma- \\ ſimul \\ componũt. # ## ligna, de ijs agitur cap. \\ nono, & decimo & cõſiderantur hæc. # tempus cædendi, \\ modus. \\ natura. \\ Vfus. # # calx de qua capite \\ quinto agitur # natura \\ comparatio \\ uſus. # # ## puluis puteolanus, de quo capite ſexto # locus ubieffoditur, \\ natura. \\ vſus. # # arena, de qua cap. quarto ubi \\ conſiderantur. # ſpecies. \\ colores. \\ uſus. # ſtructuræ modi. cap. octauo \\ vbiconſiderantur # genera, \\ qualitates, \\ loci. 50 60

De lateribus nobis primum agendum eſt. Ducendi ſunt ex terra albicanti, cretoſa, ſiue de rubrica, aut etiam maſculo ſabulone. abſtimeas ab omni genere ſabuloſo, arenoſo, & calculoſo, quia huiuſmodi non cohæ-reſcunt, ſit uero domabilis Argillæ modo. Hic mirum quod Vitr. Maſculum ſabulonem aſciſcat in laterum du-ctu, cum paulò ante genus omne arenæ, calculi, & ſabulonis abegerit. quare quærendum eſt quid ſit ſabulo ma ſculus, cum etiam ſolutum ſabulonem in octauo uſurpauerit cap. primo. Videtur ergo Philandro genus ma-teriæ ſolidioris, quàm ſit terra. Sed cum ſupra dicat ſabulone maſculo, ideſt ſcabro, aſpero, minus flauo, ſubfu-ſco; non uideo qua ratione ob aſperitaterm lateres ex eo commode fiant, namque aſperitas pinguedini contraria eſt, materiem autem ex qua ducendi ſunt lateres, pinguis, & tenacis naturæ eſſe debere idem affirmat, ſic enim leuitatis uerbo ſignificari dixit, quod & uerum eſſe duco , & illud quoque ſabulonem maſculum eſſe ſolidum quoddam terræ genus arbitror, ſed non aſperum. unde Plinius libro trigeſimoquinto cap. quartodecimo ſentit cum Vitr. non eſſe lateres ex ſabulo fingendos, ſed inquit, uel ſi iam ex ſabulo , ex maſculo certe. nam forte melior eſt, aut minus malus. Vidi ego ſolidum ſabulonem ex Plaui fluuio non aſperum , ſed pinguem rotunda forma, a qua fortè, ut maſcula thura dicuntur, ſic maſculus appellari potuit, teſtes enim rotunditate refert. eſſe autem arenam magnitudine inſignem memorat Plin. lib. 36. cap. 12. Arena late pura circundantis ſimi-litudine, qualis in maiori parte Affricæ. Quoniam uero ars imitatur naturam: dicam ego nonnulla de lapi-dum ortu, ut in laterum ductione, quid natura præſtet obſeruare poßimus. ſiue de rubrica. Quam colore de-prehendi Plinius dicit. Albertus ſe amnimaduertiſſe ex ueterum ædificijs in lateribus mixtam eſſe partem non-nullam arenæ præſertim rubræ, & rubricam, & marmor immiſceri aſſueuiſſe: Expertumq́ue ſe eſſe, eadem una ex terra lateres reddimulto firmiores, ſiueluti panes confecturi, maſſam prius quaſi fermentauerimus, de- mum it erum, atque iterum ſubactam reddiderimus, ut ſit admodum cærea, & omnibus etiam minutis calculis perpurgata, dureſcere quidem coctam, ut multo igne in ſiliciam duritiem uertatur. Huiuſmodi etiam ter-ram omnem ad plaſticem eſſe debere, & inter egregias probari Samiam, Aretinam, & Mutinenſem, Sagunti-nam in Hiſpania, Pergamenam in Aſia, Ex Plinio dixit.

10 20

Dvcendi autem ſunt per uernum tempus, & autumnale, ut uno tenore ſicceſcant. qui enim per ſolſtitium parantur, ideo uitioſi ſunt, quod ſummũ coriũ Solacriter cũ percoquit, efficit, ut ui-deantur aridi, interius autem ſint non ſicci, & cum poſtea ſicceſcendo ſe contrahunt, perrumpunt ea quæ erant arida, ita rimoſi facti efficiuntur imbecilli. Maxime autem utiliores erunt ſi ante biennium fuerint ducti, namque non ante poſſunt penitus ſicceſcere, itaque cum recentes, & non aridi ſunt ſtru-cti tectorio inducto, rigideq́ue obſolidato permanente, ipſi ſidentes non poſſunt eandem altitudinem , qua eſt tectorium, tenere, contractioneq́ue moti non hærent cum eo. Sed a coniumctione cum eo di-ſparantur. Igitur tectoria a ſtructura ſeiuncta propter tenuitatem per ſe ſtare non poſſunt, ſed fran-guntur: ipſiq́ue parietes fortuito ſidentes uitiantur. Ideoq́ue etiam Vticenſes, latere ſi ſit aridus, & ante quinquennium ductus, cum arbitrio magiſtratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in parietum ſtructuris.

30

De tempore, quo ducendi ſunt lateres nunc agit, quam rationem exacte cognoſcamus, de laterum qua-lit ate aliquid dicemus. Laterum alij cocti, ex quibus qui ſtruuntur parietes, testacei nominantur, alij crudi, unde lateritij paritetes ex his dicuntur. Vtrumque genus cruſtam facit, tanquàm panis. iuuabit ergo tenues facere, quo plus crustæ fiat, medullæ minus. Albertus inquit, & in his experiri licet, ſi terſi, & perpoliti aſtruantur, dura bunt illæſi contra tempeſtates, quod cui uis lapidum æque accidit, ut terſi ſcabritie non exe-dantur. Testas autem id eſt lateres, qui igne fiunt, tergendas putant, ut nuper exemptas e fornace, antequam commaduerint, aut ſi madent, antequàm ſiccaſcant, nam ſemelmadida, & rurſus exſiccata dureſcit teſta, adeo ut ferri aciem delimet, atque conſumat. Sed nos commodius proxime ductam, & adhuc urentem radimus. Il-linuntur etiam uitro testæ ſed nos ad rem. Lateres non ſtatim duc endi exempta terra, ſed fodi eam autumno, & tota hyeme commacerari, & uerno tempore iubent duci. Ratio a Vitr. ſumitur. gelu enim rimoſi fiunt, & æſtu finduntur, & contorquentur. niſi forte æstate uelis humectis paleis, uel hyeme inducta ſicciſſima arena lateres neceſſitate quadam adductus effingere. Iam patet quam negligentes noſtri temporis homines ſint, uel uno Vticenſium exemplo, de quibus Vitr.

40

Fivnt autem laterum genera tria, unum quod Græce didoron appellatur. i. quo noſtri utuntur, longum pede, latum ſemipede. Cæteris duobus Græcorum ædificia ſtruuntur. Ex his unum penta-doron, alterum tetra doron dicitur. Doron autem Græci appellant palmum, quod munerum datio Græce doron appellatur: Id autem ſemper geritur per manus palmum. Ita quod eſt quoquo uerſus quinque palmorum, pentadoron, quod quatuor, tetradoron dicitur. Et quæ ſunt publica opera, pen-tadoro, quæ priuata, tetradoro ſtruuntur. Fiunt autem cum his lateribus ſemilateres, qui cum ſtruun-tur, una parte lateribus ordines, altera, ſemilateres ponuntur. Ergo ex utra que parte ad lineam cum ſtruuntur, alternis corijs parietes alligantur, & medij lateres ſupra coagmenta collocati, & firmitatem & ſpeciem faciunt utraque parte non inuenuſtam .

50

Hvnc locum totum ferè Plinius a Vitr. mutauit libro præallegato. Agitur hic de figura, & forma laterum, unde genera diuerſa ducta ſunt, Ex quibus tum maiora, tum minora ædificia conſtruuntur; alijs i-tem generibus in publicis ædificijs, in priuatis uſos fuiſſe ueteres inuenimus. # Præterea uero, ea quæ Vi-tr. narrat eſſe laterum genera, ſunt & alia, quæ in ædificijs uiſuntur, de quibus Albertus. Lateres (inquit) uidi longos digitos non plus ſex, craſſos unum, latos tres . ſed de ijs quoque Vitr. libro ſeptimo cum de pauimen-tis loquitur . Illud certe Alberto concedimus, lateres quoſdam ſibi probatos eſſe, qui hoc modo ducebantur. Quadratum laterem fingunt, pede latum quaqua uerſus, digito, & ſemis craſſum, diagonijs ad mediam craſ-ſitudinem ductis, unde paria quatuor extabant triangula. Lateres hi, & uſum, & commoditatem, & ue-nustatem præstabant, minus enim terræ in his ducendis inſumebatur. aptius in fornacibus collocabantur, ex- trahebantur, tractabantur, ornatius in parietibus astruebantur, namque his per frontes parietum ordines inducebant, latere pedali extrinſecus@poſito, ut pateret, nam cæmentarius ictu leui triangula diſparabat, an-gulo uero introrſus obiecto, ut dentatim in farcturis parietum ill gati, opus firmiſſimum redderent, & exteritus integri uiderentur. Sed illud animaduertendum est apud Plinium legi diodoron, quo utimur longum ſeſquipe-de, latum pede. nam ſi quemadmodum tetradoron dicitur a quatuor, & pentadorm a quinque palmis, ita dio doron uel didoron dicendum eſt a duobus palmis. certe non erit in Plinio legendum ſeſquipedc, nec cum Vi-truuio legendum erit longum pede, latum ſemipede . Sed ſi quis conſideret tetradoron eſſe quoquo uerſus pal-morum quatuor, & pentadoron palmorum quinque, forte dubitare poterit, cur non & didoron eſſe debeat quo quo uerſus palmorum duorum, quæ res forte ſuſpectam eſſe, & Plinianam, & Vitruuianam lectionem faciet. Sed ego cum Vitruuio Plinium corrigi uellem. Satis autem erat a latitudine laterem didoron appellari, erant enim ſemipedali latitudine, id eſt duorum palmorum, & ab ea huiuſmodi laterum genera nominata ſunt. # Et cum non inueniantur in ædificijs ea laterum genera, de quibus Plinius, ſed ea de quibus Vitr. agit in Plinio, le- gerem longum pede, latum ſemipede, ut cum Vitr. conſentiret. Illa autem Plinij uerba, { quo utimur; } re-ſpondent uerbis illis Vitr. { quo nostri utuntur. }

60
reſiculatumtetrudoron didoronincertumpentadoronortoſtulte.emplecton ct iſodomon.diatoni froniatidiatoni froniatiAdiſodomon. LI I 4 4 4 4 4 5 5 5 5 5 5 5
10 20 30 40 50 60 10

Est autem in Hiſpania ulteriore Calentum, & in Gallijs Maſsilia, & in Aſia Pitane, ubi lateres cũ ſunt ducti, & arefacti, proiecti natant in aqua. Natare autem eos poſſe, ita uidetur; quod terra eſt, de qua ducuntur, pumicoſa. Ita cum eſt leuis, aere ſolidata, non recipit in ſe, nec combibit liquorẽ . Igitur leui cum ſit, raraq́ue proprietate, nec patiatur penetrare in corpus humidam poteſtatem , quo-cunque pondere fuerit, cogitur ab rerum natura , quemadmodum pumex , uti aqua ſubſtineatur. Sic autem magnas habet utilitates, quod neque in æ dificationibus ſunt oneroſi, & cum ducuntur, a tem-peſtatibus non diſſoluuntur.

Qvalitatem, ſeu proprietatem laterum quorundam exponit Vitr. cauſamq́; reddit ex rerum ini-tijs philoſophando. Ait enim aliquibus in locis lateres ductos, & arefactos , ſi in aquam proijciantur ſuper- natare. ratio huius est leuitas terræ, ex qua ducuntur, leuitas autem aere ſolidata, non permittit humorem combibi; ſolidatam aere, intelligit repletam aere, nam pumicoſum quod eſt, aerem undequaque recipiens, a-liud non admittit. Strabo lib. 1 3. ſic ait: inipſa Pitana locus quidam mari proximus, artaneus uocatur, ſub Pitanam iuxta eam, quæ inſula nuncupatur. # Tradunt apud Pitanam lateres ſuper aquis innatare, quod, & in Ethruria in inſula quadam contingit. Nam cum terra leuior ſit quàm aqua, uehi eam contingit. Poßidonius uidiſſe ſe refert, ex quadam creta, qua res deargentatas abstergit, lateres factos fluitare. Lege Albertum Magnum cap. ſecundo libri primi de miner alibus, & alibi in eodem tractatu.

20
De Arena. # Cap. IIII. 30

IN cæmentitijs autem ſtructuris primum eſt de arena quærendum, ut ea ſit idonea ad ma-teriam miſcendam, neque habeat terram commixtam. Genera autem arenæ foſsitiæ ſunt hæc, nigra, cana, rubra, carbun culus. Ex his quæ in manu confricata fecerit ſtridorem, erit optima. quęautem terroſa fuerit, non habebit aſperitatem, item ſi in ueſtimentum candidum ea coniecta fuerit, poſtea excuſſa, uel icta, id non inquinauerit, neque ibi terra ſubſiderit, erit idonea. Sin autem non erunt arenaria , unde fodiatur , tum de fluminibus, aute glarea erit excer-nenda. Non minus etiam de littore marino; ſed ea in ſtructuris hæc habet uitia, quod difficulter ſic-ceſcit, neque ubi ſit, onerari ſe continenter paries patitur, niſi intermiſsionibus requieſcat, neque con-camerationes recipit. Marina autem hoc amplius, quod etiam parietes cum in his tectoria facta fue- rint, remittentes ſalſuginem, ea diſſoluunt. Foſsitiæ uero celeriter in ſtructuris ſicceſcunt, & tecto-ria permanent, & concamerationes patiuntur; ſed hæ, quę ſunt de arenarijs recentes. ſi enim ex emptæ diutius iaceant ab Sole, & Luna, & pruina concoctæ reſoluuntur, & fiunt terroſæ. Ita cum in ſtructu-ram conijciuntur non poſſunt continere cæmenta; ſed ea ruunt, & labuntur, oneraq́ue, & parietes non poſſunt ſuſtinere. Recentes autem foſsitię cum in ſtructuris tantas habeant uirtutes, cę in tecto-rijs ideo non ſunt utiles, quod pinguitudini eius calx palea commixta, propter uehementiam non poſ-ſunt ſine rimis inareſcere. Fluuiatica uero propter macritatem ( uti ſigninum ) bacillorum ſubactioni bus in tectorio recipit ſoliditatem.

40

Antequàm de lapidibus, qui a natura fiunt, dicat: De arena, calce, & puluere puteolano, ſermonem inſtituit. Videtur enim tractatio de ijs rebus non diſſimilis ab ea, in qua de materia laterum mentionem fecit, ut & cognoſcamus quid interſit inter eam, qua in ducendis lateribus uti debemus, & eam, quæ in structura laterum ſit neceſſaria, cuiuſmodi est calx, & ea, quæ in calce conficienda requiruntur, ut arena, uel puluis pu teolanus. De arena igitur ſummatim tria ſunt commoſtranda, quemadmodum ſupra diſtinximus. Species colores, & comparationes. Arenæ ſpecies ſunt tres, Foſſitia, Littorea, Fluuialis, Foſſitia quadruplex nigra, eana, rubra, earbunculus. Foſſitia præſtat omnibus. Fluuialis, & ea præcipue quæ uel a torrentibus, uel ſu-prema ſub cute primum eximitur, ſecundum obtinet locum, omnibus deterior marina, quæ ſi nigreſcat, aut uitrum referat, non omnino improbatur. & illa quoque inter marinas, ſeu littoreas commoda eſt, quæ ad rupes ſubſideat, & granis ſit ſimilis. Apud Picentes ( ut refert Albertus ) agro Salernitano arenam ex mari ſumptam foßitiæ non poſtponunt. Quare arbitror ego Vitruuium parte plurima ea genera probaſſe, quæ tunc erant in uſu. cum & locorum natura ita ferat, ut arena alia melior ſit, quæ aliàs meliori ex genere exima- tur. hoc dico, quod licet foßitia præſtet, quæ optimax ſit, alijs, fieri tamen potest ex locorum ui, ut foffitia quædam cedat meliorn marinæ, uel fluuiali. Vnde ſtatim ſubiungit Albertus, ſed eius regionis non omni ex littore deſſumptam probant, & ratio ab effectu, nam inquit , Compertum quidem habent , littoribus, quæ ad Austros excipien dos pateant, arenam eſſe omnium deterrimam. De generibus arenæ ſatis. Nunc de colori-bus, & qualitatibus. Arena cana, nigra, carbunculus, & glarea. Cana inter foßitias ultima eſt. animad-uerſum eſt Romæ publicis ædificijs uſos non in poſtremis rubra, nigra ſatis commoda poſt canam. Commodior eſt carbunculus terræ perustægenus. Glaream fundamentis aptam uolunt, quare ſi arenam ad uſus diuer-ſos comparare studium ſit, animaduertermus primum carbunculum obtinere locum. Marina ægre ſiccetſcit, illicor madet, & diſſoluitur, onerum quoque impatiens eſt. Fluuialis non adeo ut marina humens, ſed foſſitia planè ductibilior, & magis idonea in tectorijs. Verum quæ ex foſſa eximitur tenax eſt, & cum ſit recens optimos uſus præſtat, nam tempeſtatibus exempta ut diu manet abſumitur, & in terram tranſit, unde aſperi-tatem amittit, terramq́; colore, & odore imitatur, & in aquam coniecta, limum facit, nec ulla ratione uti-lis eſt . Atque hæc de arena ſatis, nam reliqua in Vitruuio patent. { In cæmentitijs ſtructuris } Forte Vit. non ſtatim de lapidibus, quæ a natura fiunt loquutus eſt, quia & genera erant quædam lapidum minuta, quæ nec dignitatem eam conſequuta erant, quam magni lapides, & marmora, quæ ornamento, & firmitati ædi ficiorum maxime conſulunt. Eſt autem cæmentum´ut ait Herm. in caſtig. ex Vitr. & Plinio lapidis genus, quo cum alibitum Romæ utuntur, exciſo monte aliquo, uel effoſſo: important eum quotidie iumenta, fodinas quoque ipſas ruſtici Campaniæ cæmentarias appellant. Cum igitur & lateribus, & cæmentis ſtructuræ fiant, quas nos mur aturas appellamus, meritò poſtquam de lateribus dixit, de arena quoque ſtatim, & de calce tra- ctauit: nam ex arena, & calce intritum ex intrito ſtructura conficitur. Quemadmodum uero lateres ex tenaci terra duci debent, ſic arena nihil terræ habere debet, unde optimæ arenæ ſignum eſt, digitis confricatæ ſtridor, qui ſanè ab aſperitate profiſiciſcitur.

50 60 10 20

Item ſi in ueſtimentum candidum coniecta fuerit. Aliud idone æ arenæ ſignum. { Sin autem non erunt arenaria. } Ideſt foſſæ, & loca unde eximuntur arenæ, nam non omnibus in locis arenæ foſſitiæ com-moditates habemus, nam tota Italia ab ea parte, quæ ad meridiem uergit, foſſitiam reperiri arenam teſtantur, ab Appenino citra non reperiri. Cum igitur foſſitiæ nobis deſunt, tunc de fluminibus extrahenda, uel e gla-rea excernenda erit, uel demum e littoribus; ita enim fert neceſſitas, ut cum optimam habere nequeamus, minus malam ſeligamus. { Sed ea in structuris hæc habet uitia. } Oſtendit incommoda fluuialis arenæ, & glareoſæ, ægre enim areſcunt, onera non ſuſtinent, concamerationes non recipiunt. ex primo uitio hæc duo po-steriora contrahit, nam ſi ſicceſceret onus obdurata ſuſciperet, & inde quoque ad cõcamerationes apta redde retur. { Niſi intermiſſionibus requieſcat. } Opus enim est, ut ſtructura ſolideſcat, quare non continuanda eſt fabriaca, ſed intermittenda, dum enim madet, non fert onera. hoc in primis maritimis locis obſeruandum eſt. { Marina autem hoc amplius. } Ideo corrigenda, & lacuna humoris dulcis immergenda , ut aquarum dulcedine lota ſalſuginem deponat. { Foſſitiæ uero celeriter in structuris ſicceſcunt, & tectoria permanent, & concamerationes patiuntur. } Connumerantur ſoſſitiæ commoda, ſed ea ratione, ut de recentibus intelli-gamus, nam inquit. { Si enim exempt æ diutius iaceant, ab Sole, Luna, & pruina concoctæ reſoluuntur, & & fiunt terroſæ. } Quæ res multas affert incommoditates, nam ruunt, quia non continent cæmenta, & la-buntur, unde onera non ſuſtinent. quæ uitia recentibus non inſunt. Sed hæ quoque uitioſæ ſunt, non in stru-cturis, ſed in opere tectorio, nam cum ob uehementem uim calcis paleæ commixtæ, quàmcelerrime inareſcant rimas faciunt. Quid autem in tectorijs rimis turpius? cum plana, & perpolita, & cohærentia eſſe debeant? { Fluuiatica uero propter macritatem. } Cum recentes foſſitiæ non apte in tectoria inducantur, fluuniales in his operibus ſunt comparandæ, nam macræ cum ſint, & bacillis ſubigantur, non ſecus tectorijs firmitatem afferunt, ac opus quod ſigninum nominatur, quod ex testis contuſis addita calce fieri ſolet. Cum Plin. dicat lib. 3 5. cap. 12. Quid non excogitauit ars? fractis; etiam testis utendo , ſic ut firmius durent, tuſis calce addi-ta, quæ uocant ſignina, quo genere etiam pauimenta excogitauit.

30 40
De calce, & unde coquatur optima. # Cap. V.

DE arenæ copijs cum habeatur explicatum; tum etiam de calce diligentia eſt adhibenda uti de albo ſaxo, aut ſilice coquatur, & quæ erit ex ſpiſſo, & duriore, erit utilior in ſtructu-ra. Quæ autem ex fiſtuloſo in tectorijs. Cum ea erit extincta, tunc materiæ ita immi-ſceatur, ut ſi erit ſoſsitia, tres arenæ, & una calcis confundatur: ſi autem fluuiatica, aut marina, duæ arenæ in unam calcis conijciantur. Ita enim erit iuſta ratio mixtionis temperaturæ. Etiã in fluuiatica, aut marina, ſi quis teſtam tuſam, & ſuccretam ex tertia parte adijecerit, efficiet mate-riæ temperaturam ad uſum meliorem.

Pauca de calce commemorat Vitr. prius de qua materia fiat, post quomodo corrigatur exponit, inde cau-ſam quandam adducit, e rerum initijs, ut effectum quendam declaret. Nos de calce in uniuerſum agemus, materiem, & uim eius explicantes. mox comparationes, & modos quoſdam adijcieimus. Albertus unà de calce, & gypſo mentionem facit, nos aliud in tempus conſider ationem gypſi transferemus. Gypſum enim ad ſtrusturas non pertinet, ſed ad tectoria, uel albaria, de quibus in ſeptimo libro agitiur. Calcis igitur proban-dæratio ea eſt, ut materiem primo ſeligamus aptam, & idoneam; ea autem eſt, ut præduro e lapide, ſpiſſoq́ue, & albo præſertim fiat. hinc colligitur exhauſtos, putreſcentes, areſcentesq́ue lapides reijciendos, madidos itẽ nimis, terroſosq́; non probandos, effectus enim ab ijs fiunt, uſui, ſtructuræq́ue contrarij. Cæterum & ſilex non aſpernabilis eſt, modo macerata ex eo calx, & diu multumq́ue ſubacta ſit. Albam & uiuam appellant no-ſtri ex ſilicibus, uelex torrentium globoſoſaxo concoctam calcem. Oportet autem pinguem eſſe, & tena-cem , & tertia parte ponderis, quàm fuerit eius lapis leuirem. Sed alia ex alio lapide confecta ad res diuer-ſas utilior. nam in ſtructuris, quæ ex ſpiſſo & duriore erit aptior, in tectorijs uero quæ ex lapide fiſtuloſo, po-ſtea docet quomodo permiſcenda eſt. { Cum ea erit extincta tunc materiæ ita miſceatur. } Materiæ ideſt arenæ, miſceatur autem aqua. ex arena enim & calce intritum fit, maltham noſtri appellant. Plin. de calce, intrita ( inquit ) quo uetuſtior eo melior, unde & in antiquarum ædium legibus inuenitur, ne recentiore tri-ma uteretur redemptor quiſquam. Ideoq́; nulla tectoria eorum rimæ fædauere. Sedmenſura diuerſa, ſi arena ſit foßilis, uel ſluuialis, uel marina, ut ait Vitr. Coquitur autem lapis in calcem horis non minus ſexaginta. { Si quis teſtam tuſam, & ſuccretam, } Idest cribratam, per incerniculum enim tranſire debet. de macera-tione calcis dicetur in ſeptimo. Et plura Albertus libro ſecundo cap. II.

60 10

Qvare autem cum recipit aquam, & arenam calx, tunc confirmat ſtructuram, hæc eſſe cauſa uidetur, quod e principijs uti cætera corpora, ita & ſaxa ſunt temperata, & quæ plus habent aeris, ſunt tenera, quæ aquæ lenta ſunt ab humore, quæ terræ dura, quæ ignis fragiliora. Itaque ex his ſaxa ſi an-tequam coquantur contuſa minute, mixtaq́; arenæ conijciantur in ſtructuram , nec ſolideſcunt, nec eam poterunt continere, cum uero coniecta in fornacem ignis uehementi feruore correpta amiſerint priſtinæ ſoliditatis uirtutem, tunc exuſtis, atque exhauſtis eorum uiribus relin quuntur patentibus fo raminibus, & inanibus. Ergo liquor, qui eſt in eius lapidis corpore, & aer cum exhauſtus, & ereptus fuerit, habueritq́; in ſereſiduum colorem latentem, intinctus in aqua priuſquam exeat ignis, uim re-cipit, & humore penetrante in foraminum raritates conferueſcit, & ita refrigeratus reijcit, ex calcis corpore feruorem. Ideo autem quo pondere ſaxa conijciuntur in fornacem, cum eximuntur non poſſunt ad id reſpondere, ſed cum expenduntur eadem magnitudine permanente excocto liquore circiter tertia parte ponderis imminuta eſſe inueniuntur. Igitur cum patent foramina eorum, & rari-tates, arenæ mixtionem in ſe corripiunt, & ita cohæreſcunt, ſicceſcendoq́; cum cæmentis coeunt, & efficiunt ſtructurarum ſoliditatem.

20

Philoſophatur hoc loco, ut in alijs pluribus author, ſed ita´ philoſophartur, ut Architectus. Quam uero proſit principiorum, & elementorum cognitio, tum ex hoc, tum ex alijs plerisque locis percipi poteſt, quæ-stio igitur eſt. # Cur poſtquam aquam, & arenam imbiberit calx, ſtructura confirmatur? Solutio ex Vitru-uio eſt. Exhauſta ſaxa calore fornacis formaina, & raritates faciunt, per foramina, & raritates facile com-mixtionem admittunt, uis enim caloris exugit, corripitq́; quod immiſcetur, unde coalitum, & cohæreſcens ſo-lidum fit, ex qua re omnis structur æ ſoliditas emanat. Hæc ſumma. Sed Vitr. prolixius rem tetigit, addiditq́; ſignum exhauſti ſaxi, pondere enim concoctum leuius eſt tertia parte. Nos pauca de mixtione, dicemus unde teneritas, lenitudo, duricites, & fragilitas proueniat. ut locus Vitruuij elucidetur, cum dicit.

30

Qvae plus habent aeris ſunt tenera, quæ aquæ lenta ſunt ab humore, quæ terræ dura, quæ ignis fragiliora. # Quatuor eße dixi primas rerum qualitates, a quibus tanquam principijs cæteras quoque ortas fuiſſe, ſed earum quæ tactu percipiuntur, ſeptem ſunt reſpondenites ſibi contrarietates, calidum, frigidũ, humidum, ſiccum, quas Vitr. elementorum nomine uocat, dum inquit, aerem, aquam, terram, & ignem; elementis enim quæ prima ſunt rerum corpora, primo inſunt, & propterea primæ qualitates uocantur, ſim-plices enim, & primæ ſunt, & primorum corporum propriæ uſque adeo ut nonnullis placuerit eas eſſe formas, & in ijs eſſe uim, & naturam elementorum. reliquæ contrarietates ſunt graue, leue, durum molle, lubricum, aridum, aſperum, leue, tenue, craſſum. Cæterum graue & leue neq; agendi, neq; patiendi quicquam uim habẽt. calida calorem faciunt accedentia rebus, humidum recipit, & patitur aliquid, ſed graue, & leue, ſi rebus addantur, nibil agunt, nibil patiuntur. Pari quoq; ratione inter phyſicas qualitates modo non connumera-mus rd@um, & denſum. Partium enim ſitum, & collocationem quandam ſignificant. Denſum enim est quod partes propinquiores habet, rarum quod remotiores, an uero hic aliqua ſit ratio quæ partes propinquiores, uel remotiores efficiat, alia quæſtio est. Medici affirmant: denſum eſſe, quod meautus paruos per ſe tottum ha- bet. rarum contra, quod meatus per ſe totum amplos habet, ad denſum ſolida, compacta. unita, coacta. ad rarum laxa, fungoſa, ſoluta deducunt. Sed nos ad efficientias qualitatum accedamus. Calido, & frigido uis inest agendi, calido tamen uehementior, acrior, & penetrabilior eſt uirtus. in humorem autem, & ſiccita-tem agunt, quibus recipiendi, ac patiendi natura ineſt. Omnibus tarmen proprium ius quoddam est in natura. Nam calidum quod eſt, quæ ſimilia ſunt attrahere ſolet, cum uero diſpertire, ac diſſipare quodammodo dica-tur ea, quæ diuerſi ſunt generis , hoc illi ea ratione conuenit, quatenus ad ſe ſimilia rapit, neceſſe enim eſt, ut dum ſimilia rapit, diſcutiat, expellatq́; diſſimilia. Diſſoluit ergo ignea uis, & motus ſolet ciere, tanquam a centro ad circumferentiam ducens. Contra uero quod frigidum eſt a circumferentia ad centrum ducit, con-stringit res ſimiles, & diſſimiles in unum, prohibetq́; rerum motus, quo fit ut frigida diutius conſeruentur. Humidum uero nullo proprio obducitur termino, fluens enim cum ſit, aliunde quærit, quo contineri, & quaſi coerceri poſſit. Contra uero ſiccum quod est, ſu. is continet partes, ſibiq́; propria finitione cohærens, nequa-quam est diſſipabilc. Tenue græce leptomeres dicitur, & eſt quod facile in ſubtiles, & tenues partes commi-nui potest . Sed & in ſiccis, & liquentibus tenue inuenitur. inſiccis enim tenuißimum ſignificat puluerem, ſed in liquentibus, quod facile diffunditur, & quod continet ipſum corpus, quam citiſſime replet, hoc ab hu-mido neceſſe est fieri. dixi humidum quia fluens eſt, alieno contineri termino, fluereq́; ad omnes partes am-bientis corporis, & propterea eas omnino replere. hoc & ſubtile, tenueq́; facit. imbuit enim, & quodlibet, quamuis minimum, circunſtantis corporis ſubintrat, quare ad humidum deducitur. Cæterum tenue illud, quod in ſiccis conſideratur animaduertendum eſt translatione quadam ita nominare, nam ad ipſum igneum, aereum, uſtum, amarum, acre, perlucidum refertur, quæ caliditatem quandam potius ſapiunt. Tenue au- tem humidum eſt aqua uitæ, oleum terebintinæ, & huiuſmodi. Craſſum dicitur pachimeres, 'hoc a ſicco pro-uenit, ſicci enim partes non facile comminuuntur, unde ad craſſum terrea, lapidoſa, arenoſa, referuntur. Lubrica ab humidis oriuntur. humidum enim quod aliquid perpetitur permixtione terreni ſubtilis unctuoſum fit, inde fluxile, & lubricum, quia tenue illvd terreum, quod illi ineſt, humidi part es non ſinit diſiungi , quod in oleo cernitur. Lubrico aridum reſpondet. Amittit enim humens unctuoſum frigore partes condenſante. Mol-le eſt humoris, durum ſiccieffectus, eſt enim molle quod cedit noſtræ carni, & durum cui cedit nostra caro. Mollium e genere ſunt tenera , carnoſa , ſuccoſa, fungoſa, mucoſa, pinguia, flexilia, lenta: Durorum lapido-ſa , lignea, firma, ſolida, arida, friabilia, rigida, oſſea, fractu contumacia. Molle igitur est humoris effe-ctus, tangentiq́; cedit, ſed in ſe ſidendo, non enim uelut aqua dißipatur, & ambit quod tangit ipſam, ſed infra ſui continentiam cedit, durum uero tactioni reſistit, cum a ſicco proueniat, ſiccum enim ſuas coarctat partes, terminatq́; quantum poteſt ſolidißime. Aſperum quoque & alterum ab humore, alterum a ſiccitate prouenit. nam ſiccitas in ſuperficie cum ſit inæquales rerum partes efficit, quemadmodum humor æquales. Cæterum aſperum non ſolum tactu est inæquali, ſed etiam cum gustatione percipitur, inæqualiter partes con-trahit exſiccatq́; , quod igitur foris eſt aſperum partes habet inæquales cuiuſmodi ſunt ſpinoſa, hirſuta, hama-ta, nodoſa, lanugine, uel pilis obducta. Quod uero molle est, ſeu lene uel politum enode est, ſpinis caret, ſi-biq́; ſimile, & æquale foris, & intus eſt. Hæ igitur qualitates omnes ab illis profectæ initijs res diuerſo modo immutare ſolent, quædam enim cum adſunt neque qualitatem, nec magnitudinem, nec figuram immutant, ſed ſitus, & collocatio partium tantum mutatur . Quædam figuram, & magnitudinem immutant. Prioris generis est lenitudo, & rigiditas. Lenturm Græcè gliſchron dicitur inſolidis eſt, & in humidis lenitudo. In ſo-lidis quidem quod fractu eſt contumax, quod fit cum humor multus terreas partes agglutinat, ut in ſparto, ſa- lice, viminibus, corijs, & ligamentis. In humidis uero quicquiod ægre diſſoluitur, adhæretq́; , ſeu quod dum trahitur, ſubſequitur trahentem, & continuitatem diu ſeruat, non abruptum, non interciſum, cuiuſmo-di est glutinum, mel, pituita, & huiuſmodi pinguia, gummoſa, tenacia, ſibi dum fluunt continua. Rigiditas est uis, quæ flecti, & curuari non poteſt, ut in lapide. Flexio autem, est rei motio in concauum, eademrei ſeruata longitudine, Lenta igitur ſunt quorum longitudo ex rectitudine in curuitatem, & circuli ambitum mutari poteſt. Sed animaduertendum est, quod nonnullæ res directæ fiunt, redeuntq́; ex ſe cum ab aliquo fle-ctuntur, alioquin per ſe non flecterentur, ut gladius. nonnullæ ad rectitudinem niſi externa ui non deducun-tur, & ſuapte ui flectuntur. Sunt & aliquæ, quæ utrunq; eſſiciunt. quæ igitur curua cum ſint ex ſe quoque ſi dirigantur, redenunt ad flexum, & adducuntur, ea parte, qua flectuntur, tenacem humorem, ac denſum habent, altera uero parte rarior eſt humor aereus potiusquã aqueus, uiſcum tamen, & tenacitatem quandam habẽt: quæ uero directa ſunt, & post flexum ſua ui diriguntur, ſubtili humore, & uiſcoſo aliquantum mouentur in lon- gitudine, ſed ubi craſſa uiſcoſitas inest, ibitenacitas, & tractio quædam inest, & quia tenax eſt, & lenta, diſtendiq́; poteſt, ideo cum in alterum latus flectitur, non frangitur, & quia craſſa est, & trahens, ideo cum remittitur, redit ut prius. # In altero autem conuexo latere cum ui incuruatur, & concauum comprimitur, ſubtilior, & tenuior humiditas, quæ potius aeris est, quam aquæ, in ea parte comprimitur, quo fit ut remiſ-ſa ui ſua ſponte dirigantur, nam uiſcoſum quod est in parte conuexa trahit, & tenue quod est in parte curua remittit, expellitq; partes tenacioresm, cogitq́; res dirigi. hinc fit ut enſes, qui flexi restant, inepti ſint, quia ferrum non est a lentore expurgatum. Lentor enim & uiſcoſitas inepta ſunt ad incidendum, Hinc arcus ba-liſtarum aut cornei fiunt, aut ex nobilibus lignis, quæ ob ſubtilem humorem redeunt in priorem ſitum. Lenta igitur ab aqua, idest humore craßiora, tenera ab aere, id eſt ab humido ſubtiliore. Dura a terra, idest a ſic-citate. fragilia ab igne proueniunt. Fractio autem est diuiſio in magnas partes, & hoc differt a comminu- tione, quod comminutio eſt ſeparatio in partes plurimas, uel minimas, uel plures duabus, lignum quod lentum eſt, nullo modo comminuitur, frangi tamen poteſt, glacies, & lapides comminuntur, & franguntar, lateres comminuuntur, & non franguntur . nulla uero ratione frangitur, aut comminuitur, niſi ſiccum coactcum, quæ igitur coacta ſunt eo modo, ut multos meatus habeant alternos, directosq́; , qui per omnes corporis dimenſio-nes meent, ſeq́; ubiq; ſecent, comminui facile poſſunt. quæ uero multos meatus habent, ſed non alternos fra-gilia ſunt. quæ uero utroque modo meatus habent. Sed qui eos qui maiores ſunt, multos & non alternos, ea & comminui, & frangi apta ſunt. Atque hæc pro Vitr. fortaſſe multa. Placet autem & de calce ea addu-cere, quæ D. Auguſtinus affert libro uigeſimoprimo de Ciuitate Dei cap. quarto. # Intueamur etiam miracu-lum calcis, excepto eo, de quo iam ſatis diximus, quod igne candeſcat, quo alia tætra redduntur, etiam occul-tiſſime ab igne ignem concipit. Cumq́; iam gleba tangentibus frigida ſit , ignem tam latenter ſeruat, ut nulli noſtro ſenſui prorſus appareat, ſed compertus experimento, etiam dum non apparet ſciatur eße ſopitus; pro-pter quodeam calcem uiuam dicimus. uelut ipſe ignis latens, anima fit inuiſibilis uiſibilis corporis. Iam ue-ro quàm mirum eſt, quod cum eſtinguitur, tunc accenditur: vt enim occulto igne careat, aqua ei infunditur, aqua ue perfunditur, & cum ante ſit frigida, inde ferueſcit, unde feruentia cuncta frigeſcunt. Velut expirante ergo illa gleba, diſcedens ignis, qui latebat, apparet: ac deinde tanquam mortua ſic frigida eſt, ut adiecta unda non ſit arſura, & quam calcem uocabamus uiuam, uocemus extinctam, quid eſt hoc quod huic miraculo addi poſſe uideatur? & tamen additur. Nam ſinon adhibeas aquam ſed oleum, quod magis fomes est ignis, nulla eius perfuſione ferueſcit.

40 50 60 10 20 30 40 50 60
10
De puluere puteolano. # Cap. VI.

ESt & genus pulueris, quod efficit naturaliter res admirandas. naſcitur in regionibus Ba-ianis, & in agris municipiorum, quæ ſunt circa Veſuuium montem, quod commixtum cum calce, & cæmento non modo cæteris ædificijs præſtat firmitates, ſed etiã moles, quæ conſtruuntur in mari, ſub aqua ſolideſcunt.

Non puto ego neceßarium hoc loco afferre quid de puluere puteolano tum Plinius, tum Seneca, & alij dicant, totum enim a Vitr. deſumptum eſt, & fides ea, quæ Plinio, & alijs debetur, non aliunde eſt, quàm a Vitruuio, quare ſatis eſt admonere, quid hoc capite agatur. Agit ergo Vitru. de quodam genere pulueris, quod Puteolanum dicitur; declarat ubinaſcitur, mox quid in ædificijs præstet utilitatis. Cauſam demum rei deducit ex initijs rerum & Philoſophiæ. Naſcitur inquit in regionibus Baianis, & in agris municipiorum. Præstat autem hunc uſum, ut non ſolum ædificijs, quæ in terra fiunt, ſoliditatem afferat, ſed molibus quæ conſtruuntur in mari firmitatem maximam comparet, utique ſi Cumano miſceatur cæmento, ut ait Plin. Lib. 35. cap. I3. ubi etiam alia terræ genera ponit, quæ in lapidem conuertuntur. Eius enim est naturæ, ut merſus cum calce, & cęmentis lapideſcat. Puteolanus dicitur a puteolanis collibus, ubi naſcitur. Puteoli ciuitas olim a iuſto imperio Dicarchia uocabatur. Estautem ea ciuitas nunc Pozzolo nominata, in ora Campaniæ a puteorum multitudine ſic nominata, a Samijs condita, ut Euſebio placet, quo tempore Brutus Tarquinios ex-pulit. alij ab aquarum calidarum putore uolunt dictam. Baiæ est ciuitas Campaniæ a Baio Vlißis ſocio ibi ſepulto, amœnißimo ſitu poſita. unde Hor. Nullus in urbe locus Eaijs prælucet amœnis. Municipium quid ſit, dixi libro primo.

20 30

Hoc autem fieri hac ratione uidetur, quod ſub his montibus, & terræ feruentes ſunt, & fontes crebri, qui non eſſent, ſi non in imohaberent aut de ſulfure, aut alumine, aut bitumine ardentes ma-ximosignes. Igitur penitus ignis, & flammæ uapor perinteruenia permanans, & ardens efficit leuem eam terram, & ibi, quinaſcitur, tophus exugens eſt, & ſine liquore. Ergo cum tres res conſimili ratione ignis uehementia formatæ in unam peruenerint mixtionem, repente recepto liquore unà cohæreſcũt, & celeriter humore duratæ ſolidantur, neque eas fluctus, neque uis aquæ poteſt diſſoluere.

Hactenus cauſam reddidit qua puteolanus puluis undis inexpugnabilis efficitur in ædificijs arena, & cæmen to permixtus. ſimilis ferè cauſa eſt, ubi de calcis ſoliditate dixit. Ignis uehementia leuem eam terram efficit, & tophus, quiibi naſcitur ea de cauſa exugens eſt, & ſine liquore. cum igitur calx, puluis, & tophus per-miſcentur, & cum ignis uirtute ualde permixtæ ſint, & inunum coactæ, imbibunt facile liquorem, quem cum ad partes interiores abundanter traxerint, ſolideſcunt acriter, & ita cohærent, ut nihil extra inde pene-trare in eas poßit. humor enim quaslibet ſiccipartes, ad quaslibet traxit, qui ubi exſiccatur, exſiccatur enim a contracto iam calore, qui eſt in ea terra, ſolideſcit. Fit autem tophus ex terra in qua liquor ſpumat, qui ei-dem terræ commiſcetur, & cum calore coagulatur, ideo ſpongioſum, & leue inuenitur. Pumex autem fit ex multo liquore, cuius ſpuma a terreno ſibi permixto uehementer quicquam eſt paſſa. Friabilis igitur tophus eſt & leuis. Pumex quoque aridus & aſper. Philander legit, { quodſub his montibus, & terra feruentes ſunt fontes crebri,} ideſtſub his montibus, & ſub huiuſmodi terra, ſed parumrefert. Sed quia dubirare quis poſſet, an in illis montibus, & ſub illa terra ſit ignis uel ardor ullus, probat Vitr. Ardores eſſe in ijs lo-cis, quamq́; idſatis ea uerba arguerint. {Quinon eſſent ſi non in imo haberent aut de ſulphure, aut alumine, aut bitumine ardentes maximos ignes. } Sulphuris in terræ generibus natura mira quo plurima domantur. Naſcitur in inſulis Aeolijs inter Siciliam, & Italiam, quas ardere diximus, in Italia quoq; inuenitur in Nea-politano Campanoq́; agro, collibus qui uocantur leucogæi, quod e cuniculis effoſſum, perficitur igni, ſulphuri uicina est bituminis natura, alibi limus, alibi terra, ut ait Plin. limus a Iudææ lacu ( ut diximus ) emergens, terrain Syria circa Sidonem. Eſtuero liquidum bitumen ſicut zacynthium, & quod a Babylone inuehitur, ibi quidem & candidum gignitur, liquidum eſt & Apolloniaticum, quæ omnia Græci piſſaſphaltum appel-lant, ex argumento picis, & bituminis. Nec minor ab eo dißimilis eſt aluminis natura, quod intelligitur ſal-ſugo terræ, fit autem omne ex aqua, limoq́; , hoc est terræ exudantis natura, & multa alia de alumine Plin. inquit ergo ut lucidius rem totam explicet.

40 50

Ardores autem eſſein his locis, etiam hæc res poteſt indicare. Quod in montibus Cumano rum, & Baianisſunt loca ſudationibus excauata, in quibus uapor feruidus ab imo naſcens ignis uehe- mentia perforat cam terram, per eamq́ue manando in his locis oritur, & ita ſudationum egregias effi-cit utilitates.

60

Aquæ per locaſulphurea peruadentes incenduntur, emerguntq́ue calidæ, odorem ſemper, ſaporem ſæpe ſulphureum habentes. Flammam uero quam celerrimæ concipit ſulphur, qua refieri potestut motu aliquo in illis locis, quemadmodum ignis in nubibus, accendatur, uel uapore, uel uaporis terrei motu. In montibus igitur Cumanorum, & Eaianis cum ſint loca ſudationibus excauata, ardores eſſe in his locis oſtendunt. Sinus autem Baianus eſt Campaniæ Meſſeno mõte & Puteolis clauſo, ibi mons est, ad cuius radices Thermarum ſunt loca, & aquæ feruentes, a quibus adſudationis locum tribus & quadraginta gradibus aſcenditur, tritolam a tergendo, uel frictolam a fricando, dicunt. Plurium quoque locorum meminit Vitr. ubi huiuſmodi fiunt incen- dia, ex qua occaſione ad aliam quæſtionem tranſit. ea eſt. Cur etiam ubiſunt crebrifontes, & feruentes, quemadmodum in Heiruria, non ſemper eſtpuluis eiuſdem natura, qua puteolanus. hanc quoque quæſtionem ſoluit , & totum negotium de puluere puteolano abſoluit. commemorat autem prius ut dixi, multa incendio-rum loca. quare ſatis arbitror eſſe Vitruuianam ſententiam apponere, & inrefacili non immorari. inquit igitur.

10

Non minus etiam memoratur antiquitus creuiſſe ardores, & abundauiſſe ſub Veſuuio monte, & inde euomuiſſe circa agros flammam. Ideoq́uenunc qui fpongia, ſiuepumex Pompeianus uocatur, excoctus ex alio genere lapidis, in hanc redactus eſſe. uideatur generis qualitatem. Idautem genus ſpongiæ, quodinde eximitur non in omnibus locis naſcitur, niſi circum Etnam, & collibus Myſiæ, quæa Græcis catachecaumeni nominatur, & ſiquæ huiuſmodi ſunt locorum proprietates.

20

Dixipaulo ſuperius cauſam fontium calidorum. Nunc cauſam incendiorum, & Vulcani afferam. Inue-niuntur multis in locis ardentes, & flammas emittentes montes, cauſa eſt materies ſulphuris indeficiens, ea quoque unctuoſo & pingui permiſcetur. Efficitur autem & excitatur ignis ex uapore commoto, quiintus per turbatur, nec exitum habet, & quando obstruitur os terræab aqua maritima , ideo fit ut citius accendantur in locis penes mare, quàm alibi. ardet autem tam diu quamdiu ſubest materia. Quoniam uero in multis lapi-dibus imbibitur multum Naphtæ, ubi adepti ſunt, meatus habent plurimos, & leues fiunt, & enatant in aquis, quemadmodum pumex. # Veſuuius mons Campaniæ, Summa hodie dictus, Vinum, quod Græcum appellant ab eo habent, ſæpius arſit mons ille. Maxime autem ſub Tito. Sed me ſcribente & typos corrigente allatum eſt incendium uſque ad decemmillia paſſus tanquam fluuium cucurriſſe, & extinctos pumices ad ſenum pedum altitudine reliquiſſe. De Myſiæ collibus dicetur cap. tertio. lib. octaui. Concludit autem Vitr. quod probauit.

30

Si ergo in his locis aquarum feruentes inueniuntur fontes , & in montibus excauatis calidi uapo-res, ipſaq́ue loca ab antiquis memorantur peruagantes in agris habuiſſe odores, uidetur eſſe certum ab ignis uehementia, ex topho, terraque (quemadmodum in fornacibus & a calce) ita ex his ereptum eſ-ſe liquorem. Igitur diſsimilibus, & diſparibus rebus correptis, & in una poteſtatem collatis, calida humoris ieiunias aqua repente ſatiata, communibus corporibus latenti calore conferueſcit, & uehe-menter efficit ea coire, celeriterq́ue una ſoliditatis percipere uirtutem.

Hactenus rationem ſuamſignificantibus uerbis ſignificauit, cõcluſitq́ue, quod propoſuit, nunc ad aliam quæ-stionem tranſit.

Relinqvetvr deſideratio, quoniã ita ſunt in Hetruria ex aqua calida crebri fontes: quid ita non etiam ibi naſcitur puluis , e quo eadem ratione ſub aqua ſtructura ſolideſcat? itaque uiſum eſt antequàm deſideraretur, deijs rebus, quemadmodum eſſe uideantur, exponere. Omnibus locis, & regionibus non eadem genera terræ, nec lapides naſcuntur: ſed nonnulla terroſa, alia ſabuloſa, itemq́; glareoſa, alijs locis arenoſa, nec minus alijs diuerſa, & omnino diſsimili, diſpariq́ue genere, ut in regio num uarietatibus qualitates inſunt in terra. Maxime autem id licet conſiderare: quod qua mons A-penninus regiones Italiæ, Hetruriæq́ue circumcingit, propè omnibus locis non deſunt foſsitia arena-ria, trans Apenninum uero, quæ pars eſt ad Adriaticum mare nulla inueniuntur. Item Achaia, Aſia. & omnino trans mare ne nominantur quidem. Igitur non in omnibus locis , quibus efferuent aquæ calidæ crebrifontes, eædem opportunitates poſſunt ſimiliter concurrere. Sed omnia uti natura re-rum conſtituit, non ad uoluntatem hominum, ſed fortuito diſparata procreantur. Ergo q@ibus lo-cis non ſunt terroſi montes , ſed lapideo genere materiæ qualitatem habentes, ignis uis per eius uenas egrediens adurit eam, & quod molle eſt, & tenerum exurit, quod autem aſperum relinquit. Itaque ut in Campania exuſta terra puluis, ſic in Hetruria excocta materia efficitur carbunculus. Vtraque au tem ſunt egregia in ſtructuris. Sed alia in terrenis ædificijs, alia etiam in maritimis molibus habent uirtutem . Eſt autem ibi materiæ poteſtas mollior, quàm tophus; ſolidior, quàm terra, quo penitus ab imo uehemẽtia uaporis aduſto nonnullis locis procreatur id genus arenę, quoddicitur Carbũculus.

40 50

Argumentum a materiæ qualitate. Eodem igne cæramollis, lutum fit durum, licet ergo ardores ſint multis in locis, non tamen idem puluis ubique inuenitur, nam lapides, quiexcoquuntur diuerſi generis permixtiones initiorum habent, quo fit ut ignis in eos diuerſa ratione agat. Naturauero comparatum eſt ut non eadem ſit ubi que terrarum materies lapidum. Quod autem de arena dicit Vitr. quamq́; falſum compertumſit, inuenitur enimab Apennino ad padum, tamen inſumma uerum est quod dicitur. non omnisfert omnia tellus.

60
Delapicidinis, earumque qualitatibus. # Cap. VII.

DE calce & arena quibus proprietatibus ſint, & quas habeant uirtutes dixi: Sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus, & quadrata ſaxa, & cæmentorum ad ædificia, eximun-tur copiæ, & comparantur. Hæ autem inueniuntur eſſe diſparibus, & diſsimilibus uirtu-tibus. Sunt enim aliæ molles, uti ſunt circa urbem urbræ, Pallienſes, Fidenates, Alba-næ: aliæ temperatæ uti Tiburtinæ, Amiterninæ, Soractinæ, & quæ ſunt his generibus. nonnullæ durę ut ſiliceæ. Sunt etiam alia genera plura, uti in Campania ruber, & niger tophus, in Vmbria, & in Pice-no, & Venetia albus, qui etiam ſerra dentata utilignum ſecatur. Sed hæc omnia, quæ mollia ſunt hanc habent utilitatem, quod ex his ſaxa cum ſunt exempta, in opere facillime tractantur, & ſiſint in locis tectis, ſuſtinent laborem, ſin autem in apertis, & patentibus, gelicidijs, & pruinis congefta, friantur, & diſſoluuntur: item ſecundum oras maritimas ab ſalſugine exeſa diffluunt, neque perferunt æftus. Tiburtina uero, & quæ eodem genere ſunt, omnia ſufferunt, & ab oneribus, & a tempeſtatibus iniurias, ſed ab igni non poſlunt eſſe tuta, ſimulq́; ut ſunt ab eo tracta, diſsiliunt, & diſsipantur, ideo quod temperatura naturali paruo ſunt humore: item quod non multum habent terreni, ſed aeris plurimum, & ignis. Igitur cum & humor, & terrenum in his minus ineſt, tum etiam ignis tactu, & ui uaporis ex his aere ſugato penitus inſequens, & interueniorum uacuitates occupans ferueſcit, & efficit ea ſuis ardentia corporibus ſimilia. Sunt uero item lapidicinæ complures in finibus Tarquinienſium, quæ di- cuntur Anitianæ, colore quidem quemadmodum Albanę, quarum officinæ maximæ ſunt circa lacum Vulſinienſem: Item pręfectura Stratonienſi. Eæ autem habent infinitas uirtutes, neque enim his geli-cidiorum tempeſtas, neque tactus ignis poteſt nocere, ſed ſunt firmæ, & ad uetuſtatem ideo permanen tes, quod parum habent e naturæ mixtione aeris, & ignis, humoris autem temperate, plurimumq́; ter-reni, ita ſpiſsis compactionibus ſolidatæ, neque a tempeſtatibus, neque ab ignis uehementia nocentur. Id autem maxime iudicare licet e monumentis, quæ ſunt circa municipium Ferentis ex his facta lapi-cidinis; namque habent & ſtatuas amplas factas egregie, & minora ſigilla, floresq́; & achantos elegan-ter ſculptos, quæ cumſint uetuſta ſic apparent recentia, uti ſi ſint modo facta. Non minus etiam fa-bri ærarij de ijs lapicidinis in æris flatura formas habent comparatas, & ex his ad æs fundendum maxi-mas utilitates, quæ ſi propè urbem eſſent, dignum eſſet, ut ex his officinis omnia opera perficerentur. Cum ergo propter propinquitatem neceſsitas cogat ex rubris lapicidinis, & Pallienſibus, & quæ ſunt urbi proximæ copijs uti: ſi qui uoluerint ſine uitijs perficere, ita erit præparandum. Cum ædificandum fuerit, ante biennium ea ſaxa non hyeme, ſed æſtate eximantur, & iacentia permaneant in locis paten-tibus, quæ autem a tempeſtatibus eo biennio tacta læſa fuerint, ea in fundamenta conijciantur; cætera quæ non erunt uitiata, ab natura rerum probata, durare poterunt ſupra terram ædificata, nec ſolum ea in quadratis lapidibus ſunt obſeruanda, ſed etiam in cæmentitijs ſtructuris.

10 20 30

Tractat de ædendis lapidibus, nam de ijs, quæ arte fiunt ſupra ſatis eſt dictum. Eos uero quia natura con-ceduntur, ſuis uirtutibus diſtinguit, alios enim molles, duros alios, nonnullos temperatos dicit, hisq́; addit, album, rubrum, & nigrum tophum. mox quas utilitates, quique afferant exponit ratione appoſita ex rerum initijs, & elementis: demum quomodo probentur lapides docet, quæ omnia facillima ſunt in Vitr. ſed dictioni Architecti propria, nam nollem hoc uelalio aliquo loco Vitruuium obſeruari, tanquam elegantem, & lati-num, ſed tanquam Architectum. Lapidum, qui natura conſtant, Architecti etiam naturam, & uſum con-ſiderant, in qua re bipartita ratio nobis proponitur, nam & tempus, quo eximuntur, & uſus comparatio no-bis explicanda eſt. prætereo autem lapides illos, qui cæmentitijs operibus aptiſunt, & eos adduco qui in stru cturam ueniunt. in lapidibus deſideramus, ut tempestatibus reſistant; ventorum, imbrium, gelicidiorumq́; uim perferant: ſoliditatem operibus præstent: & ſuis quique locis collocentur, quarefit ut tempora eximen-dorum lapidum, & experimenta conſideranda ſint. Hinc præceptum illud Vitru. & Catonis. { Cum ædi-ficandum fuerit, ante biennium ea ſaxa, non hyeme, ſed æstate eximantur, & iacentia permaneant in locis patentibus. Et reliqua. Niſi forte & illud experimentum addendum ſit, ut ex ueterum ædificijs, potiusq́; ex naturæ initijs lapidum uires iudicemus, conſideremusq́; quid uetustas attulerit, quodmaximum erit do- cumentum. Sed ad uſum ueniam, & comparationem. Comparantur lapides inter ſe colore, perſpicuitate, odo-re, pondere, duritie, aſperitate, tempore, uenarum numero, & qualitate. De his ſingulis dicendum. Color eſt qualitas in ſuperficie lapidis oculis apparens. Albi lapides faciliores ſuntfuſcis. Nigri punctis emanan-tibus, indomiti: ſed angularibus guttis aſperſi ſunt firmiores, quam quigloboſas habent, guttæq́; ipſæpar-uitate lapides probant. Aureæuero intermicantes ſcintillæ contumaces indicant. # Sed illud in colore ani-maduertendum eſt, quod color omnis limpidus, & expurgatus diuturnitatis index eſt: Fuſcus lapis quo diſ-creuit uena magis, eo plusferriest impatiens. Diuerſitas autem colorum in lapidibus a diuerſa exhalatio-ne, ex qua oriuntur, accidere ſolet. Fuſci enimaterreno aduſto, candidia puro atque aereo uelaqueo, ui-rides ex humoris copia, rubeus a uehementi calore, non humente materia fit, cæruleus ex rubra natura coa-leſcit. # Perſpicuitas, qualitas est luciperuia, cuius contrarium opacitas. Siquis ergo perſpicuum lapi- dem comparet opaco ſciatperſpicuum opaco eſſefaciliorem, & ductibiliorem. Inter peſpicuos qui ſalemma-gis imitabuntur, erunt intractabiliores. Perſpicuitatis autem cauſa est, expurgatæ aqueæ partes a terreni permixtione, & quæ relinquuntur tenues, & aqueo humori perfectiſſime compactæ. Odor est qualitas in lapidibus ſractis, aut ſricatis ad nares pertinens. unde lapides, quidure perfricati ſulfureum mittunt odorem, acriores ſunt odore carentibus. cauſa eſtſoliditas, & compactio ex calore. Pondus eſt uis in lapide inſita ad motum deorſum , unde quigrauitate præpollent leuibus ſunt ſolidiores, poliunturq́ue magis. Friabiles au-temmagis ſunt leues. Denſitas autem in lapidibus reſona magis, quàm ſurditas iudicatur, ſunt enim lapides quidam quiictireddunt ſonum, quidam uero nihil reſpondent. Durities in lapidibus qualitas eſtictibus re-ſistens, quo fitut lapides contumaces, & ſolidos, & aduerſus tempestates magis conſtantes habeamus eos, quiadfauces fodinæ cum diu iacuerint, maioresglebas aſſeruauerint, ſignum enim firmitatis est, cum lapis tempeſtatibus non imminuitur. Illud autem obſeruamus quotidie, ſtatim defoſſos lapides molliores eſſe, quàm qui diu exempti iacuerint. Vnde in Anglia penes agrum Dunelmenſem ( Durem hodie uocant ) lapis effodi-tur, quiniſi cædatur ſtatim effoffus, uſque adeo durusfit, ut nulliferro cedat. quodſiforte inde rudis alio defe-ratur, neceſſe est ut per hyemem in fluuio mollior fiat . humidum enim penetrat, & diſſoluit, unde & humi-dæ fodinæ molliores lapides mittunt, quàmſiccæ. Aſperitas in lapidibus quemadmodum in cæteris quoque re-bus est partium inæqualitas. Vnde qui lapis cum frangitur, cute minus aſpera cernitur, ſcalpro habilior eſt, ſed inter ſcabros, candidiores qui fuerint, minus obſequuntur . Acutæ acies, & terræ diffractorum lapi-dum concretionem indicant. Sed nunc aduenas lapidum tranſeundum. Similitudine quadam uenæ in lapidi-bus, & arboribus dicuntur. hæ ubi multæ, inconſtantẽ, ubi paucæ, integriorem, ubirectae infidelem, ubite- nues moroſum, ubi concolores lapidi uniuerſo æquabilem demonſtrant. omnium autem difficillimæ uenæ, quæ glaciem præſertim cæruleam imitantur, putreſcentes, molles, diſcolores, fiſſiles damnum intentant. A tempore quoque lapides aliquid ſumunt, nam flante auſtro dolari, flante borea findi facilius poſſunt. Cæterum expe-riri poſſumus lapides aqua, & igni, nam qui pondus madefacti aqua cumſint, maius acquirunt, humore diſ-ſoluuntur, quiigne fraceſcunt, æstu, & Sole franguntur. Crudiſunt qui aqua aſperſiforis tardius ſicceſcunt, ſed ut dixi lapides in ueterum ædificijs probantur, conſulendi quoque ſunt cuiuſque regionis incolæ. Ligu-res, Veneti, Belgæ, Hoſtienſes, Campani, Lucani, & alij, facile enim quiſque de ſuis rationem & experi-mentum habet. Multa ſumuntur a Plinio lib. 36. Cap. 22. ex hoc loco, quæ diligenter quærenda relin-quuntur, ut quid latine, quid melius dicipoteſt, agnoſcamus. { Item præfectura statonienſi. } Hermolaus præallegato capite caſtigat plinianam lectionem, in quaeſt, & inſtratonienſi. legit enimſtatonienſi ut Varro. ſiueſtatonenſi ut Vitr. & inquit Pliniusſecundo libro de inſulis natantibus. Agro inquit ſtatonienſi in uadi- monis lacu. Strabo in Etruria statoniam haberiſcribit, unde ſtatonenſes ſiue ſtatones, ut Plinius in eo-dem ſitu appellat.

40 50 60 10 20 30
De generibus ſtructuræ, & earum qualitatibus, modis, locis. # Cap. VIII.

S Tructurarum genera ſunt hæc: reticulatum, quo nunc omnes utuntur, & antiquum, quod incertum dicitur: ex his uenuſtius eſt reticulatum: ſed ad rimas faciendas ideo paratum, quod in omnes partes diſſoluta habet cubilia, & coagmenta: incerta uero cæmenta alia ſuper alia ſedentia, inter ſeq́; imbricata, non ſpecioſam, ſed ſirmiorem, quàm reticu-lata, præſtant ſtructuram.

40

Præparatam, & ſelectammateriem habuimus, arenam, calcem, lateres, ſaxaq́; . reliquum est ut ſtructuræ modum præcipiamus, magni enim refert quoquæq; modo ædificia inſtruantur. Deijs igitur quæad ſtructuram pertinent præſenseſt institutio: Agiturq́; de ſtructuræ generibus, & qualitatibus, comparanturq́; interſege-neraſtructurarum, & quæ a quoque genere commoda, uel incommoda proueniant, declaratur. Exemplis demum, & rationibus totum negotium abſoluitur cum maxima commendatione lateritiæ ſtructuræ. Stru-ctura eſt lapidum in ædificijs calce, & arena apta, & cobærens collocatio. In explicandis ſtructuræ generibus duplex ratio traditur a Vitr. prima est ſuorum, altera Græcorum. quodadſuum pertinet genus, in antiquum, & nouum diuiditur, nouum reticulatum appellatur, antiquum dicitur incertum. Reticulatum genus Græcè est dictyotheton, ſtructura enim eius est in ſpeciem retis. Incertum eſt ex lapidum figuris diuerſis coagmenta-tum. Conueniunt interſe utraque genera hæc, quod ex minutiſsimis ſunt inſtruenda, inſtruimus medias, strui-mus extimas, ſubſtruimus infimas partes. utid quoque notumſit, indeſubſtructio fundamentorum, ſtructura frontium, inſtructio eſt partium mediarum. ſubſtructio occulta in imo, instructio in medio, ſola ſtructura ap-paret. hinc eſt quod Vitr. omniaſtructurægenera a figura lapidum vel cæmentorum, & ſitu partium, quæ cernuntur, nominauerit. Differunt prædicta genera firmitate, & uenustate. nam reticulatum uenuſtius, & debilius, incertum firmius, ſed non eſtſpecioſum: ratio est, quodreticulatum diſtinctis, ac diſſolutis cubilibus continenter est ſtructum, ut enim eamſpeciem referat, neceſſario ſine coagmentis eſt factum. Incertum uero coagmentatum eſt, nam cæmenta imbricum modo alia ſuper alia ſedentia, ſe ſe mutuo tuentur, nec rimas per-mittunt fieri; cubilia enim non habet directa, ſed interciſa ob uariam cæmentorum magnitudinem, collocatio- nem, & figuram. Quod uero ſpectat ad Græcorum modum, tripertitum ſtructuræ genus habetur. Aequale, Inæquale, Sartum. Aequale dicitur Iſodomum, quod fit elapide duro, aut ſilice æquato, perinde ac fiunt late-ritij parietes. Inæquale dicitur aniſodomon, licet nonnulli pſeudiſodomon uelint, quod fit cum inæquali craſ-ſitudine ſtructaſunt. Sartum autem ac plenum dicitur Emplecton, quod fit frontibus tantum politis, cæteris fortuito collocatis. Coagmentaſunt arctæ, & compares religationes coactæ, & ſtrictæ coniunctiones. unde coagmento græce eſtidem quod καταρκτίζω, uel σ{υν}αρμόζω Cubilia in ſtructura ſunt ſedes laterum, & lapidũ. Reticulatum igitur eſt cum laterculi, uel cæmenta non iacentia, ſed in latus, & in angulum ſtantia, ſiueru-dia, & uulgaria, ſiue cæſa, & plana quod melius eſt, collocantur. Genus hoc Romæ frequens in iseterum rui-nis. Incertum genus eſtex lapidibus diuerſæ figuræ, & magnitudinis coagmentatum, cum unum duorum cæ- mentorum angulis inuehitur, quemadmodum inuolutæ, & in canalis modum ductæ tectovum tegulæ, quæ im-brices dicuntur. quare fit ut huiuſmodi coagmentatio firmior ſit, quàm reticulata. nam reticulata diſſoluta habet cubilia, & ideo ad rimas faciendas eſt parata. Rima quæ Græce Clithria dicitur exigua eſttabularum in iuncturis diſtantia, inde fiſſuræ omnes rimæ dicuntur. fiſſuras, uel pilos noſtriuooant.

50 60 10

Vtraqve autem ex minutiſsimis ſunt inſtruenda, uti materia ex calce, & arena crebriter parietes ſatiati, diutius contineatur. Molli enim, & rara poteſtate cum ſint, exſiccant ſugendoe materia ſuc-cum, cum autem ſuperarit, & abundarit copia calcis, & arenæ, paries plus habens humoris, non cito fit cuanidus, ſed ab his continebitur.

Extimis partibus differentibus in incerto, & reticulato genere, interiores conueniunt, parietes enim, qui utroque genere ſtruuntur, intus ſunt ex minutiſsimis cæmentis ducendi, namper minuta quæq; intritum, quod calce, aqua, & arena fit, facilius permeat, agglutinatq́; partes humore ſatiatas, quæniſi abundet copiacal-cis, & arenæ, quia raræ ſunt, & molli poteſtate exſiccarent ſugendo emateria ſuccum, & parietes cito eua-nidi fierent. quomodo autem fiat euanidus paries ſtatim Vitr. dicit.

20

Simvl autem humida poteſtas e materia per cæmentorum raritatem fuerit exucta, tunc calx ab are na diſcedens diſſoluitur, itemq́; cæmenta non poſſunt cum his cohæreſcere, ſed in uetuſtatem parietes efficiunt ruinoſos.

Euanidus paries, & ruinoſus fit diſcedente in eo calce ab arena, nam cum calx diſcedit ab arena quæ eſt perinde ac glutinum cæmentorum, diſſoluitur paries, nec ſolum rimas agit, ſedruinoſus fit paruo tempore. Diſſoluitur autem calx ab arena exucto humore a cæmentis, abſorbent enim rara, & mollia cæmenta mi-rum in modum humorem, quare fit ut materia calcis, & arenæ ſuperare, & abundare debcat, qua ſatia-tus paries, tantum imbibat, quantum conlineri, & cohæreſcere poſsit. Exemplo, & experimento dam- num hoc probatur.

30

Id autem licet animaduertere etiam de nonnullis monumentis, quæ circa urbem facta ſunt e mar more, ſeu lapidibus quadratis, intrinſecusq́; medio calcata farcturis, uetuſtate euanida facta mate-ria, cæmentorumq́; exucta raritate proruunt, & coagmentorũ ab ruina diſſolutis iuncturis diſsipantur.

Ex huiuſmodi experimento præceptum hoc habemus, non eſſe parcendum impenſæ, ut parietes durent, du-rare autem poterunt in uetuſtatem, oum farcturæ mediæintriti copia ſatiatæ cohæreſcent. Satiari autem, & cohæreſcere quomodo poßint, declarauit Vit. in calce ordinanda. qua ratione uero euitetur uitium eorum mo-numentorum, quæ circa urbem ſunt, hic oſtendit.

Qvod ſi quis noluerit in id uitium incidere, medio cauo ſeruato ſecundum orthoſtratas intrinſe-cusex rubro ſaxo quadrato, aut exteſta, aut ſilicibus ordinarijs, ſtruat bipedales parietes, & cum an- fis ferreis, & plumbo frontes iunctæ ſint. Ita enim non aceruatim, ſed ordine ſtructum opus poterit eſſeſine uitio ſempiternum: quod cubilia, & coagmenta eoruminter ſe ſedentia, & iuncturis alligata, non protrudent opus neque orthoſtatas inter ſe religatos labi patientur.

40

Nulli dubium est, quin ordo, æqualitas, directio ad perpendiculum & libellæm ſtructuris ſirmitatem præ-beant, cum uero & commiſſuris inſeritur quippiam, clauisq́; religatur, & configitur ne protrudi, uel extrudi poſſit, quid firmius, quid durabilius fieri potest? Hoc remedium affert Vitru. Arrectaria enimprimum eri-git, quæ orthoſtata quaſi directè ſtantia nominat, lapides in his planos, ordinatiminter ſe ſedentia cubilia con-tinentesponit; bipedales parietesſtruit, partibus medijs inanem locum relinquit, ut farctura ex minutiſſimis instructarepleatur, contineaturq́; apariete, quipræter ordinem, & coagmenta, iuncturas quoque habet, anſis ferreis, uelplumbo coniunctas. iungendi autem multiplex modus es̃t, aut enim partes mediæ inferiores cum ſu- perioribus clauis, uel cochleis ad utraſque pertinentibus, & penetrantibus iunguntur: aut extimæ partes an-ſis ferreis, uel plumbeis, aut etiam æreis alligantur, aut inciſis canalibus, in his quippiam committitur, idq́; duplici ratione, aut enimſubſcudibus, & ſecuridis, ideſt non directa norma, ſed partibus ſubintr antibus, aut planis, cum quid in alterum tanquam maſculum ineat, tum lapides, tum ligna, his modis conſtringuntur, & continentur. Adde quoque lateres uellapides quidam extantes, & proiecti tanquam dentes in angulis pa-rietum reliquuntur, cum quis intermiſſo opere iterum producere parietem poſt aliquod tempus uelit, ut ſtru-cturæ partes perfectæ cum his, quæ poſteaſunt addendæ quaſi mordicus comprehendantur. laudat autem Vit. Græcorum ſtructuram, hoc modo.

50

Itaqve nou eſt contemnenda Græcorum ſtructura, non enimutuntur è molli cæmento politã, ſed cum diſceſſerunt a quadrato, ponunt de ſilice, ſeu lapide duro ordinariã, & ita uti lateritia ftruen- tes, alligant eorum alternis corijs coagmenta, & fic maxime ad æternitatem firmas perſiciunt uirtutes.

60

Lapides ſunt quidam lateribus, angulis, planis æqualibus, quidam incertis. ſunt item & alij magnæmolis, nec niſi machinis ad opus deducuntur; ſunt, & minuti quidam, qui uel una manu tractantur; ſunt & medij nonnulli æqua, & tractabili magnitudine. ſtructura quæ ex quadratis magnis, uel mediocribus ordine, & non aceruatim ad perpendiculum , normam, & libellam collocatis conficitur, ordinaria nominatur: minutam Græcirecuſant eam ſcilicet, quæ ex molli cæmento ſtruitur, & intelligit de farctura media, item & ordinariam illam, quæ ex quadrato ſaxo ſtruitur, prior enim incerta eſt, & dubia, nocetq́; materiæ extimæ, poſterior dif ficilis, & impenſæ maioris. relinquitur his ordinaria, quæuel ex ſilice, uele durigeneris lapide ponitur. in or-dinaria igitur structura, quæ lateritiam in collocatione lapidum imitatur; duplici modo lapides ponunt, ut inquit Vitru.

10

Haec autem duobus generibus ſtruuntur, ex his unum iſodomum, alterum pſeudiſodomum. Iſodomum dicitur, cum omnia coria æqua craſsitudine fucrint ſtructa, pſeudiſodomum cum impa res, & inæquales ordines coriorum diriguntur. Ea utraque ſunt ideo firma , quod ipſa cæmenta ſu@@ ſpiſſa, & ſolida proprietate, neque demateria poſſunt exugere liquorem, ſed conſeruant eam in ſ@o humore ad ſummam uetuſtatem, ipſaq́; eorum cubilia primum plana , & librata poſita non patiuntur ruere materiam, ſed perpetua parietum craſsitudine religata continent ad ſummam uetuſtatem.

Ordinaria ſtructura lateritiam imitatur iuxta modum collocandorum lapidum, ordinem enimſeruat, dupli-cem tamen æqualem, & inæqualem. æqualis modus eſt, cum omnia coria æqua craſſitudine ſtruuntur. hinc eſt, ut hoc ædificandi genus iſodomon dicatur. æquabilis enim ſpecies, & uniuſmodi in ſingulis ordinibus conſpici- tur. inæqualis modus eſt, cum ordme quidem collocantur lapides, & impares ipſi ſunt, & inæquales, quoniam non æqua craſſitudine lapides in his ponuntur, hac ratione genus hoc, uel aniſodomon, ideſt inæqualis fabrican-dimodus, uel pſeudiſodomon quaſi mentiens æquale genus, mentitur enim, quia ordinem ſeruat, utiſodomon, ſed imparem & inæqualem. Vtrunque tamen genusfirmum eſt, tum ex parte extima, quæ cernitur, tum ex parte media, nam in media non ſunt mollia cæmenta, ſed quæ ſunt ſpiſſa, & ſolida proprietate, & hac de cau-ſa demateria non poſſunt exugere liquorem, unde euanida fiat: ex parte extima ſunt firma quia cubilia lapi-dum bene ſunt coagmentata, plana, & librata & inter ſecohærentia. Quæ hactenus dicta ſunt diagramma-te ostenduntur inferius, cumſuis notis.

20

Altera eſt quam emplecton appellant, qua etiam noſtri ruſtici utuntur, quorum frontes poliun tur, reliqua uti ſunt nata, cum materia collocata, alternis alligant coagmentis: ſed noſtri celeritate ſtu- dentes, erecta coria locantes, frontibus ſeruiunt, & in medio farciunt, fractis ſeparatim cum materia cæmentis, ita tres ſuſcitantur in ea cruſtæ, duæ frontium, & una media farcturæ. Græci uero non ita, ſed plana collocantes, & longitudines coriorum alternis coagmentis in craſsitudinem inſtruentes; non media farciunt, ſed eſuis frontatis perpetuum, & in unam craſsitudinem parietem conſolidant, & præter cætera interponunt ſingalos perpetua craſsitudine utraque parte frontatos, quos diatonos appellant, qui maximè religando confirmant parietum ſoliditatem .

30

In ſtructura latinorũ, & in´inſtructione oculis potius, quàm firmitati conſulebatur , unde Plin. Ruinarum urbis ea maxima cauſa, quod furto calcis ſine ferrumine ſuo cæmenta componuntur, lib. 37. 23. Græci di-ligentiores erant, frontes enim coagmentis religabant, lateres per craßitudinem muri longos interponebant, quibus frontes inter ſe continebantur, hos diatonos quaſi extentos uocabant, erant autem farcturæloco, quia partes medias continenter replebant , ſed in unam craßitudinem parietem conſolidabant, nec crustas illas ſu-ſcitabant, quemadmodum latini, crustæ nomine non dubitauit author farcturam mediam nominare.

40

Itaqve ſi quis uoluerit ex his commentarijs animaduertere, & eligere genus ſtructuræ perpetui-tatis poterit rationem habere.

Non firmas tantum, ſed ſpecioſas quoque ſtructuras eligere ex Vitruuianis commentarijs facultas erit, ſed utilitati potius inſeruiendum, unde Vitr.

Non enim quæ ſuntemolli cæmento ſubtilifacie uenuſtatis, non eæ poſſunt eſſe in uetuſtatem non ruinoſæ.

Negantes particulæ multæ obſcurant ſenſum, ſedratio facilis, quæ inquit uenuſtati conſulunt, potius quam uetustati, quales ſunt, quæ exmolli cæmento struuntur, ruinoſæ neceſſario ſunt. molle cæmentum, & hic & ſuperius nominauit, ut uideatur plura eſſe cæmentorum genera, quod & Plin. lib. 36. innuit, dum dicit, cum hoc etiam in cæmentis multorum generum accidat, & infra. ereliquis pallidus in cæmento raro utilis eſt, erāt & parietes, formacei dicti, de quibus Plin. lib. 35. cap. 14. hunc in modum . Quidnon & in Aphrica, Hiſpa-niaq́: ex terra parietes, quos appellant formaceos, quoniam in forma circundati utrinque duabus tabulis in-farciuntur, ueriusq́; instruuntur, æuis durant, incorrupti imbribus, uento, ignibus, omniq́ue cæmento firmio-res? Sed adlateritios ueniamus, de quibus copioſe Vitr. hoc loco tractat. ſumpto prius testimonio ab ipſa parietum æſtimatione, in quo uidetur comparare lateritios parietes cum his quie molli cæmento fiunt, ut cum Plinio dicamus lateritios inſtrui, cæmentitios infarciri, inquit igitur Vitr.

50

Itaqve cum arbitria communium parietum ſumuntur, non æſtimant eos, quanti facti fuerint; ſed cum ex tabulis inueniunt eorum locationes, pretio præteritorum annorum ſingulorum deducunt octogeſimas, & ita ex reliqua ſumma, partim reddi iubent pro his parietibus, ſententiamq́; pronun-ciant, cos non poſſe plus, quàm annos octuaginta durare. De lateritijs uero, dummodo ad perpen-diculum ſint, ſtantes, nihil deducitur, ſed quanti fuerint olim facti, tanti eſſe ſemper æſtimantur.

60

Cæmentitius paries octuaginta annos durare putatur. quiergo æſtimabant huiuſmodi parietem, cum arbi-tria communium parietum ſumebantur, ſi id anno primo tranſacto faciebant, octuageſimam partẽ ſumptus, & impenſæ deducebant, ſi ſecundo duas octuageſimas, ſitertio tres, & ſic deinceps, quouſque ad octuageſi-mum annum peruenirent, in quo paries nullius pretij, & æſtimationis habebatur. ſed lateritius paries tanti ſemper æſtimabatur, quanti olimfuerat factus, modo adperpendiculum staret, nec extra cubilia ordinesq́; co-ria uiderentur. Ergo dubium nulli eſt, quin lateritius paries cæmentitio præſtet. Quod ut uerum eſt, ita a multis in magnificis ædificijs obſeruatum dicit Vitr.

10

Itaqve nonnullis ciuitatibus, & publica opera, & priuatas domos, etiam regias è latere ſtructas licet uidere.

Exemplis probat, quod dixit: Plinius autem lib. 35. cap. 14. mutuatus est locum istum, dicens. Græcipræ terquam ubi e ſilice fieri poter at structura parietes lateritios prætulere, ſunt enim æterni ſiad perpendiculum fiant, ideo & ad publica opera, & regias domos adduntur. ſic extruxere murum Athenis, qui admontem Hymetum ſpectat, ſic parietes ædis Iouis, & Herculis, quamuis lapideas columnas, & epyſtilia circundarent, domum regiam Attali Trallibus, item Sardibus Crœſi, quam Geruſian fecere Halicarnaßi Mauſoli, quæ etiam nunc durant, Lacædemone quidem exciſum lateritijs parietibus opus tectorium prpter excellentiam picturæ ligneis formis incluſum Romam deportauere in ædilitate ad comitium exornandum Muræna, & Var-ro. Quod opus cum perſe mirum eßet: tranſlatum tamen magis mirabantur. In Italia quoque lateritius mu- rus Aretij, & Meuaniæ eſt, Romæ non fiunt talia ædificia, quia ſeſquipedalis paries, non pluſquam unam con-tignationem tolerat, cautumq́; eſt ne communis craßior fiat, nec intergerinorum ratio patitur. hæc Plin. ea-dem prior Vitr.

20

Et primum Athenis murum, qui ſpectat ad Hymetum montem, & Pentelenſem: Item pa-rietes in æde Iouis, & Herculis lateritias cellas, cum circa lapidea in æde epiſtylia ſint & columnæ, In Italia Aretio egregie factum murum. Trallibus domum regibus Attalicis factam , quæ ad habitandum ſemper datur ei , qui ciuitatis gerit ſacerdotium , Item Lacædemone è quibuſdam parietibus etiam picturæ exciſæ interſectis lateribus incluſæ ſunt in ligneis formis , & in comi-tium ad ornatum ædilitatis Varronis & Murenæ fuerunt allatæ, Crœſi domus quam Sardiniani ciuibus ad requieſcendum ætatis ocio ſeniorum collegio Geruſiam dedicauerunt, Item Halycar- nasſi potentiſsimi Regis Mauſoli domus cum Proconeſio marmore omnia haberet ornata , pa-rietes habet latere extructos, quiad hoctempus egregiam præſtant firmitatem, ita tectorijs operi-bus expoliti, ut uitri perluciditatem uideantur habere.

30

Exempla dedit operum publicorum murorum ſcilicet, & ædium ſacrarum, dedit etiam exempla regiarum domorum, in quibus parietes erant ex lateribus ut reſponderet illi parti, ubi dixit. { Itaque nonnullis ciuita-tibus, & publica opera, & priuatas domos etiam regias e latere ſtructas licet uidere: } Illud quoque de Mau-ſoli domo animaduertendum eſt, quod Vitr. dixit adſuum tempus egregiam præſtare firmitatem parietes illos ex latere ſtructos, nam Mauſolus obijt olympiadis centeſimæ anno ſecundo urbis Romæ anno cccij. tempore aũt Vitruuij tranſactum erattempus annorum ccccxxv. Sed quid? ait Philander etiamnum durare ſe audiuiſ-ſe. Illud quoque obſeruandum quod dixit Lacædemone e quibuſdam parietibus etiam picturæ exciſæ interſe- ctis lateribus incluſæ ſunt in ligneis formis, & inferius: ita tectorijs operibus expoliti, ut uitriperluciditatem uideantur habere. in qua reſummam antiquorum diligentiam conſiderare debemus, ut non modo ad æternita-tem, ſed etiam ad uenuſtatem fabricaſſe uideri poßint, paries ex lateribus ad perpendiculum factus perpetuo durat. Tectorium opus, de quolibro ſeptimo dicemus, ita ſolidum, & politum erat, ut colores, & ſplendores admitteret. Auget autem Vitr. lateritium Mauſoli opus dicens.

40

Neqve is rexab inopia id fecit, infinitis enim uectigalibus erat farctus, quod imperitabat Ca-riæ toti.

Ergo æternitati conſulebat, ſciebatq́ue lateritium opus præponendum . & hic aliud documentum accipi-mus, eos ſcilicet quiædificare uolunt debere rei, quam facere student, notitiam habere, nec omnia Architecto commiltere: commendatur ergo ingenium Regis his uerbis.

50

Acvmen autem eius & ſolertiam adædificia parandaſic licet conſiderare. Cum eſſet enim na-tus Mylaſis, & animaduertiſſet Halicarnasſi locum naturaliter munitum, emporiumq́; idoneum , por-tum utilem, ibi ſibi domum conſtituit.

Seruauit præceptum in eligendo loco idoneo, cum enim eſſet natus Mylaſis, in finibus Ioniæ, & Cariæ, non tamen ibiſuam regiam fabricauit, ſed adpedes Taurimontis maritimo loco Halicarnaſſum elegit, ubi princi-pum Regias collocaret, hanc Zephiram prius nominauere, imitatus Alexandrũ, qui Dinocratem monuerat, ne in Atho ciuitatem conderet, ſed Alexandriæ opportuno loco, commodoq́ue uteretur. Mylaſa inquit, Stra-bolib. xiiij. in campo iacent admodum fertili, eiſupra uerticem mons imminet, in quo albus lapis effoditur , non parua profecto utilitas eſt, cum ad cætera ædificia, tumad templorum, & aliorum puborum operum fabricas lapidariam copiam habere, hæc enim urbs & porticibus, & templis pulcherrime instructa est, ſi qua alia. Sed mirandum profecto est, quomodo urbemtam temere euecto, & accliui præcipitio ſubiecerunt, unde Dux quidamrem admiratus dixiße traditur, qui hanc urbem condidit, ſi non ſemper metuebat, nec etiam erubeſcebat.

60

Is autemlocus Theatri curuaturæ ſimilis. Itaque in imo ſecundum portum forum eſt conſtitu-tum, per mediam autem altitudinis curuaturam præcinctionemq́ue platea ampla latitudine facta , in qua media Mauſoleum ita egregijs operibus eſt factum, ut in ſeptem ſpectaculis numeretur.

Plimuslib. xxxvi. cap. v. Mauſolei menſuras ponit: Vitr. locum uniuerſum deſcribit, Additq́ue hiſto-riam pulcherrimam. Scopas (inquit Plinius) habuit æmulos eadem ætate, Briaxim, & Timotheum, & Leo-charem , de quibus ſimul dicendum eſt, quoniam pariter cælauere, Mauſoleumq́ue hoc est ſepulchrum ab uxo re Artemiſia factum Mauſolo Cariæregulo, qui obijt olympiadis centeſimæ anno ſecundo, opusid, ut eſſet inter ſeptemmiracula, ijmaxime artifiees fecere, patet ab austro, & ſeptentrione ſexagenos ternospedes. breuius a frontibus toto circuitu pedes quadring entos xi. Attollitur in altitudinem 25. cubitis, cingitur co-lumnis xxxvi. Aboriente cælauit Scopas, a ſeptentrione Briax, a meridie Timotheus, ab occaſu Leoca-res , priusq́ue quam peragerent, Regina Artemiſia, quæmariti memoriæ id opus extrui iuſſerat; obijt. Non tamen receſſerunt, niſi abſoluto, iamid gloriæ ipſorum, artisq́ue monumentum iudicantes, hodieq́ue certant manus. Acceſſit , & quintus artifex . namque ſupra pteron pyramis altitudine inferiorem æquauit uiginti-quatuor gradibus in metæcacumen ſeſe contrabens. In ſummo est quadriga marmorea quam fecit Pythis. Hæc adiecta centum quadraginta pedum altitudine , totum opus includit. Hæc Plinius. De Mau-ſolo & Artemiſia ſic Strabo. Hecatomnus, (Pauſanias dicit ligdamis) Cariæ Rex tres habuit filios. Mau ſolum, Idrycum, & Pyxodorum, & filias duas, e quibus Artemiſia grandior Mauſolo ex fratribus grandio-ri nupſit; Secundo uero ideſt Idryco altera Soror data eſt nomine Ada. Mauſolus itaque regnauit; quo mor-tuo uxor imperium habuit. quæ illi ſepulchrum conſtruxit. Artemiſia tabe conſumpta propter luctum, quem exuiro ſuſceperat, Idrycus imperauit. atque huic etiam ex morbo abſumpto, uxorſucceſſit. at Pixo-dorus, quireliquus erat ex filijs Hecatomni, hanc eiecit. Pauſanias de Mauſoleo in Arcadicis itaſcribit. li cet autemſepulchra digna admirationiſciam complura, duo tantum recenſebo. tum quod Halicarnaßi, tum quod in terra hebræorum extat. Illud quidem Halicarnaßi Mauſolo Halicarnaſſeorum regifactum: magni-tudine tanta est, totoq́ue apparatu tam illustre, ut & Romani quæ apudſe impenſe admirentur præclara mo-numenta Mauſolea appellent. Recte igitur Vitr. deſcribit locum uniuerſum Halicarnaſſi inquiens.

10 20

Is autem locuseſt Theatri curuaturæ ſimilis. Nam hoc monet libro quinto cap. xij. dum dicit, de portubus ioquens. Hiautem naturaliter ſiſint poſiti, habeantq́ue acroteria, ſiue promontoria procurrentia ex quibus introrſus curuaturæ, ſiue uerſuræ ex loci natura fuerint conformatæ, maximas utilitates uidentur ha bere. Circum enim porticus. ſiue naualia ſunt facienda , ſiue ex porticibus aditus ademporia , turresque ex utraqueparte collocandæ, ex quibus catenæ traduciper machinas poſſunt. Hæc ibi. nunc autem ſequitur.

30

Itaqve in imoſecundum portum, forum eſtconſtitutum. Hoc enim libro primo præceptum reli-quit, cap. ult. cum de electione locorumad uſum communem ciuitatis loqueretur, quod ad diſpoſitionem, uel distributionem pertinet, & ſi (inquit) erunt mœnia ſecundummare; area ubiforum conſtituatur eligenda pro-xime portum.

Per mediam autem altitudinis curuaturam, præcinctionemque platea ampla latitudine facta, in qua media Mauſoleum ita egregijs operibus eſt factum, ut in ſeptem miraculis numeretur.

Poſita electione loci, diſpoſitione, & diſtributione ad uſum communem, ponit hoc loco quodad decorem pertinet, uel ſtatione, uel conſuetudine expreſſum. conuenienti enim & eleganti operi locus egregius, & ſpe-ctabilis datus eſt; In media igitur platea Mauſoleum est poſitum tam magnifice factum, ut in ſeptem mira-culis numeretur. Miracula ſeptem fuere. Templum Dianæ epheſiæ, de quo aliàs, Mauſoleum, Coloſſus Solis apud Rhodios, Iouis olympici ſimulachrum, quod Phidias fecit ex ebore, Muri Babylonis, quos Semiramis construxit, Pyramides in Aegypto, & Domus Cyri Medorum Regis, quam Menon arte prodiga illig atis au-ro lapidbus fabricauit. Deijs omnibus ſuis locis. Plin. lib. 36.

40

In ſummaarce media Martis fanum habens ſtatuam Colosſi, quam acrolithon dicunt nobili ma nu Leocharis factam.

Martis templa extra mœnia dedicanda iuſſit libro primo cap. ultimo neſit inter ciues armigera diſſenſio, ſed ab hostibus ea defenſa, a belli periculo conſeruabit; eadem ratione non uidetur indecens fanum Martis in arce media poſitum, tum quia in arce non stant ciues, ſed milites, tum quia Mars custos in arce, ut propellat hoſtes collocandus, ita ut in campo arcet, ne accedant. Coloßi ſtatuam fanum illudhabebat. quam iccirco. ἀκρόλιθον dixere, quia in ſumma arce poſita erat.

50

Hanc autem ſtatuam alij Telocharis, alij Timothei putant eſſe. Apud Plinium Leocharis, non Telocharis legitur, & Vitr. dum narrat eos, qui de Mauſoleo ſcripſere, Leocharem legit in proœmio ſeptimi. De Mauſoleo enim ſcripſit Satyrus, & Phiteus & reliqua.

In cornu autem ſummo dextro Veneris, & Mercurij fanum adipſum Salmacidis fontem.

Mercurio in foro, etiam uti Iſide, & Serapi in emporio fana fabricanda dixit eodem primi capite. Veneri tamen extra vrbem aliàs, ſed ad portum ex diſciplinis Hetruſcorum aruſpicum fana collocanda eße dixit. De fonte Salmacidis. Strabo & alij. ſed uerius Vitr. ex hiſtoria inquit enim.

60

Is autem falſa opinione putatur uenereo morbo implicare eos, qui ex eo biberint. Sed hæc opinio quare perorbem terrarum falſo rumore ſit peruagata, non pigebit exponere. Non enim quod dicitur molles, & impudicosexea aqua fieri, id poteſt eſſe, ſed eſt eius fontis poteſtas perlucida, ſaporq́; egre-gius . Cum autem Melas, & Areuanias ab Argis & Troezene coloniam communem eòloci deduxe-runt, barbaros Caras, & Lelegas eiecerunt. Hiautem ad montes fugatiſe congregantes diſcurrebant, & ibilatrocinia facientes crudeliter eosuaſtabant, poſtea de colonia unus ad eum fontem propter bo-nitatem aquæ quæſtus cauſa tabernam omnibus copijs inſtruxit, eamq́; exercendo eos barbaros al-lect. bat, ita ſingulatim decurrentes, & ad cætus conuenientes è duro, feroq́; more commutati in Græcorum conſuetudinem, & ſuauitatem, ſua uoluntate reducebantur. Ergoea aqua non impudico morbi uitio , ſed humanitatis dulcedine, mollitis animis barbarorum, eam famam eſt adepta.

10

Strabo lib. 14. Item Salmacis fons, neſcio quamobrem calumniatus, tanquam emolliens eos, qui inde bi-bant, hominum enim mollities uidetur ab aere, uel ab aqua cauſam trahere, cumea minime ſint cauſa molli-tiei, ſed diuitiæ, & uictus incontinentia.

Barbaros Caras, & Lelegas abiecerunt. Caras barbari dictiſunt, conficto nomine, ut ait Strabo. quia difficulter, aſpere, ac duriter loquerentur, ut blæſos. Balbosq́; dicimus. ſumus enim ad confingenda cognata rebus nomina ingenioſi, qualia apud nos permulta ſunt, ut Murmur, Clangor, crepitus, ſtrepitus; omnes itaque quicraſſe loquuntur, Barbari dicuntur, quales ſunt nationes omnespræter Græcos, quare illos proprie bar-baros appellauit poeta cum dixit, Barbarici Caras Mnesthes ſermonis agebat. Ac initio quidem per conuitium quaſi duriloquos, & craſſilingues, poſtea uero eo nomine abuſi ſumus tanquam communi, ac gentili, diſtin- guentes eos a Græcis; nondum enim multa conſuetudo, & commertium erat cum Earbaris, quodex craſſitu-dine linguæ, et quadam uocalium inſtrumentorum ineptitudine, & non ex linguarum uernaculis proueniebat. Sed cum multa de Caribus dicta ſint a Straboneid, quod inter omnes conſtat, eſt, quod ipſiſub Minoe fuerunt, & tunc Leleges dicebantur, & inſulas habitabant.

20

Relinqvitvr nunc, quoniamad explicationem mœnium eorum ſum inuectus, tota, utiſunt, deſiniam. Quemadmodum enim dextra parte fanum eſt Veneris, & fons ſupraſcriptus, ita in ſini-ftro cornu Regia domus, quam Rex Mauſolusad ſuam rationem collocauit. Conſpicitur enim ex ea ad dextram partem forum, & portus, mœniumq́; tota definitio, ſub ſiniſtra ſecretusſub momtibus la-tens portus, ita ut nemo poſsit, quid in eo geratur, aſpicere, nec ſcire, ut Rex ipſe de ſua domo remi-gibus, & militibus ſine ullo ſciente, quæ opus eſſent imperaret. Itaque poſt mortem Mauſoli, Artemi-ſia uxoreeius regnante, Rhodij indignantes mulierem imperare ciuitatibus Cariæ totius, armata claſ- ſe profectiſunt, utid regnum occuparent. Tum Artemiſiæ cum eſſet id renunciatum, ineo portuab-ſtruſam claſſem, celatis remigibus, & epibatis, (idest claßiarijs militibus) comparatis, reliquos autem ciues in muro eſſeiuſsit. Cum autem Rhodij ornatam claſsem in portum maiorem expoſuiſſent, plau-ſum iuſsitab muro his darent, polliceriq́; ſeoppidum tradituros. quicum penetraſſent intra murum, relictis nauibus inanibus, Artemiſia repente foſſa facta in pelagus eduxit claſſem exportu minore, & ita inuecta eſt in maiorem. expoſitis autem militibus, & remigibus, claſlem Rhodiorum inanem abdu xit in altum. Ita Rhodij non habentes, quòſe reciperent in medio concluſi, in ipſoforo ſunt truci-dati: ita Artemiſia, in nauibus Rhodiorum ſuis militibus, & remigibus impoſitis Rhodum eſt profe-cta. Rhodij autem cum proſpexiſſent ſuas naues laureatas uenire, opinantes ciues uictores reuerti, hoſtes receperunt. Tunc Artemiſia Rhodo capra, principibus occiſis, trophæum in urbe Rhodo ſuæ uictoriæ conſtituit, æneasq́; duas ſtatuas fecit, unam Rhodiorum ciuitatis, alteram ſuæ imaginis, & iſtam figurauit Rhodiorum ciuitati ſtigmata imponentem. poſtea autem Rhodij religione impediti, (quod nefas eſt trophæa deidcata remoueri) circa eum locum ædificium ſtruxerunt, & id erecta Gra-ia ſtatione texerunt, nequis poſſet aſpicere, & idabaton uocitari iuſſerunt.

30 40

Digreſſus eſt Vitr. hiſtoriæ non ignarus, ut delectaret nos. Artemiſia Mauſolum uirum, ut ait Aul. Gel. lib. decimo amaſſe fertur ſupra omnes amorum fabulas, ultraq́; affectionis humanæ fidem, nam luctu, atque deſiderio mariti flagrans oſſa, cineremq́; eius miſta odoribus contuſa in pulueris faciem aquæ indidit, ebibitq́; multaq́; alia uiolenti amoris indicia feciſſe dicitur, & certamen apud Mauſoli ſepulchrum laudibus mariti di-cendis fecit, poſuitq́; præmia pecuniæ, aliarumq́; rerum bonarum ampliſſima: eo certamine Theopompum ui-ciſſe iudicatum est. cum Theodectes, Naucrites, & Iſocrates in eo certauerint. ſed nos adrem.

50

Cvm ergo tam magna potentia reges non contempſerint lateritiorum parietum ſtructuras, quì-bus & uectigalibus, & præda ſæpius licitum fuerat, non modo cæmentitio, aut quadrato ſaxo ſed etiã marmoreo habere, non puto oportereimprobari, quæ è lateritia ſunt ſtructura facta ædificia, dum-modo rectè ſint perfecta.

Non improbari, immo maximè commendari lateritia opera debent. ſed quid eſt, quod in urbenon fiebant, cauſam reddit Vitr.

Sed id genus quid ita a populo Romano in urbe fieri non oporteat , exponam. quæq́ ſint eius rei cauſæ, & rationesnon prætermittam. Leges publicæ non patiuntur maiores craſsitudines, quàm ſeſquipedales conſtituiloco communi, cæteri autem parietes ne ſpatia anguſtiora fierent, eadem craſsitudine collocantur. lateritij uero (niſi diplinthij aut triplinthij, fuerint) ſeſquipedali craſsitudi- ne non poſſunt pluſquam unam ſuſtinere contignationem, in ea autem maieſtate urbis, & ciuium infi-nita frequentia, innumerabiles habitationes opus fuit explicare. Ergo cum recipere non poſſet area plana tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium altitudinis ædificiorum res ipſa coe-git deuenire.

60

Quod planis areis ad habitandum multitudo magna recipinonpoſſet, ad altitudinem ædificiorum peruen-tum est, ut quod in plano fieri non poſſet, id in alto commode fieret. Quare cum populares domus communi lo-co conſtruebantur, lege cautum erat parietes maiori craßitudine ſeſquipedali non eſſe, ne craſſitudo parietum maiorem aream occuparet. Siigitur uoluiſſent lateritios parietes conſtruere, oportuiſſet duplici, uel triplici ordine lateron parium uſos fuiſſe, quoniam ſiminori ac ſimplici unicoque latere erexiſſent, non potuiſſent am-plius, quam unamhabere contignationem; debiles enim crudilateres ſunt, nec poſſunt ſustinere onera: popu- lus autem Bomanus in altitudinem habitabat ob angustiam areæ, ideo leges non patiebantur lateritios eſſe parietes, quoniam maiorem aream occupabant. parietes ergo quidomum circundabant non erant lateritij. quæ res effecit, ut non adeo pulchrè eſſent populares domus, & propter multas contignationes, & materia-tiones, quibus utebantur, ut in altitudinem erigerent domos ſuas, ignibus erant ſubiectæ. Hinc Nero inex-tinguibilem ſane ignem Romæ excitauit, nec extingui potuit, niſi maiori parte urbis abſumpta. Hinc Vitr. { Niſi diplinthij aut triplinthij } ideſt duorum, aut trium ordinum planorum, uel in corij latitudinem inſtra-torum: plinthus enim laterem ſignificat, nos quoque craßitudinem parietum duorum uel trium quadrello-rum dicimus: parietes autem nostri, quoniam eos ex coctis lateribus ducimus, ideo firmißimi ſunt ſi unius & dimidij, uel duorum laterum ſunt. Illud autem obſeruandum eſt hoc loco. Vitruuium populares domus hic de-ſcripſiſſe per tranſcurſum, nā alibi de illis non meminit. priuatas autem domos ciuium, & nobilium ſexto libro deſcribit. { Cæteri autem parietes ne ſpatia anguſtiora fierent. } Cæteros parietes intelligit eos qui habita-tiones distinguunt, & in medianis partibus diſponuntur, nam ſupra de illis loquutus eſt, qui aream domus am-biunt, & circumcludunt.

10 20

Itaqve pilis lapideis, ſtructuris teſtaceis, parietibus cæmentitijs, altitudines extructæ contigna-tionibus crebris coaxatæ, & cænaculorum ſummas utilitates perficiunt, & deſpectationes. ergo me-nianis & contignationibus uarijs alto ſpacio multiplicatis populus Romanus egregias habet ſine im-peditione habitationes.

Pilæ lapideæ erectæ ſtructura coctorum laterum (ſic enim teſtaceum intelligo parietem) ex cæmentis factæ multas contignationes, quas nos ſolaria, autem palchos dicimus, ſuſtinebant, unde cænaculorum commo-ditas maxima & menianorum, ideſt podiorum uel mutulorum ad ſpectandum deorſum venuſtas egregia ui- debatur. Lex igitur optime conſuluit commoditati, unde Vitru. non ignarus legum, quatenus Architecto ſat eſt hoc quoque loco iudicatur.

30

Qvoniam ergo explicata ratio eſt, quid ita in urbe propter neceſsitatem anguſtiarum non patiantur eſſe lateritios parietes, cum extra urbem opus erit his uti, fine uitijs ad uetuſtatem, ſic erit faciendum.

Vbi ampla area, & libera eſt, quemadmodum extra urbem, tunc ad uetuſtatem hoc modo erit faciendu.

Svmmis parietibus ſtructura teſtacea ſub tegula ſubijciatur altitudine circiter ſeſquipedali, ha-beatq́ue proiecturas coronarum; ita uitari poterunt, quæ ſolent in hìs fieri uitia. cum enim in tecto tegulæ fuerint fractæ, aut a uentis deiectæ, qua posſit eximbribus aqua perpluere, non patietur lo-rica teſtacea lædi laterem, ſed proiectura coronarum reiiciet extra perpendiculum ſtillas, & ea ratio- ne ſeruauerit integras lateritiorum parietum ſtructuras.

40

Hunc locum Palladius lib. primo clarius explicando ſumpſit, dicens. Quod ſi lateritios parietes in præto-rio facere uolueris, illudſeruare debebis, ut perfectis parietibus in ſummitate quætrabibus ſubiacebit, ſtructu ratestacea cum coronis prominentibus fiat ſeſquipedali altitudine: ut ſicorruptæ tegulæ, aut imbrices fue-rint, parietes, non poſſint stillicidia penetrare perpluuiam. Vitr. structuram illam teſtaceam cum prominen-tibus coronis, loricamuocat: proiecturas autem coronarum, intelligit prominentias ſuperioris parietis ad ar-cendosimbres. has igitur ex cocto latere fieri debere monet, nam facilius imbribusdurat, quàm lateritiæ ſoli exſiccatæ.

De ipſa autem teſta ſi ſit optima, ſeu uitioſa ad ſtructuram, ſtatim nemo poteſt iudicare, quòd in tempeſtatibus, & æſtate in tecto cum eſt collocata, tunc ſi firma eſt, probatur . Nam quæ non fue rit ex creta bona, aut parum erit cocta, ibi ſe oſtendet eſſe uitioſam gelicidiis e pruina tacta. ergo quę non in tectis poterit pati laborem, ea non poteſt in ſtructura oneri ferendo eſſe firma . Quare maxi-me ex ueteribus tegulis tecti ftructi parietes firmitatem poterunt habere.

50

Tegulæ ueteres uidentur iam probatæ. quare utiliter, & ſecure ponuntur in structura, bene cocti, & ex creta bona lateres eligidebent. de quibusſupra. Quoniam uero aut impenſæ parcebant Romani, aut angu-ſtiæ locorum inſeruiebant, ſæpe craticios parietes in medianis partibus diſponebant. quamrem improbat Vitr. ſed cum neceßitate fieri oportebat, ut parietes huiuſmodi ſtruerentur. leges & regulas ponit, ut commode fiant, inquit igitur.

Cratitii uero uelim quidem neinuenti eſſent. quantum enim celeritati, & laxamenti loci proſunt, tanto maiori, & communi ſunt calamitati, quod ad incendia ( uti faces ) ſunt parati. Itaque ſatius eſſe uidetur impenſa teſtaceorum in ſumptu, quàm compendio cratitiorum eſſe in periculo. etiam qui ſunt in tectorijs operibus r@nas in ijs faciunt arrectariorum, & tranſuerſariorum diſpoſitio-ne. Cum enim linuntur recipientes humorem, turgeſcunt, deinde ſicceſcendo contrahuntur, & ita extenuati diſrumpunt tectoriorum ſoliditatem.

60

Vitia cratitiorum parietum damnat. Cratitij parietes ligneis cratibus, aut cannis in modum cratis inſertis, & plene intercurſantibus constant, ut ait Pbilander. Arrectæ enim, & tranſuerſæ cannæ ſtruebantur, lu-toque illinebantur tectorio opere, quæ res maxime uitioſa erat, unde parum commodi, multum periculi ine-rat in ea ſtructura. Sed de tectorio opere, & illinendis parietibus libro ſeptimo cap. 3. vitr. copioſe.

Sed quoniam nonnullos celeritas, aut inopia, aut impendentis loci deceptio cogit, ſic erit fa- ciendum. Solum ſubſtruarur alte ut ſint intacti ab rudere, & pauimento; obruti enim in his cũ ſunt, uetuſtate marcidi ſiunt; deinde ſubſidentes proclinantur, & diſrumpunt ſpeciem tectoriorum.

10

Cratitius paries non debet tangere rudera, & pauimenta, nec in ipſis obrui, quoniam marceſcit uetustate. humor enim afficit eum, unde corruptus ſbuſidet, ſubſidendoq́ue procliuem facit, unde facile diſrumpitur ſpe-cies tectoriorum.

De parietibus, & apparatione generatim materiæ eorum, quibus ſunt uirtutibus, & uitijs, quem-admodum potui, expoſui.

Lateritios, testaceos, cratitios, lapideos, cæmentitios, & marmoreos parietes fieri diximus, uirtutes, ui-tiaq́ue explicauimus, comparationes materiæ, & ſtructuras oſtendimus, quare ad contignationes, & copias earum merito accedemus. Vnde Vitr.

20

De conſignationibus autem, & copijs earum, quibus comparentur rationibus, & ad uetuſtatem non ſint infirmæ, uti natura rerum monſtrat, explicabo.

De materie cædenda, & de arborum quorundam proprietatibus. # Cap. IX.

Materies cædenda eſt a primo autumno ad id tempus, quod erit antequàm flare incipiat Fauonius.

De materia loquitur hoc loco Vitr. tribus uero partibus negotium abſoluit: primo de cædendi tempore, poſt de cædendimodo, demum de uirtutibus, & poteſtatibus ſingularum arborum docet, multaq́ue pbiloſo-phorum more diſſerit non indigna. Nos ante oculos ( ut ſolemus ) rem uniuerſam ponemus. Conſideranda igitur hæc ſunt, tempus cædendi, modus quoque adſeruandi ubi cæſæ fuerint, uſus etiam & comparatio partium & totius. quæ omnia iam copioſe ac diligenter a Leone Baptista Alberto collecta ſunt, ut ego nihil addere ad ea poſſim. quare gratias illi habeo immortales, & uerba eius apponam. inquit igitur libro ſecundo cap. quarto. Veteres igitur, & in primis Theopbrastus ſcindere arborem, præſertim abietem, & piceam, & pinum iubent ubi primum germinaſſe, tenerosq́ue caudices prompſiſſe occæperint. ubi & propter humoris exu berantiam facilem corticem amouiſſe poßis; eſſe tamen aliquas poſt uindemiam, quæ cæſæ commodiores ſint, uti est acer, ulmus, fraxinus, tilia. Robora item ſi cædantur Vere fieri teredinoſa attestantur. At eadem ſi cædantur Bruma fieri, ut neque uitientur, neque pandantur. & faciat ad rem, quod adnotarunt materiã quidem, quæ per brumam flante borea cædatur, etiam uirentem, belliſſimè & propè immunem fumo ardere. Quæ res inditio eſt humore ſuccoſam eſſe; non crudo, ſed digeſto. Vitruuio placuit materiam cædi a primo au-tumno uſque antequàm flare incipiat Fauonius. Heſiodus quando Sol noſtrum in caput pendens multa inferue-ſcit ui. & hominum inde color fuſcatur. tunc meßis instat. Cum uero decidere folia cœperint, tu ſyluam cæ-dito. At Cato rem totam ſic moderatur. Materiem inquit, ſi robur ſit, cædito ubi ſolstitium fuerit. Nam ad brumam ſemper intempestiua eſt. Cætera materies, quæ ſemen habet, cum maturum fuerit, quæ non ha-bet, cum libuerit. Quæmaturum, & unà uiride habet, tunc cædito, cum ſemen exciderit. # Vlmum uero cum cadunt folia. Et referre plurimum aiunt, qua Luna ferrum adigas. Namque tantam quidem uim lu-nationum eſſe in eiuſmodi rebus ferro attingendis putant cum cæteri, tum in primis Varro, ut etiam qui ton-dantur Luna decreſcente fieri confeſtim caluos aſſeuerent. Sed cædi oportere materiem periti omnes admonẽt Luna deficiente. Nam tunc admodum exbaustam eſſe arboris statuunt craſſam illam pituitam, quæ quidem ad citam putredinem imbuendam perprona ſit, Lunaq́ue isthac cæſam carie non infeſtari repertum eſt. Hinc est, quod aiunt, frumenta ut uendas metito Luna pleniore: Nam & ipſa tunc admodum plena ſunt. Vt uero adſerues metito Luna ſitiente. Constat etiam frondes arborum Luna decreſcente præparatas non putreſce-re. Diem uero cædendis arboribus commodam putat Columella a uigeſima uſque ad trigeſimam conſeneſcen-tis Lunæ. Vegetio ſcindi arborem placuit a quintadecima, uſque ad uigeſimam ſecundam Lunam. hincq́ue re ligionem ortam putat, ut pro æternitate his tantum diebus celebrent, quod per eos cæſa æternum durent. Ad dunt & Lunam obſeruandam ut occidat. At Plinius optime cædi arborem putat Cane maxime oriente, Luna-q́ue coeunte; qui dies interlunium uocatur. & noctem ducit expectandam eius ipſius diei, quoad Luna ſub ter-ra ſit. Huius reirationem Aſtronomi eſſe prædicant, quod ui Lunæ omnis rerum humor commoueatur. Ergo bumore Lunam uerſus ad ultimas radicis fibras aut retracto, aut destituto cætera materies purgatior relin- quitur. Atque bæc de cædendi tempore. Demodo autem ſic. Addehis, quod multo fideliores putant fu turas, ſi non statim proſternantur, uerum circumcidantur, ut stantes ſic areſcant. Quin & abietem arborum alioquin contra humoris contagionem haud quaquã firmiſſimam, ſi Luna decreſcente decorticetur, futuram affirmant, ut aquis non corrumpatur. Sunt qui attestentur, robur, & quercum graues materias, quæ aquis natura ſubſidant, ſi circundantur uere primo, & post amiſſam frondem prosternantur, reddi ut aquis ad diẽ uſque nonageſimum adnatent. Alij amplius concidiſtantis arboris craſſitudinem iubent ad mediam uſque me dullam, quo ſanies, & malus ſuccus ſtillando effuſius depleatur. His addunt ne ullam ſternas arborem do-landam, aut ſecandam ante ſuos editos fructus, & ſeminis maturitatem. perciſam inde arborem ut præſertim quæ fructum ferat, nudari penitus cortice admonent oportere, nam facile quidem ſub libro dum cortice opertæ ſtent, contaminantur. Nunc de cæſæmateriei cuſtodia, ac lenitione, deque aduerſus futuros morbos re-medijs, atque apta collocatione dicendum. Cæſam materiam habere conditam oportet loco ubi graues ſo-les, & aeres uentorum afflatus non appellant, & præſertim quæ ſponte dantur, umbra penitus conteſtas eſſe oportet. Quin & buius gratia fimo illinitæ maxime bouillo, ueteres Architecti obſeruarunt. id ea de re fieri Theophraſtus diſſerebat, quod circumcluſis egreſſibus, concreta pituita, immodicaq́; uaporum uis per me-dullam ſenſim instillet, atque reſpiret; quo fit ut cætera ligni ſiccitas ſicciſcendo coæqualibus condenſetur; ſtan tes item cacumine, quàm inuerſo commodius ſiccari arbitrantur. Tum & contra uetuſtatem, ac futuros mor bos uana adhibeant remedia. Theophraſtus defoſſam materiem multo denſari arbitratur. Cato iubet cæſam materiem amurca illiniri, quo a tinea, & carie immunis ſit. Quæ aquis, & mariuitientur, pici tutari in prom ptu eſt. Referunt & ligna, quæmacerata ſint amurca, nullo fumi tædio ardere. Ad labyrintbum Aegy- ptium poſitas eſſe trabes ex ſpina Aegyptia incoctas oleo ſcribit Plinius. Viſco inquit Theophrastus illitam materiam non ardere, Neque hoc prætermittam. Extat apud Gellium ex annalibus Quinti Claud. turrim li-gneam ad Pyreum, quod eam Archelaus Mitridatis præfectus multo alumine obliniſſet, Sylla oppugnante minime arſiße. Sunt præterea quæ modis uarijs denſentur, & contra tempestatum iniurias corroborentur. Nam citream quidem materiem condunt terra, & illiniunt cæra, imponuntq́; aceruis frumenti ſeptenis die-bus, totidem intermiſſis. Quo fit ut cum firmior, tum & ad opus commodior reddatur. Mirum enim in modum ponderi detrabitur. Hancipſam etiam ſiccatam mari duritiem acquirere affirmant. ſpißam & incor ruptibilem Caſtaneam aquis maris purgari constat. Ficum. Aegyptiam ſcribit Plinius ſtagno immergunt, ut ſiccetur, atque læuigetur. nam ea quidem prius aquis ſubſidit. Nostros fabros lignarios uidemus aquis, & & luto ſubmerſam, qua præſertim torno utuntur, materiam ſeruare dies triginta, quod maturius exſicca-tam, & fieri ad omnes uſus habiliorem putant. ſunt qui affirmant materiem quam ( ſi adhuc uiret) defodias in bumido æternam eſſe: ſed ſiue defodias, ſiue illitam lucisve conditam ſerues, banc in ſententiam periti om-nes conueniunt, ut niſi poſt trimeſtre tangi curent: Denſari enim, & quandam quaſi maturitatem firmitatis imbuiſſe oportet priuſquam in opus producatur. ſic habitam iubet Cato eximi, produciq; ad Solem Luna de-creſcente, & post meridiem, decreſcentisq́; Lunæ ipſius quatuor proximos dies, quibus plena fuerit, impro-bat, admonetq́; ne austro flante educatur, & cum eduxeris cauendum ne trahas per rorem, ne ue rorulen-tam, aut gelidam, aut non uſque quaque ſiccam doles, aut profindas ſerra. His expeditis de uſu, natura, & potestate arborum dicam. Materiem uiſus est putaſſe Theophraſtus: non ante triennium bene exſiccatam fore ad aſſeres præſertim & ualuarum uſum. operi ædificiorum commodiſſimas putant arbores has, cerrum, quercum, robora, æſculum, populum, tiliam, ſalicem, alnum, fraxinum, pinum, cupreſſum, oleaſtrum, oleam, castaneam, laricem, buxum. & cedrum. Item & bebenum, & item uitim. Sed his omnibus uaria est natu-ra, & proinde uarijs uſibus accommodandæ, nam aliæ ſub diuo cæteris præstant, aliæ in umbra ſeruantur, aliæ nitent aere, aliæ dureſcunt inter aquas, & defoſſæ æterniores ſunt. Iccirco bæ laminis, aſſeribus, ſculpturis, inteſtinisq́; operibus, alteræ tignis, & trabibus, reliquæ ſubdiualibus pauimentis ferendis, & operimentis habendis exiſtunt firmiores, & præſertim alnus fluuialibus, & palustribus palationibus fundamentorum om nes exuperat, & humoris patientiſſima eſt. Eadem in aere, & ſolibusnon durat. Contra, æſculus impatiens. eſt bumoris, vlmus aere, & in propatulo denſatur, alibi panditur, & non perſistit. Picea & item pinus ſi terra obruantur æterna ſunt. At robur quidem ſpiſſa, & neruoſa ſit, & denſa, mmutisq́, foraminibus prædi-ta humorem non reccipiens terrenis quibusq́; ædiſicationibus perquam aptiſſima eſt, maximeq́; poſita ut fe-rat pondera erit. tum quidem pro columna admodum ualidiſſima. Verum huic natura; cum tantam immiſe-rit duritiem, ut perterebrari nequeat niſi madefacta, tamen affirmaut ſupr a terram eſſe inconſtantem, & ri- moſam fieri, & contorquere ſe ſe; eandemq́; etiam aqua marina facile corrumpi. id oleæ, & ilici, & oleaſtro, quæ cæteris in rebus cum robore conueniunt, non accidit, ut aquis eommacerentur. Quercus nullo ſenio con-ficitur, quia intimum ſuccoſa eſt, & propè uti uirens ſit. Fagum item, & iuglandem aquis non uſque corrum pi, & inter principales, quæ diffodiantur annumerant. ſuber item ad uſum columnarum, & pinus ſilueſtris, & morus, & acer, & vlmus non inutiles ſunt. Trabeationibus, & tignis aptam putat Theophraſtus nu-cem euboicam: quod ea quidem antequam rumpatur, ſonitu ſignum det. Exq́; eo factum olim, ut ex balneo apud Antandrum, qui inerant omnes incolumes ab ruina tectorum ſecuta effugerint, ſed omnium optima abies. Nam cum proceritate, & amplitudine primaria ſit, tum rigore naturali contenta non facile oneribus preſſantibus flectitur, ſed directa, inuictaq́; permanet. Adde quod facilis est & parietibus ſuo pondere non moleſta. Huic uni plurimæ adſcribuntur laudes. plures de ſe præſtare utilitates affirmant. Vnum tamen illi eſſe uitium non negant, quod perfacile ad ſe flammis admittat, atque ignibus infenſa ſit. Huic non poſtpo-nitur cõtignandis ædibus cupreſſùs, arbos alioquin eiuſmodi ut inter noſtras arbores primariã, et pr æcipuã ſibi laudem uendicet. Hanc ueteres inter clariſſimas computabant, non ultimam ab cedro atque ebano. Cupreſ-ſumq́; apud Indos propè inter aromata uenerantur, & merito id quidem laudent, qui velint Amoniam, Cbiã, & Cyrenaicam, quam eſſe æternam prædicat Theophr. Verum odore, nitore, robore, magnitudine, rectitudi-ne, perennitate. his omnibus in laudibus quam tu illi arborem comparabis? Cariem, & uetuſtatem nihil ſen-tire cupreſſum affirmant, & rimam ſponte haud quaquam capere: ea nimirum de re Plato leges publicas, atque inſtituta in ſacris ponendas cenſebat tabulis cupreſſinis, quod fut uras forte æterniores putabat, quàm ære. Hic locus admonet, ut referam memoratu digna, quæ de cupreſſu ipſe legerim, & uiderim: ualuas cu- preſſeas in templo epheſiæ Dianæ annos duraſſe quadring entos teſtantur, & eas ſeruaſſe nitorem, adeo ut no-uas perpetuò diceres. Nos Romæ Petri baſilicam uidimus, cum ab Eugenio Pont. Max. ualuæ restitueren-tur, ubi hominum manus iniuriam rapiendo argento, quo olim fuerunt ueſtitæ, non intuliſſent, ſolidas, & in-tegerrimas annos plus quingentos quinquaginta perduraſſe: Nam ſi rectè annales Pontificum urbis Romæ interpretamur, tot ab Adriani tertij Pontificis temporibus, qui eas poſuit ad quartum Eugenium ſunt. Ita-que contignationibus faciendis abietem probant: & cupreſſum una re fortaßis præferunt, quod ſit æternior. ſed eſt abiete grauior. Probant & pinum, & piceam. Pinum enim abiete perſimilem eſſe contra iniectum pondus reniti putant. ſed inter pinum, atque abietem cum cætera, tum hoc intereſt, quod teredine abies eo læ-ditur minus, quo eſt pinus quidem ſucco, quam abies dulciori: ego nulli poſtponendum puto laricem. Hanc equidem structurarum pondera firmiſſime, & diutiſſime ſuſtentaſſe, cum alibi, tum apud Venetias ex uetu- ſtis ſori operibus adnotaui. Atqui eam quidem de ſe præstare utilitates cunctas quas cæteræ præſtant ar-bores affirmant. Neruoſa eſt uirium tenax, in tempeſtatibus firmißirna, aduerſus cariem illæſa, vetus opinio hanc contra ignium iniurias inuictam, & propè illæſam perſiſtere. Quia & obijciendos ex larice aſſes eo uer-ſus, unde ignium aduentitium malum extimeſcas iubent: ſed nos eam uidimus incenſam ardere, tamen ita ut flammas dedignari, easq́; uel ſe ab ſe diſcutere videatur. Vnum habere conſtat uitium, nam aquis marinis red ditur teredini obnoxia. Inutiles trabeationibas fori prædicant robora, & olea, quod grauia ſint, quod cedant ponderi, & propè ſponte ſua deflectantur, tum & quæ facilius franguntur, quàm findantur, ad iſtos trabea-tionum uſus utilia non ſunt, uti eſt olea, & ficus, & tilia, & ſalicta, & buiuſmodi: mirum, quod de palma aſſeuerant, contra ſuper impoſitum pondus reniti, & in diuerſum curuari, ſubdiualibus trabeationibus, & tecturis iuniperum omnibus præferunt, & buic (ait Plinius) eandem eſſe naturam, atq; cedro, ſed ſolidiorẽ. Tum & oleam infinitam habere æternitatem prædicant, & buxum etiam inter primarias annumerant. Caſta-neam quidem, tametſi pandat, & torqueatur, non tamen in his operibus, quæ ſub diuo eſſe oporteat, recu-ſant: Probant & in primis oleaſtrum, ea maxime re, qua & cupreſſum, quod cariem non ſentiat; quo in nu-mero ſunt arbores, quibus inſitus & infuſus unctuoſus, & gummoſus ſuccus eſt, præſertim amarus. Eiuſ-modi enim uermen negant admittere, & aduentitias humiditates excludere in promptu eſt. contrariam ijs putant materiem omnem, quæ dulci ſit ſucco prædita, & quæ facile incendatur. Ab his tamen excipiunt oleam, & oleaſtrum. Cerrumautem & fagum natura imbecillem eſſe contra tempeſtates, & non peruenire ad uetuſtatem affirmat Vitr. Plin. Quercum item celeriter (ait) marceſcere. Ad reliqua uero intestina ope-ra ualuarum, lectorü, menſarum, ſubſelliorum, & eiuſmodi abies egregia eſt. præſertim quæad Alpim Italiæ montem excreſcat. Nam hæc arbos natura eſt ſicciſſima, & glutinum perquam tenaciſſima. est & picea, & cupreſſus his rebus percommoda. Fagum fore alioquin fragilem prædicant, ſed capfis, lectisq́; utilem, & in tenuiſſimas ſecari laminas. Secari quoque, & ilicẽ aiunt belliſſime. inutiles etiam ad aſſeres habendæ ſunt Iuglans, quòd facile frangatur, ulmus, fraxinusq́; , nam hæ tametſi lentæ, facile tamen panduntur. Verum obedientiſsimam eſſe omnium in opere affirmant ſraxinum: ſed nucem demiror non multo eſſe in antiquorum monitis celebratiorem; Quando ea quidem (ut uidere liceat) cum ad cæteros pleroſque uſus, tum maximè aſ-ſeritijs operibus admodum habilis, & pertractabilis est. Morum laudant cum ob eius æterititatem, tum quod nigreſcat uetuſtate indies, & fiat gratior. Valvas memorat Theophr. conſueuiſſe diuites ponere ex loto; ili-ce, buxove vlmum quod rigorem firmiſſime aſſeruet, ideo portarum cardinibus utilem ducunt, ſed permutari iubent oportere, ut ſit radix ſuperior inuerſo cacumine. Cato uectes aquifolios, laureos, atque vlmeos fieri iubet. clauiculis cornum comprobant. Gradus ad ſcalas orno, atque. acere ponebant: pinus, picea, vlmus ad aquarum ductus intercauabantur. Sedhaſce niſi terra contegas, ociſſime ſeneſcere aſſeuerant. Cæterum or-nandis ædibus laricem fæminam, quæ colore ſimilis est meli, compertum habent in tabellis pictorum eſſe im-mortalem, & nullis rimis fißilem. Præterea quia ei nerui non inſint tractim, ſed cæſim: iccirco ad ſimulachra Deorum efficienda utebantur: tum & utebantur loto, ac buxo, & cedro, & item cupreſſo, & craßiore olex-rum radice. Aegyptiaq́; perſica, quam eſſe loto ſimilem referunt. Torno autem ſi quid terete reddidiſſe opus erat fago, moro, terebintbo, & in primis buxo omnium ſpiſſiſſima. & egregie tornatili, & ebano omnium gra-cillima utebantur. Neque ſignis, & tabulis efficiundis aſpernabantur populum albam, & item nigram, & ſalicem, & carpinum, & ſorbum, ſambucum, & ficum, quæ arbores cum ſiccitate, & æquabilitate ad exci-pienda, ſeruandaq́; pictorum glutinamenta & illinimenta utiles ſunt. Tum ad formas exprimendas ductibi-les quidem atque admodum faciles. veruminter haſce omnium mollißimam extare tiliam in promptu eſt. Sunt qui ad ſigna conſicienda iuiubam comprobant. His contraria eſt robur, quandoquidem inter ſe, & cum alijs omnibus eiuſmodimaterijs inſatiabilis omnino, & omnis glutinis aſpernatrix ſit. Idem uitium eſſe omni-bus lacbrimoſis, & criſpis aiunt, ut omne genus glutinamenti abdicent. Raſile itidem, atque denſum quodq́ue lignum ægre cobæret glutino. Quæ item diuerſa ſunt natura, uti est edera, laurus, tiliaq́; , quod calidæ ſint, cum his quæ humectis locis naſcuntur: quod eiuſmodi omnes frigidæ natura ſint, diu glutino non cohærent. Vlmus, fraxinus, morus, ceraſusq́; , quod ſiccæ ſint cum platano, & alno, quæ madidæ nat ura ſunt, non conueniunt. Quin & tantum abfuit apud maiorcs, ut natura inter ſe non congruentia, & contraria glutino connecterent: vt etiam ſimul non iugata, ſed hærentia uetuerint coagmentari. hinc illud Vitruuij, quod æſculeos quidem axes admonet quernis non iungendos. Verum ut de ijs omnibus ſummatim & comparatione quadam referam apud omnes autbores conſtat, infœcundas arbores firmiores eſſe fertilibus, ſylueſtres & manu, ferroq́; non cul- tas duriores eße domeſticis. Nam ſyluestres quidem in morbos incidere, quibus interimant, negat Theoph. do-meſticas uero. & maximè, quæ fructus ferant, grauiſſimis eſſe obnoxiasmorbis prædicant. Et inter feraces præcoques ſerotinis, & dulces acutis eſſe imbecilliores, ſtatuunt, & inter acutas, atque aſperas ſolidiores pu-tant eas, quæ fructus acerbiores, rarioresq́; edant. Quæ alternis annis promunt, & quæ penitus ſteriles ſint feracibus nodoſiores ſunt, & iſtarum, quo quæq; breuior, eò difficilior: & ſteriles magis creſcunt quàm fer-tiles. Addunt & eas, quæ in propatulo, & nullis neque montibus tectæ, neque ſyluis, ſed crebris uentis, & tempeſtatibus agitatæ creuerint firmiores illas quidem, craßioresq́; eſſe, ſed breuiores, nodoſioresq́; , quàm quæ in conualle, & loco a ventis tuto excreuerint. Tum & arbores ortæ in locis humidis, atque opacis mol-liores putant, quàm quæ in apricis, atque ſiccis coaluerint. & quæ ad boream naſcantur aptiores eſſe, quàm quæ a borea ad auſtrum declinent: & quæ locis a ſua natura ſint alienis natæ, non ſecus, atque abortiuas reſpuunt: & meridianas quidem prædurasfore, ſedmedullis contorqueri, & minus coæquabiles præſtare ſe ad opus exequendum. Præerea aridas natura, atque ad creſcendum tardas robuſtiores eſſe, quàm quæ laxæ, & fœcundæ ſint. Namque in his fœmineam, in his uero alteris maſculinam eſſe naturam putabat Varro. & candida quæq; ligna minus eſſe denſa, & magis trac̃tabilia, quàm quibus color quiuis infuſus ſit. Et pon-deroſa quidem omnis materia ſpißior, duriorq́; leui eſt: & quo quæque leuior, eò est fragilior; & quo criſpior eò aſtructior. tum quibus natura dederit, ut diutius inuita uigeant. dediſſe etiam, ut abſciſſæ tardius corrum-pantur. omni etiam in ligno, quo minus medullæ ineſt, eo natura illi acrior, & robuſtior eſt. Quæ partes ad medullam proximiores ſunt duriores eæ quidem cæteris, ac denſiores ſunt. Quæ cortici propinquiores ſunt, neruo tenaciore ſunt. Etenim in arboribus, ueluti in animante pro cute eſſe ſtatuunt extremum corticem, pro carne id, quod ad cutem ſubest, pro oſſe id, quod ad medullam circum obuoluitur; & nodos in plantis perſimi-les eſſe neruis putabat Ariſt. Ligni partem omnium peſſimam alburnum deputant, cum alias ob res, tum quod teredmibus infenſa ſit. Adde his, quod partes materiæ, quæ dum ſtaret arbor ad Solem in meridie uerge-bant, aridiores erunt cæteris, & graciliores, tenuioresq́; : tamen denſiores, habebuntq́; medullam iſta ex par-te cortici uiciniorem: & quæ item partes telluri, & radicibus fuere finitimæ ſtabunt illæ quidem cæteris gra-uiores. Huius ſignum quòd aquis ægre adnatabunt. Et arboris cuiuſque pars media criſpior, & maculæ uti-cumq; ſint, quo radicibus adiunctiores eo anfractiores. intimas tamen quaſque partes ſupernatibus conſtan-tiores, & commodiores ducunt. Verum in arborum generibus comperio aliquas, de quibus optimi ſcriptores longè miranda referant. Nam uitem quidem ſæculorum æternitatem ſuperare affirmant. Iouis ſimulachrum factum ex uite in vrbe Populonia ad Cæſaris tempora conſpiciebatur ſæculis permultis incorruptum, neque ulli eſſe ligno naturam penitus æterniorem omnes prædicant. In Arriana Indorum regione haberi uites tam craſſas ait Strabo, ut eius truncos homines uix amplexentur bini. Apud Vticam tectum ex cedro stetiſſe an- nos mille ducentos octo & ſeptuaginta tradidere. In Hiſpania templo Dianæ trabes ex iunipero ab anno du-centefimo ante excidium Troiæ uſque ad Hannibalem dur aſſe teſtantur. Atqui cedro quidem mira est natu-ra, ſi (uti ferunt) una bæc arbos clauum non tenet. In montibus qui ad Eenacum ſunt abietis genus regnat, quo ſi feceris uas, ni prius oleo perunxeris, non continebit uinum. Hactenus de Arboribus. Nunc ad Vit.

30 40 50 60 10 20 30 40 50 60 10 20 30 40 50 60 10 20 30 40

Materia cædenda eſt a primo autumno ad id tempus, quod erit antequam flare incipiat Fa-nonius. # Hoc est a Septembri ad Februarium, poſt quem menſem Zephirus ſpirat.

Vere enim omnes arbores fiunt prægnantes, & omnes ſuę proprietatis uirtutem efferunt in fron des, anniuerſariosq́; fructus. Cum ergo inanes, & humidæ temporum neceſsitate fuerint, uanæ fiunt & raritatibus imbecillæ.

Cauſam reddit cur eo tempore cædendæ ſint àrbores, & non uere: Quia vere uirtus omnis in frondes emit- titur, truncus uero, cuius uſus requiritur, inanis, & imbecillus redditur. quod probat a ſimili.

50

Vti etiam corpora muliebria cum conceperint, a fœtu ad partum non iudicantur integra, neque in, uenalibus ea, cum ſunt prægnantia, præſtantur ſana; ideo quod in corpore præſeminatio creſcẽs, ex omnibus cibi poteſtatibus detrahit alimentum in ſe, & quo firmior eſſicitur ad maturitatem par-tus, eo minus patitur eſſe ſolidum id ipſum, ex quo procreatur. Itaque edito ſœtu, quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur, cum ad: diſparationem procreationis eſt liberatum, inanibus & pa-tentibus uenis in ſe recipit, & lambendo; ſuccum etiam ſolideſcit, & reddit in priſtinam naturæ firmitatem.

Palleſcit mulier cum uterum gerit, & multis malis obnoxia est: defectus ſæpe ſentit, & multa patitur, imbecillisq́; quodam modo constat. Si vero Vulpianus iuriſconſultus aliter ſentire uidetur pand. lib. 21. hoc eſt ut ingenioſe Philander notat, quod Vitr. prægnantem uolebat eſſe imbecillem, & ad munia obeunda ine-ptam, quod embryo detrahat in ſe alimentum. Vulpianus uero intellexit non morboſam, ideſt non redhiben-dam. Nam cum eſſet edictum Aedilium curulium, ut qui uenderent, certos facerent emptores, ſi quid morbi aut uitij ineſſet, contra qui feciſſet, re improbata cogipoſſet habere id, quod ante habuerat: certe qui præ-gnantem uendiſſet, nec emptori dixißet: tamen edicto cogi non poterat mancipium recipere. Id redhibere di-cebant. Vnde redhibitio uocata.

60

Eadem ratione autumnali tempore maturitate ſructuum flacceſcente fronde, ex terra recipientes radices arborum in ſe ſuccum, recuperantur & reſtituuntur in antiquam ſoliditatem. At uero aeris hyberni uis comprimit, & conſolidat eas, per id (ut ſupraſcriptum eſt) tempus.

10

Poſtquam neque frondes, nec fructus amplius indigent alimento, illud alimentum, quod in frondes, & fru-ctus uertebatur, trabitur a trunco. qui propterea priſtinam recuperat firmitatem, quæ hyeme conſeruatur; nam frigore comprimitur, & conſolidatur.

Ergo ſi ea ratione, & eo tempore, quod ſupra ſcriptum eſt, cæditur materies erit tempeſtiua.

Concludit quod uolebat, postquam & medicus, & Philoſopbus uideri uoluit.

Caedi autem ita oportet, ut incidatur arboris crasſitudo ad mediam medullam, & relinquatur, uti per eam exſicceſcat ſtillando ſuccus.

Modum oſtendit materiæ cædendæ, circuncidi ſtipitem monet, uſque ad mediam medullam, & relinqui ere-ctam arborem uti ſuccus ex ea præciſione stillet. Neuero quis putet ſuccum omnem exhauriendum eſſe, decla rat de quo intelligat.

20

Ita qui ineſt in his inutilis liquor effluens per torulum, non patietur emori in eo ſaniem, nec corrumpi materiæ qualitatem. Tum autem cum ſicca, & ſine ſtillis erit arbor, deijciatur. & ita erit optima in uſu.

Inutili bumore tanquam ſanie, uel pituita exſiccato, uiuida lignorum poteſtas ſine ſuperfluitate relinquitur, ac propterea non eſt putredini obnoxia. quando igitur non amplius defluet, tunc deijcienda est arbos, ſed ne hoc etiam ſimilitudine, ac ratione aliqua carere uideatur, probat Vitr. experimento quodam.

Hoc autem ita eſſe licet animaduertere etiam de arbuſtis. Ea enim cum ſuo quæque tempore ad imum perforata, caſtrantur, profundunt è medullis, quem habent in ſe ſuperantem, & uitioſum per fo-ramina liquorem, & ita ſicceſcendo recipiunt in ſe diuturnitatem. Qui autem non habent ex arbori-bus exitus humores, intra concreſcentes putreſcunt, & efficiunt inanes eas, & uitioſas: Ergo ſi ſtan- tes & uiuæ ſicceſcendo non ſeneſcunt, ſine dubio, cum eædem ad materiam deijciuntur, cum ea ratio-ne curatæ fuerint, habere poterunt, magnas in ædificijs ad uetuſtatem utilitates.

30

Atque bæc ſatis de cædendi modo, & ratione; nunc ad uires, & poteſtates arborum tranſit.

Eae autem inter ſe diſcrepantes, & diſsimiles habent uirtutes, uti Robur, Vlmus, Populus, Cu-preſſus, Abies, & cæteræ, quæ maximè in ædificijs ſunt idoneæ, Namque non poteſt id Robur, quod Abies, nec Cupreſſus, quod Vlmus, nec cæteræ eaſdem habent inter ſe naturæ rerum ſimilitates, ſed ſingula genera principiorum proprietatibus comparata, alios alij generis præſtãt in operibus effectus.

Diſſimiles arborum naturas eſſe dixit, probauitq́ue ab effectu, quoniam non id poteſt Robur, quod Abies, nec Cupreſſus, quod Vlmus, qui quidem effectus ex natura principiorum, & permixtione deducitur. Non poſ-ſe autem id arborem unam, quod alia poteſt, probare incipit in ſingulis ex principiorum cuiusque ratione.

40

Et primum Abies aeris habens plurimum, & ignis, minimumq́ue humoris, & terreni, leuioribus rerum naturæ poteſtatibus comparata non eſt ponderoſa, Itaque rigore naturali contenta, non cito flectitur ab onere, ſed directa permanet in contignatione, ſed ea, quod habet in ſe plus caloris, pro-creat, & alit termitem, ab eoque uitiatur.

Calor ſiccitatem, ſiccitas rigorem inducit, rigor autem inflexibilitatem, unde Abietis poteſtas leuioribus elementis conſtans, leuiorum effectus parit, unde dicit Vitr. eam uerniculum generare, quo uitiatur.

Etiamqve ideo celeriter accenditur, quod quæ ineſt in eo corpore raritas, aeris patens acci-pitignem, & ita uehementem ex ſe mittit flammam.

Abies quod ab bumo in altum eat, (e cunctis enim amplißima eſt, & fœmina etiam prolixior,) ſuperetq́ue alias arbores dicta est, cauſa eſt, quia rectos habet poros, & pinguem humorem, qui innato calore facile ebul lit. Adde quod in montanis, & frigidis frequentius oritur, ideoq́ue ab loci uapore, frigiditateq́; adiuuatur, ex euaporantibus enim locis ad radices emittuntur uapores, & ex pingui humore intra stipitem frigore con-creto facile aſcendit, & quod pulcbrum eſt naturæ opus, ſingulis annis ramuſculos quinos promit, ex quibus qui medius eſt, arboris proceritatem facit, efficitur enim pars media stipitis, & amplius reliquis in altitudi-nem fertur, cæteris æque mter ſe concreſcentibus: Recentes & pullulantes illi ramuſculi in extremitate albam reſinam exudant, quæ tempore cogitur, & concreſcit, quod ſi cædatur ea parte, qua ramuſculi erumpunt, pe-rit, emoriturq́; arbos tota. Cuius rei cauſa eſt raritas, e qua caloris innati uis efflatur, & cadentibus etiam imbribus putreſcit, ſcinditur autem Abies mirum in modum, & accenditur. Sed dolabilis, & apta ædificijs cernitur, ſi uero adſeruari uelit, aut ſemper in ſicco, & libero aere, aut ſemper in aqua iacere debet, nam cum alternis uicibus, modo humenti, modo exſiccato loco ponitur, quàm citisſime putreſcit. Areſcente Abie-te ceſſat odor, qui in uireſcente ob reſinam maxime ſentiebatur; ſi excauatur, non reddit ſonum, raritas enim aerem ſonorum effectorem, non continet, Vnde Muſicorum inſtrumentorum uentres ex Abiete non conficies, tabellas autem illis ſuper impoſitas commode facies, aer enim in cauitatibus in ſtrumentorum incluſus per eas, ut potè raras, cum ſono ſuauiter exit, ex hoc item ligno ſigilla ne facito, quia paruos angulos non admittit. Ra ritas enim, & mollities angulos paruos eſſe non ſinit. Cum uero meatus babeat multos, facile admittit ſordes, unde ſigna craſſa, rudia, & quæfacile deturpantur apparent, ſed nos ad Vitr.

50 60

Ex ea autem antequam eſt exciſa, quæ pars eſt proxima terræ, per radices excipiens ex proximi-tate humorem, enodis, & liquida efficitur, quæ uero eſt ſuperior uehementia caloris eductis in aere per nodos ramis, præciſa alte circiter pedes xx. & perdolata propter nodationis duritiem dicitur eſſe fuſterna.

10

Siex calore rigor, certe ex bumore mollities proficiſcitur: liquida igitur & enodis eſt abies propè terram ex proximitate humoris: rigens autem, & nodoſa procul a terra ex uehementia caloris, ſed nodoſa, non adeo eſt utilis.

Ima autem cum exciſa quadrifluuijs diſparatur, eiecto torulo ex eadem arbore ad inteſtina opera comparatur, & ſapinea uocatur.

Pars ima humore pingui concreta ad opera quæ ex lignis fiunt, quæ inteſtina nominantur, commode com-paratur, cum quadripartitum habet uenarum curſum, ut ait Plin. obſeruatum est in Abiete præciſa uenas diuerſo modo poſitas collocari, aut enim ſimplici, & unico uenarum ordine conſpicitur, aut duplic, aut etiam quadripartito: excurrunt enim uenæ interdum unico fluxu, interdum gemino, perinde ac ſi digitis alterius ma-nus, digiti alterius tranſuerſarij ponerentur, aliquando & quadruplex ſuper impoſitarum uenarum, & tranſ- uerſe poſitarum curſas cernitur, craticis, aut retis in modum: cratici aut reti ſuperpoſitæ. Vnde apud Theo-phrastum corrupte legitur libro quinto monozous, dizous, & tetrazous, facile enim. ρ litera in ζ transferri potuit, quare ex Vitr. & Plinio monorous, & dirous, & tetrarous facile emendari poteſt, unde diffluuij, quadrifluuij, ſoliflui, uel ut ait Plinius duplicis, quadripartiti, & ſimplicis uenarum curſus, nomina profecta ſunt: Eiecto igitur torulo cum medulla, (quæ eſt pars a cortice tertia) pars ima quæ quadrifluuis diſparatur, optima eſt ad opera inteſtina, & uocatur ſapinea. Niſiforte uerum ſit quod obſeruatum est. abietem primis annis creſcendo augere uenarum numerum, ita ut a ſimplici ordine uenarum, quem primo anno ostendit, alium tranſuerſum ſuper eas ſequenti anno facit, & ita ad quartum annum uenarum ordines auget, ita ut hanc eſſe Vi truuij ſententiam crediderim. V nde Plin. lib. xvi. cap. 42. Firmißima ad tectum abies. Eadem ualuarum repagulis et ad quæq; libeat inteſtina opera aptiſſima ſiue Græco, ſiue Campano, ſiue Siculo fabricæ genere ſpe ctabilis ramentorum crinibus pampinato ſemper orbe ſe uoluens ad incitatos ruinarum raptus. Eadem & curribus maxime ſociabilis glutino in tantum ut findatur, antè, qua ſolida eſt, & inferius, nauium malis an-temnisq́ue propter leuitatem præfertur Abies. Communio his pino, quæ aut quadripartitos uenarum curſus bifidosq́ue habeat, uel omnino ſimplices ad fabrorum inteſtina opera medulla ſectilis optima, quadripartitis materijs, & mollior, quàm cæteræ: intellectus in cortice protinus peritis. Abietis quæ pars a terra fluit, eno-dis est, Hacq́ue quam diximus ratione fluuiata decorticatur, atque ita ſapinus uocatur ſuperior pars nodoſa, duriorque fuſterna.

20 30

Contra uero quercus terrenis principiorum ſatietatibus abundans, parumq́ue habens humoris, & aeris, & ignis, cum in terrenis operibus obruitur, infinitam habet æternitatem, ex eo quod cum tangi-tur humore, non habens foraminum raritates propter ſpiſsitatem, non poteſt in corpore recipere liquo rem, ſed fugiens ab humore reſiſtit, & torquetur, & efficit, in quibus eſt operibus ea rimoſa.

40

Glandifora Quercus est, altis innixaradicibus, magna ualde, & ramoſa, natura eius frigida, & ſicca, ut pote terrena, ſed ſiccior aliquanto, quòd frigida, rectos habet meatus, ad lineam igitur ſcisſilis, dolabilis quo-que, & ſub terra diu cum steterit, nigreſcit ualde. plura eius genera, de quibus Plin. lib. xvi. Fortius lignum Quercus habet, & incorruptius inter glandiferas, procerior tamen, & craſſior caudice. Plinius autem inquit, uiſam eſſe, & annoſam quercum ui tempeſtatis euerſam, & iugerum ſoli amplexam. Sed ne erret quiſpiam Herm. in cor. notauit hæc de quercu. Plin. glandiferas arbores una uoce comprehendi poſſe negat, latino ſer-mone, quemadmodum Græco poteſt Dryos, & antiqua uoce ſaronos, a qua ſaroniacus ſinus, & ſaron in Ar-cadia nemus trans Ladonem fluuium. Quibuſdam ut Theodoro Gazæ Roboris appellatione contineri poſſe om-nia ea gcnera uidentur, ſanè Græcis Dryos uocabulum etiam omne lignum ſignificat, unde gerandryon pro ueteri, & ambuſta quacumque arbore accipitur, quaſi uetus ramale Perſicus: ergo roboris quaterna genera, Quercus, Robur, Aeſculus, Cerrus, quæ Græcis illis reſpondeant, Hemeridi, Aegilopi, Haliphloe, Platiphyl-lo, ut ſit Quercus Hemeris, Platiphyllos, æſculus, Aegilops Cerrus. Sed nunquid haliphloeos robur ſignificet, comper@um non habeo, Theophrastus certè Aegriamidryn appellat, quam noſtri Robur interpretantur. & infra. Carinas nauium quernas ſubijci præcipiunt maxime triremibus: Abieti, aut Pino larici uocatæ ferru-minari quercus non potest, inſociabili natura, quod bæc ſpiſſa corpore ſit, illæ textu raro. Quidam quatuor ſu-pradictis duas addidere ſpecies, fagum, & ilicem; ſed toto genere diſtant, ut cognatæ potius, quàm congene-res habendæ ſint.

50

Aescvlvs uero quod eſt omnibus principijs temperata habet in ædificijs magnas utilitates, ſed ea cum in humore collocatur, recipiens penitus per foramina liquorem, eiecto aere, & igni operatio-ne humidæ poteſtatis uitiatur.

60

Aeſculus quoque glandifera eſt’, quæ quantum corpore eminet, tantum radice deſcendere dicitur, humo-ris impatiens.

Cerrvs, ſuber, fagus, quod paruam habent mixtionem humoris & ignis, & terreni, aeris pluri-mum, peruia raritate humores penitus recipiendo celeriter marceſcunt.

Vitruuius tam belle connumerat arborum uires, ut iam tædeat me aliorum dicta recenſere. ſequitur ergo.

Popvlvs alba, & nigra, item ſalix, tilia, uitex, ignis & aeris habendo ſatiatæ atque humoris tẽ-peratæ, parum terreni habentes leuiori temperatura comparatæ, egregiam habere uidentur in uſu rigiditatem; ergo cum non ſint duræ terreni mixtione, propter raritatem ſunt candidæ, & in ſcul-pturis commodam præſtant tractabilitatem. Alnus autem, quæ proxima fluminum ripis procreatur, & minime materies utilis uidetur, habet in ſe egregias rationes, etenim aere eſt, & igni plurimo tem-perata, non multum terreno, humore paulo. Itaque quia non nimis habet in corpore humoris in paluſtribus locis infra fundamenta ædificiorum palationibus crebre fixa recipiens in ſe, quod minus habet in corpore liquoris, permanet immortalis ad æternitatem, & ſuſtinet immania pondera ſtru-cturæ, & ſine uitijs conſeruat. Ita quæ non poteſt extra terram paulum tempus durare, ea in humore obruta permanet ad diuturnitatem. Eſt autem maxime id conſiderare Rauennæ, quod ibi omnia ope-ra, & publica, & priuata, ſub fundamentis eius generis habent palos. ulmus uero, & fraxinus maximos habent humores minimumq́; aeris, & ignis, terreni temperata mixtione comparatæ; ſunt in operibus cum fabricantur lentæ, & ſub pondere propter humoris abundantiam, non habent rigorem, ſed cele-riter pandant, ſimul autem uetuſtate ſunt aridæ factæ, aut in agro perſectæ, qui ineſt in eis liquor ſtantibus, emoritur, fiuntq́; duriores, & in commiſſuris, & in coagmentationibus ab lentitudine fir-mas recipiunt catenationes

10 20

Populus ideo dicta, quia radice abſciſſa multitudo uirgultorum tanquam renaſcentis populi emittitur, cre-ſcit maxime in inſulis Danubij. Populi tria genera, alba, & nigra, & quæ Libica appellatur, minima folia, & nigerrima, fungisq́; enaſcentibus laudatiſſima. Mirũ in primis (inquit Plin.) id quod vlmo tiliæq́; & oleæ, populo albæ, & ſalici euenit, circum aguntur enim folia earum poſt ſolſtitium. Nec alio argumento certius intelligitur ſydus confectum. Salicis plura ſunt genera, aliæ virgas ſequacis ad uincturas lentitiæ, aliæ prætenues uiminibus texendis ſpectabili ſubtilitate. Rurſus aliæ firmiores corbibus, ac plurimæ agricola-rum ſupellectili: candidiores ablato cortice, Leuiq́; tractatu mollioribus uaſis, quàm ut e corio fiant, atque etiã ſupinarum in delitias cathedrarum aptiſſima. Tertium locum ei in æstimatione ruris Cato attribuit, prio- remq́; quàm oliuetis, quàmq́; frumento, aut pratis: nec quia deſint alia uincula, ſiquidem genistæ, & po-puli, & ulmi, & ſanguinei frutices. & betulæ, & arundo fiſſa, & arundinum folia, ut in Liguria, & uitis ipſa, reciſisq́; aculeis rubi alligant, & intorta corylus. Mirumq́; contuſum lignum alicui maiores ad uincula eſſe uires. ſalici tamen præcipua dos. Finditur enim Græca rubens, candidiorq́; Amerina, ſed paulo fragilior; ideoq́; ſolido ligat nexu. Tilia marem habet, & fœminam. differunt in hac re omni modo, namq́; & materies maris dura, ruffiorq́; , ac nodoſa, & odoratior. Cortex quoque craſfior, ac detractus inflexibilis, inter cor-ticem & lignum tenues tunicas multiplici membrana, e quibus uincùla tiliæ uocantur: tenuiſſimum corium philliræ coronarum lemniſcis celebres antiquorumq́, honore. materies teredinem non ſentit proceritate per quam modica, uerum utilis. Vitex arbor eſt, æstate & ſicco tempore folia, & flores emittit, Agnum caſtum uocant, quoniam folia, ſuccus, & flores caſtitatem inducunt, exſiccant enim & difflatus ſoluunt, naſcitur ta- men humidis locis. Alnus miræ virtutis arbor, nota ſexto, & ſeptimo climate, dum uiret, non adeo ſciſſilis ut abies, exſiccata magis ſcinditur. expertum eſt eius folia recentia per cubiculos ſparſa pulices interficere. pin-guis enim, & tenax humor pullulantibus ineſt folijs, cui pulices cum adhærent, tanquam uiſco capiuntur, & intereunt. Vnde in aqua conſeruatum eius lignum ad annos ducentos creditum eſt binc ad palationes humi-dis in locis aptiſſima eſt. ſuper quibus tnrrium, ædificiorumq́; fundamenta iaciunt. Vnde Vitr. optime de ea loquitur. Vlmorum genera quatuor, ſed Græci duo tantum nouere. montoſam, quæ ſit amplior, campeſtrem, quæ fruticoſa. Italia Atinias uocat excelſiſſimis, & ex his Siccanas illis præfert. quæ non ſint riguæ. Al-terum genus Gallicas, tertium nostrates, denſiore folio, & ab eodem pediculo numeroſiore. At quartum ſylueſtre, inter quas Atiniæ non ferunt, bamariamitata uero uocatur vlmi ſemen, omnesq́; e radicum plantis proueniunt, reliquæ ſemine: lenta, ideſt flexibilis est vlmus in opere, & facile pandat. Eſt autem pandari tra- bem, quod incuruari, cedereq́; ponderi. cuius contrarium palmæ, faciunt, quippe quæ non contra inferiora, ſed in diuerſum remittendo fornicantur, ut Aßiriorum genus illud, quos Xenopbon Canthelios in hac ipſa mentione uocari tradit. Rigorem fortißime ſeruat vlmus, ob id cardinibus, aſſamentisq́; portarum utilißima, quoniam minimè torquetur. permutanda tantum ſic, ut cacumen ab inferiore ſit cardine, radix ſuperior. fra-xinus arida lignum habet ualde ſolidum, unde ſudes ex eo arma penetrant, & cætera ligna tanquam ſerrũ, ex ipſo propterea & lanceæ fiunt, ſed cum materiæ cauſa, ut inquit Plin. reliquas arbores natura genuerit, copioſißimam tamen fraxinum facit: procera hæc, ac teres pennata, & ipſa folia, multumq́; Homeri præco-nio, & Achillis haſta nobilitata, materies eſt ad plurima utilis.

30 40 50

Item carpinus, quod eſt minima ignis, & terreni mixtione, aeris autem, & humoris ſumma con-tinetur temperatura, non eſt fragilis, ſed habet utiliſsimam tractabilitatem. Itaque Græci quod ex ea materia iuga iumentis comparant, quod apud eos iuga zyga uocitantur. item & eam zygiam appellãt.

60

Tertium aceris genus carpinum nonnulli dixere. unde Plin. tertium genus Zygiam rubentem fiſſililigno, cor-tice liuido, & ſcabro. Hoc alij proprij generis eſſe malunt: & latini carpinum appellant.

Non minus eſt admirandum de cupreſſu, & pinu, quod eæ habentes humoris abundantiã, æquãq́; cæterorum mixtionem propter humoris ſatietatem in operibus ſolent eſſe panda: ſed in uetuſtatem ſine uitijs conſeruantur, quod is liquor, qui ineſt penitus in corporibus earum habet amarum ſaporẽ, qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem, neque eas beſtiolas, quæ ſunt nocentes. ideoq́; quæ ex his generibus opera conſtituuntur, permanent ad æternam diuturnitatem.

Cupreſſus in metæ modum aſcendit: aduena: ex difficillime naſcentium fuit, ut de qua uerboſius ſæpiusq́; quàm de omnibus alijs prodiderit Cato: natu moroſa, fructu ſuperuacua, baccis torua, folio amara, odore uio- lenta, ac ne umbra quidem gratioſἀ materie rara, ut pene fruticoſi generis, Diti ſacra, & ideo funebri ſigno ad domos poni ſolita, sterilis famina diu, ſed metæ aſpectu, quæ in fastigio ei conuoluta est, grata, distinguen-dis pinorum ordinibus, facilem ſe tonſili culturæ præbens, hiſtoriales picturas tenui folio breuiq́; , & uirenti ſuperueſtiens. Contra mas ſpargit extra ſe ramos, deputaturq́; & accipit vitem: vterque ſexus in perticas, aſſeresq́; admittitur amputatione ramorum, qui tertio decimo anno ſingulis denarijs uenirent, proinde filia-rum dotem plantaria ueteres appellauerunt. in Aenaria ſucciſa regerminat: in Creta quocunque loco quis mouerit ſolum, niſi ſeratur alia, hæc ſponte gignitur in idæis, albiſque montibus etiam non appellato eo proſi-lit, ibiq́; ſummis iugis, ubiniues nunquam abſunt plurima. Alibi non niſi in tepore prouenit, magno altri-cis fastidio, ac labore. Pinus cæditur vere, ubi cortex tantum detrahendus eſt ad operum rotunda, nam ad quadrata, ubi germinatio deſierit, & ſi validior quæratur, etiam ubi fructum excoxerit, ex pinu nauigiorum rotunda fiunt, & onerarijs carinæ, quanquam nec ex quercu negligunt, ſed illa triremibus idonea magis eſt. Differt a pinu picea, quod pinguior, ac tenuior folio eſt, quodq́; minus alta, minusq́; recta, quàm pinus aſſurgat, præterea conum minorem, & magis algentem. Nucleos quoque reſina perfuſos obtinet. Vtrique folium ca-pillamenti modo prætenui ac breui ſeta villoſum, craſſiore duraq́; ceu cupreſſus materies candida, & abieti ſimilior. Pinus uſtis radicibus non repullulat, picea repullulat. Picea nauigijs expetita in Cypro præſtantior etiam quam pinus. Eadem & ad fubricas cæteras: malleos grandiores ſcandulas, cupas & ad alia ſecamenta utilis; celerius tamen, quàm abies corrumpitur, ſed ex ommbus reſinam ferentibus ſcandulas e pino firmiſſi-mas eſſe constat. ex cæteris faciles omnino, ſed imbecilles. Pinaster nihil aliud eſt, quàm pinus ſylueſtris mi-ra altitudine, & a medio ramoſa. Pinus fœminam habet, quam Græci uocant Aegida mellei coloris, pictorũ tabellis immortalem, nullisq́; fiſſilem rimis, proximum medullæ Cor pinus a Theoph. nominatum, quæ in abie-te luſſon appellatur, Theophrasto pinus, & larix idem cenſetur.

10 20
30

Item cedrus, & iuniperus eaſdem habent uirtutes, & utilitates, ſed quemadmodum ex cupreſſu, & pinu reſina, ſic ex cedro oleum, quod cedrium dicitur, naſcitur, quo reliquæ res cum ſunt unctæ (uti etiam libri) a tineis, & a carie non læduntur. Arboris autem eius folia ſunt ſimilia cupreſſeæ ſo-liaturæ, materies uena directa. Epheſi in æ de ſimula chrum Dianæ, & etiam lacunaria ex ea, & ibi, & in cæteris nobilibus fanis propter æternitatem ſunt facta. Naſcuntur autem hæ arbores maxime Cretæ & A phricæ, & nonnullis Syriæ regionibus.

Plinius not as iuniperi, cedriq́; confundit, & ut Hermolaus in Cor. fortaſſe uerius, quàm priores, cedri ſum ma genera duo facit maius, & minus: maioris iterum duo. quæ floret, fructum non fert, quæ fructifera eſt, non floret, & in ea antecedentem fructum occupat nouus. E cedro ſimulachra Dijs præcipuè, ſicut in cupreſſo, loto, buxo, atque etiamnum oleaginis radicibus minora. optima naui gijs Syriæ, Pheniciæq́; . Nam Syriacæ in montibus natæ tanta craßitudo fertur, ut homines terni caudicem amplecti nequeant. Cedria uero modo cedri pix, modo cedri reſina uocatur. Ecedro magna, quæ cedrelate dicitur, nibilq́; laliud est, ſi propriè loquen-dum ſit, quam cruda cedri lachrima: Cedrium uero ſuccus cedri eſt, e teda eius conciſa furnis, qui primus aquæ modo fluxerit in canali; Nam ſequens liquor pix iam non cedrium est: Sed confundunt authores, nunc pro re-ſina nunc pro ſudore tedarum, nunc pro pice cedriam, & cedrium uocantes, interim pro oleo cedrino, quod cedrolæum ex malis cedri, (ut ait Plin.) appellant. omnibus enim ijs, quanquam diuerſis, eadem tamen na-tura ineſt. Columella cedrinum liquorem uocauit: libri cedrio inuncti a tineis, & carie uindicantur. Damnat uſum Plin. propter ancipitem eius proprietatem, uiuentia perimendi, perempta cuſtodiendi. Cuius tamen ratio præclare Galeno redditur, quia tametſi adurat, ita ut ordine quarto calfacientium, cenſeri meruerit, inter om- nia tamen erodentia medicamenta, quæ Græci ſeptica & ſeptas cognominant, infirmiſſimum eſſe conſtet; pro-inde uiuentibus appoſitum uitali calore adiuncto, ſumit uires, & quaſi accenditur, atque ita iugulat, ſed de-functis additum putredinem tantum, & vitioſos humores exterit, & abſumit, quibus detractis incor-rupta ſeruantur. Calenus, & Paulus non cedriam, ſed cedream uocabunt. Iunipero eadem virtus quæ cedro.

40 50

Larix uero qui non eſt notus, niſi his municipibus, qui ſunt circa ripam fluminis Padi, & littora maris Adriatici, non ſolum ob ſucci uehementi amaritate ab carie, aut a tinea non nocetur, ſed etiam flammam ab igni non recipit, nec ipſe poteſt per ſe ardere, niſi (uti ſaxum in fornace ad calcem co-quendam ) alijs lignis uratur: nec tamen tunc flammam recipit, nec carbonem remittit, ſed longo ſpa-tio tarde comburitur, quod eſt minima ignis, & aeris e principijs temperatura. Humore autem, & terreno eſt materia ſpiſse ſolidata, & non habens ſpatia foraminum, qua poſsit ignis penetrare, reij- citq́; eius uim, nec patitur ab eo ſibi cito noceri, propterq́; pondus ab aqua non ſuſtinetur, ſed cum portatur aut in nauibus, aut ſupra abiegnas rates collocatur.

60

Pinus Tbeophraſt. larix eſt, ut notauit Hermolaus, Plinius quinto generi ſitus idem, eadem facies larix uocatur, materia præstantior longe, incorrupta vis, humori contumax, rubens@ præterea & odore acrior, pluſculum huic erumpit liquoris, melleo colore atque lentiore, nunquam duraſcentis, laricis morbus eſt, ut te-da fiat, larix nec ardet, nec carbonem facit, nec alio modo ignis ui conſumitur, quàm lapides: larix item uſtis radicibus non repullulat, bæc lib. 16. cap. 11. ſed cap. 40. eiuſdem libri, larix inquit fæminam habet, quã Græci vocant Aegida, mellei coloris, inuentum eſt pictorum tabellis immortale, nullisq́; ſciſſili rimis. & cap. 41. Ampliſſima arbor ad hoc æui æstimatur Romæ uiſa, quam propter miraculum Tiberius Cæſar in eodem Ponte naumachiario expoſuerat aduectam cum reliqua materia, durauitq; ad Neronis Principis amphithea-trum. Fuit autem trabs è larice longa pedes centum & viginti bipedali craßitudine æqualis, quo intelligeba-tur uix credibilis reliqua altitudo faſtigium ad cacumen æſtimantibus. Quod vero Vitru. de larice dicat eam non concipere ab igni flammas, mirum eſt, nam aut nos laricem non babemus, aut certe contra experientiã loquutus eſt. Arborem enim, quam nos laricem uocamus ardere maxime cernimus , niſi forte illud ſit totum ſtipitem cum cortice, ut aliqui dicunt ſe obſeruaſſe craſſiori ſui parte, difficillime igni conſumi, ſed diſſectum, & in paruas partes inciſum ardere, ſed durum est Vitr. non credere, qui etiam experimento comprob at, quod dixit, & illud quoque obſeruatum eſt flammas reijcere multas arbores, & quaſi dedignari, ut ait Philander, notat Hermo. tam arborem, quàm reſinam laricem uocari.

10

Ea autem materies quemadmodum ſit inuenta, eſt cauſa cognoſcere. Diuus Cæſar cum exercitũ habuiſſet circa Alpes, imperauiſſetq́; municipijs præſtare commeatus, ibiq́; eſſet caſtellum munitum, quod uocabatur larignum, tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confiſi noluerunt imperio pa-rere; itaque Imperator copias iuſsit admoueri. Erat autem ante eius caſtelli portam turris ex hac materia, alternis trabibus tranſuerſis, uti pyra inter ſe compoſita altè, ut poſſet de ſummo ſudibus, & Japidibus accedentes repellere. Tunc uero cum animaduerſum eſt alia eos tela, præter ſudes non ha-bere, neque poſſe longius a muro propter pondus iaculari, imperatum eſt faſciculos ex uirgis alliga-tos, & faces ardentes ad eam munitionem accedentes mittete. Itaque celeriter milites congeſſerant. poſtquam flamma circa illam materiem uirgas comprehendiſſet, ad cœlum ſublata, effecit opinionẽ, uti uideretur iam tota moles concidiſſe. Cum autem ea per ſe extincta eſſet, & requieta, turrisq́; in-tacta apparuiſſet, admirans Cæſar iuſsit extra telorum miſsionem eos circumuallari, itaque timore coacti oppidani cum ſe dedidiſſent, quæſitum, unde eſſent ea ligna, quæ ab igni non læderentur: tunc ei demonſtrauerunt eas arbores, quarum in his locis maximæ ſunt copiæ, & ideo id caſtellum larignum, item materies larigna eſt appellata. Hæc autem per Padum Rauennam deportatur, in Coloniam Fa-neſtri, Piſauri, Anconæ, reliquisq́; , quæ ſunt in ea regione municipijs præbetur, cuius materiei ſi eſſet facultas apportationibus ad urbem maxime haberentur in ædificijs utilitates, & ſi non in omnibus certe tabulæ in ſubgrundijs, circum inſulas ſi eſſent ex ea collocatæ, ab traiectionibus incendiorũ ædi-ficia periculo liberarentur, quod eæ nec flammam, nec carbonem poſſunt recipere, nec facere per ſe. Sunt autem hæ arbores folijs ſimilibus pini, materies earum prolixa, tractabilis ad inteſtinum opus, non minus quàm ſapinea, habetq́; reſinam liquidã mellis attici colore, quæ etiam medetur phthiſicis.

20 30

Atque hæc ſatis de larice dicta ſint, cuius maximus est uſus Venetijs. Hactenus autem Vitru. de materia loquutus est, ea ſcilicet cuius præcipuus uſus in ædificijs. Reliquam minutis operibus aptam prætermiſit, ſuã cuique artificio relinquendo, ut prælum e ſapino atra potißimum fieri, funes ualidos e palmæ folijs, fuluam cornum in uenabulis nitere inciſuris nodatam, arculas ex cupreſſu concinne effici, & alia huiuſmodi cernimus, quia & ex calidis igniaria fieri probamus. De ſingulis exploraiorum hoc uſus in caſtris, paſtorumq́; reperit, quoniam ad excutiendum ignem non ſemper lapidis occaſio eſt. Teritur igitur lignum ligno, ignemq́; concipit attritu, accipienti materiæ aridi fomitis fungi, uel foliorum facillime conceptum, ſed nihil edera præſtantius quæ teratur lauro, laurumq́; terat. probatur, & uitis ſylueſtris alia, quàm labruſca, & ipſa ederæ modo ar-borem ſcandens. Frigidißima quæque aquatica, lentißima autem, & ideo ſcutis faciendis aptiſſima, quorum plaga contrahit ſe protinus, clauditq́; ſuum uulnus, & ob id contumacius tranſmittit ferrum. in quo ſunt ge-nere fici, ut ſalix, tilia, betulla, ſambucus, populus utraque. leuißimæ ex his ſicuti & ſalix, ideoq́; utilißimæ. Omnes autem etiam ad cistas quæcunque flexibili crate conſtant, Habent & candorem, rigoremq́; , & in ſculpturis facilitatem. E cortice tiliæ fœminarum & cunæ fiunt, atque ipſæ nauium longarum aſſeres, & ar-culæ, menſurarumq; nonnulla genera è ligno. Nunc colligit ea de quibus dixit.

40 50

De ſingulis generibus, quibus proprietatibus natura rerum uideantur eſſe comparatæ, quibusq́; procreantur rationibus expoſui. Inſequitur animaduerſio, quid ita, quod quæ in urbe ſupernas di-citur abies, deterior eſt, quàm quæ infernas, quæ egregios in ædificijs ad diuturnitatem præſtat uſus, & de his rebus, quemadmodum uid eantur elocorum proprietatibus habere uitia, aut uirtutes, uti ſint conſiderantibus apertiora exponam.

Situs plantarum maxime conſiderandus eſt, nam in arboribus (dicit) Plin. animaduertunt. & alijs Aqui loniæ partes robustiores ſunt in totum, deteriores ex humidis opacisq́; , ſpißiores ex apricis habentur.

60
De abiete ſupernate, & infernate cum Apenini deſcri-ptione. # Cap. X.

MOntis Apẽnini primæ radices ab Tyrrheno mari in Alpes, & in extremas Hetruriæ re-giones oriuntur, eius uero montis iugum ſe circumagens, & media curuatura propè tangens oras maris Adriatici, pertingit circuitionibus contra fretum. Itaque citerior eius curuatura, quæ uergit ad Hetruriæ, Campaniæq́; regiones, apricis eſt poteſtatibus: namq́; impetus habet perpetuosa Solis curſu, ulterior autem, quæ eſt proclinata ad ſuperum mare, ſeptentrionali regioni ſubiecta, continetur umbroſis, & opacis perpetuitatibus. itaque quæ in ea par-te naſcuntur arbores humida poteſtate nutritæ, non ſolum ipſæ augentur ampliſsimis magnitudini-bus, ſed earum quoque uenæ humoris copia repletæ turgentes liquoris abundantia ſaturantur. Cum autem exciſæ, & dolatæ uitalem poteſtatem amiſerint, uenarum rigorem permutantes ſicceſcendo, propter raritatem fiunt inanes, & euanidæ, ideoq́; in ædificijs non poſſunt habere diuturnitatem. Que autem ad Solis curſum ſpectantibus locis procreantur, non habentes interueniorum raritates ſiccita-tibus exuſtæ ſolidantur, quia ſol non modo ex terra lambendo, ſed etiam ex arboribus educit humo-res. Itaque quæ ſunt in a pricis regionibus ſpiſsis uenarum crebitatibus ſolidatæ, non habentes ex hu- more raritatem, cum in materiam perdolantur, reddunt magnas utilitates ad uetuſtatem. Idco in-fernates, quæ ex apricis locis apportantur, meliores ſunt, quàm quæ ab opacis de ſupernatibus aduehuntur.

10 20

Supernates a ſuperiori, infernates ab inferiori mari dicuntur arbores. Aprica loca ſunt, quæ Soli expo. nuntur. Reliqua facilia.

Qvantvm animo conſiderare potui de copijs, quæ ſunt neceſſariæ in ædificiorum comparationi-bus, & quibus temperaturis a rerum natura principiorum habere uideantur mixtionem, quæq́; inſunt in ſingulis generibus uirtutes, & uitia, uti non ſint ignota ædificantibus expoſui. Itaque qui potue-rint eorum præceptorum ſequi præſcripitiones, erunt prudentiores, ſingulorumq́; generum uſum eli-gere poterunt in operibus. Ergo quoniam de apparationibus eſt explicatum, in cæteris uoluminibus de ipſis ædificijs exponetur, & primum de Deorum immortalium ædibus ſacris, & de earum ſymme-trijs, & proportionibus (uti ordo poſtulat) in ſequenti perſcribam.

30
Finis ſecundi Libri.
M. VITRVVII DE ARCHITECTVRA LIBER TERTIVS. 10

DElphicvs Apollo, Socratem omnium ſapientiſsimum. Tres eſſe Architecturæ partes ostenſum eſt ſupra, inter quas præcipuum locum tenebat ædificatio, cuius una ratio publicis, altera priuatis operibus accommodari dictum eſt. Publicorum operum diſtribu-tiones tripartitas eſſe declarauimus, Defenſionis , Religionis, & Opportunitatis. Abſolu-ta eſt ea, quæ defenſionem ſpectabat; ſuperſunt reliquæ, ac ea primum, quæ religioni dica-ta est, in qua tantum præ cæteris rebus præſtare debet Architecti uis, ingenium, natura, induſtria, & ſolertia, quantum res diuinæ humanis. Vbi enim quæſo commenſus, ordinatio, decor, eurythmia, diſtributio , diſpoſitio magis ſpectabitur, quàm in ſacris ædibus? vbi manus , ubi mentem nobilius exercebi-mus, quàm in numinum cultu? in qua re animum diuinitatis participem fatigare melius erit, quàm in diui-nis rebus? Egregium ſanè munus aggredimur, quod ( ut omnibus datum est perſequi ) ita proſpiciendum eſt, quà recte Vitruuius optarit hominum pectora feneſtrata eſſe, ut intus quicquid eſſet boni, vel mali foris con ſpiceretur. Cederet enim uirtuti, & ſcientiæ fortuna, & gratia, petulantiæ modeſtia. Cederet ueritati aſſen-tatio. Arbitror ego ſuauem, & uerum Architecturæ guſtum Vitruuium habuiſſe, cum hæc diceret. Nam mi-ro ardere deſiderio uidetur, ut uirtutis pulchritudo oculis cerneretur. Quare accedebat Socratis ſententiæ, uiri vel Apollinis testimonio ſapientiſſimi, qui occultos animi ſenſus per pectus uideri poſſe optabat. Cæterum obſeruatione dignum puto, quod ſingulis uoluminibus præpoſita proœmia ſint a Vitruuio; nam cum proœ-mijs ſæpe magis animum adhibeamus ( recentes enim, nec fatigati expectamus quid proponendum ſit ) memo-randa, & obſeruanda maxime in proœmijs præcepta traduntur. quod & in ſuperioribus prædiximus aduerten-dum. Optat igitur Vitruuius, poſtquam aliud naturæ placuit, monetq́, vt curemus, studeamusq́ artis præ-stantia, quod occultum eſt in nobis palam educere. Artis igitur uis in ratione poſita es̃t. ratio in re, quæ ſi- gnificat, quæ item ratiocinatio, forma, habitusq́; nominatur. Vniuerſa uero Architecturæ forma ſex illis re-bus conſtat, de quibus primo libro cap. 3. diſſeruimus, quod ſi quis melius introſpicere cupiat , quæratq́; di-lucidius, & expeditius ea a nobis tradi, is primum ſe a proœmio expediat , dein mecum ueritatem ſtudioſe per-quirat, legatq́ quæ ſummis laboribus, & cogitationibus comparaui , quod ſi in ijs ſe ſe iuuari ſentiat, quæ ſummopere conquirenda ſunt, Deo primum gratias agat, mox principijs meis innixus quær at ulteriorem pro-fectum, ex paruis enim, paucisq́; magna, & multa conſequi facile cognoſcet.

20 30
Proœmium. 40

DElphicvs Apollo Socratem omnium ſapientiſsimum Pythiæ reſponſis eſt profeſſus. Is autem memoratur prudenter, doctiſsimeq́; dixiſſe , oportuiſſe hominum pectora fe-neſtrata, & aperta eſſe, uti non occultos haberent ſenſus, ſed patentes ad conſiderandum. Vtinam uero rerum natura ſententiam eius ſecuta , explicata , & apparentia ea conſtituiſ-ſet. ſi enim ita fuiſſet , non ſolum laudes , aut uitia animorum ad manum aſpicerentur, ſed etiam diſci-plinarum ſcientiæ ſub oculorum conſideratione ſubiectæ, non incertis iudicijs probarentur, ſed & do ctis & ſcientibus authoritas egregia, & ſtabilis adderetur . Igitur quoniam hæc non ita, ſed uti natu-ra rerum uoluit, ſunt conſtituta , non efficitur , ut poſsint homines obſcuratis ſub pectoribus inge-nijs , ſcientias artificiorum penitus latentes, quemad modum ſint, iudicare. Ipſiautem artifices, etiam ſi polliceantur ſuam prudentiam, ſi non pecunia ſint copioſi, ſeu uetuſtate officinarum habuerint no-titiam, aut etiam gratia, & forenſi eloquentia non fuerint præditi, pro induſtriæ ſtudiorum authori- tates non poſſunt habere, ut eis, quod proſiteutur ſcire, id credatur. Maxime autem id animaduerte-re poſſumus ab antiquis ſtatuariis, & pictoribus , quod ex his, qui dignitatis notas, & commendatio-nis gratiam habuerunt, æterna memoria ad poſteritatem ſunt permanentes, uti Myron , Polycletus, Phydias, Lyſippus, cæteriq́; , qui nobilitatem ex arte ſunt conſecuti. Namq; ut ciuitatibus magnis, aut Regibus , aut ciuibus nobilibus opera fecerunt, ita id ſunt adepti. At qui non minore ſtudio, & ingenio, ſolertiaq́; fuerunt, ignobilibus, & humili fortuna ciuibus non minus egregie perfecta fecerũt opera, nullam memoriam ſunt aſſecuti , quod hi non ab induſtria , neque artis ſolertia, ſed a felicita-te fuerunt deſerti, ut Hellas Athenienſis , Chion Corinthius, Myagrus Phocæus, Pharax Epheſius, Be-das Byzantius, etiamq́; alij plures. Non minus item pictores , ut Ariſtomenes Thaſius , Polycles Atramitenus, Nicomachus, cæteriq́; quos neque induſtria, neque artis ſtudium , neque ſolertia defe- cit, ſed aut rei familiaris exiguitas , aut imbecillitas fortunæ, ſeu in ambitione certationis contrario-rum ſuperatio, obſtitit eorum dignitati. Nec tamen eſt admirandum ſi propter ignorantiam artis uirtutes obſcurantur, ſed maxime indignandum , cum etiam ſæpe blandiatur gratia conuiuiorum a ue ris iudicijs, ad falſam probationem . Ergo ( uti Socrati placuit ) ita ſenſus , & ſententiæ, ſcientiæq́; , diſciplinis auctæ , perſpicuæ, & perlucidæ fuiſſent, non gratia, neque ambitio ualeret, ſed ſi qui ueris, certisq́; laboribus doctrinarum perueniſſent ad ſcientiam ſummam, eis ultro opera traderentur. Quo-nlam autem ea non ſunt illuſtria, neque apparentia in aſpectu, ut putamus oportuiſſe, & animaduerto potins indoctos, quàm doctos gratia ſuperare , non eſſe certandum iudicans cum indoctis ambitione, potius his præceptis editis oſtendam noſtræ ſcientiæ uirtutem . Itaque Imperator in primo uolumi- ne tibi de arte, & quas habeat ea uirtutes, quibusq; diſciplinis oporteat eſſe auctum Architectum ex-poſui, & ſubieci cauſas, quid ita earum oporteat eum eſſe peritum , rationesq́; ſummæ Architecturæ partitione diſtribui, finitionibusq́; terminaui. Deinde, quod erat primum , & neceſſarium , de mœni-bus, quemadmodum eligantur loci ſalubres, ratiocinationibus explicui . Ventiq; qui ſint, & ex qui-bus regionibus ſinguli ſpirent deformationibus grammicis oſtendi, platearumq́; & uicorum uti emen-datæ fiant diſtributiones in mœnibus docui, & ita finitionem primo uolumine conſtitui . Item in ſe-cundo de materia , quas habeat in operibus utilitates , & quibus uirtutibus e natura rerum eſt com-parata, peregi. Nunc in tertio de deorum immortalium ædibus ſacris dicam , & uti oporteat per-ſcriptas eſſe exponam.

50 60 10

In proœmio laudatur Socratis ſententia cupientis hominum pectora eſſe feneſtrata , ut uirtutes , & uitia, ſcientiæ , & ignorantiæ cerni poſſent . Vituperantur indocti, & ambitioſi . Monenturq́; qui fabricare uolunt, ut ad ſcientiam, & opera, non ad gratiam, ac adulationem artificum inſpiciant; & Architecti , ut curent ſe ſe uirtutibus, & ſcientijs ornare, neque certent cum indoctis ambitione. Colligit quæ primo, & ſecundo libro abſoluit, docetq́; de quibus in ſequentibus eſt agendum. Omnia ſunt facillima.

20
De ſacrarum Aedium compoſitione , & ſymmetrijs, & corpo-ris humani menſura. # Cap. I.

AEdivm compoſitio conſtat ex ſymmetria , cuius rationem diligentiſsime Arehitecti te- nere debent.

30

Tanta est proportionum uis, tanta neceßitas, tanta demum eius in rebus utilitas, ut nemo auribus, oculis, ſenſibus cæteris , ac menti denique ipſi, aliquid uoluptatis , & oblectationis afferre poſſit, niſi quod ad oblectandum proponit, conuenientia , & ratione quadam , comparationeq́; conſtet, qua latenter ſe ſe in ſenſus noſtros inſinuet. Ecce tibi quàm ſuauiter ſom, modulationesq́; ad animum per au-res illabuntur, cum inter ſonos interualla, & tempora ratione distincta producuntur , quin, & animalia quo-que præter homines modulorum ſuauitate mulcentur . Quid ſapores, odores ad palatum , & ad nares perti-nentes efficerent, niſi temperata eorum uis dulcium, & acrium moderatione permixta , ad eos ſenſus perueni-rent? Tactio mollium, & delectantium rerum proportione conſtat . Nullum præterea humanum inuentum, nullum eſt opus, quod admiratione non proſequamur, cũ proportiones rei propoſitæ in ſe contineat. Quid in medi camentis utilius, efficacius excogitari poteſt, quàm ſimpliciũ rerum ratione numeris, & ponderibus moderata permixtio? Quid de numeris mutua comparatione collatis dicendum? mira propemodum , ac diuina eo-rum uis eſt, cum nihil amplius in hac uniuerſitate , quàm mundum uocamus , nil ſit admirabilius , quam numerorum, ponderum. ac mẽſurarum, ex quibus partes eius conſtare cernimus proportione tẽperata, cõſenſio. An non ignotas penitus rerum rationes , ſupputando inueſtigamus, reperimus, cognoſcimus? Tempora in-terualla, motiones, uires, artificia, ſermonem, naturam, ſcientiam, humana denique, & diuina omnia orta, ali-ta, aucta, perfectaq́; ratione diſcernimus? quod ut uerum est, ita longiori inductione non oportet probari, cum uel Vitruuianum teſtimimonium ſatis id efficere putem. Vitruuio igitur accedentes dicemus . Quod , qui ra-tione in Aedificijs uti uelit, ( quis autem est, qui non uelit? ) neceſſe est, ut naturam, & uim proportionum agno ſcat, distincte earum genera percenſeat, uſum, effectumq́; perpendat, ac probè perſpiciat, quæ cuique ædifica- tioni ratio, proportioq́; conueniat, ſunt enim proportiones quædam, quæ oculis ſeueritatem quandam obijciunt, nonnulla incundit atem, aliæ authoritatem, aliæ ſplendorem, & hilaritatem, alia demum cum magnificentia iu cundæ, cum iucunditate amplitudinem faciunt . Cum hæc igitur a nobis diligenter, ac ſubtiliter animaduerſa, obſeruataq́; fuerint, non modo antiquorum operum iudices, ſed nouorum inuentores , ſine temeritatis ſuſpitio-ne eſſe poterimus. Proportionis uocabulo communiori ſignificatione accepto conuenientia quælibet, & re-rum ſimilitudo notariſolet. unde non in magnitudine ſolum, ac in numeris, ſed etiam in ui, & natura, qualita-teq́; , eæterisq́; ſummis rerum generibus poni ſolet . Nos ad rem noſtr am ſpectantes de ea tantum ſignificatio-ne dicemus, qua proportio in quantitate proprie eſſe dignoſcitur, non quod ea quantitas ulla ſit , ſed quia ita in quantitate ineſſe debet , ut ſuæ cuique rei proprietates , & affectiones inſunt . Quantitatis duplex eſt genus, continens alterum, diſcretum alterum . Sub continenti , linea , ſuperficies, corpus, motio, tempus collocantur. Sub diſcreto, numerus, & oratio, & reliqua huiuſmodi , quorum partes nullo communi termino iunguntur. Vtriuſque generis proprium eſt, ut ſecundum collationem , comparationemq́; res æquales, uel inæquales´ mutuo dicantur, nam res omnis alteri comparata uel æqualis illi eſſe cernitur, uel inæqualis, nam uel tanta est, quan-ta eſt alia, uel maior, uel minor. Proportio igitur eſt ex earum numero, quæ per ſe nec ſunt, nec intelliguntur , ſed id, quod ſunt ad aliud referuntur. & ex proportionibus aliæ inter res æquales, aliæ inter inæquales cadent. Vnde proportio est determinata rerum duarum, quæ ſub eodem genere continentur, habitudo. Determinata in-quam non ad nos relata, neque in ſe certa , ſed huiuſmodi , ut alia eſſe non poßit. Sub eodem autem genere, quia nemo lineam maiorem, uel minorem, uel æqualem ſuperficiei dixerit, ſed alteri lineæ, nec ſuperficiem cor-pori, ſed alteri plano comparabit. cum ergo proportio in quantitate ſit , duplexq́; ſit quantitatis genus ( ut di-xi ) certe tam in menſuris, quàm in numeris, ac etiam in his rebus, quæ ex menſuris, & numeris componun- tur, inuenietur, Quæ igitur ad menſuras proportio pertinet, Geometrarum propria eſt; quæ ad numeros, eorum qui numer andi ſcientiam profitentur; quæ ad utrumque genus Muſicis accommodatur, harmonicaq́; nuncupa-tur. Nos modo de ſimplicibus illis dicemus , ſed libro quinto de permixta illa ex utriſque generibus , cum de muſica ratione tractabimus copioſe diſſeremus. Magnitudines, & numeri inter ſe comparati, aut pares, æqualesq́; ſunt, aut ſe ſe mutuo ſuccedunt . Pares, æqualesq́; intelligo, cum nihil amplius uni ſit, quàm alteri. impares, & ſe ſe eccedentes, cum quid maius, aut minus in eis eſſe dignoſcitur. Aequalium, pariumq́; nullum aliud genus eſt, nam cum res inter ſe æquabili ratione conferuntur , unius formæ comparatio inter eas cadit. Inæqualium plura ſunt genera, ac totidem, quotres una altera maior eſſe potest . maiorem intelligo contine-re minorem integram, uel amplius aliquid. Inæqualitatis igitur proportio, aut ſimplex est, aut compoſita. ſim plex est, cum quod maius est, minus continet uel pluribus uicibus. ſi pluribus uicibus ita , ut ex inte- gro nihil ſuperſit, tunc proportio ea conficitur, quæ multiplex nominatur. Ita quatuor continet duo bis . Sex continet duo ter. Octo duo quater. & nihil amplius. ſi una uice quod plus eſt continet minus, uel unã inſuper præ-ter integram partem eius continet, uel plures. ſi unam, uel illa est dimidium, uel tertia pars, uel quarta, & ita in infinitum. Atque hæc proportio ſuperparticularis nominatur. ſeſquialtera ſi dimidium, ſeſquitertia, ſi ter-tiam partem, ſeſquiquarta ſi quartam continet, & ita in infinitum. Si vero maius continet minus integre , & aliquas eius partes, tunc ſuperpartiens nominatur illarum comparatio . aliquas autem partes intelligo, non ut aiunt numerantes , ſed ex illis conſtantes. Pars enim numerans dicitur ea, quæ integram rem certis uicibus deſumpta conſtituit. Cuiuſmodi duo pars est numerans ſenarium, nam ter duo conſtituunt ſex . quatuor item numerat. 12. nam ter quatuor duodecim efficiunt . huiuſmodi partes quotas etiam appellare ſolent . ſuper-partiens igitur ratio eſt quotiens maius, minus ſemel continet , & partem ipſius minoris non quotam, & nu- merantem, ſed ex illis quotis, & numerantibus prouenientem. ſic quinque continet tres ſemel , & duas eius partes, unde appellatur proportio bipartiens tertias, ſeptem continet quatuor, & tres quartas, & appellatur proportio tripartiens quartas, & nouem continet quinque, & quatuor eius quintas, & appellatur proportio quadripartiens quintas, atque ita in infinitum. Simplices igitur comparationes hæ ſunt, multiplex, ſupraparti-cularis, ſuprapartiens. Compoſitæ autem vim, & naturam ſimplicium tenent , nam vel multiplex eſt, & ſu-praparticularis, vel multiplex, & ſuprapartiens. quatenus multiplex maius continebit rem integram pluri-bus uicibus; quatenus ſupra particularis, continebit amplius, aliquam eius partem, quotam ſcilicet , & nu-merantem; quatenus ſupraparticularis continebit amplius partem non quotam , & numerantem, ſed ex quo-tis, & numerantibus prouenientem. multiplex ſupraparticularis eſt inter decem, & quatuor, nam decem con-tinet quatuor bis, unde multiplicis nomen ſortitur , & dimidium , vnde ſeſquialtera nuncupatur, quare du-plex ſeſquialtera dicetur. multiplex ſuprapartiens est inter octo, & tria, nam octo continet tria bis, unde mul- tiplicis ratio naſcitur, & duo, unde ſuprapartiens nominatur, atque ita inter octo & tria erit proportio dupla bipartiens tertias . Oriuntur autem proportiones e numeris certo quodam ordine diſpoſitis , & collocatis. ac primum ſupraparticulares rationes ita fient. Diſpone a ternario numeros ſe ſe ut natura fert, conſequentes. at-que eo in primo , & ſuperiori ordine collocabis , ſubſcribes eoſdem a binario natura ſe conſequentes quem-admodum uides.

40 50 60 10 20 30 40

3. #4. #5. #6. #7. #8. #9. #10. #11. #12. #hi ſunt numeri a quibus incipit comparatio. 2. #3. #4. #5. #6. #7. #8. #9. #10. #11. #hi ſunt numeri in quos deſinit comparatio , & ad quos ſuperiores ſe habent in ſupraparticulari proportione, nam. 3. ad. 2. est ſeſquialtera. 4. ad. 3. ſeſquitertia. 5. ad. 4. ſeſquiquarta, & ita in infinitum. Superpartiens oritur imparibus numeris ſua ſe-rie ſuprapoſitis, modo a quinario incipias, & a numeris naturali ordine, ſi conſequentibus a ternario in hunc modum.

50

5. #7. #9. #11. #13. #15. #17. #19. #21. #numeri a quibus incipit comparatio. 3. #4. #5. #6. #7. #8. #9. #10. #11. #numeri in quos deſinit comparatio. atque ita. 5. ad 3. bipartiens tertias. 7. ad 4. tripartiens quartas. 9. ad. 5, quadripartiens quintas, & ſic de ſingulis. quod ſi ſuperiorem imparium numerorum ordinem a quinario orſus adſcribes, inferius autem a bina-rio natur ali ordine præcedentes numeros ſubſcribes , differentias multiplicis ſupraparticularis , ſub ratione dupla, content as conficies.

5. #7. #9. #11. #13. #15. #17. #19. #21.

2. #3. #4. #5. #6. #7. #8. #9. #10. Siaſeptenario incœperis per impares procedendo, & eandem in inferiori ſerie ſucceſſionem a binario ſeruaueris, multiplicis ſuperparticularis formas , ſub ratio- ne tripla constitues.

60

7#9#11#13#15#17#19#21

2#3#4#5#6#7#8#9. #Atque ita ſubſequentes rationes additione conficies. Sed diſcri-mina ſuperpartientis muliiplicis rationis ſub ratione dupla efficies, ſi ab octonario per tres unitates diſcedenles numeros ordinatim ſuprapones , & a ternario ſeriem naturæ ſeruaueris in inferiori loco, hoc modo.

8#11#14#17#20#23#26#29

3#4#5#6#7#8#9#10. #quod ſi multiplicem ſub ratione tripla, ac ſuprapartiente na-ſci videre cupis, ſubſcribe ſeriem numerorum ab undecim, ſe ſe quatuor unitatibus excedentium, & natur alem ordinem a ternario ſubſcribe, hoc modo.

11#15#19#23#27#31#35#39

3#4#5#6#7#8#9#10. #Atque hæc ſatis pro exemplo ſint poſita , Cætera per quàm facilia studioſis eſſe poſſunt, & quia comparationum termini immutarri poßunt, ita ut a minori incipere , & in maius terminare poßumus: ideo non ignorandum eandem eße comparationem mutatis terminis , eo ſolo di-ſcrimine, ut ſi comparamus quod maius eſt, ad minus , ut 4. ad. 2. tunc utimur ea particula, ſupra. ut cum dicimus ſupraparticularis. ſuprapartiens. cum uero comparamus quod minus eſt ad maius, ut 2. ad 4. tunc utimur ea particula, ſub. atque in ſubmultiplicem, ſubparticularem, ſubpartientem nominamus. Totidem igitur differentiæ, formæq́; comparationum inueniuntur , cum minus ad maius comparabitur, quod ſunt eæ, quibus maius minori confertur. Cæterum utſciamus & uno obtutu cernamus a quibus numeris pro-portiones nomina ſua ſortiantur, hanc regulam obſeruabimus . Erit enim hoc utile in ædificijs , cæterisq́; re-bus arte, & ratione perfectis, ad dignoſcendum quæ nam proportio maior , quæ minor, quæ amplior, quæue ſtrictior habeatur, magni enim refert, qua quis utatur proportione. Cum alia ædes magnificæ, alia priuatorũ domus, alia templa proportione perficiantur. Quare hoc diligentiſſime obſeruandum Architectis cenſemus. Denominatio proportionum partitione dignoſcitur. Partitio eſt experientia quædam, qua ſcitur , quot uicibus numerus minor , in maiori inſit, & quid inde ſuperſit. ex partitione igitur, & reliquo nomen proportio quæq; ſuum capit, Verbi gratia. Quæro quæ nam proportio ſit inter octo, & quatuor, ſtatim partior octo per qua-tuor, id eſt experior quot uicibus quatuor constituant octo, & inuenio duabus uicibus quatuor in octo ineſſe, & nihil inde ſupereſſe, ab hoc igitur numero, duo, proportionis nomen deſumo, aioq́; inter octo , & quatuor duplam cadere proportionem. Quæro iter um quæ proportio inter quinque, & ſexdecim intercidat , partior ſexdecim per quinarium, inuenio quinarium ter in ſexdecim, & amplius unum eſſe. Triplam igitur a ternis ui-cibus proportionem illam nomino, & quia ſupereſt unitas, quæ pars quinta eſt quinarij, ideo addo ſeſqui quin-tam, & triplam eam ſeſquiquintam nomino proportionem. Similis ratio in reliquis reperitur. Quod cum ita ſit, facile reperiemus, quæ nam æqualis, quæ maior, aut minor proportio intelligatur. nam æquales & ſi-miles ſunt, quæ eaſdem babent nominationes. Inæquales, & dißimiles, quarum non eſt ſimilis denominatio. primum id oſtendam in multiplicibus, deinde in reliquis. Ex multiplicibus illæ ſunt maiores , quarum nomina-tio a maiori numero prouenit. Quadrupla igitur maior est proportio, quàm dupla, quoniam illa a quater-nario, hæc a binario ſumitur. In ſuperparticularibus ratio contraria eſt, nam illa maior eſt, quæ a minori nu-mero conſtituitur, & hoc eſt ratione minutorũ, quas fractiones nominant, ne de uerbis contendamus. nam quo plures ſunt fractiones, eo minor eſt proportio, ideo ſeſquitertia minor ſeſquialtera est, nam ſeſquitertia a terna-rio, ſeſquialtera a dimidio nominatur, maior igitur pars eſt dimidium, quàm tertia pars, atque ita de ſingulis, ſed in ſuprapartientibus intelligendum hoc est, quod ſupra non attuli. Dixi ſuprapartientem proportionem fieri cum id, quod amplius, & maius eſt continet id, quod minus eſt, & plures eius partes , ſed id hoc modo ca- piendum est, ut tam de numero partium, quàm de ipſa denominatione, & de utroque ſimul intelligatur. De nu-mero quidem partium quando plus continet, quod minus eſt ſemel, & duas uerbi gratia eius partes ſic ſuper-bipartiens nominatur. ſi tres ſupratripartiens, atque ita in infinitum. De denominatione uero partium, cum plus continet minus ſemel, & partes eius, quæ ſunt uel terliæ, uel quartæ, uel huiuſmodi partes totius, unde proportio dicitur ſuprapartiens tertias, uel quartas, uel huiuſmodi. De utroque ſimul, ut cum dicimus pro-portionem ſuprabipartientem tertias, uel quartas, atque ita in infinitum. Sed in his maior ea proportio eſt, quæ a maiori numero nomen capit, in his dico, quæ ſecundum priorem modum, quo numerus partium expri-mitur, continetur. nam ubi exprimuntur quales ſint minoris partes, ibi eadem ratio, ut ſi dicas proportionem ſupra octo partientem undecimas eſſe maiorem proportioni, ſupr atripartientem undecimas, quoniam hæc a numero minori, qui ternarius eſt, illa ab octonario, qui maior eſt denominatus, cum ſecunda denominatio , ut- pote ab undecima deducta, ſit eadem in utroque, atque it a facillime comparamus eam cognitionem, qua ma-iores, & minores proportiones habemus, unde alia, ut dixi, in templis, alia in publicis , alia in priuatis ædifi-cijs utemur. Similis quoque ratio in atrijs, tablinis, œcis , exedris, reliquiſque conclauibus habetur. nam quæq; babitatio ſuis gaudet proportionibus. Cæterum quoniam ſæpe locorum anguſtiæ, proportiones mutare nos co-gunt, ſæpe etiam ſtudio alios ædificiorum proſpectus, alias formas oſtendi uolumus, ideo non ignorandum eſt, qua nam via proportiones inter ſe permutentur, ſubtrahantur, partiantur, componantur, & amplientur. Sic enim, & medium inter extrema, & extrema ex medijs inueniemus, tam in rebus, quas efficiemus , quàm in muſi-cis conſonantijs, de quibus quinto libro dicemus. Et in reliquis diſciplinis, quarum cognitione homines dele-ctantur. Quemadmodum igitur eſt quædam comparatio rerum ſub uno genere comprehenſarum, quæ propor-tio nominatur, ita & quædam proportionum inter ſe comparatio, quæ reſpectus eſt quidam non unius quanti- tatis ad alteram, ſed unius proportionis ad alteram, uerbi gratia, ſi dixeris proportionem illam, quæ inter qua-tuor cadit, & duo, ſimilem eſſe illi proportioni , quæ cadit inter octo , & quatuor, nam utraque dupla eſt, ideo duplæ omnes, triplæ item, & quadruplæ, reliquæq́; ſiue ſint unius generis, cuiuſmodi ſunt , quæ cadunt inter lineam, & lineam, inter planum, & planum, inter corpus, & corpus, ſiue ſint generum diuerſorum, qua les ſunt quæ cadunt inter lineam, & planum, inter planum, & corpus; proportionales ſunt, hoc eſt poſſunt proportionum ſimilitudine inter ſe conferri, & conſequenter ſimiles habentur, & ubi eſt proportionum col-latio, quam proportionalitatem uocant, ibi neceſſario eſt proportio. quoniam proportionalitas, ut ita dicam, nil aliud eſt, quàm proportionum reſponſus , ſed none contrario, nam inter quatuor, & duo proportio cadit, ſed non proportionalitas. In his igitur proportionum comparationibus, omne artis ſecretum ponitur. In com- ponendis igitur proportionibus, illud obſeruandum est, an ambæ rationes ſint ſimiles, an diſſimiles, hoc est an ſint ambæ ex his, quæ a maiori in minus deſinunt, an ex his, quæ a minori in maius terminantur . An altera unius, altera ſit alterius generis, nam hoc plurimum intereſt. ut ex regulis dignoſcemus. In componendis etiam proportionibus duo ſe ſe offerunt conſideranda, primum est denominatio compoſitæ proportionis. Al-terum est numerorum collectio ſub eadem producta ratione conſtitutorum. Primum abſoluitur hoc modo in his, quæ ſunt ſimilium generum, ac in multiplicibus. Ducas unius in alterius denominatorem, orietur compo-ſitæ rationis denominatio. Verbigratia. inter 12. & quatuor tripla eſt proportio, inter quatuor, & octo dupla. duc tria in duo, fiet ſex. ex tripla igitur, & dupla fiet ſextupla proportio. Secundum abſoluitur, & confirmatur his numeris , duc 12. in octo fiet 96. & 4. in. 4. fient 16. atque ſi 96. ad ſex-decim comparaueris, cernes ſextuplam oriri proportionem, quã ex proępoſitis denominationibus collectã cernis. Similis ratio in ſupraparticulari proportione obſeruatur. Eſto 6. ad 4. ſeſ-quialtera, & . 8. ad. 6. ſeſquitertia. duc unum ſemis denominatorem ſeſqui-alteræ in unum & tertiam denominatorem ſeſquitertiæ. fient 2. a quibus pro-portio dupla nominatur. Ex ſeſquialtera igitur, & ſeſquitertia oritur dupla, quod & in numeris cernes hoc modo. Duc 6 in 8 fient 48. & 4 in 6 fient 24. quo facto cernes duplam inter eos numeros cadere comparationem. Exemplum quoque in ſuprapartientibus ponam. eſto bipartiens tertias ratio, qualis eſt 5 ad 3 addenda trip artienti quartas, qualis eſt 7 ad 4. denominator bipartiẽs tertias eſt 1. & duæ tertiæ. & tripartiens quartas eſt unum & tres quartæ. ducito inuicem huiuſmodi de-nomin. itores, fient 2 & undecim duodecimæ, a quibus dupla undecupartiens duodecimas nominatur. quod & numeri hinc inde prouenientes oſtendunt. ducendo 5 in 7. qui ſunt antecedentes, & 3. in 4. qui ſunt ſubſequentes, nam ex illis fient 35. ex his 12. inter quos ſupradicta proportio cadit.

10 20 30 40 50 60 10 20 Tripla # 12--4 Dupla # 8--4 Sextupla # 96--16 30
Bipartiens tertias # 5--3 Tripartiens quartas # 7--4 Dupla undecupartiens duodecimas. # 35--12

Quod ſi diuerſorum generum proportiones interceßerint, ita quod in una fiat comparatio maioris ad minus, in altera mi-noris ad maius: Tunc id obſeruandum eſt, vt partitione uta-mur. ita enim compoſitio duarum emerget . partitur enim maior per minorem hunc in modum. ſubdupla ratio a binario nomen capit, quemadmodum & dupla; ſeſquial-tera autem ab 1 & duodecima, unum igitur & dimidium minus est quàm duo. partire igitur duo per unum & dimidium. edetur 1. & tertia. Ex prædictis ergo rationibus, ratio emerget ſubſeſquitertia , nam diui-denda est ea, quæ eſt minoris inæqualitatis, & quæ prouenit inde ratio diuidendam rationem ſequi ſolet, & experire hoc per numeros 2 4. inter quos eſt ſubdupla proportio, & 6. & 4. inter quos eſt ſeſquialte-ra proportio. duc 2. in 6. fient 12. & 4 in 4. fient 16. comparato 12 ad 16. uidebis ſubſeſ- quitertiam proporportione procreari.

40
ſubdupla. # 2--4 ſeſquialtera. # 6--4 ſubſeſquitertia. # 12--16

Exemplum hoc ſatis eße potest pro omnibus diuerſorum generum comparatio-nibus. Cæterum & illud innoteſcet, qua nam ratione plures quàm duæ rationes inuicem componantur, nam quæ ex duabus prioribus compoſitis effecta fue-rit, ea cum tertia eodem modo componenda est, quo ſupra diximus. Ad me-moriam uero reuocanda eſt fractorum, & integrorum ductio, partitio, & collectio, ut facile exerceri poſſi-mus in hoc genere uniuerſo. Ex prædictis illud colligere poßumus, quod cum ſimiles proportiones componuntur. verbigratia. maioris inæqualitatis ratio, ſimiliter minoris inæqualitatis, & utraq; maior generatur, quod ex ſuperioribus exemplis innotuit. Ex duabus quoque minoris inæqualitatis rationibus, ratio prouenit minoris inæqualitatis, & utraque minor erit. Sed ex una maioris, & altera minoris inæqualitatis comparatione, ra- tio huiuſmodi gignitur, cuiuſmodi ea eſt, quæ ab ampliori numero nomen capit. Sola uero æqualitatis ratio in ſe ipſam ducta, rationem procreat æqualitatis. Atque hæc de componendis proportionibus dicta ſint. Nunc quemadmodum ratio a ratione ſubtrahatur, & quæ reliqua ſit dignoſcatur, dicendum. Si prius obſeruabimus id partitione quadam effici, & nunquam maiorem a minori, ſed minorem tantum a maiori demi poſſe. quis enim maius a minori demet? cum nunquam maius in minori reperiri poſſit? Eſficitur demptio, ac ſubtractio duobus modis, primo ſi partiaris maioris rationis denominatorem numerum per denominatorem minoris, id quod reliquum erit, procreatus proportionis deominator erit. Secundo in numeris experitur, qui ex ſupra datis rationibus proueniunt, verbigratia. Constituantur numeri rationis maioris, quæ & est ipſa diuidenda, & ponatur ſupra numeros ipſius minoris, per quam ratio maior partiri debet, inde ducatur numerus antece-dens diuidendæ rationis, quæ & maior est, per numerum conſequentem minoris, & diuidentis, certe orietur reliquæ rationis antecedens, & ita quaſi decuſſatim ducendo rationis diuidendæ numerum conſequentem, per diuidentis antecedentem, naſcetur reliquæ ſeu ortæ rationis conſequens numerus. Exempla id aperte oſten-dunt. In multiplicibus primum id experiemur. Subtrahenda ſit dupla a tripla, partire denominatorem triplæ, per duo ipſius duplæ rationis deominatorem , fiet 1. cum dimidio; orietur igitur ex hac partitione ſeſquial-tera proportio. Similiter ſubducenda quadrupla ab octupla , reliqua erit dupla . ſint huius numeri in quadru-pla proportione 16. & 4. & 64. & 8. in octupla. duc octo in ſexdecim fient centum uiginti octo, & 4. in 64. fient. 256. interigitur 128. & 256. erit proportio dupla, nam bis 128. producunt. 256. In ſuperparticularibus quoque rationibus ablatio huiuſmodi hoc modo fiet. Auferenda ſit a ſeſquialtera ſeſquitertia. partiri 1. cum dimidio denomina- torem ſeſquialteræ per 1. & tertiam denominatorem ſeſquitertiæ, reliqua ratio erit 1 octaua hoc eſtſeſquioctaua.

50 60 64--8 # Octupla. 16--4 # quadrupla. 128--256 # dupla. 10
6--4 # ſeſquialtera. 8--6 # ſeſquitertia. 36--32 # ſeſquioctaua.

In ſuperpartientibus demum auferatur bipartiens tertias , a tripartiente quartas , diuide 1. & tres quartæ per 1. & duas tertias fiet vnum & vigeſima pars, a quibus ſeſquigeſima ratio denominatur.

7--4 # tripartiens quartas. 5--3 # bipartiens tertias. 21--20 # ſeſquigeſima.

Partita igitur ratione maioris inæqualitatis per rationem maioris, cum diſ-ſimiles fuerint, ratio fiet maioris inæqualitatis, & utraque minor. Eodem reſponſu intelliges de diſſimilibus minoris inæqualitatis com-parationibus, fiet enim comparatio minoris inæqualitatis , & utra-que ſimili modo minor. At ſi utræque rationes, aut maioris aut minoris inæqualitatis fuerint, & ſimiles, quod æque eſt, ac ſi data ratio per ſe ipſam diuidatur, quæ ueniet ratio erit æqualitatis. Sed ſi altera maioris, alter a minoris inæquali-tatis extiterit, ea quę prodibit ratio, in ipſa ratione diuidenda firmabitur, quæ ſcilicet per maiorem numerum fie ri ſolet. Cæterum ſi ordinem mutaueris, ita ut rationẽ ſubtrahendam, alteri ſupraponas, eademq́; multiplicandi forma ſeruata permutatam rationem ſenties, ita ut quemadmodum in priori exemplo ſublata tripla, una ex dupla, fit ſeſquialtera, ita hic inuerſo ordine fiet ſubſeſquialtera, ſimilis ratio in reliquis.

20
Dupla. # 8--4 Tripla. # 18--6 Subſeſquialtera. # 48--72 ſeſquitertia # 8--6 ſeſquialtera # 6--4 ſubſeſquioctaua # 32--36 bipartiens tertias. # 5--3 tripartiens quartas. # 7--4 ſubſeſquigeſima. # 20--21

Poſſem hoc loco proportionum proprietates afferre, ac attendere quod ab æqualitate, inæqualitas omnis prouenit, æqualitatemq; eſſe inæqualitatis principium, ac demum ad æqualitatem omnem inæqualitatem redu-ci. quibus in rebus multa ſecretioris philoſophiæ arcana continentur, ſed hæc ſuo loco reſeruanda ſunt, altio-ris enim ſunt indagationis, & uſque ad diuinitatem pertingunt. nunc de perquirendis ignotis numeris per eos, qui noti ſunt, regulas aureas apponemus, ac primum id in minimis terminis exequemur. Duo igitur ad minus ſunt numerorum termini, quibus cognitis, tertium inueſtigamus, ſiue ille terminus extremus ſit , ſiue medius, loquor autem nunc de ijs, qui ſe mutua ac continenti comparatione reſpiciunt. Esto duo numeri præcedentes inter ſe , aliqua ratione comparati. Verbi gratia. 36. 12. uolo tertium inuenire, ad quem posterior ſcilicet 12. ſe habeat, quemadmodũ. 36. ad ipſum. Multiplicetur ſeu diuidatur in ſe poſterior ille nume-rus , qui ſecundum locum tenere debet idest. 12. inſe, qui ab ea ductione prouenit numerus, id erit 144. per 144. priorem hoc eſt 36. partiare, certe prodibit numerus ille, quem uolebam, id eſt 4. qui ſe ad duodecim, uel ad quem 12. ſe habebunt, quemadmodum 36. ad 12. in tripla enim proportione erit. Quod ſi duxeris 36. inſe, emergent 1296. quæ per 12. partita reddent 108. quare 108. primus erit trium proportione ſe conſequentium numerorum, propoſitis numeris præponendus; nam numerus 108. comparatus ad 36. eandem ſeruabit rationem ad 36. quam idem 36. ad 12. triplam ſcilicet , quæ est ex genere multip licium. Datis igitur duobus numeris tertium ſeu poſtremum inuenimus. quod ſi medium uoluerimus inuenire inter duos propoſitos numeros proportione reſpondentiem, ducendi ſunt propoſiti illi nume-ri inter ſe, & quadrata ipſorum radix inuenienda, nempe ea erit medius ille numerus, ad quem prior ita ſe ha-bebit, quemadmodum ille ad poſteriorem. Hic ad Arithmeticos accedendum, qui de extrahendis numerorum radicibus regulas ponunt. Radices autem numerorum intelligo eos numeros, qui in ſe ducti efficiunt eam ſum mam, de qua radicem trahimus, nam quatuor radix est ſexdecim, ducta enim in ſe quatuor efficiunt ſexde- cim. Exemplo ſint 25. & 4. uolo numerum medium inuenire, ad quem 25. ſe habeat ea ratione, qua ille ſe ad 4. habebit. dueigitur 4. in 25. fient 100. cuius radix eſt decem, ergo 25. ad decem ſe ha-bebit, ut decem ad 4. nempe in proportione dupla ſexquialtera. Atque hæc ſatis dicta ſint in minimo nu-merorum ordine. Nunc ad plures ordines tranſeundum, & quærendum, qua ratione tribus terminis nume-rorum propoſitis, & notis alius inueniatur . Fieri autem potest, ut uel primus, uel ſecundus, uel tertius, uel quartus ignotus ſit, reliquis tribus perſpectis. debemus tamen in experiendo quartum locum ignoto numero reſeruare. ita ut primus tertio re, & ratione conueniat, nam ita fiet, ut ſecundus quarto ignoto reſpondeat. Eſto exempli gratia 30. 20. 24. 16. quiſeſquialte ratione reſpiciant, eſto etiam ignotus numerus 16. duc 24. per 20. efficies 480. partire 480. per 30. reſultabit ignotus ille, & quæſitus numerus ſex decim. At ſi primus numerus quæratur uidelicet 30. eum quarto loco ponito, nam cum ſit 30. ad 20. ſic 24. ad 16. erit conuerſa ratione, ut 16. ad 24. ita 20. ad 30. ducantur igitur 20. in 24. reddentur 480. quæ partita per 16. efficient 30. Pari ratione ignoretur ſecundus numerus ſcilicet 20. Collocato ante primum duos poſteriores terminos hoc modo 24. 16. 30. cum igitur ita ſe habeat 24. ad 16. ut 30. ad 20. Sequetur quodita ſe habebit 30. ad 20. ſic ut 24. ad 16. ducito ergo 30. per 16. conficies 480. quæ partita per 24. efficient 20. Cæterum ſi tertius ignoratur numerus, ſcili-cet 24. conuerte antecedentes numeros in conſequentes, & conſequentes in antecedentes, erit igitur ut 20. ad 30. ita 16. ad 24. duc igitur 16. per 30. fient 480. quæ partita per 20. oſtendent 24. Sed poſtquàm partitione abſoluta ipſius producti per primum, & partiens eſt numerus, reliquus erit numerus aliquis diuidens minor, obſeruabis eum in ſubtiliores partes distribuendum ea ratione, quam tertius numerus ſeu terminus obtinet, atque productus inde numerus iterum per primum eſt partiendus, idq́; hoc modo facien- dum, quatenus ex continenti partitione nil amplius relinquatur, quare & illud memoria mandandum primum numerum, cum ipſo tertio, re ac nomine ſeu qualitate ſemper conuenire. Vnde ſi primus trium numerorum ſolis integris numeris constiterit, tertius uero fractis, uel contra, illud prius conaberis , quàm prædictam re-gulam experiaris, ut alterum propoſitorum numerorum , ad alterius denominationem reuoces. De ijs rebus exempla plurima ex Arithmeticorum abacis deſumere potes. Probabis autem an recte ipſam regulam ex pertus fueris, ſi primum in quartum duxeris, nam idem reddetur terminus, qui ex ductu ſecundi in tertium redditur. nam ſi inæquales prædictos numeros inueneris , ſcito te erraſſe , ad calculum igitur redeundum eſt . Ac ut abſolutam reddamus hanc pulcherrimam quæſtionem, ex Alchindo addemus admir abilem illam regu-lam , quæ quinque terminis propoſitis, ſextum ignotum dignoſcere, quemcunque locum teneat, facile poſſimus. nam dari poſſunt ſex numerorum termini, ſic ſe mutua ratione reſpondentes , ut ratio primi ad ſecundum com- ponatur, ex rationibus tertij ad quartum, & ipſius quintĩ ad ſextum. # Dentur igitur ſex termini ſibi ratio-ne aliqua comparati. 1 2 3 4 6 9. Dico rationem unius ad duo, quæ est ſubdupla, conſtare ex ratione 3. ad 4. quæ eſt ſubſeſquitertia, & ratione 6. ad 9. quæ eſt ſubſeſquialtera. Pone numeros eo quo ſu-pra diximus ordine, fiet enim ratio 18. ad 36. ſimilis ei quæ est 1. ad 2. id eſt ſubdupla . Compoſitio huiuſmodi primorum terminorum caput, & radix eſt omnium aliarum, quæ numero ſunt decem & ſeptem. Multi uero ſunt modi , quibus hi termini permiſceri poſſunt , ſed uera compoſitio decem & ſeptem, præter pri-mum, constare dignoſcitur . quorum ordines ſubſcripta tabella oſtendit. Vtar autem numerorum notis , li-cet uſus ſum in materna lingua literis a, b, c, d, e, f, ita enim Alchindus poſuerat. ſed ad faciliorem intelli-gentiam numerorum notas appingam. Sex ordines notantur per primum, ſecundum , tertium , quartum, quintum, & ſextum, primus a læua , ſextus ad dexteram, cæteri ſunt intermedij. Primorum uero termino- rum ratione cum ſecundis in omnibus ordinibus, intelliguntur eſſe compoſitæ, ex rationibus tertij ad quartum, & quinti ad ſextum .

30 40 50 60 10 20 30
TABVLASEX QVANTITATVM Proportione respondentivm. # ###### Ordo numerorum. Modi compa- \\ rabiles. # Trimus. # Secundus. # Tertius. # Quartus. # Quintus. # Sextus. Trimus modus. # 1 # 2 # 3 # 4 # 6 # 9 Secundus modus. # 1 # 2 # 3 # 9 # 6 # 4 Tertius modus. # 1 # 3 # 2 # 4 # 6 # 9 Quartus. # 1 # 3 # 2 # 9 # 6 # 4 Quintus. # 1 # 6 # 2 # 9 # 3 # 4 Sextus. # 1 # 6 # 2 # 4 # 3 # 9 Septimus. # 2 # 4 # 1 # 3 # 9 # 6 Octauus. # 2 # 4 # 1 # 6 # 9 # 3 Nonus. # 2 # 9 # 1 # 3 # 4 # 6 40 50

Trimus igitur modus , a quo cæteri uim ſumunt, eſt in quo ratio primi numeri ad ſecundum con-ſtat ex ratione tertij ad quartum, & ratione quin-ti ad ſextum.

60 # #### Ordo numerorum. Modi compa- \\ rabiles. # Trimus. # Secundus. # Tertius. # Quartus. # Quintus. # Sextus. Decimus. # 2 # 9 # 1 # 6 # 4 # 3 Vndecimus. # 3 # 4 # 1 # 2 # 9 # 6 Duodecimus. # 3 # 4 # 1 # 6 # 9 # 2 Decimus tertius. # 3 # 9 # 1 # 2 # 4 # 6 Decimus quartus. # 3 # 9 # 1 # 6 # 4 # 2 Decimus quinturs. # 4 # 6 # 2 # 1 # 3 # 9 Decimus ſextus. # 4 # 6 # 2 # 9 # 3 # 1 Decimus ſeptimus. # 6 # 9 # 1 # 2 # 4 # 3 Decimus octauus. # 6 # 9 # 1 # 3# 4 # 2 Subſeſquitertia. # 3--4 Subſeſquialtera. # 6--9 Subdupla, ut 1. ad 2 # 18--36

Secundus compoſitionis modus eſt in quo ratio primi ad ſecundum, constat ex ratione tertij ad ſex-tum, atque ratione quinti ad quartum.

subtripla. # 3--9 Seſquialiera. # 6--4 Subdupla # 18--36

Tertius modus est in quo ratio primi termini ad tertium conſtat ex ratione ſecundi ad quartum, & quinti ad ſextum.

Subdupla # 2--4 Subſeſquialtera # 6--9 Subtripla. 1. ad 3. # 12--36

Quartus modus eſt in quo ratio primi ad tertium constat ex ratione ſecundi ad ſextum, & ex ratione quinti ad quartum.

Subquadrupla ſeſquialtera. # 2--9 Seſquialtera # 12--36 Subtripla ut 1. ad 3. # 12--36

Quintus modus eſt in quo ratio primi ad quin-tum componitur ex ratione ſecundi ad ſextum, & tertij ad quartum.

Subquadrupla ſeſquialtera # 2--9 Subſeſquitertia ut 1. ad 6. # 3--4 Subſextupla ut 1. ad 6 # 6--36

Sextus modus est in quo eiuſdem primi numeri ad ipſum quintũ conſtat ex rationibus ſecundi ad quar-tum, & tertij ad ſextum.

Subdupla # 2--4 Subtripla # 3--9 Subſextupla # 6--36

Septimus modus eſt in quo ratio ſecundi ad quar-tum fit ex ratione primi ad tertium, & ſexti ad quintum.

Subtripla # 1--3 Seſquialtera # 9--6 Subdupla ut 2. ad 4. # 9--18

Octauus modus est in quo ratio eiuſdem ſecundi termini ad quartum fit ex ratione primi ad quintũ, & ſexti ad tertium.

Subſextupla # 1--6 Tripla # 9--3 Subdupla # 9--18

Nonus modus eſt in quo ratio ſecundi ad ſextum conſtat ex rationibus primi ad tertium, & quarti ad quintum.

Subtripla # 1--3 Subſeſquialtera # 4--6 Subquadrupla ſeſquialtra # 4--18

Decimus modus eſt in quo ratio ſecundi ad ſex-tum redditur ex ratione primi ad quintum, & quar-ti ad terntium.

Subſextupla # 1--6 Seſquitertia # 4--3 Subquadrupla ſeſquialtera # 4--18

Vndecimus modus eſt, in quo tertij ad quartum comparatio fit ex rationibus primi ad ſecundnm, & ſexti ad quintum.

Subdupla # 1--2 Seſquialtera # 9--6 Subſeſquitertia ut 3. ad 4. # 9--12

Duodecimus modus eſt in quo tertij ratio ad quar-tum fit ex rationibus primi ad quintum, & ſexti ad ſecundum.

10 Subſextupla # 1--6 Quadrupla ſeſquialtera # 9--2 Subſeſquitertia # 9--12

Decimus tertius modus est, in quo tertij ad ſextü reſponſus fit ex ratione primi ad ſecundum, et quar-ti ad quintum.

Subdupla # 1--2 Subſeſquialtera # 4--6 Subtripla # 4--12 20

Decimus quartus modus eſt in quo ratio eiuſdem tertij ad ſextum conficitur ex ratione primi ad quin tum, & quarti ad ſecundum.

Subſextupla # 1--6 Dupla # 4--2 Subtripla # 4--12

Decimus quintus modus est, in quo quarti ratio ad quintum fit ex rationibus ſecundi ad primum, & tertij ad ſextum.

30 Dupla # 2--1 Subtripla # 3--9 Subſeſquialtera # 6--9

Decimus ſextus modus eſt in quo quarti ad quin-tum relatio ex relatione ſecundi ad ſextum, & tertij ad primum efficitur.

Subquadrupla ſeſquialtera # 2--9 Tripla # 3--1 Subſeſquialtera # 6--9

Decimus ſeptimus modus est in quo ratio quinti ad ſextum componitur ex ratione primi ad ſecundũ, & quarti ad tertium.

40
Subdupla # 1--2 Seſquitertia # 4--3 Subſeſquialtera # 4--6

Decimus octauus modus eſt in quo quinti ratio ad ſextum conſtat ex rationibus primi ad tertium, & quarti ad ſecundum.

Subtripla # 1--3 Dupla # 4--2 Subſeſquialtera # 4--6 50

Reliquæ rationes, quæ inter eoſdem terminos cadunt, quæ ſunt, primi ad quartum uel ſextum, ſecundi ad tertium uel quintum, tertij ad quintum, & quarti ad ſextum, ex reliquorum numerorum rationibus minime componi poſſunt. Reſtat ut huiuſmodi compoſitiones experientia dirigamus , ſuisq́; regulis exerceamus, Fin-gamus igitur ſextum ignorari numerum, quem uolumus inuenire. duc ſecundum in tertium, & productum par tire per primum, & quartum rurſus ex partitione terminorum duces in quintum, productumq́; partire per quar tum, habebis quæſitum numerum . eſto in eo primo ordine. 9. ignoratus numerus. ducito 2. in 3. fient 6. quæ per. 1. partita ſex ſimiliter erunt, hæc ducito in 6. quintum uidelicet numerum, reddentur. 36. quæ partita per 4. dabunt. 9. qui erat quæſitus , & ignoratus numerus. Quod ſi quintus ignotus fuerit ducito primum in quartum, & quod inde prouenit partire per tertium , & quod ex partitione effeceris duci-to in ſextum, & progenitum partire per ſecundum, habebis quæſitum numerum quintum. Exempli gratia i- gnoretur numerus. 6. qui quintus est in ordine . ducito. 1. in 4. reddet 4. qui partitus per 3. red-det unum & tertiam. hunc multiplicato per. 9. produces duodecim, qui numerus ſi per. 2. partiatur igno ratum numerum manifestabit, hoc eſt. 6. ſed ſi quartus quærendus ſit, duc ſecundum in tertium, & produ-ctum partire per primum, & quotum numerum inde prouenientem , per quintum ducito , & productum per ſextum partire, hoc modo, ignoretur 4. ducito duo in tria reddentur. 6. partire ſex per unum reddent 6. Hæcper. 6. numeri quintirurſum multiplicabis, reddentur. 36. quæ partita per nouem dabunt. 4. qui optatus, & ignoratus numerus quærebatur. At ſi tertius ignoretur, duc primum in quartum, conſur-gentem partire per ſecundum, prouenientem ex partitione illa ducito in ſextum, & procreatum inde terminum partire per quintum hoc modo. Ignoretur numerus. 3. duc unum in 4. reddes. 4. quæ diuiſa per. 2. dabunt. 2. hæc multiplica per 9. habebis. 18. quæ partita per ſex, dabunt tria, qui numerus quæreba- tur. Quinto ſi ſec undum quæſieris, duc primum in quartum, productum partire per tertium, quotum proue-nientem ducito in ſextum, productum demum partire per quintum, hoc modo . Duc unum in 4. reddentur 4. quæ diuiſa per 3. reddent unam & tertiam. quæ ducta per nouem efficient duodecim, hæc diuiſa per ſex dabunt binarium repertum numerum. Demum ſi primum numerum quæris, ducito ſecundum in tertium, pro-uenientem partire per quartum, quotus ex ipſa diuiſione ducito per quintum, productumque diuidito per ſex-tum, relinquetur primus hoc modo, quæratur unitas, quæ prima erat in ordine, ducito. 2. in 3. efficies 6. quæ diuiſa per quatuor, dabunt unum & dimidium, quæmultiplicata per 6. producunt 9. quæ per quæ hoc est ſe xtum partita restituunt unitatem, quæ antea ignorabatur . Hæc ſunt quæ de proportionibus, ac de earum comparationibus afferre uolui, quæ ſi diligenter examinabuntur, nullum erit quæſitum, nullum abdi-tum, & ignoratum quod non prodibit in lucem , ſiue in ciuilibus negotijs, ſiue in ſpeculatricibus ſcientijs uer- ſari uelimus. Quod recte norunt, qui harũ rerum ſtudio delectantur. ſed tempus est, ut ad Vitruuiũ accedamus.

10 20 30

Aedivm compoſitio conſtat ex ſymmetria, cuius rationem diligentiſsime Architecti tenere de bent. Ea autem paritur a proportione, quæ Græcè analogia dicitur. Proportio eſt ratæ partis mem-brorum in omni opere, totiusq́; commodulatio , ex qua ratio efficitur ſymmetriarum.

De ſacris Deorum ædibus tertio, & quarto libro agitur. Totum hoc negocium his rebus abſoluitur. Primo neceßitas oſtenditur Architecto cognoſcendarum menſurarum, mox unde menſuræ deſumptæ ſunt, declaratur, & quia statim a principio de compoſitione ſacrarum ædium agere exorditur, ideo in hac tractatione diſcuti-tur quicquid primo ſub aſpectum cadit, ita enim ratio poſtulat, ut a confuſis inc pientes ad diſtincta peruenia-mus. Cadunt autem ſub aſpectum, & e longinquo figuræ, formæq́; frontium, & laterum templorum, quæ quinario numero colliguntur, mox diſtinctiori cognitione intercolumnia comprehenduntur , ſpatiaq́; eorum cer ta deſignantur, & ut res ſuis conſtert numeris. De fundatione agitur, deq́; baſium, columnarum , capitulo-rumq́; formatione tractatur, inde de ijs, quæ columnis , & capitulis ſuperponuntur, cuiuſmodi ſunt trabes, Zophori, coronæ, & huiuſmodi, quibus & tecta adijciuntur, quorum ratio diligentiſſime examinatur, ita ut a fundamentis ad ſummum tectum omnia exquiſite ponderentur. Ornamenta inſuper, & opportunitates om-nes exponuntur, unde gradus, podia, ſtylobata, diminutiones, ſtriæ, proiecturæ, adiectionesq́; perquiruntur , ac demum per portarum genera templa ingreditur, quorum altitudines, longitudines , latitudinesq́; exequi-tur, cellas, pronaum, & posticum, altareq́; facit, ac Deorum ſimulacra, quorum cauſa ædes conſtruuntur, im-ponit. Primo igitur capite neceſſitatem, & inuentionem menſurarum proponit: Aitq́; neceſſe eſſe, ut qui ſacras ædes conſtruere cupit, agnoſcat uim, reſponſumq́; menſurarum, cuius ratio in promptu est, nam licet ædificatio omnis ratione menſuranda ſit, tamen cum conſideramus quanto humanitate diuinitas præstat, debe-mus omni conatu pulchritudinem affectare in obſeruatione rerum diuinarum. & quomam diuinum in terris humana mens capit, ideo mentem maxime exercere debemus , ut Deos honoremus. Dij enim ſunt, qui uere Deum colunt , ſed multo magis Deum Deorum honorare debemus, quare in ſacratiſſimo illius templo conſtruẽ-do omnem laborem, induſtriam, diligentiam, ingeniumque ponemus, & a falſo Dæmonum cultu ad ueros ritus opes noſtras conuertemus. Optimum humanæ mentis ratio iudicatur, hæc excellentiſſime in proportionibus oſtenditur, quare cum Vitr. dixerit. ſymmetriæ, & commenſus rationem diligentißime Architectos tenere de bere , ueram, honeſtam, debitamq́; diuinitate rem protulit, & ſi quid mortale est , quod ſatis immortalitatem uener aripoteſt , dicerem ego precioſas quasque res proportionibus ſubijciendas eſſe in ædium constructione, ut & forma, & materia cæleſtem, ac diuinam rem honeſtent. Neceſſaria igit ur eſt ſymmetriæ cognitio, quæ unde ortum ſumat. docet Vitr.

40 50
60

Ea autem paritur a proportione, quæ analogia dicitur. # Analogiam Cicero rationem, uel rationis comparationem uocat, aly proportionem nominant. hæc quid ſit ostenditur.

Proportio eſt ratæ partis membrorum in omni opere, totiusq́; commodulatio, ex qua ra-tio efficitur ſymmetriarum.

Nos ſupra communiorem proportionis diffinitionem attulimus, modo Vitru. preſſiori ſignificatione deſum-pta ad Architecturæ opus eandem applicat inquiens, Proportionem eſſe quandam modulorum reſponſionem, quam & partes inuicem, & ad tot um opus relatæ ſolent habere. Modulum in primo uolumine uocauit menſu-ram præaßumptam, & notam, qua partes operum metiuntur, ideo proportio in operibus nihil aliud eſt, quàm modulorum, & menſurarum collatio in eo in quo vel partes inter ſe, uel totum ſimul conueniunt.

10

Ex quo ratio efficitur ſymmetriarum. # Symmetriam alibi commenſum uocauit, idest menſura-rum reſponſus.

Namqve non poteſt ædes ulla ſine ſymmetria, atque proportione rationem habere compoſitio-nis, niſi ut ad homines bene figurati membrorum habuerit exactam rationem.

Oſtendit a quo naturaæ exemplo menſuræ deſſumptæ ſunt, Docet enim natura, vt in templis metiendis eas menſuras ſumamus, quæ uerum Dei templum ( hoc est homo) metiri ſolent, in cuius compoſitione omnis reli-quarum rerum admiratio continetur. Ideo certiſſima, & pulcherrima ratione factum eſt, ut antiqui ab hu-mano corpore menſuras rerum colligerent. quapropter & Vitr. recte dixiſſe uiſus eſt, cum dixit. { Nanque non poteſt ædes ulla ſine ſymmetria, atque proportione rationem habere compoſitionis, niſi uti ad hominis be-ne figurati membrorum habuerit exactam rationem. } Cæterum ut cognoſcamus qua ratione menſuræ ab humano corpore deſumptæ ſint, nobis oſtendit Vitr. omnem eiuſdem corporis rationem, inquiens.

20

Corpvs enim hominis ita natura compoſuit, uti os capitis a mento ad frontem ſummam, & ra-dices imas capilli eſſet decimæ partis. Item manus palma ab articulo ad extremum medium digitum tantundem. Caput a mento ad ſummum uerticem octauæ, tantundem ab ceruicibus imis.

Antequam ſenſum Vitruuij aperiam, pauca explicabo ad huius rei int ellectum neceſſaria. Menſura tri-plex eſt, perfectionis, æqualitatis, & quantitatis. Perfectionis menſura eſt, cum res una perfectior eſt cæteris ſub eodem genere contentis. Ita homo menſura eſt perfectionis cæterorum animalium, cæteris enim perfectior eſt. Aequalitatis menſura dicitur, & cum menſura tantum, & nil amplius, & nil minus continet, quanta est res menſurata, ita amphoram uini ſolemus menſuram uocare. Quantitatis menſura est, cum magnitudo quæ-dam pluries ſumitur, qua res menſuratur. Ita cubitus pannum metitur, de hac ſermo eſt, hæc a perfectionis mẽ fura capitur, hoc est ab homine. Menſurare igitur nil aliud est, quàm magnitudinem ignotam per notam ostendere quanta ſit. ideo ratione factum eſt, ut a partibus humam corporis menſurarum ratio habita ſit, & præſertim a capite, in quo uis omnis ſenſuum uiget. Vult igitur Vitr. totum hominis corpus decem capitibus conſtare, modo per caput intelligas ſpatium illud, quod eſt a mento ad radices capillorum, quod os capitis no-minauit, nam ſi ſpatium a mento ad ſummum uerticem intelligas octo capitum, erit totius humani corporis figuratio. Decimæ item pars totius est ab articulo manus ad extremum medium digitum. Octaua uero a men to ad ſummum uerticem, item octaua ab ceruicibus imis, ſcilicet ad ſummum uerticem. Ceruicem intelligo posteriorem colli partem, ab occipitio ad ſpinam tendens.

30

A SVMMO pectore ad imas radices capillorum ſextæ, ad ſummum verticem quartæ. Ipſius au-tem oris altitudinis tertia pars eſt ab imo mento ad imas nares: naſus ab imis naribus ad finem mediũ ſuperciliorum tantundem, ab ea ſine ad imas radices capilli, ubi frons efficitur, item tertiæ partis. Pes uero altitudinis corporis ſextæ. cubitus quartæ. pectus item quartæ.

40

Nemo est qui non agnoſcat in Vitruuio ineſſe mendum, cum animaduertat ad ea, quæ ſibi hoc loco uidentur aduerſari, nolo ego eſſe iudex, nolo item non animaduertere ubi mendum ſit. Vt uero rativne oſtendam quod di xi: afferam ea quæ certa ſunt, ac facili quadam uia oſtendam quod ſentio. de alijs uero, qui copioſe humani corporis menſuras poſuere, nil afferam, cum quisque ſuo iudicio utatur. Quod ad Vitru. attinet huiuſmodi eſt. Duco lineam a. b. tam longam, quam futura eſt humani corporis statura, eam in octo partior æquales par-tes ſuis punctis diſtinctam. ſuperiorem partem a. c. octauam pono pro capite. idest a mento ad ſummum verticem, ita ut a. ſit vertex. c. mentum, rurſus eandem lineam a. b. in decem partes diuido, & didu-cto circino decimam eius partem colligo, & a punto. c. ubimentum poſui uerſus a. decimam illam colloco, & ſigno puncto d. ſpatium igitur c. d. erit decima pars totius corporis procertiatis , etiam erit ſpatium a mento ad radices capillorum, & ſummam frontem. rurſus partior lineam a. b. in ſex partes, & unam ex illis transfero a puncto d. uerſus partem inferiorem, in cuius termino pono e. ibi erit ſummum pectus , a quo ad verticem ſummum, erit quinta pars, ſic enim legerem in Vitruuio, quia ita ratio poſtulat: ſpatium ue-ro quod est inter c. & d. hoc est a mento ad radices capillorum in tres partes diuido, unam hoc eſt ſupe-riorem fronti concedo, alteram naſo, tertiam a naribus ad mentum produco. Ita hominis os , faciesq; diuidi-tur. Pes est ſexta altitudinis totius pars, cubitus quartæ: modo & longitudinem manus intelligas. pectus item quartæ. quod ita intelligo, ut imum pectus capiat, nam a ſummo pectore ubi. e. ad ſummum uerticem ubi a. ſexta pars eſt. imum igitur pectoris ad uerticem metitus eſt, cum dixit. { Pectus item quartæ. } quod ſi ita non est, mendum proculdubio manifeſte apparet, & ſi ita eſt, neſcio an & recte intelligatur.

50

Reliqvaquoque membra ſuos habent commenſus proportionis, quibus etiam antiqui pi- ctores, & ſtatuarij nobiles uſi, magnas & inſinitas laudes ſunt aſſecuti.

60

Vtinam non deſideraremus antiquorum ſcripta, de quibus latiſſime Plinius. Sed nos aliquid ex noſtris ad-demus. ut totius corporis commenſum babeamus. Hieronymus Cardanus Medicus libro duodecimo De ſubti- litatebunc in modum ſcribit.

Pay 642.
Pollexſafituſafitu doPollex VHusP.dimidP. DimiCapitisPollex unusFactes uHa .F. I .P. I .P. I .P. I .P. I .F. I PI {1/2} .P.I {1/2} Fa: I Fa: unn .F. I .F. X .F. I .F. I .F. I
10 20 30 40

Totum corpus partibus centum, & oſtuaginta conſtare, rationem buius ſummæ eam eſſe puto, ut reliquas partes ex bac ſumma eliciamus.

50 Facies. # partium. # 18. # Quæ eſt pars decima ex 180. Ab birco ad bircum # part. # 12. # Quæ eſt pars quintadecima. Naſi longitudo # part. # 6. # Quæ eſt pars trigeſima. Naſi ambitus in imo. # part. # 6. Auris longitudo. # part. # 6. A capillorum radice ad naſum. # part. # 6. Naſi imum a mento. # part. # 6. Oris longitudo. # part. # 4. # Quæest pars quadrageſima quinta. Oris ambitus. # part. # 12. A uertice ad imas ceruices. # part. # 24. # Quæ eſt. 7. & duodecim 180. A ſummo pectore ad capillorum \\ ſummas radices. # part. # 30. # Quæ eſt pars ſexta. A ſummo pectore ad capillorum \\ ſummas radices. # part. # 36. # Quæ eſt pars quinta. Auris ambitus. # part. # 12. Oculi longitudo. # part. # 4. Oculorum diſtantia. # part. # 4. 60 A naſimo ad os # part. # 2. # Quæ eſt pars nonageſima. Av Ore ad mentum. # part. # 4. Naſi foramen. # part. # 1. Frontis ambitus ſummi. # part. # 18. #### Palma manus ab articulo ubiiumigtur ad ſummum medij digiti. # part. # 18. A mento ad uerticem. # part. # 24. Pes. # part. # 30. Cubitus. # part. # 30. Pectus. # part. # 30.

Ex prædictis proportiones elicies, quas babent membra, & partes bumani corporis inter ſe, & ad uniuer- ſam ſtaturam relatas, & ſatis cum Vitr. concordantes niſi velis alteram menſurandi rationerm a pollice ſum-ptam, quemadmodum ſuperior ſigura oſtendit.

10

SIMII.TER uero ſacrarum ædium membra, ad uniuerſam totius magnitudinis ſummam, ex par-tibus ſingulis conuenientiſsimũ debent habere commēſuum reſponſum. Hoc colligitur ex ſupradictis.

Item corporis centrum medium naturaliter eſt umbilicus. Non modo partium commenſus ex ra-tione bumani corporis licet habere, uerum etiam, & figurarum formas ex eodem elicere poſſumus, atque eas perfestiores, nempe orbicularem, & quadratam. Ideo inquit.

Item corporis centrum medium naturaliter eſt umbilicus. Namque ſi homo collecatus fuerit ſupinus manibus, & pedibus panſis, circiniq́ collocato centro in umbilico eius,circumagendo rotun dationem utrarumq; manuum, & pedum digiti linea tangentur.

20

Orbicularis figura ex ſitu humanl corporis elici poteſt, quæ figurarum perfectißima tota angulus, nullo conſtat angulo capacißima item, & commodiſſima, penes quam, ſed longo proxima interuallo eſt figura qua-drata, quam ex eadem ſtatura elicimus boc modo.

Non minus quemadmodum ſchema rotundationis in corpore efficitur, ita & quadrata deſignatio in eo inuenitur. Nam ſi a pedibus imis ad ſummum caput menſum erit, eaq́; menſura relata fuerit ad manus panſas, inuenietur eadem latitudo uti altitudo, quemadmodum areæ, quæ ad normam ſunt quadratæ.

Cum figura quadrata quatuor æquis angulis conſtet, babeatq́ altitudinem longitudini parem, certe & ipſa ab bumana ſtatura elicietur, cum & ipſa quanta eſt a pedibus imis ad ſummum caput, tanta ſit panſis manibus, nam ibi longitudo, bic latitudo notatur. perfecta item quadrata figura eſt, quæ nec duplicari inte- gro genere numeri, ac multiplicatione poteſt, ſed ſolum emendatis deſcription@bus linearum reperitur, quem-admodum capite primo libri noni de Platonis inuento,ait Vitr. in agro metiendo.

30

Er go ſi ita natura compoſuit corpus hominis, uti proportionibus membra ad ſummam figura-tionem eius reſpondeant, cum cauſa conſtituiſſe uidentur antiqui, ut etiam in operum perfectioni-bus ſingulorum membrorum ad uniuerſam figuræ ſpeciem habeant commenſus exactionem. Igitur cum in ominibus operibus ordines traderent, id maxime in ædibus Deorum, in quibus operum lau-des, & culpæ æternæ ſolent permanere.

Hactenus concluſit in uniuerſum, quod antea probandum ſibi ſumpſerat. Modo oſtenſurus est unde ratio menſur arum babita ſit, nam ſupra oſtendit a quo menſuræ captæ ſunt. proponit igitur, quod poſtea eſt pro-baturus bunc in modum.

40

Nec minus menſurarum rationes, quæ in omnibus operibus uidentur neceſſariæ eſſe, ex corporis membris collegerunt, uti digitum, palmam, pedem, cubitum, & eas diſtribuerunt in perfectum nume ŕum, quem Græci, τέλΗον dicunt.

Perfectum eſt cui nibil addi, & de quo nil demi poteſt, boc eſt,cui nil deeſt, quodq́; ex omnibus ſuis partibus constat. Hac de cauſa mundus abſolute perfectus eſt, & multa alia in ſuo genere perfecia ſunt, ſed uideamus nos, qua ratione numeri uocentur perfecti, & quales bi ſunt.

Perfectvm autem antiqui conſtituerunt numerum, qui decem dicitur, namque ex manibus de-narius digitorum numerus, ex digitis uero palmus, & a palmo pes eſt inuentus. Sicut autem in lutriſ-que palmis ex articulis ab natura decem ſunt perfecti, ita etiam Platoni placuit, eſſe eum numerum ea re perfectum, quod ex ſingularibus rebus, quæ monades apud Græcos dicnntur, perficitur decuſ- ſis, quæ ſimul ac undecim, aut duodecim ſunt factæ, quod fuperauerint, non poſſunt eſſe lperfectæ, donec ad alterum decuſsim peruenerint. ſingulares enim res particulæ ſunt eius numeri.

50

Dixi ſuperius eam vere partem rei nominari, quæ totum aliquoties ſumpta conſtituit, ex qua re eius de quo ſermo est, intelligentia proficiſcitur. Aio igitur numeros eſſe aliquos, qui ratione partium, ex quibus conſtāt, deficientes dici poſſunt, alios exuperantes, & alios perfectos. Deficientes eos intelligo, quorum partes colle-ctæ non efficiunt integrum numerum. Exemplo ſit octonarius numerus, cuius partes ſunt primo unitas, dein binarius, mox quaternarius, collige unum duo, & quatuor reddentur ſeptem, ecce quod, ut ad octo peruenias deficit unitas. Octonarius igitur numerus deficiens nominabitur. exuper antes eos uoco, quorum partium ſum-ma totum excedit. Exemplo ſit numerus duodenarius,cuius partes 1. 2. 3. 4. 6. quæ ſimul collectæ, ef-ficiunt ſexdecim,qui numerus quaternario duodecim excedit, duodecimus ergo numerus diues, & ſuperabun- dans uocabitur. Perfectum uero eum numerum dicunt, qui conſtat ex ſumma omanium ſuarum partìum, quem-admodum ſenarius, cuius partes 1. 2. 3. quæ ſimul ſumptæ, ſenarium reddunt, pari ſorma. 28. numerus perfectus eſt; nam eius partes ſunt 1. 2. 4. 7. 14. quarum ſumma 28. reddunt. Sed poſtquam de. numeris perfectis ſermo eſt inſtitus, dicam eorum ortus, uires, proprietatesq́; . & ad faciliorem intelligen-tiam diffinitiones aliquas numer or um adducam. Numeri quidam ſunt, qui pariter pares nominantur, quidam uero, qui primi, & incompoſiti dicuntur. pariter pares numeri ſunt, qui cum eorum ſumma par ſit, uſque ad unitatem in paria diuiduntur. Exempligratia 64. eſt numerus pariter par, & ipſa ſmma 64. par eſt, & eius prima partitio par eſt. videlicet 32. Cuius item diuiſio par eſt. 16. enim eſt numerus par, dimidium quoque 16. par eſt, ut pote octo, patiter quoque octonarij dimidium par 4. & quaternarij duo, cuius di- midium unitas. Ecce qua ratione ſexagintaquatuor est numerus pariter par. Sed numeri primi, & incompo-ſiti ſunt, qui a ſola unitate numer antur, neque alium babent numerum, qui eos integre partiatur, cuiuſmodi eſt ternarius numerus, quinarius item, & ſeptenarius, & buinſmodi. His poſitis perfectorum productio ponen-da eſt. Collocato ordine ſuo pariter pares numeros, & eos collige; ſi perueneris in eam numeri ſummam, quæ ſit numeri primi, & incompoſiti, & eam duxeris per præcedentem numerum, facies perfectum numerum. col-locato igitur 1. 2. 4. 8. 16. 32. 64. Collige 1. & 2. reddentur tres, ducito tres numerum pri-mum, & incompoſitum per duo numerum præcedentem, efficientur ſex. Senarius igitur erit perfectus nume-rus. pari forma collige 1. 2. 4. reddentur ſeptem, qui numerus eſt primus, & incompoſitus, ducito ſeptem per quatuor, reddes. 28. qui eſt ſecundus perfectus numerus. Collige item 1. 2. 4. 8. efficies quinde-cim, is numerus non eſt primus, & incompoſitus, immo babet ſuas partes numerantes ſcilicet ternarium, vel quinarium. quare ſequere ulterius 1. 2. 4. 8. 16. collige efficies 31. qui numerus primus, & incom- poſitus est. duc igitur 16. in 31. reddentur 496. numerus perfectus, & ita in alijs. nec mir ere in dena-rio ſex. in centenario 28. in millenario 496. perfectos numeros, boc eſt tam paucos reperiri, quia rara ſunt, quæ perfecta ſunt. Simili ratione in denis millibus perfectus eſt tantum 8128. perfectorum numerorum proprietas eſt, ut terminante primo m ſenarium, ſecundus deſinit in octonarium, tertius in ſenarium, quartus in octonarium, & nulla alia eſt perfectorum numerorum terminatio. Sed qua ratione ternarius, & denarius numerus perfecti ſint appellati, nunc dicam. Ternarius numerus complectitur primo primas numerorum diſ-ferentias, paritatem ſcilicet, & imparitatem, ſolusq́; conficitur ex ſumma præcedentium numerorum, nam 1. & 2. reddunt 3. concluditq́; principium, medium, & finem. bac de cauſa perfectus est numerus iudi-catus. Denarius uero perfectus est dictus, quoniam tanquam forma omnes alios numeros includit, ultra de-cem enim progrediendo ad eandem unitatem, ex qua conficitur is numerus, redire oportet, ac denuo incipere. Atque boc dixit Vitr. ex Platonis ſententia, qui denarium pefectum numerum nuncupauit.

60 10 20 30

Mathematici uero contra diſputantes, ea re perfectum eſſe dixerunt numerum, qui ſex dicitur, quod is numerus habet partitiones eorum rationibus ſex numero conuenientes; ſic ſextantẽ, unum@: trientem, duo: ſemiſſem, tria: beſſem, quem dimiron dicunt quatuor: quintarium, quem pen-tamiron dicunt, quinque: perfectum ſex. {Eorum rationibus} idest ſecundum eorum Matbematicorum rationes, qui uolunt eum eſſe perfectum numerum, qui ex ſumma eius partium redditur. ideo dixit Vitr. quod is numerus babet partitiones corum rationibus, ſex numero conuenientes. cum igitur perfectum ſenarium di-xerint, idem illi euenire uoluerunt, quod denario. nam cum unitatem ultra ſex adderent, ad eandem rationem reuertebantur. Solebant antiqui rem integram omnem Aſſem nominare. eamq́; in ſuas partes diuidere, & tanquàm felices Græcorum interpretes, maximè proprie res declarabant. Voluere igitur ſenarium perfectum eſſe, & quia integrum, & totum est quoddam, ideo eum Aſſem uocauere. qui cum partes; ſuas baberet, ex eorum uocabulis, quales partes eſſent, declarabant. Vnitatem, quæ ſexta eius eſt pars, ſextantem nomina-runt. 2. trientem, nam 2. tertia ſenarij, boc est Aßis pars eſt. Tria ſemiſſem, quaſi Aſſem dimidium uo cauere. 4. beſſem, quoniam à toto duas aufert partes, græcè dimiron eadem ratione dicitur. 5. quinta-rium latine, græce autẽ pentamiron nominatur. Sed ubi ad ſenarium peruentum est, boc eſt ad Aſſem, ſi quis ultra progredi uelit, iam alterum aſſem duplicare incipit. ideo 12. diplaſiona Græci dicunt. Cum uero Vi-tr. dixit, ſic ſextantem unum, non uult rationem reddere cur ſenarius numerus perfectus a Matbematicis di-ctus eſt. nam ſupra eam point, dum dixit quod is numerus habet partitiones eorum rationibus ſex numero con uenientes, nam ſumma partium eius numeri, totum integrum reddit. Sed oſtendere uult ſenarium ob prædi-ctam rationem cum perfectus ſit, ſuas quoque partes habere a Matbematicis nominatas. Quod ſi quis ulterius progrediuelit, id illi eueniat, quod denario, qui ab alij perfectus est dictus; euenire ostenſum est. Alioquin uana fuiſſet Matbematicorum obiectio in eos, qui denarium perfectum statuere, ſi ijdem Mathematici ſena-rium ob eandem rationem perfectum eſſe uoluiſſent, qua denarius est ab alijs perfectus nominatus. ideo ſequitur.

40 50

Cvm ad ſupputationcm creſcat ſupra ſex: adiecto aſſe ephecton cum fact ſunt octo, quod eſt tertia adiecta tertiarium, qui epitritos dicitur, dimidia adiecta cum facta ſunt nouem, ſeſquialterum qui hemiolios appellatur, duabus partibus additis, & decuſsi facto, beſalterum, quem epidimiron uo-citant, in undeeim numero, quod adiecti ſunt quinque, quintarium, quod epipentamiron. Duodecim autem, quiex duobus ſimplicibus numeris eſt effectus diplaſrona.

{Adiecto Aſſe. } Non referuntur bæc uerba ad adiectionem unitatis ſupra ſenarium, nã ſextans adijcitur, ſed ad duplicatum Aſſem, ideſt poſtquàm unum perfecerimus Aſſem ſenario concluſum, ſi quis alterum adij-ciat Aſſem, incipiet iterum ab unitate. ſimili ratione cum a ſenario ad alterum Aſſem peruenimus addendo aliquid; animaduertendum est, non ſimpliciter tertiarium, aut quintarium dicendum eſſe, ſed addendum ter-tiarium, aut quintarium alterum, quemadmodum dicitur bes alterum. quod & Cræca Hocabula indicant, ad ditione illius particulæ epi. Sed bæc facile ab animaduertentibus cognoſci poſſunt.

60

Non minus etiam quod pes hominis altitudinis ſextam habet partem, ita etiam ex eo, quo perfi-eitur pedum numero; corpus his ſex altitudinis terminando, eum perſectũ conſtituerunt, cubitumq́; animaduerterunt ex ſex palmis conſtare, digitis uiginti quatuor.

Ecce quod a ſenario numero altitudinis humanæ ſtaturæ dimenſio deſumpta est, quod uero dixit cubitum ex ſex palmis conſtare, conſiderandum eſt, nam infra pedem quatuor conſtare palmis aſſerit. ſiigitur pes eſt ſex-ta pars; & ſex pedes ſunt palmi uigintiquatuor, & cubitus eſt palmorum ſex, certe cubitus erit quarta pars, quod ſuperius dixit, altitudinis bumani corporis. Quemadmodum uero ex digitis numerandi ratio profecta, ita ex eiſdem menſuræ ortæ ſunt. qtque id ob facilitatem; quid enim magis babemus in promptu, quam digi-tos, manus, & pedes?

10

Ex eo etiam uidentur ciuitates Græcorum feciſſe, uti quemadmodum cubitus eſt ſex palmorum, ita in dracma quoque eo numero uterentur.

Ob perfectionem, quam ſenario numero tributam uidebant, Græci ad monetam quoque ſenaij numeri par-titionem tranſtulere, eo modo, quo dicit Vitr.

Illae enim æreos ſignatos uti aſſes, ex æquo ſex, quos obolos appellant, quadrantesq́; obolo- rum, quæ alij dichalca, nonnulli trichalcha dicunt, pro digitis uigintiquatuor conſtituere.

20

Omnis intentio Vitr. est, ut ostendat. nos non debere dubitare, quin benefecerint bi, qui ædes Deorum im-mortalium constituentes, ita membra operum ordinauerunt, ut proportionibus, & ſymmetrijs ſepar atque uniuerſæ conuenientes efficerentur diſtributiones, nam ſi ex partibus bominis, licuit numeros, licuit monetas, licuit alia quoque metiri, quid dubitamus eos ſuſcipere, qui proportiones ſequuti ædes ſacras conſtituerunt? Erat igitur apud Cræcos draema, cuius partes oboli uocabantur, ſex obolorum dracma erat, a ſenarij perfe-ctione ita partita. Obolus æreus erat nummus ſignatus, qui quia totum quoddam erat aſſis dicebatur, cuius quarta pars, quæ quadrans nominatur dicbalca, aut tricbalcaratione rerum diuerſarum, dicta eſt. quemad-modum ergo obolorum numerus in dracma palmorum numero in cubito reſpondebat, ita numerus dicbalco-rum, ſeu trichalcorum reſpondebat numero digitorum, qui erant 24. in cubito, ut infra dicetur. bæc Cræci.

30

Nostri autem primo decem ſecerunt antiquum numerum, & in denario denos ereos aſſes con-ſtituerunt, & ea re compoſitio nummi ad hodiernum diem denarij nomen retinet, etiamq́; quartam eius partem, quod eſſiciebatur ex duobus aſsibus, & tertio ſemiſſe, ſeſtertium uocitauerunt. Poſtea quam animaduerterunt, utroſque numeros eſſe perſectos, & ſex, & decem, utroſque in unum conie-cerunt, & perfecerunt perſectiſsimum decuſsisſexis.

Licet denarij nomen a denario numero ſumptum ſit ab antiquis, propterea quod denarius numerus antiqui-tus perfectus est babitus, tamen cum poſtea ſenarius perfectus eſſe uiſus ſit, additum est denario, & ſenarius obtinuit tamen uſus, & ſemper denarius nummus ſit appellatus, retinuit enim compoſitus nomen, quod ſimplex babebat, ita ut ſexdecim ex duobus perfectis numeris perfectiſſimus babitus ſit.

Hvivs autem rei authorem inuenerunt pedem: E cubito enim cum dem pti ſunt palmi duo, re- linquitur pes quatuor palmorum. Palmus autem habet quatuor digitos, ita efficitur uti habeat pes ſexdecim digitos, & totidem aſſes æreos denarius.

Je Cor inge in fine Ea bule. 40

Credendum est Vitruuio. Duo uero palmorum genera, maior, & minor, minor constat digitis quatuor, maior. 12. minor palesti, maior ſpitbame dicitur. Digitus eſt ſpatium granorum quatuor ordei ſecundum eo-rum latitudinem. Romani igitur primo denarium tanquàm perfectum accepere, ideo denarium monetam uoca uere, quod & nostris temporibus obſeruatur, in ea decem æreos aſſes poſuere, & licet poſtea denarium cum ſenario coniunxerint, uidentes ſenarium quoque perfectum eſſe, retinuere tarnen denarij nomen ſexdecim aſſium denarium conſtituentes, qui aſſes ſexdecim digitis pedem conſtituentibus reſpondent. Cum bæc igitur ita ſint, concludit Vitr.

Ergo ſi conuenit ex articulis hominis numerum inuentum eſſe, & ex membris ſeparatis ad uni- uerſam corporis ſpeciem ratæ partis commenſus fieri reſponſum: relinquitur, ut ſuſcipiamus eos, qui etiam ædes Deorum immoratlium conſtituentes, ita membra operum ordinauerunt, ut proportioni-bus, & ſymmetrijs ſeparatæ, atque uniuerſæ conuenientes efficerentur eorum diſtributiones.

50

Abſoluit negotium ſuum Vitr. multis rationibus, & exemplis tractatum. Arcbitecti autem maxime ani-maduertere debent ad ea, quæ dicta ſunt; nam ſi ars quælibet ſeparata non caſu ſed ratione regitur, quanto ma-gis Arcbitectura artium domina, arbitra, & iudex ratione ducetur? Attendamus igitur ad ea, quæ Vitr. aſ fert. bic uero finem buic capiti imponerem, ſed nibil refert; modo rem intelligamus.

Aedivm autem principia ſunt, e quibus conſtat figurarum aſpectus, & primum in Antis, quod Græce ναώς ε´ν παραςάσιν dicitur.

Optima ralione factum eſt a Vitr. ut cum uellet de templorum ædificatione tractare, ab ijs diſcriminibus inciperet, quæ nobis primo ueniunt ſub aſpectum, ita enim cognitionis ordo poſtulat ( ut ſupra dixi ) ut ab uni- uerſalibus, confuſis, & indiſtinctis incipiamus, mox ad particularia diſtincta, & eſplicata ueniamus. Tum il-lud etiam in Arcbitectura maxime obſeruandum eſt, ut oculus ſuas babeat partes, & aſpectum uarietate inxta figuras, & formas diuerſas templorum, aut iucunditas, aut ueneratio, aut autboritas ædibus tribua-tur. Et quemadmodum oratio formas, quas ideas uocant, diuerſas babet, ut auribus ſatisſiat, ita etiam Architectura ædificiorum formas babet plures, ut gratæ oculis, aſpectui iucundæ ſint. Ac quemadmodum quod mente occluſum concipimus, id artificio, uerbis figuris, membris, numeris, clauſulisq́; diuerſis profe-rendo dicendigenera conficiuntur, ita proportiones, figurarumq́; proſpectus, numeri, & collocationes par-tium in Architectur a ideas constituunt, quæ ſunt qualitates illis rebus uel perſonis conuenientes, quarum can ſa ædific amus. Alia enith ratio ſententiarum, rationum, uerborum, figurarum, partium, numerorum, collo-cationum, & terminorum, puritati, elegantiæ, & perſpicuitati conceditur, alia amplitudmi, dignitati, uebe-mentiæ, ſplendori, aſperitatiq́; attribuitur; Alia iucunditati, m odeſtiæ, ueritati, ſmplicitati, & pulchritu-dini datur. Similiter in Aedificiorum generibus, aliæ proportiones, diſtributiones, ordinesq́; requiruntur, cum uolumus diuerſas Aediſiciorum qualitates, eaſdemq́; rebus, & perſonis conuenientes reddere. Etiamq́; earum rerum natura, quæ genus aliquod orationis constituunt, ita fert, ut quæ ad unum genus pertinent, permiſceri cum alio commode poſſint, ita in puritate dignitas, in dignitate ornatus, in ornatu ſimplicitas ineſſe poteſt; pa-ri forma, ex rationum compoſitione, mutuiq́; reſponſus commenſione in ædificijs multa, quæ ſimplicia erunt, componi ad dignitatem, & iucunditatem, utilit atemq́; egregie poſſunt. Proponit igitur Vitru. ædium gene- ra, quæ longe oculis obijciuntur. Non tamen omnia, & id quidem prudenter, non enim temerè omnia pro-ponenda ſunt, ſed ea tantum, quæ occultam quandam uirtutem redolent, & ſenſus alliciunt noſtros. Ecce nec orator omnia ſumit, quæ uulgo, pbebiq́; uidentur, ſed ea, quæ ſub intellignentia cadunt eorum, qui audiunt di gniori quodam modo, quæ uulgus ſua uinon perciperet, ſed ab alijs inuenta capit, aſſentiturq́; . Ita Vitru. non eas omnes formas, figurasq́; ſacrarum ædium ſumit, quæ ab boc, uel illo factæ ſunt, quoniam boc infinitum eßet, nec caderet in ſcientiam, & artificium: Sed eas tantum proponit, quæ neſcientibus aliquo modo ſatisfa-ciunt, poſtquàm factæ ſunt, ab omnibus autem inueniri nequeunt. Inquit igitur principia id eſt originem no-stræ conſiderationis in ædibus ſacris, eſt id quod figuræ ædium diuerſarum aſpectu obijciunt nostro: Figu-rarum aſpectus, aut eſt in partibus anteriorbus ædium, aut posterioribus, aut in lateribus, nam aut fron-tes, aut latera ſtatim cernimus, aut ſeorſum in pluribus fabricis, aut in una eademq́; , ideo ſeptem nobis figu- ras proponit.

60
E. antæ C. Columnæ duæ inter antæs in medio. C. cella. D. Parietes, qui cirecumcludunt celtam. D D @ D B C C E
10 20 30 40 50 60 10 20

Et primum in antis, quod Græce naos en parſtaſi dicitur, deinde proſtylos, amphiproſtylos, peripteros, pſeudodipteros, dipteros, hypæthros.

Declarabit Vitr. quid per ea nomina intelligat, utitur autem uocbulis Græcis, uel quia nondum latini ſua tenebant, & ipſe fabricare nomina non audebat, uel quia uſus iam obtinuerat, ut Cræcis pro latinis uterentur. Condolendum uero nobis eſt, nullum extare templum temporibus noſtris eorum, quæ in exemplum ſumuntur a Vitr. Cæterum animaduertendum eſt, ordine quodam a ſimplicioribus ad ea, quæ magis compoſita ſunt per-uenire. Semper enim adiectione aliqua figurarum aſpectus augetur, quod ita patebit.

Frons ſeu Orograpbia ædis in antis.#A.#AntæC. fuſtigiun ſupra columnas duas inter antas in medio poſitas. C A A A A
30 40 50 60

Horvm exprimuntur formationes his rationibus. In antis erit æ des, cum habebit in fronte antas parietum, qui cellam circuncludunt, & inter antas in medio columnas duas, ſupraq́; faſtigium ſymme-tria ea collocatum, quæ in hoc libro fuerit perſcripta.

Frontium aſpectus duplex, aut enim antis, aut columnis conſtat. Antæ, quas Græci paraſtadas dicunt, pilæ ſunt adpactæ, quas contrafortes, uel pilaſtros nostri uocant, bas in angulis parietum collocari certum est, inter quad in eadem fronte columnæ duæ ſunt, quibus imponitur fastigium, quod´ noſtri frontiſpicium dicunt ſummitas in trianguli ſpeciem pro fronte collocata, cuius ratio, & commenſus boc libro explicabitur. Cellam Vero uocat corpus, & nauem ( ut aiunt ) ipſius ædis parietibus circumcluſam.

10
A. posticum.B. Frons.C. Columnæ contra antas.D. Columnæ in uerſuris.E. Cella.F. Parietes cellam concludentes.
20 30 40 50 60

Hvivs autem exemplar erit ad tres Fortunas, ex tribus quod eſt proximè portam collinam.

Huius templi nullum babemus ueſtigium, ſed nos rationibus Vitruuianis innitentes, plantam, frontemq́; ipſius deſcribemus, ac certis lineis rem ante oculos ponemus, adumbr ationes, & reliqua, quæ fucum rebus faciunt neligentes. ſciograpbiamq́; interdum ponemus, ut Arcbitecti facile grapbidis notitiam, ex noſtris deſcriptiombus babere poßint.

Frons a posticoA. potest accommodari, ut ex proſtylo fiat ampbyprostylos.C. Columnæcontra antas.D. Columnæ in verſuris.F. Fastigium.G. Valuæ. F G C D C A C C D
10 20 30 40

Prostylos omnia habet, quemadmodum in antis; columnas autem contra antas angulares duas, ſupraq́; epiſtylia quemadmodum & in antis; & dextra, ac ſiniſtra in uerſuris ſingula. Huius exemplar eſt in inſula Tyberina in æde Iouis, & Fauni. Amphyproſtylos omnia habetea, quæ proſtylos, præte-reaq́; habet in poſtico ad eundem modum columnas, & faſtigium.

Aedium ſecunda facies dicitur proſtylos, ideſt a fronte columnata. addit ad ſuperiorem duas columnas con tra antas angulares, & ubi flectuntur anguli cellæ, duas quoque contra antas columnas addit. Eſt & tertia ædium facies, quæ ampbiproſtylos dicitur, quæ ad ſuperiorem ſecundam addit posticum eodem modo columna-tum, quo pars eſt anterior proſtyli. quo fit ut unico ueſtigio utranque formam, oſtendiße ſit ſatis.

50

Inſula Tyberina Aeſculapio ſacra caſu primo facta. postea a Romanis munita, & multis ædificijs amplisq́; ornata. prope Aeſculaij templum, Iouis erat ædes a L. Furio Purpurione conſule ædificata & a C. Seruilio dedicata. In extremitate inſulæ Faunus quoque ſuas ædes babuit, quarum noſtris temporibus parua admo-dum uestigia uidentur, minusq́; in dies uidebuntur, alluuie Tyberis partes aliquas ſemper trabente. T. Liuius a Gn. Domitio, & C. Scribonio Aedilibus ex mulctis conſtitutum templum illud affirmat. # Peripteros autem erit, quæ babebit in fronte, & poſtico ſenas colummas, in lateribus cum angularibus undenas, ita ut ſint bæ colomnæ collocatæ, ut intercolumnij latitudinis interuallum, ſit a parietibus circum ad extremos or- dines columnarum, habeatq́; ambulationem circa cellam ædis, quemadmodum est in porticu Metelli Iouis.

60

Statoris Hermodi, & ad Mariana Honoris, & Virtutis ſine poſtico a Mutio facta.

E. Posticum.D. Frons.F. pronaum dicitur.G. alæ, & ambulatio.H. Cella.I. Portæ.L. Parietes. E G I G L H L I P D
10 20 30 40

Quartæ figuræ proſpectus peripteros no-minatur, quaſi circum alatus. Alas autem ordines columnarum a lateribus ambientes uocat. Adduntur igitur in bac quarta figu-ra fronti, & poſtico duæ columnæ, ita ut ſenis columnis ambæ frontes ornentur. ad-duntur etiam a lateribus columnæ, quæ alas constituunt, ambulationem faciunt ſub porticu, & cellam ambiunt, Diſtant au-tem extremæ columnæ a parietibus, quantũ ipſæ inter ſe diſtant.

In porticu Metelli. Propè circum Fla-minium porticus a Q. Metello Macedonico ædificata fuit, ibi Iouis ſtatoris Templum. Opus Hermodi. Et ad Mariana Honoris & Virtutis. Templum Honoris extra ſalariam portam fuiſſe legitur, ibi enim Lamina bis litteris inſcriptareperta fuit Dominæ Hono-ris. Marcus Marcellus templum Honori, & virtuti dedicauit, quod a Veſpaſiano po-ſtea reſtauratum fuit, ut in nummis habetur. erat boc apud portam Capenam, ut mone-rentur egredientes ad bellum, quod virtutis medio ad honorẽ peruenimus. Marius quo-que Honori, & Virtuti ædes erexit, & ab ædibus uirtutis ad ædes Honoris accedeba-tur. Sed Vitr. C. Mutium ædem Honoris, et virtutis Marianæ Cellæ feciſſe dicit. erat autem illud templum ſine poſtico. Cauſam nullam aliam puto, niſi quod ad pofticum nulla erat uia, ſuperfluum autem erat adi-tus facere, qua parte non patebat iter. Pſeudodipteros autem ſic collocatur, ut in fronte, & poſtico ſint columnæ octonæ; in lateribus cum angularibus quindenæ. Sunt autem parietes cellæ contra quaternas co-lumnas medianas in fronte, & poſtico, ita duorum intercolumniorum, & imæ craßi-tudinis columnæ ſpatium erit a parietibus circa ad extremos ordmes columnarum. Huius exemplum Romæ non eſt, ſed Magne-ſiæ Dianæ Hermogenis Alabandi, & Apol linis Amneſtæ facta. Dipteros autem octa-ſtylos, & pronao, & poſtico; ſed circa ædem duplices habet ordines columnarum. uti est ædes Quirini Dori-ca, & Epheſiæ Dianæ Ionica, a Cteſiphonte conſtituta.

Vestigium umum duabus figuris accommodari poteſt. nam Dipteros a duplici alarum ſeu columnarum or-dine dicitur. Pſeudodipteros, quaſi mentlens dipteron nominatur. Sublato enim interiori columnarum ordine extra eundem reſpectum habere uidetur. De huiuſmodi æde meminit Vitr. etiam infra, & in proœmio ſeptimi libri. Hermogenes enim ſuſtulit interiorem ordinem columnarum, & laxiorem circa cellam fecit ambulatio-nem; & imminutis expenſis, nibil de dignitate abſtulit. Credo id templum magnificentiijimum fuiſſe. Gra-dus in veſtigio addidi, ut mihi uiſum eſt pro dignitate rei. ſpatium a b. hoc eſt ab extremo ordine columna-rum ad parietem, tantum eſt quantum ſpatium a c. Dimidia pars frontis, & ſchiographiæ pſeudodipteræ ædis, ſecundum Ionicum genus.

50

Hypethros uero decaſtylos eſt in pronao, & poſtico, reliqua omnia eadem habet, quæ dipteros; ſed interiore partc columnas in altitudine duplices, remotas a parietibus ad circuitionem, ut porticus periſtyliorum. Medium autem ſubdiuo eſt ſine tecto, aditusq́; ualuarum ex utraque partein pronao, & poſtico. Huius autem exemplar Romæ non eſt, ſed Athenis Octaftylos in templo Iouis Olympij.

60

Vltima aſpectus figura Hypethros, quaſi ſub æhere, & ſine tecto dicitur, ſimilis eſt præcedenti quæ di- pteros, quia duplices habet columnarum ordines; extra parietem a parietibus in partem interiourem aliæ co-lumnæ erant collocatæ, ſed minores exterioribus, ſe ob id duplices in altitudine, ideſt alter æ ſub alteris collo-catæ, a parietibus in partem interiorem uſque ad columnas tectum erat, a columnis ad columnas erat ſine te-cto. porticus exterior tecta erat, a lateribus decem & nouem columnæ, a frontibus decem, inter columnas tam extra quàm intra ſtatuas Deorum in conchis. Sic enim nicbios dicerem, in parietibus erant collocati. Ara in medio templi poſita. Gradus quos multi amplitudinem templo adibant. Ioui autem ſecundum deco-rum ſine tecto Templum ædifidabatur.

ORTHOGRAPHIA TERIPTEROS.
10 20 30 40 50

Atque bæc ſunt Aedium principia ex quibus conſtat figurarum aſpectus. ſed hic quæri poſſet, cur Vitru. de rotundis templis, deq́, Tuſcanicis, & compoſitis Aedibus mentionem minime fecit. Reſponderem. Vitru. hoc loco eos figurarum aſpectus poſuiſſe, qui additamento quodam perficiuntur, & forte ea ponit in nume-ro eorum, quæ ſunt liberorum intercolumniorum, & quod magis placet ea prima, & ratione magis conſti-tuta ſunt templa, de quibus modo loquitur, ſuis enim conſtant generibus, Dorico, Ionico, & Corinthio, quæ magis elaborata ſunt, & paulo infra Tuſcanicas ædes tangit in aræoſtyla forma; de qua libro ſequenti di-cturus eſt.

60
VESTIGIVM DIPTEROS. PIANTA ICHN OGRAPHIAPRONAO
10 20 30 40
De quinque Aedium ſpeciebus. # Cap. II. 50

SPecies autem ædium ſunt quinque, quarumea uocabula. Pycnoſtylos ideſt crebris columnis. Syſtylos paulo remiſsioribus, Diaſtylos amplius patentibus. Rarius quàm o-portet inter ſe diductis, Aræoſtylos. Euſtylos interuallorum iuſta diſtributione.

Omnis humana cognitio ſiue ad ſenſum, ſiue ad mentem pertineat, a confuſis primo, & indiſtin ctis rebus orditur, ut dictum est. Sed cum propè res obiectas efficitur, tunc diſtincta, & explicata partium per ceptione certior fieri ſolet, nec modo mens eſt mihi ſuper hac re Philoſophum agere; ſatis erit ſi unicum exem-plum attulero in rebus, quæ ſenſibus percipiuntur. Cum rem a longinquo ualde aliquam proſpicimus, ignoran tes adhuc quid illa ſit, statim concipimus aliquod eſſe, id est rem aliquam. mox propius accedentes uidemus eam ferri ex una in aliam partem, unde statim motum proſpectantes animal dicimus eſſe. inde adbuc acceden- tes proprius hominem; deinde amicum, mox quaslibet eius ſtatur æ partes agnoſcimus, & ita a conceptione rei uniuerſalis, & indistinctæ ad claram perceptionem propius peruenimus. Similis ratio in mente cernitur. Ideo Vitr. indiſtinctam, & confuſam quandam Aedium perceptionem, quæ aſpectui ſubiecta eſt, non ſine ratione propoſuit. eamq́ue a figura, quæ commune ſenſile eſt, deſumpſit. Accedentes autem ad ædes proprius, ſpa-tia & interualla columnarum conſideramus . Hæc ſpatia cum in alijs ædibus conferta ſint, in alijs remiſſa, in alijs quoque laxiora, oculis præbent diuerſa rerum diſcrimina, effectusq́; uarios reddunt; nam uel dignita-tem, uel iucunditatem, uel aſperitatem quandam præſeferunt. Cæterum non ſine regulis efficiuntur huiuſmo-di ſpatia, quemadmodum docebit Vitr. Ex interuallis igitur, fpatijsq́; columnarum quinque ædium ſpecies in-ueniuntur. Quarum nomina hæc ſunt. Pycnoſtylos, ſyſtylos, Diaſtylos, Aræostylos, Euſtylos. Quid uero hæc ſibi nomina uelint, exponit Vitr. inde interuallorum regulas in quaq; ſpecie inſtituit; mox ad partiales deſcri-ptiones magis deueniens; de contracturis columnarum, quæ fiunt in ſummis; & de adiectionibus, quæ fiunt in medijs columnis, ſermonem facit. Ac demum in tertio, & poſtremo huius uoluminis capite de fundatio-nibus præcepta tradit, ac paulatim ad baſes, columnarum ornamenta, capitula, trabes, zophoros, coronas, & faſtigia peruenit. Ita ut Ionicumgenus hoc libro perficiat. Pycnoſtylos igitur eſt quod crebris columnis conſtat. Confertum genus uocat Albertus, Syſtylos paulò remißioribus, ſub confertum idem nominat. Dia- ſtylos amplius patentibus ſubdiſpanſa ſpecies appellatur ab eodem. Aræstylos diſpanſa, rarius quàm opor- teat inter ſe diductis . Sed quomodo rarius quàm oporteat. ergo faciendum est aliquid aliter quàm oportet? minimè. Sed infra buius ratio reddetur, & quomodo fiet quod oportet , ex eo quod fieri non oportere uidetur , oſtendit. { Euſtylos interuallorum iusta diſtributione. } Quaratione autem ſingulæ ſpecies ordinentur, sta-tim demonſtrat, inquiens.

60 10
I. Orthographia.O. Sciographia dipteros. I O
20 30 40

Ergo Pycnoſtylos eſt cuius intercolumnio unius, & dimidiatæ columnæ craſsitudo interponi po teſt, quemadmodum eſt Diui Iulij, & in foro Veneris, & ſi quę aliæ ſic ſunt compoſitæ.

Conferta, & denſa ſpecies, quæ Pycnoſtylos dicitur, ea eſt cuius intercolumnia ſingula ſunt craſſitudine, & dimidiatæ columnæ ſpatio. Craſſitudinem intelligo diametrum imæ columnæ. huius exemplum inuenies in ue-ſtigio, & ichnographia ſuperiori, ædis ſcilicet, quæ hypethros nominatur. Exemplar uero eorum templorum, quæ Vitr. adducit, nullum reſtat. Veneri autem genitrici Cæſar dictator ædem instruxit.

50

Item ſyſtylos eſt in qua duarum columnarum craſsitudo in intercolumnio poterit collocari, & ſpirarum plinthides æque magnæ ſint eo ſpatio, quod fuerit inter duas plinthides, quemadmodum eſt Fortunæ æqueſtris ad theatrum lapideum , & reliquæ, quæ eiſdem rationibus ſunt compoſitæ.

Plinthides ſunt imæ baſium partes, ideo nuncupatæ, quia forma earum laterum formas uidentur habere; Plinthi enim lateres a Græcis dicuntur, qui forma quadrata constant. Plinthum ergo tam magnam eſſe Vi-tr. dicit, quantum eſt ſpatium inter duas plinthos. Exemplum huius eſt in Ichnographia ſuperiori eius formæ, quædipteros nominatur. Theatrum lapideum Philander intelligit theatrum Pompeij, quod manſurum primus omnium extruxit. id igne conſumptum reſtaurauit Tiberius, poſt C. Caligula. inde Claudius. Postremo Go-thorum Rex Theodoricus. Eius ueſtigia dicuntur eſſe, quæ in campo Floræ in ſtabulo Vrſinorum uiſuntur. Quoduero ad fortunam equeſtrem attinet, notandum quod Tacitus libro 14. refert, Equites pro Augustæ ua- letudine donum Antium miſiſſe , quod uouiſſent Fortunæ equeſtri, quod eius cognominis nullum tum eſſet Ro-mæ. hæc Phil.

60

Haec utraque genera uitioſum habent uſum . Matresenim familiarum cum ad ſupplicationem gradibus aſcendunt, non poſſunt per intercolumnia amplexæ adire, niſi ordines fecerint. Item ual-uarum aſpectus obſtruitur columnarum crebritate, ipſaq́; ſigna obſcurantur, item circa ædem propter anguſtias impediuntur ambulationes.

Vitia in ſuperioribus duobus generibus hæc ſunt. primo ob denſitatem columnarum impediuntur matronæ, ne pares aſcendant ad templa. deinde ualuarum aſpectus obſtruitur, & ſigna, hoc eſt ſtatuæ, occultantur; ac demum ambulatio circa ædem fit nimis anguſta. Sed debemus ne nos ab hac forma abſtinere? minimè, nam & obſcura oratio quandoque commẽdatur, & confuſa, ut aliquid efficiatur. ſic & crebritas columnarum, quanquàm ea uitia habeat, quæ Vitr. commemorat, habet tamen authoritatem quandam, & aſperitatem; quæ alicuinumini conuenire potest. Sed ſi quis dixerit ſe effecturum columnas adeo craſſas, ut duæ craſſitudi-nes earum, quibus intercolumnia includi debent, ſatis amplum ſpatium ambulantibus facere poßint: reſponde bo ego tunc columnarum altitudinem fore nimiam, & Plinihides intercolumnia occuparent, & ualuæ etiam quæ proportione reſpondere debent, impedirentur. Præterea matronæ plures duabus amplexæ ad ſupplicatio-nes ire ſolebant, quare illis non pateret aditus.

A. Ara. B. C. ſpatium ſine tecto. D. Valuarum locus in proao, & poſtico. e. colum-næinferiores ſupra quas aliæ columnæ f. g. duplex ordo columnarum extra parietes cellæ.H. pronaum uel posticum. I. loca ſtatuarum. L. Gradus. A B C f g e e e e D H L
10 20 30 40 50 60
ORTOGRAPHIA HYTETHROS.
10

Diastyli autem hæc erit compoſitio, cum trium columnarum craſsitudinem intercolum-nio interponere poſſumus, tanquàm eſt Apollinis, & Dianæ ædis. Hæc diſpoſitio hanc habet difficul-tatem, quod epiſtylia propter interuallorum magnitudinem franguntur.

Quemadmodum Pycnostylos, & ſistylos ſeueritatem quandam præſeferebant ob crebritatem columnarum: Ita Diastylos hilaritatem ob laxamentum, & remißionem intercolumniorum habet. periculum tamen eſt ne adeò laxis interuallis frangantur trabes, quæ epiſtylia nominantur, eo quod ſuper colũnas imponuntur; ſed qua ratione huic uitio mederi poſſimus, ſuo loco dicetur. arcubus enim ſupradictis epiſtylia tuemur, ne pondus im-poſitum ea frangat.

In Aræoſtylis nec lapideis, nec marmoreis epiſtylijs uti datur, ſed imponendæ de materia trabes perpetuæ. Etipſarum ædium ſpecies ſunt barycę. Barycephalę, humiles , latæ, ornantq́; ſignis fictilibus inauratis earum faſtigia Tuſcanico more, uti eſt ad Circum maximum Cereris, & Herculis, Pompeiani item Capitolij.

20

Quoniamin Aræostyli forma libera ſunt intercolumniorum ſpatia, multo magis timendum eſt uitium for-mæ diastyli, ne ſcilicet epiſtylia ob laxamentum frangantur . Quare nec lapideis, nec marmoreis epiſtylijs in ea forma uti poſſumus, ſed imponendæ ſunt trabes continuæ ex dura materia, cuiuſmodi robora ſunt , quemadmo-dum quarto libro dicetur. ibi Tuſcanicum genus pertractat, & infra cum aræoſtyli genus exequitur, osten-dit quo maiora ſpatia inter columnas cadunt; & craßiores, & minores columnas fieri debere. atque hoc: eſt quod hoc loco dicit & ipſarum ædium, id eſt aræoſtyli generis, ſpecies ſunt humiles, latæ, baricephalæ; & quoniam trabibus e materia in eo genere utebantur, ideo ebur ſuperponebant, ornabantq́ ſignis, & figuris fi-ctilibus, inaurabantq́; eorum fastigia; quimos a Tuſcanis emanauit. Quoniam uero ultra tres craſſitudines libera interualla facere poſſumus, & quiſque ſuo utiiudicio poteſt; ideo plurali numero eſt uſus hoc loco, di-cens. {in Aræostylis nec lapideis, & reliqua} cum in alijs unitatis numero ſit uſus, dum dixi pycnostylos est, & item ſyſtylos eſt. Et diaſtyli autem hæc erit compoſitio; & infra dicit.

30

Quæritur hoc loco quid ſibiuelit Vitr. per ea uerba. baricæ, baricephalæ. dicunt nonnulli Tuſcanico more trabium antepagmenta ebore constituta fuiſſe , quod Vitruuius libro quarto cap. ſeptimo uidetur innue re. quibus aſſentio, modo illud addam, quod in pſalmo quadrageſimo quarto, ubi dicitur {in domibus ebur-neis,} ubi Græcus habet ὰπὸ βαρέωυ ελεφαυτίυωυ ſacri interpretes βαρεὶ domos interpretantur, aut turres eburneas, quæ ſunt eccleſiæubiuis terrarum, in quibus fide colitur Deus. hoc uero nomine maxima ædi-ficia intelligunt, Athanaſius in eo loco ornatas, & ſele domos, & ſumptuoſa templa uareis appellari di-cit, ita etiam Dydimus interpretatur. illis & reliqui aſſennt. cæterum ſi uaricæ legas, & diagramma ædis Tuſcanicæ in quarto libro poſitum inſpicias, uidebis columnas inter ſe tam longo interuallo diſtantes, ut diua-ricatis cruribus eam ſpeciem ſimilem dicere poſſis. quam interpretationem approbo, quoniam Vitruuius de ſpe cie illius ædis loquitur, & poſtea etiam addit, baricephalæ, ut oſtendat ornatum ex ebore epiſtyliorum adpa-ctum ligno. niſi forte ſuperuacuam illam dictionem reijciamus. Et nos ibi Tuſcanicam ædis ichnographiam, & orthographiam poſuimus. {Vti est ad circum maximum C æſaris} Plinius libro 35 . cap. 12. Plastæ lau-datißimi fuere Dimophylus, & Gorgaſus. Idemq́ pictores, qui Cereris ædem Romæ ad circum maximum utroq; genere artis ſuæ excoluerunt, uerſibus inſcripti Græce, quibus ſignificarunt a dextera opera Dimophy-lieſſe, a parte læua Gorgaſi. Ante hanc ædem Tuſcanica omnia in ædibus fuiſſe author eſt Marc. Varro. Ex hac cum reficerentur, crustas parietum exciſas tabulis marginatis incluſas eße. Item ſigna ex faſtigijs diſper-ſa. & ſupra dixit eodem Cap. Deburadis inuentum eſtrubricam addere, aut ex rubia cretam fingere, primusq́; perſonas tegularum extremis imbricibus impoſuit, quæ inter initia protypa uocauit; poſtea idem ectypa fecit. Hinc & fuſtigia templorum orta, propter hunc plaste appellata. Et infra eodem Capite. De plaſtice loquens. præterea elaboratam hanc artem Italiæ, & maxime Etruriæ . Turrianumq́; a Fregellis accitum, cuilocaret. Tarquinius priſcus Iouis effigiem in capitolio dicandam. Fictilem eam fuiſſe, & ideo eam mirari ſolere. Fi-ctiles in fastigio templi eius quadrigæ de quibus ſæpius diximus. hæc Plinius.

40 50

Reddenda nunc eſt ratio Euſtyli, quæ maxime probabilis, & ad uſum, & ad ſpeciem, & ad fir-mitatem rationes habet explicatas, namque facienda ſunt in interuallis ſpatia duarum columnarum & quartæ partis columnæ craſsitudinis, mediumq́; intercolumnium unum, quod erit in fronte, alte-rum quod erit in poſtico trium columnarum craſsitudine. Sic enim habebit & figurationis aſpectum uenuſtum, & aditus uſum ſine impeditionibus, & circa cellam ambulatio authoritatem.

60

Elegantis formæ firmæq́; & commodæ ſpecies, quæ euſtylos nominatur, a commoda, & concinna columna- rum distributione fiet; ſi ſpatia inter columnas duas craßitudines, & quartam unius craßitudinis columnæ continebunt. ita enim laxamenta columnarum, ita impedimenta ambulationum, ita obſcurationem ualuarũ, & ſignorum euitabimus, ita demum oculis ſatisfactum erit. Pycnoſtylos, & ſiſtylos ambulationes, aditus, & aſpectum impediebant. Diaſtylos, & areostylos periculum afferebant; Ergo euſtylos inter extrema tanquã medium, in quo uirtus est poſita, cõmoditatẽ, & uenuſtatem afferet. Siigitur unum & dimidium, uel duo pauca ſunt, ſi tria plura, quàm par est, relinquitur duo, & quartã partẽ conuenire. Sed cur non ita duo, & dimidium, ſicut duo, & quarta pars ſatisfacient & opportunitati, & pulchritudini? Reſpondeo, duo, & quartam par-tem inſtum commenſum facere, cum medianum ſpatium laxius , & remiſſius faciendum erit, quàm extrema. Sed illud magis animaduertendum, quod ſi a proportione ſubſeſquitertia ſubtrahere uelimus proportionem, ſubſeſquiquintam, reddetur ſubſeſquioctaua. Ecce exemplum. Vnum cum dimidio ſunt ſex quartæ, duo ſunt octo quartæ, duo cum dimidio decem quartæ, tria duodecim quartæ. Sex ad octo eſt in proportione ſubſeſqui-tertia. decem ad duodecim in proportione ſubſeſquiquinta . duc igitur duodecim per ſex, reddes ſeptuaginta duo. decem per octo, reddes octuaginta. inter ſeptuaginta duo, & octuaginta cadit ratio ſubſeſquioctaua. Nouem igitur magis reſpondet & ſenario, & duodenario, quàm decem. nouem quartæ igitur erunt inter colum-nia elegantis formæ; cuius ratio redditur a Vitr. hoc modo.

10

Frons loci, quæ in æde conſtituta fuerit, ſi tetraſtylos facienda fuerit, diuidatur in partes unde-cim ſemis, præter crepidines, & proiecturas ſpirarum. Si ſex erit columnarum in partes decem, & octo; ſi octa ſtylos conſtituetur diuidatur in 24. & ſemiſſem. Item ex his partibus ſiue tetraſtyli, ſiue exa-ſtyli, ſiue octaſtyli una pars ſumatur, eaq; erit modulus, cuius moduli unius erit craſsitudo columnarũ. Intercolumnia ſingula præter mediana modulorum duorum, & moduli quartæ partis, mediana in fronte, & poſtico ſingula, ternum modulorum. Ipſarum columnarum altitudo erit modulorum octo, & dimidiæ moduli partes. Ita ex ea diuiſione intercolumnia, altitudinesq́; columnarum habebunt iuſtam rationem.

20

Eustyli ratio redditur hoc loco a Vitr. & ea ratione diſtribuit pr ædictos figurarum aſpectus, nam dum exa-ſtylum dicit, peripteron intelligit, & pro octastylo dipteron ſeu pſeudodipterum , & pro tetraſtylo proſtylon forte, & amphiproſtylon. dixi forte, ne uidear ignorare hæc duo genera additione ad ædes in antis eſſe factas. ſed quis prohibet quin & de illis intelligamus cum tetraſtylæ ſint. Quod uero pro octaſtylo dipteron, & pſeudodi-pteron intelligat, patebit ex his, quæ paulò inferius dicturus est. vnde etiam fit ut etiam exastylon pro dipte-ro poſuerit. quod & ratio poſtulat, nullibi enim eos figurarum aſpectus diſtribuit. Volentes igitur ædes con-ſtruere, aut eas ita faciemus, ut pro fronte quaternas columnas habeant; aut ſenas, aut octonas, aut etiam denas, quemadmodum in hypetbro figuræ genere. Si quaternas habituræ ſunt, & eas ſecundum commodam, & elegantem formam ordinare uelimus, Frons loci, quæ in æde conſtituta fuerit diuidenda eſt in partes unde-nas, & dimidiam; una ex his partibus pro modulo ſumenda. quid autem ſit modulus primo libro, & etiam hoc tertio dictum eſt. menſuræ enim genus eſt notæ, qua uniuerſum opus metimur. Vnius moduli erit columnæ craſ-ſitudo. Cum igitur quaternæ columnæ ſint , quatuor modulos in illis diſtribuemus . hæ tria interualla facient extrema duo, & medianum unum: in imo extremorum interuallo erit intercolumnium duorum modulorum, & quartæ partis, tantundem in altero extremo. quaterni ergo moduli cum dimidio in extremis intercolumnijs ponemus; hi quatuor primis additi , reddent octo, & dimidium; mediano uero interuallo tres moduli tri-buentur; laxiore enim ſpatio medianum intercolumnium diſtentum ualuarum proſpectum efficiet clario-rem. Tres igitur moduli octonis , & dimidio additis, constituent undecim, & ſemis. tot igitur partibus di- stribuenda frons eſt in tetraſtylo commodo, & eleganti; modo crepidines, & proiecturas extremarum co-lumnarum in ea distributione non ponamus. Crepidines intelligo margines baſium, & plinthorum, atq; adeò proiecturas, extantesq́; partes ultra columnæ ſcapum. Quod ſi eadem forma hexastylon, hoc eſt peripteros cõ-stituere uolumus, frontem in partes decem & osto diuidemus. In hoc genere quinque ſunt intercolumnia. Co-lumnæ ſex; ſingulis columnis ſinguli moduli tribuentur; ſenos igitur modulos in columnis diſtribuemus, ter-nos in medio intercolumnio, ita nouem moduli reddentur, nouem autem quatuor reliquis intercolumnijs da-bimus , cum ſingula binos modulos, & quartam partem occupent; ita demum decem, & octo moduli pro fron-te exaſtyli elegantis formæ dabuntur. pari ratione ſi octaſtylos, ideſt ſi uel dipteros, uel pſeudodipteros con-ſtituenda eſt, frons loci diuidetur in partes 24. & ſemißem. Octo moduli octonis columnis diſtribuentur. terni medio intercolumnio. ita reddentur undeni. ſuperſunt ſex interualla, quorum ſingulis binos modulos, et quartam partem tribuendo, conſumemus modulos treſdecim cum dimidio, qui undenis prioribus additi , ſum-mam prædictarum 24. partium cum dimidia reſtituent. In his omnibus altitudo columnarum erit modulo-rum octo, & dimidio . Quibus poſitis nemo eſt, qui non uideat hypethron, idest decaſtylon diſtribui poſſe eiuſ-dem elegantis formæ artificio. nam frons diuidenda eſt in partes unam, & triginta. quarum una erit modulus, decem igitur moduli decem columnis diſtribuentur , medio interuallo terni. reliquis intercolumnijs, quæ ſunt octo, decem & octo, qui additi tredecim primis, reddent unum & triginta modulos . Sed nos ad Vitruuium.

30 40 50

Hvivs exemplar Romæ nullum habemus, ſed in Aſia Teo octaſtylon Liberi patris . Eas autem ſymmetrias conſtituit Hermogenes, qui etiam primus octaſtylon pſeudodipterive rationem inuenit. Ex dipteri enim ædis ſymmetria ſuſtulit interiores ordines columnarum triginta quatuor, eaq́; ratio-ne ſumptus, operisq́; compendia fecit. Is in medio ambulationi laxamentum egregie circa cellam fecit, de aſpectuq́; nihil imminuit, ſed ſine deſiderio ſuperuacuorum conſeruauit authoritatem totius operis diſtributione. Pteromatos enim ratio, & columnarum circum ædem diſpoſitio ideo eſt inuen-ta , ut aſpectus propter aſperitatem intercolumniorum haberet authoritatem. præterea ſi & imbrium aquæ uis occupauerit, & intercluſerit hominum multitudinem, ut habeat in æde , circaq́; cellam cum laxamento liberam moram. Hæc autem ita explicantur in pſeudodipteris ædium diſpoſitionibus, qua-re uidetur acuta, magnaq́; ſolertia effectus operum Hermogenes feciſſe, reliquiſleq́; fontes unde poſte ri poſſent haurire diſciplinarum rationes.

60

Commendatur Hermogenes in exemplum ueri Architecti. is pſeudodipteron ædemreperit, ideſt ementien-tem dipteron. Mentiebatur enim dipteron illa ædes, quoniam exterior aſpectus idem erat cum diptero, nam pro frontibus octonæ, in lateribus quindenæ utrinque columnæ aſpiciebantur: ſed interiores alæ nullas habe- bant columnas: ſubſtulit igitur triginta quatuor columnas ex dipetro, & nihil imminuit dignitatis, & laxa-mentum liberum ad ambulandum reliquit. eaq́; ratione ſumptus, & laboris compendia fecit, ac demum fon-tes reliquit, unde posteri poßent haurire diſciplinarum rationes. Exemplar erat in Teo inſula in oppido, cuius octastylon ab Hermogene ea ratione conſtructum erat.

10

Aedibvs aræoſtylis columnæ ſic ſunt faciendæ, uti craſsitudines earum ſint partis octauæ ad altitudines. Item in diaſtylo dimetienda eſt altitudo columnæ in partes octo, & dimidiam, & unius partis columnæ craſsitudo collocetur. in ſyſtylo altitudo diuidatur in nouem, & dimidiam partem, & ex eis una ad craſsitudinem columnæ detur. Item in pycnoſtylo diuidenda eſt altitudo in partes decem, & eius una pars facienda eſt columnæ craſsitudo . Euſtyli autem ædis columnæ ut diaſtyli in octo partes altitudo diuidatur, & dimidiam, & eius una pars conſtituatur in craſsitudine imi ſcapi, ita habebitur pro rata parte intercolumniorum ratio.

20

Poſtquam elegantis formæ rationem reddidit Vitr. nunc docet quomodo alios figurarum aſpectus alijs for-mis ordinemus. De quibus cum intercolumnia ſatis nota ſint, nihil aliud dicendum, niſi quod ad altitudinem columnarum pertinet. Vna uero eademq́; communi regula omnes has formas, ſcilicet areoſtyli, ſyſtyli, dia-ſtyli, & pycnoſtyli quantum ſpectat ad altitudines columnarum dirigit. nam quo maiora ſunt intercolumnia, eo craſſiores columnæ ſunt faciendæ. quoniam ſi graciles columnæ ubi ſunt interualla maiora adhiberentur, multum de aſpectu detraheremus, aer enim circumfuſus ubi aditus ſunt patentiores, multum demit de craſ-ſitudine columnarum, ideo factum eſt ratione iuſta, ut interualla columnarum earum craſſitudinem diſtribuãt. Ordo eſt a pycnoſtylo, ad ſistylum; a ſyſtylio, ad diastylum; a diastylo ad ar æostylum accedendo, ut craſſio-res columnæ ſemper fiant. ideo pycnostylos decem craßitudinum columnas altas habet; minora enim ſunt in- terualla, & aer minus conſumit. Syſtylos nouem cum dimidia craſſitudine conficitur. diaſtylos habet columnas altas quemadmodum eustylos, ſcilicet octo partium cum dimidia. Aræostylos altas habet columnas octo tan tum partium, quarum una est craſſitudo imæ columnæ, quam Vitr. imum ſcapum appellat. Harum rerum ra-tionem Vitr. affert hoc modo.

30

Qvemadmodvm enim creſcunt ſpatia inter columnas, ita proportionibus adaugendæ ſunt craſ-ſitudines ſcaporum . Namq; ſi in aræoſtylo nona, aut decima pars craſsitudinis fuerit, tenuis, & exi-lis apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer conſumit , & imminuit aſpectus ſca-porum craſsitudinem. Contra uero pycnoſtylis, ſi octaua pars craſsitudinis fuerit, propter crebrita-tem, & anguſtias intercolumniorum, tumidam, & inuenuſtam efficient ſpeciem. Itaque generis ope-ris oportet perſequi ſymmetrias.

40

Facilia ſunt hæc in Vitr. prædictæ autem rationis occaſione aliam quoque regulam affert, quam in angula-ribus columnis ſeruare debemus, quæ & ad uenustatem, & ad firmitatem facit.

Etiamq́; angulares columnæ craſsiores faciẽdæ ſunt ex ſua diametro quinquageſima parte, quod eæ ab aere circumciduntur, & graciliores eſſe uidentur aſpicientibus. Ergo quod oculos fallit, ra-tiocinatione eſt exequendum.

Eurithmiam tangit hoc loco Vitr. de qua primo libro. Conſulendum enim eſt aſpectui, conſiderand umq́; non ſemper adeo proportionibus innitendum eſſe Architecto, ſed conuertendos eſſe oculos adid, quod concin-num, & venuſtum apparet. Ecce quomodo ab uniuerſalibus, & confuſis, ad distincta, & particularia perue-nit, a figurarum aſpectu, ad interualla, ab interuallis, ad altitudinem , ab altitudine ad diſtinctiorem partium notitiam procedens, vnde etiamres duas magis partiales inferius hoc loco attingit. Loquens de diminutio- nibus, quas contracturas uocat, quæ fiunt in ſummitate columnarum, & de adiectione, quæ fit in medio.

50

Contracturæ autem in ſummis columnarum hypotrachelijs ita faciendæ uidentur, uti ſi columna ſit ab minimo ad pedes quinos denos, ima craſsitudo diuidatur in partes ſex , & earum partium quinq; ſumma conſtituatur. Item quæ erit ab quindecim pedibus ad pedes uiginti ſcapus imus in partes ſex, & ſemiſſem diuidatur, ex earumq́; partium quinque, & ſemiſſe ſuperior craſsitudo columnæ fiat; ita quæ erunt a pedibus uiginti, ad pedes triginta, ſcapus imus diuidatur in partes ſeptem, earumq́; ſex ſumma contractura perficiatur. quæ autem a triginta pedibus ad quadraginta alta erit , ima craſsitu-do diuidatur in partes ſeptem, & dimidiam, ex his ſex, & dimidiam in ſummo habeat contracturæ ra-tione . Quæ erunt a quadraginta pedibus ad quinquaginta, item diuidendæ ſunt in octo partes, & ea-rum ſeptem in ſummo ſeapi hypotrachelio contrahantur. Itemq́; ſi quæ altiores erunt, eadem ratio- ne pro rata conſtituantur contracturæ. Hæ autem propter altitudinis interuallum ſcandentis oculi ſpeciem fallunt, quamobrem adijciuntur craſsitudinibus tem peraturæ . Venuſtatem enim perſequi-tur uiſus, cuius ſi non blandimur uoluptati proportione, & modulorum adiectionibus, uti id, in quo fallitur, temperationeadugeatur, uaſtus, & inuenuſtus conſpicientibus remittetur aſpectus.

60

Obſeruandum est uenuſtatem columnas habere, ſi tenuiores in ſummo ſint, quàm imo, hanc uero tenuita-tem non ſolum efficere altitudinem, ipſa ſuapte natura , ſed etiam arte constitui oportere, oſtendit Vitr. eam uocat contracturam, quoniam columnæ in ſummo ab ima craſſitudine, quaſi contrahi uidentur. Obſeruandum est tamen quo altiores columnæ ſunt, eo minus eſſe contrahendas, nam ipſa ( ut dixi) altudo ſuapte natura contractionis ſpeciem quandam facit, quamadmodum optices ratio demonſtrat. Ratio autem contracturæ ab ipſa rerum natura deſumpta est. graciliores enim res naſcentes, ac tenuiores ſunt, quo magis a terra eriguntur, quod & in arboribus obſeruatur. Habent etiam in medio columnæ adiectionem quandam, ſic enim uidentur pondera ſuſtinere, & in medio tumorem quendam facere , quam Græcientaſin uocant. Regulæ autem contra-cturæ ſunt, hæc, ita diſpoſitæ.

10
Columnæ altitudinis. # Scapus imus erit partium. # contractura ſummi ſcapi. Ad XV. pedes. # VI. # V. Ad XX. pedes. # VI. s # V. s Ad XXX. pedes. # VII. # VI. Ad XL. pedes. # VII. s # VI. s Ad L. Pedes. # VIII. # VII. 20

De adiectione, quæ adijcitur in medijs columnis, quæ apud Græcos entaſis appellatur, in extremo libro erit formata ratio eius, quemadmodum mollis, & conueniens efficiatur.

Promiſſam habemus a Vitr. deſcriptionem adiectionis eius, quæ in medijs columnis adijcitur, puto ego eã iudicio, & dexteritate quadam artificis, potius quàm regula contineri. mollis enim & conueniens fieri debet, quare ad hoc inſtrumento quodam flexibili opus eſſe iudico.

De fundationibus, & columnis, atque earum ornatu, & epiſtylijs, tam in locis ſolidis quàm in congeſtitijs. # Cap. III. 30

SVbſtructionis fundationes eorum operum, fodiantur ( ſi queant inueniri, ) ab ſolido, & in ſolidum, quantum ex amplitudine operis pro ratione uidebitur, extruantur; quæ ſtructu-ra per totum ſolum quàm ſolidiſsima fiat.

Poſtquam de ijs rebus actum eſt, quæ ad aſpectum pertinebant, tum confuſe, & uniuerſali qua-dam ratione, tum etiam diſtinctiori quodam modo, ne ædes per ſe ſubſistere quis credat, de fundationibus ea-rum loquitur Vitr. atque ita ordinatim, ( ut dixi ) a fundamentis uſque ad ſummũ tectum peruenit. hoc igitur quarto capite de fundationibus, baſibus, columnarum ornamentis, deq́; epistylijs, & faſtigijs templorum Io-nico genere conſtructorum, præcepta tradit. Substructionis fundationes ita fieri debere ostendit, ut finem re-ſpiciamus, ad quem inuentæ ſunt. Iacimus enim fundamenta, ut ædes firmæ ſint, ac permanentes, quod ſi fun-dationes firmæ non erunt, quomodo firmitatem habebunt ædificia? ut igitur firma ſint, oportet ſolum ſolidum eſſe, atque ita excauari, ut inueniatur ſolidum. oportet etiam latiores eſſe ſubſtructiones, & ampliorem lo-cum occupare, quàm quæ ſupra terram struuntur. Ita enim fiet, ut ſoliditate ſoli, & amplitudine fundamen-ti quicquid ſuperſtruxeris ſedem habeat oneri aptam, firmam, ſolidamq́; . Imitabimur quoque rerum natu- ram, quæ ſolidis radicibus, amplisq́; in arboribus innixa, truncos parte inferiori craſſiores facit, quàm in ſuperiori. Solum igitur in quo fundationes fiunt, aut ſolidum natura-le, & firmum erit; aut molle, congeſtitium, & tenerum. Diuerſo modo in utroque ſubſtruendum eſt. nam in ſolido excauabis, foßamq́; duces ita amplam, vt ratio operis poſtulabit. Ipſamq́; planam efficies, ne ex una parte po- tius, quàm ex alia inclinet fabricæ pondus. ſi molle erit ſolum, & congeſtitium, aut id in ſuperficie, aut depreſ-ſius erit tenerum, ſi in ſuperficie, eò uſque excauabis do-nec ſolidum inueni us , ſi in profundum abibit, palificatio-nes crebræ faciendæ ſunt , ſolumq́; crebris fiſtucationibus ſolidandum eſt. Fundamentum ſubſtructio dicitur, quæ eſt quicquid ſub terra ſtruitur. Substructio (ut dixi) ex par-te inferiori, amplior eſſe debet, deinde minor fieri paula-tim. Foſſæ amplitudo Architecti iudicio relinquitur pro ratione operis facienda , ſoliq́; natura, nam ſæpe euenire potest in amplißimis ædificijs, templis, pontibusq́; ut ſit opus continua ſubſtructione, fundationeq́; totam aream implere, ubi vero ad ſoli ſuperficiem ſubſtructionem erexeris, tunc murulos quoſdam efficies, quos Vitr. ſtereobata nominat, inquiens.

40
50 60

Svpraqve terram parietes extruantur ſub columnis dimidio crasſiores, quàm columnæ ſunt futuræ, ubi firmiora ſint inferiora ſu perioribus, quæ ſtereobata a ppellantur, nam excipiunt onera.

Cum fabrica apparere cœperit, tunc parietes quidam excitantur ſub columnis dimidio craßiores, quàm co-lumnæ. hos ſtereobata nominat, a firmitate oneris excipiendi. firmitas enim, ac ſoliditas pedis onus ſustinere poteſt. Stereobata quandoque baſamentum ( ut aiunt ) totius fabricæ ſignificat. hoc antiqui licet amplius in-feriori parte facere ſoliti ſint, non tamen aſcendebat procliue, ſed ad modum gradationis, quemadmodum ad-ſcripta deſcriptio ostendit. Stereobata quoque idem quod ſtylobata, ideſt colummarum pedes intelligebant. Stylobata uero quandoque ſingula ſub ſingulis columnis collocabant , interdum uero continua quadam ſerie ſtylobatis totum ædificum cingebant, ea adiectione, de qua infra dicetur. Pedeſtilos dicunt Itali. Spatia uero quæ ſunt inter ſtylobata, de his loquor, quæ in ſubſtructione ſunt, duplici modo fiunt, aut enim arcubus inter-poſitis fi unt imminutione impenſæ, aut palificationibus crebris, ut firmitas ædis comparetur.

10

Sin autem ſolidum non inuenitur, ſed locus erit congeſtitius ad imum, aut paluſter, tunc is locus fodiatur, exinaniaturq́; , & palis alneis, aut oleagineis, aut robuſteis uſtulatis configatur, ſublicæq; ma-chinis adigantur quàm creberrimæ, carbonibuſque expleantur interualla palorum, & tunc ſtructuris ſolidiſsimis fundamenta impleantur. Extructis autem fundamentis ad libramentum ſtylobatæ ſunt collocandæ.

Poſita regula ſubſtructionum in ſolidis locis, quemadmodum ſunt pleraq; Cretæ Inſulæ loca: Docet quo- modo ſubstruendum eſt in congeſtitijs, & mollibus locis, cuiuſmodi ſunt Venetijs , & ubi palustria loca ſunt. perfodi enim, & excauari ea loca iubet, mox palis configi. pali autem ſint ex materia, quæ in humore con-ſeruatur, qualis eſt alnea, oleaginea, robuſtea, de qua ſecundo libro copioſe tractatum est. Quomodo autem configantur pali, omnibus puto notum eſſe. Fiſtucis enim, quas nos Beccos dicimus adiguntur, uel opera ho-minum anſis earum manibus comprehenſis, vel trochlearum ictibus intermiſſis, & temperatis, æquisq́; ut re-cti pali configantur. nostri decurijs immiſſis palos adigunt lente admodum, & inter ictus prolixo quodam ad fastidium uocis tenore commorantes expectant, inde unanimes fiſucam reſumentes, iterum adigunt, ite-rumq́; ad ſonum, & moram ducentes alium ictum expectant. Sublicæq́; machinis adigantur. Sublica uoca-bulum volſcum, palum maiorem, ſeu oblongam trabem ſignificat. impleri autem carbone, ne humor offendat fundamenta, etiam libro quinto Cap. nono dicit Vitr. Structuris ſolidiſſimis fundamenta impleantur. Solidi- tatem aliqui ex minuta materia, nonnulli ex magnis lapidibus faciendam putant. Fundamenta uero foßas, in quibus fundantur ædes, intelligit, quod & primo libro, & quinto etiam innuit. Extructis autem fundamen tis ad libramentum ſtylobatæ ſunt collo candi. Ecce quod ſtylobata uocat, quæ ſupra stereobata dixit . hæ ad libramentum, noſtri ad liuellum dicunt, ſunt collocandi.

20 30

Svpra ſtylobatas columnæ diſponendæ, quemadmodum ſupra ſcriptum eſt, ſiue in pycnoſtylo, quemadmodum pycnoſtyla, ſiue ſiſtylo, aut diaſtylo, aut euſtylo, quemadmodum ſcripta ſunt, & con-ſtituta . In aræoſtylis enim libertas eſt quantum cuique libet, conſtituendi, ſed ita columnæ in peripte-ris collocentur , uti quot intercolumnia ſunt in fronte, totidem bis intercolumnia fiant in lateribus . Ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. Namque qui columnarum duplicationes fece-runt, errauiſſc uidentur, quod unum intercolumnium in longitudine pluſquam oporteat , procurre- re uideatur.

40

Iactis fundamentis, extructis stylobatis, diſponendæ ſunt ſupra ſtylobatas columnæ, & eo ordine, ijsq́; in-teruallis collocandæ, quæ ratio operis, & forma ædis poſtulat, ita ut pycnoſtylos ſua habeat præſcripta colum-narum interualla. item Siſtylos ſua , & diastylos, euſtylosq́; ſua, iuxta præpoſitam intercolumniorum nor-mam. ubi animaduertendum eſt duplam eſſe debere interuallorum ſummam in lateribus ei quæ est in fronte. nam dupla ædis totius longitudo ad latitudinem eſſe debet. ſi igitur in fronte quinque ſunt interualla, decem in lateribus distribuantur. ſi ſeptem quatuordecim. ſi nouem decem & octo. Interualla igitur duplicanda ſunt non columnæ, alioquin error eſt. nanque in lateribus, qui columnas duplicare uoluere, non poſuerunt in nume-ro laterum angulares columnas, quæ ex fronte, & lateribus inſeruiunt. Antequàm igitur ad baſes, & colum nas deueniam, pauca de ſtylobatis mihi dicenda ſunt, de quibus pauca a Vitr. libro quinto dicuntur. Styloba tarum duo ſunt genera, quicquid primo circum ædes baſis in modum, ſiue podium, ſiue firmamentum ſit, Stylobatæs nomine uocari potest. Græci ( ut ſupra dixi ) ſtereobata uocant, quia perpetua firmitate ædes complectuntur. Exemplar est in quarto libro, ubi rotundas ædes deſcripſimus, & alibi ſupra. Effectus ha-rum baſium eſt, ut ædes a ſolo ſubleuentur, dignitatemq; habeant, & authoritatem, nec parum afferant orna-menti. Secundo ſtylobatarum alterum genus erat, quod ſub columnis ponebatur abſolutum, & liberum, quem admodum in multis ædium deſcriptionibus ante poſuimus. hæc ne que Doricis, nequ Tuſcanicis operibus da-bantur, quare qui stylobata propria generum efficienda putant, ut aliud genus Doricis, aliud Tuſcanicis, aliud detur Ionicis, & corinthijs columnis, non bene præcipere uidentur . Stylobatarum conſenſus uarij in antiquis operibus reperiuntur. Omnes tamen ex altitudine columnæ ſimul cum capitulo, & baſi ſumuntur. alijs e-nim ex tertia, alijs ex quarta, alijs ex quarta & dimidia. demum alijs ex quinta totius altitudinis columnæ cum baſi, & capitulo fieri placuit, ita quod nulla ſit certa, & ſtatuta regula, ita ut Ionicum, Corinthium, & compoſitum genus hoc potius, quàm illo commenſu partiatur, quanquam libro quinto Vitr. dum de podio ſce-næ loquitur, ex tertia parte faciat ſtylobatas, dum eas & podium diametro or cheſtræ reſpondere debere dicit, quæ forma pulcherrima eſt. ex tertia parte item ſumpti ſunt ſtylobatæ in arcu Veronæ ueteris caſtri, opus est Corinthium & ſumme probatum . ex quarta ſunt, qui in amphiteatro, quod Coliſeum uocant, Romæ ſpectan-i Ex quarta & dimidia Traiani arcus ad memoriam Dacianæ; ad Anchonæ portum opere Corin-thio stylobatas factas oſtendit. Itaque non est certa altitudinis stylobatarum ratio, ita ut hæc, uel illa , huic uel illo generi ſit magis propria. Illud tamen obſeruatum est, quod altitudo ſtylobatarum in partes octo eſt diuidenda, una ex ijs ſuperioribus partibus, & ornamentis datur; ſunt enim tanquàm capitula ſtylobatarum; duæ baſi tribuuntur , reliquæ trunco medio. Eaſis tres habet partes, duæ pro plintho, una pro reliquis orna- mentis, interdum autem baſis in duas partes diuiditur, quarum una plintho, reliqua reliquis membris conce-ditur: magni autem refert uenuſtatem ſeruare, & iudicio partes illas, ſiue promineant, ſiue contrahantur, de formare. Addimus morem antiquorum fuiſſe interdum infra ſtylobatarum plinthides, unam aut duas alias collocare, non minus altas, quàm ſit uniuerſa ſtylobatarum baſis, ut dignitas, & firmitudo operis constare. has plinthides ſtereobata propriè dici debere putarem, & in magnificis operibus lapidea, atque etiam marmorea ſunt, nos plures formas ex antiquis deſcripſimus in ſuperioribus ædium deformationibus.

50 60 10

Gradvs in fronte ita conſtituendi ſunt, uti ſint ſemper impares, nanque cum dextro pede pri-mus gradus aſcendatur , item in ſummo templo primus erit ponendus. Craſsitudines autem eorum graduum ita finiendas cenſeo, utneque craſsiores dextante, neque tenuiores dodrante ſint collocatæ. Sic enim durus non erit aſcenſus. Retractiones autem graduum nec minus quàm ſexquipedales, nec pluſquam bipedales faciendæ uidentur. Item ſi circa ædem gradus futuri ſunt, ad eundem modum fie-ri debent.

20

De numero, & ſitu, & menſura graduum præcepta dantur hocloco. Gradus autem in fronte, aut circa ædem conſtituuntur. hi numero impares eſſe debent. ratio eſt, ut dextro pede primo aſcendentes, dextrum quo que pedem in templum ponamus. Ominatum est enim dextro pede templum ingredi. non dicit Vitr. gradus ma gis tres, quàm ſeptem, aut nouem eſſe debere, modo impar eorum ſit numerus. Verum in antiquis operibus nouenarius numerus ad maiorem ſummam non aſcendit, & ſi plures nouem gradus inuenti ſunt, planum inter-ceſſit, quod nos requiem uocamus . id planum latum erat, ita ut duo, aut tres greſſus conficere in eo poſſe-mus. Præcinctionem in theatris id planum uocat Vitr. Cum uero hic dicat { idem in ſummo templo primus e-rit ponendus} monuit per plures quàm tres gradus ad ædes aſcenſum fuiſſe, ſummumq́; pauimentum templi in- telligit, & maieſtatem quandam frontis deſignat. Hæc de numero , & ſitu graduum. Nunc ad menſuras. Pes aſcendendo eleuatur, inde extenditur. Spatium illud gradus , quod eleuatione pedis fit, gradus craßitu-do uocatur. Spatium uero quod extenſo pede calcatur , retractio gradus nominatur. Craſſitudo, hoc est al-titudo gradus, ut commodus ſit aſcenſus, ex duodecim partibus pedis, non plus decem, nec minus nouem ha-bere debet. Pes in duodecim uncias partitur, decem unciæ dextans, nouem, dodrans nominantur. Vncias nos digitos craſſos uocamus. Retractiones graduum uel duos pedes, uel unum cum dimidio pedem patere de-bent , atque hæc menſura obſeruanda est ſiue pro fronte , ſiue circum ædes gradus ponendi ſunt.

30

Sin autem circa ædem ex tribus lateribus podium faciendum erit, ad id conſtituatur, uti quadræ, ſpiræ , trunci, lyſis, ad ipſum ſtylobatam, qui erit ſub columnæ ſpiris, conueniat. ſtylobatam ita o-portet exæ quari, uti habeat per medium adiectionem per ſcamillos impares. Si enim ad libellam diri- getur, alueolatus oculo uidebitur. Hocautem uti ſcamilli ad id conuenienter fiat. Item in extremo libro forma, & demonſtratio erit deſcripta.

40

Circa ædes podium ex tribus partibus conſtitui Vitr. dicit, nam a fronte gradus erant, nemo etiam uetat, quin & poſtico gradus darentur. Podium erat tanquam mænianum, quod nos pozuolum uocamus, conſtabat autem continenti ad stereobatis modum fabrica. Sub columnis enim ſtylobatæ poſitæ erant, inter columnas autem cum ſtylobatis coniunctus erat murulus, uel continenti lapide, uel columellis & balauſtijs interpoſitis, unde proſpectus erat. Podij regula eſt ea, ut ea membra, quæ ſtylobatæ habent, eadem & podium habeat. quæ autem membra habere ſtylobata debent, dicit eſſe, quadras, ſpiras, truncos, coronas, lyſis, id eſt plinthos, baſes, planum, & exæquatum medium, coronices, & gulas, quæ omnia membra, & partes podium quoque habere debet . Sed hoc intereſt, quod ſtylobata reſilit, extatq́; . Podium uero in partem contrahitur interiorem. Extantiam ſtylobatæ Vitr. adiectionem nominat, retractionem uero podij , id eſt quicquid eſt inter ſtylobatas alueolatum uocat. quicquid uero per ſcamillos intelligat, quatenus ad rem pertinet, notum eſt, quatenus ue-ro ad nomen, difficile est, quoniam eo uocabulo nullos alios uſos memini me audiuiſſe, uellegiſſe. Camillum in 4. libro pro loculamento ponitur, in quo aliquid collocatur, eos enim quadros nominamus, id est margina-tas tabulas, in quibus picturæ ponuntur. Itemq́; capſum rhedæ, & tympani receptaculum camillum dicipo-test, & demum quicquid rem unam ab alia ſeparat, unde Apum cellæ camilli dicuntur. Cum igitur stylo-bata promineant, podium retrahatur, uidetur podium eſſe loculamentum quoddam. quod ſi ſcamillum a ſcam no ducatur, & stylobatas tanquam ſc abella eſſe intelligantur, idem ſenſus erit; atque hoc eſt quod ait Vitr. stylobatam ita oportet exæquari, ut habeat per medium adiectionem per ſcamillos impares. ſi enim ad libel-lam dirigetur alueolatus oculo uidebitur, id est ſi perpetua, & exæquata ſtylobatæ, & podij planities erit, alueolatus oculo uidebitur, quod indecens est. nam podium continenter cum ordine columnarum procedit. ſtylobatæ reſiliunt. Sed dolendum est non habere Vitruuianam deſcriptionem, quam pollicetur his uerbis. {Hoc autem uti ſcamilli ad id conueniẽter fiant,} item in extremo libro forma, & demonſtratio erit deſcripta.

50 60
VESTIGIVM TEMPLI CVM PODIO.
10 20 30 40 50

His perfectis in ſuis locis ſpiræ collocentur, eæq́; ad ſymmetriam ſic perſiciantur, uti craſsitudo cum plintho ſit columnæ ex dimidia craſsitudine, proiecturamq́, quam Græci ἔκφορν uocitant, ha-beat quadrantem: ita tum lata, & longa erit columnæ craſsitudinis unius, & dimidiæ. Altitudo eius, ſi atticurgeserit, ita diuidatur, ut ſuperior pars, tertia parte ſit craſsitudinis columnæ, reliquum plintho relinquatur. Dempta plintho. reliquum diuidatur in partes quatuor, fiatq́; ſuperior torus quartæ, reliquæ tres æqualiter diuidantur, & una ſit inferior torus, altera pars cum ſuis quadris ſcotia quam Græci {τρ}όχιλ. dicunt.

Supraſtylobatas ſpiræ, hoc eſt baſes columnarum collocantur. Baſium hoc loco duo genera ponit. Ter-tium Tuſcanicum est, de quo libro quarto. Primum genus Atticurges dicitur, id eſt Attico more elaboratum, quemadmodum, & columnarum genus quoddam Atticurges dicitur, vnde Plin. lib. 36. Cap. 23. Atti-cas columnas appellat quaternis angulis pari laterum interuallo. Alterum genus Ionicum eſt. conueniunt baſes hæ, primo quod tam altæ, ſeu craſſæ ſunt, quàm dimidia craſſitudo columnæ, quæ illis ſuperponitur. de-inde quod utriſque plintbus, & laterculus ſubijcitur. Nos de Atticurgis primum, deinde de Ionicis loquemur. Atticurges conſtat his partibus, plintbo, toris duobus, ſcotia cum ſuis quadris. quid autem bæc nomina ſibi uelint exponemus: nam multi docti, & præſtantes viri de Arcbitecturæ præceptis copioſe locuti ſunt, ratio-nes, cauſasq́; optime explicarunt. Sed cum ad deſcriptiones partiales membrorum deuenire eos opus fuit, ſi-ne uenustate, humiles, pauperesq́; eas fecerunt. Columnarum igitur inuentio ad onera ſuſtinenda facta fuit, ac primum ex materia, & tereti minus delata forma constabat. creuit inde excellentiæ cupido, & con- tentio, ideo ſollicitata eſt tellus, & e uiſceribus eius marmora, & lapides eruti ſunt. Vnde marmoreæ, & la-pideæ columnæ locum ſuum habuere, eædemq́; ad lignearum imitationem conformatæ. hæ capitibus circulis ferreis, atque annulis cingebantur, ne pondere finderentur. Vnde Arcbitecti in marmoreis columnis faſcias, annulos, & huiuſmodi ligamenta a ligneis columnis deſumpta poſuere, atque paulatim illæ partes adauctæ: quæſuperius imponebantur, capitula, quæ inferius, baſes nuncuparunt. in baſibus obſeruarunt latitudinem eſſe debere ampliorem altitudine, inde prominerent ultra ſcapos columnarum, maioremq́; aream occuparent, imi tatione humanæ plantæ. & ita inferiorem baſis partem ſuperiori ampliorem fecere. Baſis Græ cum uocabulis est. ſpira latinæ dicitur alia ratione. nam baſis tanquam pes, ſpira tanquam gyrus dicitur, illud nomen ab ef-fectu, vel ſimilitudine, hoc a forma confectum. Atticæ baſis partes (ut dixi) plinthus, torus, ſcotia, quadræ. Plinthus quadr ata conſtat forma, unde laterculus, aut latastrum dicitur a nonnullis. Nostri orlum uocant, nam quẽ ſoccum dicunt, eſt id; quod infra baſim ponitur. Plinthus quoque rolunda forma conſpicitur in ſpira Tuſcanica, ſed in alijs ſpiris quadrata conſtat figura, ut patet in deſcriptione A. Torus est rotundum mem-brum, puluinaris in modum, unde nomen ſumpſit; ſtiuas Græce dicitur. turget autem, & tanquam carnoſus tumor uidetur. Itali a forma Baſtonem uocant, Galli rond, aut bozel nominant, huius forma eſt. B. Scotia Græcum uocabulum est, obſcuritatem ſigniſicat, cauum enim illud membrum cum ſit, umbroſum apparet, Ita-li cauettum dicunt, alij corticem. eſt enim tanquam baculi cortex. Galli contrabozel ea de cauſa dicunt, la-tini orbiculum a uerbo Græco trochilon quod rotulam ſignificat, in cuius cultro cauum eſt, quemadmodum ſimt radij, & orbiculi trochlearum. huius forma eſt. C. cumſuis quadris, F. quas Galli filette, Itali listel-lum, velregulum appellant. Aſtragalus a forma ſic dicitur, & eſt ubi D. Hæ igitur ſunt partes ſpiræ Atticæ. quomodo autem deſcribantur ostendam. Sumatur columnæ craßitudo, cui addatur dimidium, tam longa erit plinthus, uidelicet, a b, a quibus punctis erigantur perpendiculares utrinque a g. b c. Sed eius alti-tudo ita deformetur. ſumatur dimidium craſſitudinis columnæ, id erit pro altitudine totius ſpiræ, ſumatur po-stea tertia pars totius craſſitudinis columnæ, quæ ſit c d. & ponatur circinus a ſummo altitudinis ſpiræ, ui-delicet ubi ſunt ſigna c g, & deorſum uertatur, & ubi tertia pars illa deſinit in lineis g a. c b. ibi ſi-gna ſint i k, a quibus ſignis ad a, uel b, altitudo est plintbi. partiamur poſtea k c. & i g. in par-tes quatuor, ex quibus una ſcilicet ſuperior crit pro toro ſuperiori. reliquum quod eſt ſub toro ſuperiori ad plintbum diuidatur in duas æquas partes, ex ijs inferior detur toro inferiori, ſuperior datur ſcotiæ cum. ſuis quadris. vt uero recte deformentur tori, & ſcotia, ſic faciendum. Torus inferior ſemicirculis utrinq; clau-ditur, nec prominet ultra plinthum, circino igitur duci poteſt. Simili ratione demittantur uſque ad plinthum lineæ craßtudinem columnæ claudentes, & a ſigno quo plintbum intercidunt ad extremam plinthum, quod est ſpatium, verbigratia ab o. ad 1. 2. 3. in tres partes diuidatur, quarum una transferatur ad partem ſupe-riorem, unde lineæ demiſſæ a craßitudine columnæ ad plintbum decurrere. ubieſt litera q. & a puncto q. ad punctum ſ. proijciatur. tantum prominebit in ſuperiori parte pars illa, qua torus ſuperior faciendus est. facto igitur toro ſuperiori eo modo, quo factus fuerat inferior, facienda est ſcotia, quæ trochilus nominatur, cum ſuis quadris, quarum una ſupra, altera infra ſcotiam ponenda. ita ut ex ſeptem partibus una ſuperiori, altera inferiori quadræ tribuatur. Cauitas autem ab extremis partibus, ita ducenda, ut uenuſta ſit, exca-uetq́; quadram inferiorem, quemadmodum in deſcriptione poſui, & ita uti columna cum ſupra baſim collo-cata fuerit annulus apopbygis perpendiculo eius reſpondeat, ut recte notat Philander, ne extra ſolidum proce-dat. ſupra ſuperiorem torum columna collocanda, cuius ima pars apotheſis nominatur, uel apopbygis. hæc conſtat ex limbo quadra, uel annulo, & quadam circinatione, uel conflexu, uel abſceſſu potius ſimili mediæ ſcotiæ, quemadmodum ſuperior columnæ pars ſuam habet apotheſim, ſimilem dimidiæ ſcotiæ ſuperiori, it a ut ſi utraque apotbeſis columnæ coniungeretur, ſcotiam cum ſuis quadris efficerent. Quomodo autem ad circi-num iſti abſceſſus fiant, pulchrum eſt demonſtrare. Supra illam proiecturam imi ſcapi ſcienda eſt quadra, uel annulus, uel liſtellum, ut dicunt Itali, uel quo alio nomine appellari gaudet, tam alta, quàm dimidium tori ſuperioris, bæc ſuis terminis utrinque concluſa, producenda est a parte ſuperiori dimidia ſuæ proiecturæ par-te, uidelicet a puncto s. ad punctum r. & interuallum q r. transferendum est in lineas columnæ craſſi-tudinem claudentes, ubi t. & ſignis t. & r. decuſſatio fiat in v. & centro v. interuallo vt fiat cir-cinatio & circumflexus apopbygis. ad extremum quadræ ubi s. Itali uero quadram apopbygis, uel annulum cimbiam dicunt, quarum rerum exemplar, ex ſubiecta deſcriptione concipies.

60
LATVS TEMPII CVM PODIO.
10 20 30 40 50 60
FRONS TEMPLI CVM PODIO.
10 20 30 40 50 60 10 20 30
40
A. Plinthus, laterculus, uel lataſtrum.B. Torus. Stybas, rondbozel. Baſtone.C. ſcotia, cauetto, ſcorza, contrabozel orbiculus, Trochilus.D. Aſtragalus. talus, tondino. talon.E. Quadra, listello, Filetto,F. Apopbygis, annulus, cimbia. E D B A C F
50

Sin autem Ionicæ erunt faciendæ, ſymmetriæ earum ſic erunt conſtituendæ, uti latitudo ſpiræ quoquo uerſus, ſit columnæ craſsitudinis, adiecta craſsitudine quarta, & octaua, altitudo uti Atticur-gis, ita eius plinthos, reliquumq́; præter plinthum, quod erit tertia pars craſsitudinis columnæ, diui- datur in partes ſeptem, inde trium partium torus, qui eſt in ſummo, reliquæ quatuor partes diuiden-dæ ſunt æ qualiter, & una pars fiat cum ſuis aſtragalis, & ſupercilio ſuperior trochilus, altera pars in-feriori trochilo relinquatur, ſed inferior major apparebit, ideo quod habebit ad extremam plinthum proiecturam. Aſtragali faciendæ ſunt octauæ partis trochili, proiectura erit ſpiræ pars octaua, & ſex-tadecima craſsitudinis columnæ.

60
A. Plinthus.B. Torus inferior.O. quadræ.C. Scotia.D. torus ſuperior.E. quadra apophygis.F. apophygis.tt. craſſitudo columnæ. f x F q E D C B I K 3 a 2 1 0 b
10 20 30

Ionica ſpira ita deformatur, ut habeat plinthum, ſcotias duas, & torum. Scotiæ uero, ſeu trochili duo ſint inter torum ſuperiorem, & plinthum, ſed inter duas ſcotias, ſint aſtragali. Aſtragali a forma ſic dicuntur, imitantur enim oſſa illa, quæ in iuncturis colli pedis ponuntur, latine tali uocantur. Itali aſtragalos in baſi tondinos appellant. Altitudo baſis est quemadmodum atticurgis pro dimidia columnæ craſſitudine. latitudo eſt quaqua uerſus unius diametri, & quartæ partis, & octauæ craßitudinis, columnæ. Plinthus pro tertia parte altitudinis ſpiræ, reliquum in ſeptem partes diuiditur, quarum tres ſuperioritoro conceduntur, reliquæ quatuor æquas in partes ſecantur, ex quibus una ſcotiæ, ſeu trochilo ſuperiori conceditur, & ſuis astragalis, & ſuo ſupercilio, quod eſt tanquam quadra ſuperior. altera pars datur inferiori trochilo. Aſtragali vero ex octaua trochili parte conſtituuntur. Sed uidebitur inferior trochilus maior, quia ad extremam plinthum flecti-tur, & flexus ille amplior, maiorem ſpeciem præſefert. Nam cum duo trochili ſint animaduertendum est, ut inferioris cauum ſuperioris, ſuperiori regulæ reſpondeat. trochilus ſuperior clauditur duabus regulis, qua-rum ſuperior appellatur ſupercilium, inferior quadra: ſupercilium unius est partis, quadra dimidiæ tantum. circumflectere autem trochilos oportet, quemadmodum in ſuperiori, hoc eſt Attica ſpira declaratum eſt. illud uero pauci animaduertunt, quod Vitr. dixit. Proiectura erit ſpiræ pars octaua, & ſextadecima: nam loqui-tur hic de proiectura partis ſuperioris ſpiræ. Aſſumitur enim columnæ craſſitudo ex qua integra primum octaua pars ſumitur, deinde ex eadem integra ſumitur ſextadecima pars, deinde utræq́; partes coniunguntur, & dimidium earum utrinque ponitur pro proiectura ſuperioris partis, quod æque eſt, ac ſidiceret partiendam eſſe columnæ diametrum in partes ſexdecim, ex quibus duæ primum, deinde una ſumenda eſt, & eas ſimul com ponere, efficient tres ex ſexdecim partibus, quas partire, & utrinque appone pro proiectura. Altuudo apo-phygis annuli eſt pro tertia parte tori, apopbygis eodem modo formatur, quo in Atticis dictum eſt. totius au- tem ſpiræ deſcriptio infra hoc loco ponitur, atque ita Ionica baſis deformatur.

40 50

Spiris perfectis, & collocatis, columnæ ſunt medianæ in pronao, & poſtico ad perpendiculum medij centri collocandæ. Angulares autem, quæq́; e regione earum futuræ ſunt in lateribus æ dis dex-tra, ac ſiniſtra, uti partes interiores, quæ ad parietes cellæ ſpectant ad perpendiculum latus habeant collocatum, exteriores autem partes, (uti dictum eſt) de earum contractura. Sic enim erunt figuræ compoſitionis ædium contracturæ iuſta ratione exactæ.

Iam ad collocationem columnarum deuentum est, in qua obſeruabimus medianas columnas ad centrum medium collocandas, ita ut ad perpendiculum circum circa reſpondeant. Angulares uero non item, ſed extra contractæ ſint, quæ uero partem interiorem reſpiciunt, rectis lineis ad perpendiculum poſitæ ſint, quod æque est, ac ſi diceret non eſſe columnas angulares, atque etiam laterales contrahendas parte qua ad cellam ſpe- ctant, ſed æque craſſas eſſe ſuperiori parte debere, atque inferiori. Obſeruatum enim eſt id pulcherrime aſpe-ctuireſpondere. Ad perpendiculum medij centri collocare, eſt perpendicularem columnæ mediæ ſupra diame-ſtrimedium punctum cadere, ita ut ſi orbis ducatur, qui imi ſcapi circinationi reſpondeat, item & alius, qui wnmi ſcapi circinationem referat, punctus in quem cadit linea perpendicularis, æque diſtet a lineis illarum circinationum, ſintq́; illi circuli æque diſtantes, quod non erit in angularibus, quia parte interiori non con-trahentur.

60
A. plinthus.B. ſcotia inferior.B. ſcotia ſuperior.C. torus.D. quadra apophygis.o. centrum apophygis.f. Signum ubi decuſſatio facienda.2. ſupercilium.3 aſtragali. f c b a D C B B A 2
10 20 30

Scapis columnarum ſtatutis, capitulorum ratio ſi puluinata erunt his ſymmetrijs, conforma-buntur, uti quàm craſsus imus ſcapus fuerit, addita octaua decima parte, abacus habeat longitudinem & latitudinem, craſsitudinem cum uolutis eius dimidiam. Recedendum autem eſt ab extremo abaco in interiorem partem frontibus volutarum parte duodeuigeſima, & eius dimidia; & ſecundum aba-cum in quatuor partibus uolutarum ſecundum extremi abaci quadram lineæ demittendæ, quæ catheti nuncupantur. Tunc craſsitudo diuidenda eſt in partes nouem, & dimidiam; ex nouem partibus, & di-midia una pars, & dimidia abaci craſsitudini relinquatur, & ex reliquis octo uolutæ conſtituantur.

40

Nunc ad capitula peruentum est. ea ſummis columnarum ſcapis imponuntur, ab eisq́; genus fabricæ uoca-bulum ſumit. ſunt enim Ionici generis quædam ab Ionibus inuenta; quædam Corinthij, de quibus dicemus poſtea; quædam Dorici, & quædam Tuſcanici, præter alia compoſiti generis, de quibus ſuo loco. Conueniunt omnia Capitula quod parte ſuperiori abacum habent; eſt enim abacus tanquam quadrata tabula, uelut oper- culum stipitibus columnarum impoſita; vulgo dadum a forma,quanquam improprie uocant. Ionicum capi-tulum puluinatum quoque nuncupatur, a tumoribus quibus illa forma turget, ueluti puluini: Eius partes ſunt, abacus, volutæ, cymatium, quadræ, tetrantes, catheti, oculus, oculi centrum, canales, balthei puluinorum, axes uolutarum, quorum nominum ratio ita declaratur. De abaco, iam diximus, quod & operculum nomi-natur. Volutam noſtri cartoccium, & uolutam quoque dicunt, ſed cartoccium a forma licet in proprie, vt alia multa. Volutas autem Vitr. ſumptas ostendit a capillatura muliebri, ut habetur ſequenti libro, in qua cin- cini, & inuolucra capillorum cernuntur. Cymatium Græcum nomen undulam ſignificat, tumet enim tanquam unda, & puluinus uidetur. Sed in capitulo Dorico echinus dicitur, quia ea pars echinis caſtanearum ſculpta cernebatur. Vnde Vitr. libro quarto inquit, { & encarpis pro crinibus diſpoſitis frontes ornauerunt } circa cymatium voluta leniter inuoluitur, & eius duritiei cedere uidetur, quod animaduertendum eſt in eius de- ſcriptione, nam cymatij terminos ſub ipſa uoluta nudos deſignauimus, deinde uoluta circundatos. Quadras, quartas omnium rerum uocamus. & tetrantes etiam idem ſignificant, & totum etiam quadratum. Catheti ſunt lineæ ad perpendiculum demiſſæ. Oculus uolutæ, centrumq́; oculi quid ſit ex ipſa deſcriptione iam notum erit. ita a ſimilitudine bæres dicuntur, quemadmodum canalis, & baltbei puluinorum, & axes uolutarum, & alia huiuſmodi. Inuolucrum enim illud rotundum, tanquam puluinus, a cuius latere baltbei, pro frontibus oculus, a cuius centro ad aliam partem lineam imaginamur, quæ axis uolutæ nominatur; ſed hoc loco tota ocu- li cirunferentia ad aliam partem perlongum ducta axis dicitur. His ita poſitis addeſcriptionem uolutæ acce dendum. Eſto linea a b. craßitudo imi ſcapi columnæ: partiatur hæc in partes decem, & octo ſuis punst is distinctis, his addatur alia pars, quæ ſit una ex illis decem & octo partibus; ita erunt nouem, & decem p ar- tes, atque hæc erit longitudo, & latitudo abaci, ſcilicet a puncto a, ad punctum c. partiatur hæc longit udo in duas æquales partes, in e. una ex his erit craſſitudo ſeu altitudo capituli cum uolutis. demittantur igitur lineæ ab extremitatibus abaciad c d. diuidatur postea totum ſpatium a c. quod eſt longitudo abaci in partes uiginti, uirgulis ſingulæ ſint notatæ, ut a prioribus illis decem & octo internoſcantur. recedamus ab extremo abaco id eſt a puncto a. uerſus c. uel a puncto c. verſus a. duas partes, & dimidiam ex illis uiginti, ut o p q. & illud ſpatium in duas partes æquas ſecetur in r. ita erit utrunque ſpatium partis unius, & quartæ. recedatur ergo ab extremo abaco ab a uel à c. in partem interiorem parte una, & quarta in i. & ab ijs ſignis demittantur catheti, hoc eſt perpendiculares lineæ, quæ ſint r g. in his frontes uolu- tarum deſcribendæ ſunt, & in ipſis centrum oculi collocandum, quod cyclum Albertus uocat. hæ lineæ tam longæ ducantur, quàm priores illæ a punctis a. & c. ad d. productæ fuerint. partianturq́; in partes no- uem, & dimidiam, incipiendo a punctis g. verſus r. hæ partes ſingulæ prioribus illis decem & octo, in quas abaci longitudo diuiſa erat, reſpondebunt. ex his una & dimidia dabitur abaci craſſitudini, ita abacus erit al- ta parte una, & dimidia; ſed abacus conſtat quadra, & cymatio. quadra eſt tertia pars altitudinis abaci. reli-quas duas cymatium occupat: ducendum uero cymatium molliter ad figuram litteræ S. constat enim ex duobus c. ita ut ſuperiori inferior opponatur, ſuperiori recte, ut ſcribitur formato, infra abacum octo partes erunt. qua parte igitur finis est quartæ & dimidiæ, ibi in cathetis centra oculi figenda ſunt. eſto ibi littera o. cum terminus abaci ſit a b. uel c b. poſito igitur centro in puncto o. ducatur circinatio tam magna quan- ta est una ex octo partibus his punctis concluſa l m. Cyclus ille uolutæ oculus nominatur. et ita factum erit, quod hactenus a Vitr. præceptum habemus. quod uero dicit.

50 60 10 20

Tvnc ab linea, quæ ſecundum abaci extremam partem demiſſa erit, in interiorem partem alia re-cedat unius, & dimidiatæ partis latitudine.

Ita intelligendum eſt, ut uelit nobis terminos centrorum in oculo constituere, ut uolutam restè ducamus, quod a paucis animaduerſum eſt, putantes Vitr. nullum omnino eorum centrorum lumen dediſſe, ſed in fine li- bri deſcriptam formam ſimpliciter poſuiſſe. Recedatur igitur ab extremitatibus abaci in partem interiorem unius, & dimidiatæ partis ex uiginti latitudine, uerbi gratia ad ſignum s. & ab eo ſigno catheti, & perpen-diculares lineæ deducantur, & ita diuidantur, ut dictum eſt. dicit enim.

Deinde eæ lineæ diuidantur ita, ut quatuor partes, & dimidia ſub abaco relinquantur. Tunc in eo loco, quilocus diuidit quatuor & dimidiam, & tres & dimidiam partem, centrum oculi ſignetur, ducaturq́; ex eo centro rotunda circinatio, tam magna in dia metro, quàm una pars ex octo partibus eſt, ea erit oculi magnitudine. Hæc declarata ſunt. deinde dicit.

30

Et in ea catheto diametros reſpondens agatur. Ducenda eſt diametro per medium' oculum, quæ re- ſpondeat catheto r g. ita ut r g. perpendicularis, & ad rectos angulos ſit diametro n u.

Tvnc ab ſummo ſub abaco inceptum in ſingulis tetrantorum pactionibus dimidiatum. oculi ſpa- tium minuatur, donec in eundem tetrantem, qui eſt ſub abaco ueniat.

Hic difficultas. Prima igitur conditio uolutæ est, ut diuiſo oculo in partes quatuor, quas tetrantes uocat ( quod fit catheti, & diametri dictæ interſectione ) ducatur ita, ut dimidiatum oculi ſpatium minuatur in ſin-gulis flexibus ſingulorum tetrantum. Sed boc fierinon poteſt niſi contra ſingularum actionum inueniantur. Vitr. certe centrorum terminos innuit, quando dixit, {Tunc ab ea linea, quæ ſecundum abaci extremam par-tem demiſſa erit in interiorem partem, aliarecedat unius, & dimidiatæpartis latitudinem. } Sumaturigitur ſpatium o ſ. & transferatur ab a. uerſus c. & ab c. uerſus a. & demittantur catheti ſ x. hæ diame-trum n u. ſecabunt in y. Spatium igitur quod est ab o. cẽtro oculi ad y. transferatur in diametro ad aliam par tem à y. ad r. tantum erit latus quadrati quod circa o. centrum faciendum est. fiat ergo quadratum 1. 2. 3. 4. & ducantur diagoniæ 1. 3. & 2. 4. quæ in ſex partes ſingulæ diuidantur, in quibus erunt centra uolutarum col locanda, ta ut incipiamus a ſigno 1. & dilatemus circinum uſque ad abacum, & ducamus tetrantem circuli in exteriorem partem ab abaco ad diametrum n u. postea mutato centro in 2. ducamus alium tetrantem a dia metro n u. ad cathetum r g. in inferiorem partem. inde mutato centro in ſigno 3. ducamus alium tetrantem a catheto r g. ad diametrum n u. ac demum a diametro n u. facto centro in ſigno 4. ducamus alium tetrantem ad cathetum r g. ſub abaco. atque ita erit prima uolutæ circinatio abſoluta. & in ſingulis tetrantum ductio-nibus diminutum erit dimidiatum oculi ſpatium. ita fiet ſecunda circinatio poſito circino in primo puncto diago niæ in ſigno proximo ſigni. 1. & postea in alijs eodem ordine quo facta est primum circinatio. non abſimili mo do fiet tertia circinatio. Sed boc erit diſcriminis omnium circinationum, quod quemadmodum prima in ſin-gulis tetrantum ductionibus diminuebat dimidiatum oculi ſpatium, ita in tertia diminuitur ſexta, & in ſecun-da tertia pars oculi. Latitudo uolutæ eadem ratione abſoluitur contractione circini, dimidiato oculo a prima circinatione eiſdem centris, eodem ordine conſtitutis. ita ut par latitudo uſque in finem ſit ab utraque circinæ tione, in fine autem contrahitur paulum, ita enim res poſtulat.

40 50

Capitvli autem craſsitudo ſic eſt facienda, ut ex nouem partibus, & dimidia tres partes præ-pendeant infra aſtragalum ſummi ſcapi. Cymatio adempto abaco, & canali reliqua ſit pars.

60

Aſtragalus ſub oculo ſuos habet terminos; ideo dicit Vitr. tres partes præpendere debere infra aſtr agalum, nam infra oculum ad extremam uolutæ circinationem, tres ſunt partes ex nouem & dimidia, in qua cathetos diuiſa erat. Cumigitur tres partes ſint infra oculum, ubi aſtragalus terminatur, ſex & dimidia erunt reliquæ, ex his una & dimidia datur abaco. restant igitur quinque. ex his unam, & dimidiam canalis occupat, cy-matium duas, & quartam, latitudo uolutæ dimidiam. reliquum igitur astragalus occupabit, hoc eſt tres quar tas, quæ ſimul poſitæ reddunt nouem, & dimidiam. Est autem cymatium ubi x. dicit igitur adempto abaco, id eſt iam detracto, quia unam, & dimidiam partem occupabat, cymatio, & canali reliqua ſit pars. Canalis excauetur parte, duodecima altitudinis uolutæ. Aſtragalicentrum & in catheto; ducitur autem uoluta mol liter ſupra cymatium, ut dixi. Sub Aſtragalo eſt quadra apophygis, cuius proiectura extra cathetum non pro ducitur. alta eſt dimidia aſtragali craßitudine.

10

Proiectvra cymatij habeat extra abaci quadram oculi magnitudinem.

Vitruuius ſupra ab extremitatibus abaci, cathetos dimitti iuſſerat, ut nobis oſtenderet cymatij proiectu-ram, nam cum dicit hoc loco cymatij proiecturam habere extra abaci quadram oculi magnitudinem dimitten-do illas lineas, terminos nobis oſtendit, a quibus proiectura cymatij produceretur. Cymatij flexus, circino per- ficitur, hoc modo. collocatur circini pes in catbeto, in quo eſt uolutæ oculus, ubi canalis ſuperior terminus eſt, uerbi gratia in puncto x, & diducitur ad extremam proiecturam cymatij, ubi 2. & duciditur flexus ad infe-riorem partem ad extremam aſtragalum, ita ut circuli quadrans perficiatur.

Pvlvinorvm balthei ab abaco hanc habeant proiecturam, ut circini centrum unum cum ſit poſitum in capituli tetrante, & alterum diducatur ad extremum cymatium, circumactum baltheorum extremas partes tangat.

20

A lateribus tumor puluinorum cernitur, in medio ſunt balthei, qui extra abacum prominere debent, ratio autem eorum proiecturæ ſumitur hoc modo, ut poſito circino in medio tetrante capituli in puncto, & , & didu-cto ad extremitatem cymatij, circinationis liea baltheos, & zonas, uel cingula puluinorum contingat. ubi R.

Axes uolutarum ne craſsiores ſint, quàm oculi magnitudo, uolutæq́; ipſæ ſic cædantur, utialti-tudines, habeant latitudinis ſuæ duodecimam partem.

Quoniam imaginamur nolutam tanquàm puluinum in bacillo inuolutum, ideo craſſitudinem illam bacilli, quæ pars eſt oculi magnitudini, axem uolutæ nominamus. Cæduntur autem uolutæ ea ratione, qua ſupra dictum eſt. debemus etiam obſeruare angularium columnarum uolutas exteriores, quoniam duplices fieri debent, ita ut in utr amque partem proſpiciant, nã a lateribus uenientibus eas cernere debent, non minus quàm a fronte. huius de ſcriptio hoc loco ponetur. {Cymatium echinis ſcalpendum eſt. } Echinos intelligo castanearum: & forte folia, quæ a canali prominent, caſtanearum ſunt folia. Si quis autem ordinatim echinos patentes, & ca-ſtaneas incertas ostendentes collocet, uidebit formam illam, quam in cymatijs in ſculpere ſolent.

30

Hae erunt ſynimetriæ capitulorum, quæ columnæ futuræ ſunt, ab minimo ad pedes xv. Quæ ſu-pra erunt reliqua habebunt ad eundem modum ſymmetrias, Abacus autem erit longus, & latus, quàm craſſa columna eſt ima, adiecta parte nona, uti quo minus habuerit altior columna contra-ctum, eò ne minus habeat capitulum ſuæ ſymmetriæ proiecturá, & in altitudine ratæ partis adiectionẽ.

Capitulum debet altitudini columnæ reſpondere. Cum igitur altior una ſit altera, oportebit rationem muta- re, quapropter Vitr. capitulum earum columnarum, quæ ſunt ab minimo altæ quindecim pedes, deſcripſit. ſed ſi altior columna fuerit ad eundem modum certe ſymmetrias habebunt. Sed abacus ultra columnæ craſſitudi-nem nona parte prominebit, nam cum columna maior ſit, minus contrahitur, aer enim ob distantiam contrahe- re uidetur. Concludit autem Vitr.

40

De uolutarum deſcriptionibus uti ad circinum ſint rectè inuolutæ, quemadmodum deſcribatur, in extremo libro forma, & ratio earum erit ſubſcripta. Capitulis perſectis, deinde in ſummis colum-narum ſcapis, non ad libellam ſed ad æ qualem modulum collocatis, uti quæ adiectio in ſtyloba-tis facta fuerit, in ſuperioribus membris reſpondeat ſymmetria epiſtyliorum.

Locus is uidetur locum illum declarare, in quo dixit de adiectione ſtylobatarum. nam monet nos capitulos debere collocare non ad libellam, ſed reſilientes, uti reſpondeant adiectioni ſtylobatarum. Intelligit autem de his partibus, quæ ſupra capitulum in epiſtylijs collocantur. nam ſupra capitulum reſpondentes partes in episty-lijs reſiliunt, & partes interpoſit æ retrabuntur. babent tamen eadem membra, & eaſdem partes, quemadmo-dum podium habebat eadem cum stylobatis, ſcilicet quadras, truncos, lyſis, & alias. buius exemplum eſt ſupe- rius in deſcriptione ultimi templi, ubi Podium poſitum eſt.

50

Epistyliorvm ratio ſic eſt habenda, ut ſi columnæ fuerint a minimo 12. pedum, ad 15. pe-des, epiſty lij ſit altitudo dimidia craſsitudinis imæ columnæ. Item ſi a 15. pedibusad 20. columnæ altitudo dimetiatur in partes 13. & unius partis altitudo epiſtylij fiat. Item ſia 20. ad 25. pedes, diuidatur altitudo in partes duodecim, & ſemiſſem, & eius una pars altitudo fiat. Item ſecundum ra-tam partem ad eundem modum ex altitudine columnarum expediendæ ſunt altitudines epiſtyliorum. Quo enim altius oculi ſcandit acies, non facile perſecat aeris crebritatem: dilapſa itaque altitudinis ſpa-tio, & viribus extrita, incertam modulorum renunciat ſenſibus quantitatem. Quare ſemper adijcien-dum eſt rationis ſupplementum in ſymmetriarum membris, ut cum fuerint in altioribus locis opera, aut etiam ipſa coloſsicotera, certam habeant magnitudinum rationem.

60
A. abacus.B. quadra abaci.C. latitudo uolutæ.D. canalis.E. cymatium.F. Aſtragalus.G H. Apotbeſis. α ρ ϊ b c οα 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ρo p q hh d 1 2 4 3 1 2 4 3 m d @ x X @ dA B C D E F G H
10 20 30 40 50 60

Epiſtylium latine trabs, ſed communiori ſignificatione quicquid columnis imponitur epiſtylium nominatur: proprie uero non onme, ſed quod statim ſupra columnas collocatur, epiſtylium dicitur. Ionici generis epiſty-lium a columnarum magnitudine ſuas habet ſymmetrias. Temperatur enim epiſtylij altitudo ſecundum altitu-dinem columnarum. Si igitur columna alta erit a 12. ´ ad 15. ped. epiſtylium craſſum erit dimidia craſſitudine imi ſcapi columnæ. ſia 15. ad 20. intredecim partes columnæ craſſitudo partienda eſt, & unius partis epi ſtylij craſſitudo facienda. ſi vero a 20. ad 25. in duodecim partes, & dimidiam diametros columnæ par-iiendam, ex his una epiſtylij dabitur altitudini. Epistylium cymatio, & faſcijs conſtat. Quid ſit cymatium iam patet; gula enim a noſtris dicitur, & eſt quaſi omnium particularum, & membrorum ſupremum ornamen tum. Faſciæ a ſimilitudine ſic dicuntur.

10

Epistylii latitudo in imo, quæ ſupra capitulum erit, quanta craſsitudo ſummæ columnæ ſub capitulo erit, tanta fiat, ſummum quantum imus ſcapus.

Epistylium imum habet, & ſummum planum. Imum planum ſupra capitulum collocatur, huius latitudo tanta erit, quanta est craſſitudo ſummæ columnæ. Ita enim\ſolido reſpondebit, ſummum planum tam latus erit, quàm imus columnæ ſcapus. Latius igitur erit in ſuperioriparte, quàm in inferiori, quod eſt ex membro-rum proiectura.

20

Cymatium epiſtylij ſeptima parte ſuæ altitudinis eſt faciendum, & in proiectura tantundem.

Partire craßitudinem epiſtylij in partes ſeptem, ex bis unam dato cymatio, cuius proiectur a tanta erit, quanta eſt ea ſeptima pars, id eſt tantum prominebit, quanta eſt eius altitudo. Prominet autem extra illam, quæ reſpondet contracturæipſius columnæ.

Reliqva pars præter cymatium diuidenda eſt in partes duodecim, & earum trium prima faſcia eſt facienda. ſecunda quatuor, ſumma quinque.

Deſcripto cymatio partire reliquam epistylij craſſitudinem in partes duodecim, primæ faſciæ, hoc eſt infe-riori, & non ſecus tres partes dabis, hæc faſcia nil prominet a linea contra elatæ columnæ, ſecundæ quatuor, quæ parum prominet a prima, ſummæ quinque, quæ parum prominet a ſecunda: atq; ita epistyliũ deformatur.

Item zophorus ſupra epiſtylium quarta parte minus, quàm epiſtylium: ſin autem ſigilla deſigna-ri oportuerit, quarta parte altior, quàm epiſtylium, uti authoritatem habeant ſcalpturæ.

30

Zophorus pars eſt ſupra epistylium. Freggium noſtri nominant. Græci a ferendis maginibus, & ſcalpturis zophorum dicunt. Latini Græco uocabulo uſi ſunt. Fiebat autem zophorus puluini modo turgens, quemad-modum deſcriptio infra poſita oſtendit, quandoque planum, interdum ſcalpturas habebat, interdum ſimplex erat. Quando erat ſine ſcalpturis, quarta parte minus altum erat, quàm epiſtylium. Quando inſculptum erat, quarta parte altior fiebat. Tunc in epiſtylio, in zophoro, & in ſuperioribus membris ſupra capitula columnarum adiectiones illæ ſtylobatis reſpondentes, faciebant. quemadmodum ſupra deſcripſimus in æde, vbi podium collocauimus. Pro altitudine zophori conſtitucnda, ita ſumitur quarta pars epiſylij, ut tota craſſitu-do epiſtylij cum ſuo cymatio menſuretur. habet autem zophoros, & ſuum cymatium.

Cymatium ſuæ altitudinis partis ſeptimæ, proiectura cymatij quanta eius craſsitudo. Et hæc de-mum iam nota ſunt, & deſcriptionibus ſatis manifeſta.

40

Svpra zophorum denticulus eſt faciendus, tam altus quàm epiſtylij media faſcia. proiectura eius quantum altitudo. Interſectio. quæ Græce metochi dicitur, ſic eſt diuidenda, uti denticulus altitudi-nis ſuæ dimidiam habeat partem in fronte. Cauus autem interſectionis huius frontis e tribus duas la-titudinis partes habeat. huius cymatium altitudinis eius ſextam partem.

Denticulus a ſimilitudine ſic dictus, originem ſumpſit ab operibus ligneis, & quemadmodum triglyphos in Dorico genere a capitibus trabium, ita denticulum in Ionicis ab aſſerum capitibus ſumpſere, quemadmo-dum quarto libro innoteſcet. Altus igitur denticulus eſt quantum media epiſtylij faſcia. proiectura eius altitu-dini par. latitudo in fronte, quæ Græce metochi, latine interſectio dicitur, est e dimidia altitudinis denticuli. Cau us, idest ſpatium inter denticulos, quod & metopa dicitur, & cauum columbarium ex duabus tertijs la-titudinis denticuli. Cymatium denticuli pro ſexta parte eius altitudinis, atq; hoc modo denticulus conſtituitur.

50

Corona cum ſuo cymatio præter ſimam, quantum media faſcia epiſtylij. Proiectura coronæ cum denticulo facienda eſt, quantum erit altitudo a zophoro ad ſummum coronæ cymatium, & omnino omnes ecphoræ uenuſtiorem habent ſpeciẽ, quæ quantũ altitudinis, tantundẽ habeant proiecturæ.

Corona ab effectu dicitur, præcingit enim ædes, gocciolatoium Itali nominant, quod ab ea guttæ decidant. Altitudo coronæ cum ſuo cymatio quantum media faſcia epiſtylij. partire in partes tres altitudinem coronæ, ex ijs unam cymatio eius dabis. habet autem corona denticulum a capite, idest ſectionem quandam, & men-tum, ut ait Vitru, ut guttæ decidentes cum inuenerint ſectionem illam ibi conſiſtant@, & non cadant directæ ſupra lapides, & marmora inferiora. Proiectura igitur coronæ cum denticulo facienda eſt, quantum erit al-titudo a zophoro ad ſummum coronæ cymatium, quia omnes ecphoræ, id eſt proiecturæ uenuſtiorem habent ſpeciem, quæ tantum promineant, quantum altæ ſunt. metienda uero eſt coronæ cum ſuo cymatio altitudo, ita ut non intelligatur ſima. Simæ a Græcis epitithidæ dicuntur, in ſummis faſtigiorum coronis imponuntur, a ſimi litudine ſic dicuntur, caprarum enim naſos imitantur, obtuſiores enim, & bebetiores formas habent. gulas rectas Itali uocant. de his infra.

60

Tympani autem, quod eſt in faſtigio, altitudo ſic eſt facienda, ut frons coronæ ab extremis cy-matijs tota dimetiatur in partes nouem, & ex eius una pars in medio cacumine tympani conſtituatur, dum contra epiſtylia columnarumq́; hypotrachelia ad perpendiculum reſpondeat. Coronæ, quæ ſu-pra tympanum fiunt æqualiter imis præter ſimas ſunt collocandæ. Inſuper coronas ſimæ, quas Græci epitithidas dicunt, faciendæ ſunt altiores octaua parte coronarum altitudinis.

Tympanum ſignificata habet diuerſa, pro ut ſuis quæque locis declarabimus. hoc autem loco tympanum & triangulare planum faſtigij coronicibus circumcluſum, habet ſummitatem in angulo in medio. ibi tam al- tum eſt, quam una exnouem partibus, ex quibus conſtat illud ſpatium, quod eſt ab uno ad aliud extremum cymatij, quod est in corona. Ita enim Vitr. ſtatuit. ſed preſſior aliquanto bæc forma deprehenſa eſt, quare al-tiorem faciendam non dubito uſque ad octauam partem. Planum tympani ut in ſolido quieſcat, contra epiſty-lia, columnarumq́; hypotrachelia ad perpendiculum reſpondere debet, ita ut ſi demittatur plumbum a plano, tangat trabem, deinde bypotrachelium columnæ. ſupra tympanum coronæ ſunt, quæ tympanum circumcludut. Earum ſymmetria a coronis imis ſumenda, æqualiter enim imis collocandæ ſunt, ſupra quas ſima est altior par-te octaua altitudinis coronæ. Sunt qui & denticulum in faſtigio ponunt, in qua re obſeruandum est illud, ut ad perpendiculum reſpondeat: deorſum enim ſpectare debet, non autem cuneorum modo ad centrum me-dium reſpondere.

10
20

Acroteria angularia tarm alta, quantum eſt tympanum medium, mediana altiora octaua par-te quàm angularia.

Acroteria pilæ ſunt ſupra tectum, duæ a lateribus, una media, ſupra quas figuræ, imagunculæ, currus, & alia huiuſmodi ad ornatum ponebantur. habebant hæ pilæ quadras, lyſis, truncos, & alia quæ ſtylobatæ. Si-tus in quo ponuntur, efficit, ut acroteria dicerentur, quaſi ſummæ pilæ: ſicut ſtylobatæ a ſitu dictæ ſunt. An-gularia acroteria tam alta eſſe debent, quàm tympanum medium: deſinant ac moriantur ( ut ita dicam) in tecto, reſpondeant directe eis lineis, quæ ab columnis ſurſum ducuntur. Medianum Acroterium octaua par-te altius, quàm angularia ſit.

Membra omnia, quæ ſupra capitula columnarum ſunt futura, ideſt epiſtylia, zophori, coronæ, tympana, faſtigia, acroteria inclinanda ſunt in frontis ſuæ cuiuſque altitudinis parte duodecima, ideo quod cum ſteterimus contra frontes, ab oculo lineæ duę ſi extenſę fuerint, & una tetigeritimam ope-ris partem, altera ſummam, quæ ſummam tetigerit, longior fiet. Ita quo longior uiſus lineæ in ſupe-riorem partem procedit, reſupinatam facit eius ſpeciem, cum autem ( uti ſupra ſcriptum eſt ) incli-nata fuerint, tunc in aſpectu uidebuntur eſſe ad perpendiculum, & normam.

30

Obſeruandum est non tantum proportioni, & ſymmetriæ, quantum aſpectui, & uenuſtati ſatisfaciendum eſſe: quare in omnibus illud præceptum eſt a Vitr. ut oculus ſuas habeat partes. ex ratione igitur optices pul-cherrimum præceptum nobis proponit, uult enim ſingula membra propendere in parte eorum ſumm. i, duode-cimam partem ſuæ cuiuſque altitudinis. hac de cauſa trabis planum ſuperius reſpondere imo ſcapo, & infe-rius ſummo præcepit paulo ante. ratio ab optice deducta. V olunt Mathematici radios ab oculis recta duci, & inter eos certum eſſe interuallum, & figuram ſub ipſis in coni modum eſſe, cuius acies in oculo, baſis autem circa rem uiſam. his poſitis, eueniet angulos interdum maiores, interdum fore minores. Eadem igitur res oculo proxima efficiet angulum maiorem, & diſtans minorem. ſimilis ratio altitudinis radiorum, item & ſitus, ut dextrum, & ſinistrum, & æqualitatis, quo fit, ut quæ ſub ma iori angulo maiora uidentur, quæ ſub minori minora appareant. ratio eadem de alijs. Quare cum Vitru. conſideraſſet, quod ſi membra plana, & recta eßent, ſuperior eorum pars remotior, inferior uero proxima uideretur, quoniam illa ſub longiori, hæc ſub breuiori linea appareret, & inde ſpecies ſupino, & quaſi retro cedere uideretur. Ideo membra omnia, quæ ſupra colum-nas collocantur propendere duodecimam partem ſuæ altitudi-nis, ex parte ſuperiori, præcepit. nam radius uicinior, angulus maior, membrum rectius uidebitur. quod ſubſcripta deſcriptio oſtendit. Vbi oculus a, linea a c. radius est ab oculo ad partem inferiorem alicuius membri, ſit illud e f. c b. linea uero, a@b. & radius ab oculo ad partem ſuperiorem, qui lon-gior eſt radio a c. quare planum b c, uidebitur retro cedere, & reſupinatam ſpeciem præſeferet. quod ſi propendeat a puncto b. ad d. linea d a. minor erit, quàm linea b a. minus igi-tur ſupina apparebit ſpecies membriiam dicti, hoc autem maxi-me animaduertendum, ubi altæ ſunt ædes, membraq́; augentur, ut ſymmetriæ ſeruentur.

40
e b d f c a

Colvmnarvm ſtriges faciendæ ſunt 24. ita excauatæ uti norma in cauo ſtrigis cum fuerit con- iecta, circumacta, ita anconibus ſtriarum dextra, ac ſiniſtra angulos tangat, ut acumen normæ eircum rotundatione tangendo peruagari poſsit. Craſsitudines ſtriarum faciendæ ſunt, quantum adiectio in media columna ex deſcriptione inuenietur.

60

Excauari ſolent columnæ, muliebres enim plicas ueſtium imitari Vitr. dicit. Caui, ſeu canales per longum uarijs modis fiunt, ſed Vitr. hoc loco in Ionicis docet quomodo faciendi ſunt. Cauus strix dicitur, pars uero, quæ eminet, quæ est planum quoddam inter duos cauos, stria appellatur. Canales 24. eſſe debent, proban-tur normæ angulo, quem Vitr. acumen uocat. nam ſi angulus normæ fundum medium ſtrigis, ſeu canalis teti-gerit, & ancones, qui ſunt brachia normæ ad angulos ſtriæ peruenerint, tunc in ſemicirculum fere ducti cana les recte efficientur, quemadmodum ſubſcripta figura oſtendit, in qua columnæ quadrantem in plano excaua- tum, ostendimus. Craſſitudines striarum ſciremus, ſi utique nobis eſſet nota adiectio, quæ fit in media colum-na. Sed & hæc & alia multa in Vitruuio deſiderantur.

10

In ſimis, quæ ſupra coronam in lateri-bus ſunt ædium, capita leonina ſunt ſculpen-da, ita poſita uti contra columnas ſingulas ea primum ſint deſignata, cætera uero æquali modo diſpoſita, uti ſingula ſingulis medijs tegulis reſpondeant. Hæc autem quæ erunt contra columnas perterebrata ſint ad cana-lem, qui excipit e tegulis aquam cæleſtem. Mediana autem ſint ſolida, uti quæ cadit uis aquæ per tegulas in canalem, ne deijciatur per intercolumnia, neque tranſeuntes per-fundat.

20

O bſeruandum eſt hoc´ loco leonina capita in ſimis veteres poſuiſſe, eaq́ perterebrata ad ca-nalem ſuperiorem, in quem decidit pluuia, ut Ae-gvptiam religionem imitarentur. Aegyptij enim recens Nili incrementum Leone ſignificabant; Nam inundare Nilum, & excreſcere maxime incipit, cum Leonem Sol ingreditur, duplumq́ recentis aquæ ut ait Pierius, Sole in eo ſigno commorante, ſæpius exundat, quæ uis aquæ per ſpatioſam Aegypti planitiem late diffuſa, ſolum ea fertilitate grauidum reddit, qua non ipſi tantam indigenæ alimenta colligunt, ſed magnam orbis partem fame leuant. propter eam uero aquarum redundantiam, quam Leonis beneficio conſequi ſe quot annis expe-riuntur, inſtitutum eſt, & apud gentes omnes uno iam conſenſu receptum, ut canales, tubiq́; , & ſyphones, qui aquam eructant, per terebrata foramina in illa capita ad id locis opportunis adſculpi ſolita, aquam im-mittant, quæ inde ex leoninis rictibus euomi uideatur. Hæc ille, ut authori ſuo, quod ſuum eſt reddatur. Ita in ſimis leonina capita a lateribus ponuntur, quemadmodum notatum eſt in latere templi ſuperioris, ubi podium collocatum eſt. Cæterum ſciendum eſt quod non omnia capita Leonina perterebrata ad canalem re- ſpondebant, ſed ea tantum, quæ ſupra columnas ſingulas adſculpta erant, nam mediana erat ſolida. Ratio buius eſt in promptu, quoniam ſub medianis erant intercolumnia, & loca, qua homines pertranſibant, quod ſi a leoninis capitibus imbrium aquæ demitterentur, tranſeuntes perfunderentur: quare factum est, ut ea ſo-lida eſſent, reliqua contra columnas perterebrata.

30 40

Aedium Ionicarum quàm aptiſsime potui, diſpoſitiones hoc uolumine deſcripſi. Doricarum au-cem, & Corinthiarum, quæ ſint proportione, in ſequenti libro explicabo.

Excreuerat liber in magnam amplitudinem, quare, ut tædium leuaret, abſoluit eum, & quid tranſegerit, & quid poſtea tranſigendum restet, ostendit. Nos ad reliqua. Poſita primum deſcriptione trabis, zophori, coronæ, & faſtigij Ionici generis, in qua epiſtylium eſt.

A. Trabs, epiſtylium.1. prima faſcia.2. ſecunda faſcia.3. Tertia faſcia.B. cymatium epistylij.C. Zopborus puluinatus.D. cymatium zophori.E. Denticulus.O. Interſectio.F. cymatium denticuli.G. corona.L. Faſtigium.K. tympanum.I. Acroteria.H. ſtmæ. L H g F P E D O D B 3 A 2 1
10 20 30 40 50 60
M. VITR V VII DE ARCHITECTVRA LIBER QVARTVS. 10
Proœmium.

CVm animaduertiſſem, Imperator, plures de Architectura, præcepta, uolu-minaq́; commentariorum non ordinata, ſed incepta, uti particulas errabun das reliquiſſe: Dignam & utiliſsimam rem putaui, antea diſciplinæ cor-pus ad perfectam ordinationem perducere, & præſcriptas in ſingulis uo-luminibus ſingulorum generum qualitates explicare. Itaque, Cæſar, primo uolumine tibi de officio eius, & quibus eruditum eſſe rebus Architectum oporteat, expoſui. Secundo de copijs materiæ, ex quibus æ diſicia con- ſtituuntur, diſputaui. Tertio autem de ædium ſacrarum diſpoſitionibus, & de earum generum uarietate, quasq́; , & quot ha beant ſpecies, earumq́; , quæ ſint in ſingulis generibus diſtributiones, ex tribusq́; generibus, quæ ſubtiliſsimas haberent pro-portionibus modulorum qualitates, Ionici generis mores docui. Nunc in hoc uolumine de Doricis, Corinthijsq́; inſtitutis, & omnibus dicam, eorumq́; diſcrimina, & proprietates explicabo.

20

Libro quarto abſoluitur negocium uniuerſum, quod ad publica opera, & quæ ad religionem pertinent. Quare cum ratione a Vitruuio factum puto, cum huic libro proœmium, quemadmodum reliquis non appoſue-rit. ut enim ſatietatem fugeret, tertio libro finem impoſuit, cum iam inceptam materiam perſequi deberet. Di-ctum igitur eſt in tertio, quicquid ad Ionicum genus pertinebat, ſed prius figur arum ædium aſpectus, tanquam principia, ſpecies, diſpoſitionesq́; conſtitutæ. mox fundationes, & ornamenta columnarum, quæq́; ſubtiliſſi- mas habent proportionibus modulorum qualitates, abſoluta ſunt. In quarto de Corinthijs, Doricisq́; inſtitutis diſputatur. & primo capite origines, & inuentiones columnarum perquiruntur, & Corinthium genus abſolui-tur. In ſecundo de ornamentis, quæ ſuper columnas imponuntur, diſſeritur, a quibus principijs, & origini-bus ſunt inuenta, deq́; tota materiatione, & tecto. ſequenti capite de ratione Dorica præcepta dantur, capi-tulum, trabs, triglyphus, corona, deſcribitur. Distributio uniuerſa eius generis ostenditur. ſtriæ deſignantur. Quarto de interiore cellarum, & pronai diſtributione ſermo inſtituitur. Quinto quod ad decorem pertinet, exigitur, de ædibus ſcilicet constituendis ſecundum regiones. Sexto de ostiorum, & antepagmentorum ſacra-rum ædium rationibus, triaq́; ostiorum genera tractantur Doricum, Ionicum, Atticurges. Quoniam uero ge-nera aliqua ædium ſupererant, ut de omnibus diceret capite ſeptimo Tuſcanicas, rotundas, & compoſitas ædes collocat. poſtremo tandem aras, quarum cauſa ædes fiunt, breuiter imponit. Vniuerſumq́; ſacri ædiſicij genus concludit. Quanquam uero proœmium quemadmodum reliquis uoluminibus, etiam quarto non apponit, est tamen quod aduertendum ſit in hac propoſitione. nam cum doceat de quibus dictum ſit, & de quibus dicen-dum, figura utitur ad perſpicuitatem pertinente. vbi autem dicit. {Tertio de ædium ſacrarum diſpoſitionibus,} innuit figurarum aſpectus. ubi autem dicit {& de earum gencrum uarietate,} intelligit ædium ſpecies ab intercolumnijs ſumptas, in quibus, & illa intelliguntur, quasq́; & quot habeant ſpecies, earumq́; quæ ſunt in ſingulis generibus distributiones.

30 40
De tribus generibus columnarum, earum{q́ue} origine, & in-uentione. # Cap. I. 50

COlvmnae Corinthiæ, præter capitula, omnes ſymmetrias habent, uti Ionicæ, ſed capi-tulorum altitudines efficiunt eas pro rata excelſiores, & graciliores, quod Ionici capi-tuli altitudo, tertia pars eſt craſsitudinis columnæ. Corinthij tota craſsitudo ſcapi. Igi-tur quod duæ partes e craſsitudine columnarum capitulis Corinthiorum adijciuntur, ef-ficiunt excelſitate ſpeciem earum graciliorem. Cætera membra, quæ ſupra columnas imponuntur, aut e Doricis ſymmetrijs, aut Ionicis moribus in Corinthijs columnis collocantur: quod ipſum Corin-thium genus propriam coronarum, reliquorumq́; ornamentorum non habuerit inſtitutionem, ſed aut e triglyphorum rationibus mutuli in coronis, & in epiſtylijs guttæ Dorico more diſponuntur: aut´ex Ionicis inſtitutis zophori ſcalpturis ornati cum denticulis, & coronis diſtribuuntur. Ita e generibus duobus capitulo interpoſito, tertium genus in operibus eſt procreatum.

60

Corinthiæ columnnæ regulæ ſunt, primo quod non differunt ab Ionicis, quatenus in ſymmetrijs conueniunt’ ſed capitulorum altitudine diſcrepant. nam capitulum Ionicum tertia craſſitudinis columnæ conſtat. Corin-thium tota craſſitudine. Tertia autem craſſitudinis columnæ constare Ionicum dixit capitulum, non enume-vando inferiores uolutarum partes, nam dimidia craſſtudine conſtare dixerat libro ſuperiori. ſed ab abaco ad apophygim tertiam partem hoc loco intelligit: uolutæ enim ſunt ornamenta, non partes capitulorum. hinc igitur eſt quod Corinthia columna duarum partium adiectione, quæ fit in capitulo, gracilior ſit, quàm Ionica. Alia regula eſt, quod cætera membra, quæ ſupra columnas imponuntur, ut trabes, Zophori, coronæ, faſtigia, & huiuſinodi, aut e Doricis ſymmetrijs, aut Ionicis moribus in Corinthijs columnis collocantur; & ratio eſt, quia Corinthium genus a capitulo tantum nominatum est, ut infra dicetur. nec propriam coronarum, reli- quorumq́; ornamentorum habuit inſtitutionem. Cum uero nihil habeat proprium, oportet ut aliunde ſumat. fumit autem a triglyphorum rationibus, id est a Dorico genere; nam opus triglyphorum Doricum intelligit, non ſumit autem triglyphos. nullibi enim in antiquorum operibus repertum est genus Corinthium triglyphos ha-bere, ſed ſumit in coronis mutulos, & in epiſtylijs guttas; mutuli autem perinde ac triglyphi ſunt; non ſunt, au-tem triglyphi, ſed triglyphos imitantur. Item guttæ illæ hoc loco intelliguntur, non quæ ſub triglyphis, ſed quæ ſub corona collocantur, noſtri fuſaiuolos uocant, ignorantes ornamentorum originem. Sumit etiam ab Ionicis moribus Zophoros ſcalpturis ornatos, denticulos,, & coronarum diſtributiones. Ita e generibus duobus ca-pitulo interpoſito tertium genus in operibus eſt procreatum.

10

E Colvmnarvm enim formationibus trium generum factæ ſunt nominationes. Dorica, Ioni-ca, Corinthia. e quibus prima, & antiquitus Dorica eſt nata. Namq́; A chaica, Peloponeſſoq́; tota Dorus Hellenis, & Opticos Nymphæ filius regnauit. Isq; Argis uetuſta ciuitate Iunonis templum ædificauit, eius generis fortuito formæ fanum. Deinde ijſdem generibus in cæteris Achaiæ ciuita-tibus, cum etiamnum non eſſet ſymmetriarum ratio hata. Poſtea autem quàm Athenienſes ex re-ſponſis Apollinis Delphici, communi conſilio totius Hellados, tredecim colonias uno tempore in A ſiam deduxerunt, ducesq́; in ſingulis Colonijs conſtituerunt, & ſummam Imperij partem Ioni, Xu-thi, & Creuſæ filio dederunt, quem etiam Apollo Delphis ſuum filium in reſponſis eſt profeſſus. isq́; eas colonias in Aſiam deduxit, & Cariæ fines occupauit, ibiq́; ciuitates ampliſsimas conſtituit, Ephe-ſum, Miletum, Myunta, (quæ olim ab aqua eſt deuorata, cuius ſacra, & ſuffragium Mileſiijs Iones attribuerunt) Prienem, Samum, Teon, Colophona, Chium, Erytheas, Phoceam, Clazomenas, Lebe dum, Meliten. Hæc Melite propter ciuium arrogantiam, ab ijs ciuitatibus bello indicto communi conſilio eſt ſublata, cuius loco poſtea Regis Attali, & Arſinoes beneficio Smyrneorum ciuitas inter Ionas eſt recepta. Hæ ciuitates cum Caras, & Lelegas eieciſfent, eam terræ regionem a Duce ſuo Ione appellauerunt Ioniam. Ibiq́; templa Deorum immortalium conſtituentes cœperunt fana ædi-ficare. & primum Apollini Panionio ædem ( uti uiderant in Achaia ) conſtituerunt, & eam Doricam appellauerunt, quod in Doricon ciuitatibus primum factam eo genere uiderunt. In ea æde cum uo-luiſſent columnas collocare, non habentes ſymmetrias earum, & querentes quibus rationibus efficere poſſent, uti & ad onus ferendum eſſent idoneæ, & in aſpectu probatam haberent uenuſtatem, dimenſi ſunt uirilis pedis ueſtigium, & cum inueniſſent pedes ſextam partem eſſe altitudinis in homine, ita in columnam tranſtulerunt, & qua craſsitudine fecerunt baſim ſcapi, tantum eam ſexies cum capitulo in altitudinem extulerunt, ita Dorica columna uirilis corporis proportionem, & firmitatem, & uenu-ſtatem in ædificijs præſtare cœpit.

20 30
40

Pulchram nobis natura occaſionem dedit, ut ars perfecta, & abſoluta eſſet, cum humani corporis formanm nobis propoſuit. nam numero, terminis, ſitu, & collocatione partium in re nobiliſſima mirum ſingularis pul-chritudinis exemplar præstitit, effecitq́; ut corpora longe quamuis diſſimilia, pulchra tamen, & abſoluta eſ-ſent, unde uenuſtates, & pulchritudines plures ortæ ſunt. nam certo, & conſtiiuto partium numero ſuis ter-minis reſpondentem natura pulchritudinem coniun xit, nihilq́; prætermiſit, quod proprio, & accommodato ſi-tu, locoq́; non eſſet. nam inueniuntur quidem corpora gracilia, quæ cum delectatione eonſpicimus, quædam i-tem craſſiora, nen propterea diſplicent. nonnulla etiam inter hæc media collocantur, quæ pulchra, & uenusta ſunt. quatenus in omni re ſummum, medium, infimumq́; reperitur, & ſingula ſuis membris perficiuntur. Hunc igitur natur æ tanquàm librum intuentes nobiles illi Architecti tria ædificandi ſimplicia genera conſtituere, finem ſingulorum generum optime perpendentes. nam id quod ad onera tenenda aptius eſt, Doricum nomina-runt, quoniam a Dorienſibus primum inuentum eſt. At gracilius, ſubtiliusq́; genus, quodq́; ornamenta plu-ra ſuſciperet, Corinthium dixere. Medium uero Ionicum, ab Ione, ut inquit Vitr. appellauere. Sed ut quod-que genus haberet unde placere poſſet, diligenter conſiderare cœperunt, quos numeros, quos terminos, quissq́; diſpoſitiones, partesq́; habere oporteret. Cumigitur conſtaret corporis humani diametrum ( ut bene ait Al-bertus ) ab uno ad aliud latus ſextam totius altitudinis occupare, ab umbilico etiam ad renes decimam; ab hac re nacti ſunt occaſionem menſurarum. nam inuenientes, quod εolumnarum aliæ ſi altitudinis decimam, aliæ ſiſextam craßitudini darent, ex innata ui, qua iudicare poſſumus, tantam craßitndinem, tantamque lon gitudinem non placere, cœperunt ratione, & mente medium inter exceſſus perquirere, quod delectare poſſet. Ad proportiones igitur conuerſi, compoſuere ſenarium cum denario, & ſexdecim confecere, & eam ſummam æqualiter partientes, octonarium reddidere, qui numerus æque a ſenario, & a denario diſtat. Placuit inuen tum, quod & experientia comprobauit. Ideo altitudini columnæ octo pedis diamctros dedere, eamq́; ab au-thoribus Ionicam nominarunt. Inde minorem numerum, hoc est ſenarium, cum medio, id est octonario con-iungentes ſummam quatuordecim fecere, quam æque diuidentes, ſeptenarium collegere, ſecundum quem nu-merum Dores columnam conſtituere. Demum maiorem terminum, id eſt denarium cum eodem medio compo-nentes, decem & octo retulere. quam ſummam in duas æquas partes diſtribuentes, nouenarium habuere. quem numerum gracioliori formæ tribuentes, Corinthium genus effecerunt. unde autem Corinthij uocabulum deſupmptum fuit, dicetur infra. Non est autem quod quis a me quærat hoc loco, ut quæ a Vitr. dicuntur Pli-nij, Strabonis, Pauſaniæ, aliorumq́; authoritatibus confirmem, nam quicquid ipſi dixere, authoritate Vitru-uiana potius confirmandum eſt. Plinius tamen de columnis loquens, ait quatuor earum genera eſſe. Quæ ſextam partem altitudinis in craſſitudine ima habent, Doricæ uocantur: quæ nonam Ionicæ: quæ ſeptimam Tuſcanicæ. Corintbijs eadem ratio, quæ Ionicis. Sed cum dicat inferius quod differunt columnæ Ionicæ a co-lumnis Corinthijs, dicit enim, & differentia, quoniam capitulis Corinthorum eadem est altitudo, quæ colligi-tur craſſitudine ima, ideoq́; graciliores uidentur. Ionici enim altitudo tertia pars eſt craſſitudinis; uidetur Io-nicam columnam octauam partem habere. & non nonam. Sed nollem tanta religione altitudines columna-rum conſtitui, cum tempus ſit interdum longiores efficere. nam ſuperiori uolumine, cum de diſtributione pycno ſtyli, diaſtyli, ſystyliq́; diſſereret, ut uiſui, & aſpectui ſatisfaceret, decem quoque craßitudines altitudinibus co-lumnarum dedit. quare obſeruandum est, ne ſuperſtitioſi ſimus, dum religio ſi eſſe uolumus.

50 60 10

Item poſtea Dianæ conſtituere ædem, quærentes noui generis ſpeciem, ijſdem ueſtigijs ad muliebrem tranſtulerunt gracilitatem, & fecerunt primum columnæ craſsitudinem altitudinis octa- ua partè, ut haberet ſpeciem excelſiorem. Baſim ſpira ſuppoſuerunt pro calceo, capitulo uolutas, uti capillamento concriſpatos cincinnos præpendentes dextra, ac ſiniſtra collocauerunt, cymatijs & en-carpis pro crinibus diſpoſitijs, frontes ornauerunt: Truncoque toto ſtrias, uti ſtolarum rugas ma-tronali more demiſerunt. Ita duobus diſcriminibus columnarum inuentionem unam uirili ſine or-natu nudam ſpecie, alteram muliebri ſubtilitate, & ornatu, ſymmetriaq́ue ſunt imitati. Poſteri uero elegantia, ſubtilitateq́ue iudiciorum progreſsi, & gracilioribus modulis delectati, ſeptem craſsitudi-nis diametros in altitudinem columnæ Doricæ, Ionicæ octo ſemis conſtituerunt. id autem genus, quod Iones fecerunt, primo Ionicum eſt nominatum.

20

Facile eſt intelligere, ſi Vitr. credimus, credere autem debemus, quod dicitur de Ionicæ columnæ ſymme-tria, ac inuentione, cui baſim pro calceo conſtituere, & capitulo uolutas, quæ capillamentum imitarentur, ac concriſpatos cincinnos hinc inde præpendentes addidere. inſuperq́; cymatia, & florum, frondium, fructuumq́; contextus, quos encarpos Græci, nos feſtones appellamus, appoſuere ornatus cauſa. atque id eſt, quod tertio li bro echinos appellari diximus caſt anearum, & ut nihil deeſſet, quemadmodum in altitudine columnæ malie-brem gracilitatem referri uoluerunt, ita etiam mulierum ornamenta paſſim addidere, columnas que striatas fe cerunt, ut rugas, & plicas ſtolæ muliebris eo modo imitarentur. Inde ſubtilioribus modulis delectati ſepti-mam Doricæ, octauam, & dimidiam craſſitudinem Ionicæ columnæ dederunt, & ſecundum est natum genus columnarum ab Ionibus nominatum. Tertium genus est Corinthium. Plinius addit quartum Tuſcanicum, & præterea ſunt quæ uocantur atticæ columnæ quaternis angulis pari laterum interuallo. Sed nos ad Vitr.

30

Tertivm uero quod Corinthium dicitur, uirginalis habet gracilitatis imitationem, quod uir-gines propter ætatis teneritatem gracilioribus membris ſiguratæ, effectus recipiunt in ornatu uenu- ſtiores. Eius autem capituli prima inuentio ſic memoratur eſſe facta. Virgo ciuis Corinthia iam ma tura nuptijs implicita morbo deceſsit. poſt ſepulturam eius, quibus ea uiua poculis delectabatur nu-trix collecta, & compoſita in calatho pertulit ad monumentum, & in ſummo collocauit, & uti ea per-manerent diutius ſub diuo, tegula texit: Is calathus fortuito ſupra acanthi radicem fuerat collocatus. Interim pondere preſſa radix acanthi media folia, & cauliculos circa uernum tempus profudit, cuius cauliculi ſecundum calathi latera creſcentes, & ab angulis tegulæ ponderis neceſsitate expreſsi flexu-ras in extremas partes uolutarum facere ſunt coacti. Tunc Callimachus, qui propter elegantiam, & ſubtilitatem artis marmoreæ ab Athenienſibus Kachizotecnos fuerat nominatus, præteriens hoc mo-numentum, animaduertit eum calathum, & circa foliorum teneritatem, delectatusq́; genere, & for-mæ nouitate, ad id exemplar, columnas apud Corinthios fecit, ſymmetriasq́ue conſtituit, ex eoq́ue in operum perfectionibus Corinthij generis diſtribuit rationes.

40
50

Et hæc quoque facilia ſunt, in aliquibus autem codicibus legitur catatecnos, alij legunt Texitecnon, quo-niam ſubtiliter poliebat opera ſua, & forte cum Vitr. quadrat. Plinius uidetur habere cachizotecnos. quo-niam nunquàm ſibi Callimachus ſatisfactum putabat in opere, ſemper habebat aliquid quod reprehenderet.

Eivs autem capituli ſymmetria ſic eſt facienda, uti quanta fuerit craſsitudo imæ columnæ, tan-ta ſit altitudo capituli cum abaco. Abaci latitudo ita habeat rationem, ut quanta fuerit altitudo, bis tanta ſit diagonios ab angulo ad angulum. Spatia enim ita iuſtas habebunt frontes quoquouerſus. Latitudinis frontes ſinuentur introrſus ab extremis angulis abaci, ſuæ frontis latitudinis nona, adi-mum capituli’tantam habeant craſsitudinem, quantam habet ſumma columna, præter apotheſim, & aſtragalum. Abaci craſsitudo ſeptima capituli altitudinis. Dempta abaci craſsitudine diuidatur reli-qua pars in partes tres, ex quibus una imo folio detur, fecundum folium mediam altitudinem teneat. Cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus folia naſcuntur proiecta, uti abacum excipiant: quæ ex cauliculorum folijs natæ procurrant ad extremos angulos uolutæ, minoresq́; helices floribus (qui intra medium frontium abaci ſunt) ſubiecti ſcalpantur. Flores in quatuor partibus, quanta erit aba-ci craſsitudo, tam magni formentur. Ita his ſymmetrijs Corinthia capitula ſuas habebunt exactio-nes. Sunt autem, quæ ijſdem columnis imponuntur, capitulorum genera, uarijs uocabulis nomina-ta, quorum nec proprietates ſymmetriarum, nec columnarum genus aliud nominare poſſumus, ſed ipſorũ uocabula traducta, & commutata ex Corinthijs, & puluinatis, & Doricis uidemus, quorum ſym metrię ſunt in nouarum ſcalpturarum translatæ ſubtilitatem.

60
10 20 30 40 50

Capituli Corinthij inuentione oſtenſa, ad eiuſdem ſymmetrias uenit Vitr. Habet Corinthium capitulum aba cum, folia, helices, & uolut as, quæ ſi ſuis locis ponantur, & uenuſtè incidantur pulcherrimam ſpeciem præfe-rent. Quomodo autem id fiat oſtendam. Sumitur integra columnæ diametros ima, eaq́; altitudini capituli datur, in qua altitudine abacus includitur ſecundum Vitr. Sed obſeruatum eſt uenuſtiorem ſpeciem ſecluſo aba co fieri altitudinem capituli craſſitudine imi ſcapi. Latitudo ſeu quadra abaci ita facienda eſt. ducendæ duæ ſunt lineæ, ſe ſe ad angulos rectos interſecantes, & diducto cir cino quantum eſt altitudo capituli, pedeq́ue eius poſito in decuſſationis puncto in omnes quatuor partes transferenda est altitudo capituli, quæ partes quadra-tum conſtituent, ſirectis lineis coniungantur. tanta ergo erit latitudo capituli. atque id eſt, quod Vitr. dicit. { Abaci latitudo ita habeat rationem, vt quanta fuerit altitudo, bis tanta ſit diagnonios ab angulo ad angu-lum. } Frontes uero latitudinis incuruari debent, non enim directæ, quemadmodum in reliquorum capitulo-rum abacis ducendæ ſunt, ſed ſinuandæ introrſus, ita ut in medijs frontibus nona pars totius latitudinis intror-ſus cauetur, quod hoc modo fiet. linea frontis ſit a b, in nouem partes distributa, e quibus una ad medium trasfertur, ubi d. quæ ad perpendiculum cadat ſuper a b, & ſit illa, c, & qua ratione tribus datis pun-ctis centrum inuenitur, per decuſſationem ubi ſunt literæ c. g. h. eadem & hoc loco datis punctis a, c, b, centrum inueniatur per decuſſationes. Centrum igitur erit in linea c d. ubi est litera f. in quo poſito circini pede, & diducto ad alterum extremorum punctorum a, uel b, ducatur linea circinationis, & ita ſinuabitur frons abaci, ita tamen ut non penitus ad extrema perueniat, id est ut cornua in angulum deſinant. ita enim obſeruatum eſt in antiquis operibus. Capitulum Corintbium eſt tanquam uas præaltum, imitabatur enim calathum, ( de quo Vitr.) & a fundo ad ſummum dilatatur. ita nudum ab Italis campana a ſimilitu-dine nominatur. Fundus æquat ſummi ſcapi contractionem, labrum ſummum ampliatur, ut ait Vitru. ſuper-ueſtitur vas, & calathus hoc modo. Diuiſa capituli altitudine in partes ſeptem, una ex ijs abaco relinquitur. reliquæ ſeptem in partes æquas tres diuiduntur, ima earum primo datur folio, media ſecundo folio, ſumma cau-liculis, aut fustis, qui emittunt folia abacum complectentia, ita ut uolutæ, quæ a caulicorum folijs naſcun-tur, ad extremos abaci angulos perueniant, ſed minores uolutæ, helicesq́; in interiorem partem ad medium ſub flore flectantur. Florestam alti ſint, quàm abacus craſſus eſt. ſed ut in antiquis operibus obſeruatum est lon giores aliquanto, quàm altiores ſint. opus eſt igitur bene deformare calathum, & eum folijs ſuperueſtire, & a folijs cauliculos eos enaſcentes ducere, a quibus minora folia emittuntur, & a minoribus folijs maiores, & minores uolutas exſurgere, maiores ad angulos abaci in ſe ſe conuolutas, minores ad medium abaci ſub flore peruenire, & ita uenuſtatem habebit capituli ſymmetria. Folia uero acanthum, brancam vrſinam uocant, imitabuntur. Sunt & alia foliorum genera, & ſigilla, quibus antiqui inj capitulorum ornamentis uſi ſunt, quæ aliunde ſuas habent rationes, de quibus dicere longum eſſet. ſatis eſt oſtendiſſe fontes, unde capitulorum Corinthiorum ornamenta, ingenio, ſolertiaq́; inuenta ſunt, & diagrammate capitulum deſcripſiſſe. ut pa-tetinferius.

60 10 20
De ornamentis columnarum: # Cap. II. 30

QVoniam autem de generibus columnarum origines, & inuentiones ſupra ſunt ſcriptæ, non alienum mihi uidetur ijs rationibus, de ornamentis eorum quemadmodum ſunt pro-genita, & quibus principijs, & originibus inuenta, dicere. In ædificijs omnibus inſuper collocatur materiatio, uarijs uocabulis nominata. Ea autem uti in nominationibus, ita in re uarias habet utilitates. Trabes enim ſupra columnas, & paraſtatas, & antas ponuntur. In contigna-tionibus tigna, & axes, ſub tectis, ſi maiora ſpatia ſunt, columen in ſummo faſtigio culminis, unde & columnæ dicuntur, & tranſtra, & capreoli. Si commoda columen, & cantherij prominentes ad extre-mam ſubgrundationem. ſupra cantherios templa, deinde inſuper ſub tegulas aſſeres ita prominentes, uti parietes proiecturis eorum tegantur.

40

Quemadmodum columnarum ornamenta ſuperiori libro proſequutus eſt Vitru. ita hoc loco rationem reddit ornamentorum omnium, quæ ſupra columnas collocantur, rationem, originem, inuentionem uocabulorumq́; diuerſitatem eorum exequitur, quæ res maxima animaduerſione digna est, quam qui ignorant, neceſſe est in maximos errores labi, qui ſciunt egregias comparant in operibus authoritates. Certum igitur eſt ( ut ſæpe di-xi ) a neceſſitate ad magnificentiam, & luxum ædificationem pronectam fuiſſe. Natura nobis neceſſitatem iniecit, ſed magnitudo animi decertans contentionibus ſuperare nitens, operum ſplendorem proſequuta eſt. Sed inuentiones, augumentaq́; operum, ijs rebus innitebantur. quæ natura prius talia eſſe debebant. Ideo ni-hil in ornamentis poſuere, cuius rationem plenè reddere non poſſent, ab ijs rebus deſumptam, quæ neceſſitate prius factæ fuerant. Quod quomodo factum ſit Vitr. oſtendit. Erecta fronte, lateribusq́; earatione, qua di- ctum eſt, a fundamentis ad ſummos parietes oportebat contegere, ut finem ſuum ædes conſequentur. In tecto prouidendum erat, ut parietes continerentur, & una colligarentur. rectumq́; commode requieſceret. Quare ( ut hoc recte fiat) ſciendum est uniuerſum hoc opus materia conſtare, quæ materiatio dicitur. Sciendum eſt etiam quid quodque nomen in materiatione habeat, quis membrorum effectus, quis partium ſitus, quæ ratio ſit. unde conſiderandum eſt quàm magnum illud ſpatium ſit, quod tegi debet. nam interdum magna, interdum parua ſpatia ſunt, quemadmodum ædium poſtulat amplitudo; ideo in tectorum colligationibus plura interdum, interdum pauciorum artificia requiruntur. Inſuper columnas, paraſtatas, & antas trabes quædam paruæ col-locantur, hos tigna uocat Vitr. & axes, quæ tabulæ ſunt ſectæ, pari forma ponuntur, atque in ea re omnis materiatio conuenit. Sed ſi tectum amplius ſpatium continebit, in ſummitate columnis trabs per longum po-nitur, columen hoc latine dicitur, colmellum noſtri uocant, a quo tanquam nati producuntur omnia tecti liga-menta, quemadmodum a ſpina piſcium maiori, reliquæ omnes proficiſcuntur. Hinc forte illud, quod de familijs dicitur aliquem eſſe ex hoc uel illo columello. ſunt etiam, & tranſtra, & clauiculę, quæ capreoli dicuntur a ſimilitudine pampinorum, quia ſicut capreoli uites, ita clauiculæ illæ cantherios complectuntur. Sed tranſtra ſunt tranſuerſæ trabes, catenæ uulgo dicuntur, atque illæ ſunt, ſuper quibus trabes quieſcunt, vt etiam nostro utamur loquendi more. Hæc, ſiparietes amplo ſpatio distabunt, obſeruanda ſunt: ſed ſi commoda erunt ſpatia, nec periculum imminebit, ne materiatio diſſoluatur, ſatis, erit columen cum cantherijs. Sunt autem cantherij oblonga ligna a culmine ad latera uſque ad ſubgrundia decedentia ſuper cantherios, quorum diſpoſitio uni- uerſam triremem oſtendit, templa imponuntur. Tempialia, quæ Itali uocant, quæ ſunt trabeculæ ad canthe-rios tranſuerſæ contra tecti frontes. ſupra templa aſſeres; ſunt autem aſſeres ligna quatuor digitos craſſa, quæ ſupra templa, ſicut cantherij infra ponuntur, his ſuper imponuntur tegulæ, a tegendo dictæ, quorum ca-pita ſibi reſpondentia in media aſſerum craſſitudine requieſcunt. Atque hæc ſunt, quæ neceßitas nobis oſtendit, tum ut tectum deplueret, nam ſi planum eſſet, uim niuium, atque imbrium ferre non poſſet. tum ut a parieti bus aquas arceret, & optime colligatum, firmitatem præstaret. Ita unaquæque res, & locum, & genus, & ordinem proprium tuetur. Locum tuetur, quia hæc infra illa ſupra ponuntur. Genus, quia alio modo ſi commoda, alia ſi ampla ſunt ſpatia, utimur. Ordinem, quia quæ primo imponenda ſunt, primo imponuntur, nec aſſeres infra cantherios, nec templa, ſub eoſdem collocantur. # E quibus rebus, & a materiatura fabrili in lapideis, & marmoreis ædium ſacrarum ædificationibus artifices diſpoſitiones eorum ſcalptaris ſunt imita-ti, & eas inuentiones perſequendas putauerunt: ideo quod antiqui fabri quodam in loco ædificantes, cum ita ab interioribus parietibus ad extremas partes tigna prominentia habuiſſent collocata, intertignia ſtruxerunt, ſu-praq́; coronas & faſtigia uenustiore ſpecie, fabrilibus operibus ornauerunt. Tum proiecturas tignorum, quan-tum eminebant, ad lineam, & perpendiculum parietum perſecuerunt. quæ ſpecies, cum inuenuſta ijs uiſa eſ-ſet, tabellas ita formatas, uti nunc fiunt triglyphi, contra tignorum præciſiones in fronte fixerunt, & eas cæ-ra cerulea depinxerunt, ut præciſiones tignorum tectæ non offenderent uiſum. # Antequam ueniam ad ea, quæ hoc loco dicuntur, deſcribam utriuſque tecti, & commodi, & ampli rationem.

50 60
ſi fuerinf commoda ſpacia,.b. coſumen. a. canfenTignorum ca:Pifa ſupra frabem ef frabs ſupra coſumnasſiampſiora ſunt spaciaC. Capteol@ I. AssereſA. ſunt Cantherij.B. Columen.Vbi Hero ampla ſunt ſpatia.C. capreoli.I. Aſſeres.O. Templa.Integra hæc compoſitio, tectum nominatur. a a a a D a a a a c c c c c c c
10 20 30 40 50 60 10

Dixerat Vitr. inſuper, colummas, antas, & paraſtatas trabes imponi, & ſupra trabes tectum. parteſque explicauit, & rationes culminis: nunc oſtendit, quomodo ab illis partibus ornamenta deſumpta ſunt. primo in operibus e materia, deinde e lapidibus confectis. in materiatione igitur, & contignatione antiqui fabri, id est artifices, ( fabri enim nomine artifex omnis intelligitur ) ſed hoc loco faber lignarius, uel ædificator in-nuitur, antiqui ergo fabri in ædificijs trabes ducebant a pariete ad parietem, inter quas ſpatia relinquebant, trabium uero capita extra parietes prominebant, coronis & faſtigijs ornabant, ſed quoniam indecoram ſpe-ciem prominenti a trabium capita præferebant, ea ad perpendiculum parietum, & murorum, ne amplius ex-tarent, ſecabant. tabellasq́; figebant, ut præciſiones tignorum, & trabium non offenderent uiſum. Tab ellæ autem illæ cæra cerulea depictæ, triglyphos referebant. ſunt autem triglyphi membra tribus canaliculis ex-cauata, ſub quibus guttæ collocantur, ut patet in operibus Doricis. Sed hæc quæ hactenus dicta ſunt, in ma-teriatione, & contignatione obſeruata intelligimus. quæ ſequuntur ad lapidea pertinent. Cæra autem depin-gebatur, inurebaturq́; pictura. nam cæra igni reſoluta penicillo data utebantur: encauſticem nonnulli uo-cant. de quibus Plin.

20
30

Ita diuiſiones tignorum tectæ triglyphorum diſpoſitione, intertignium, & opam habere in Do-ricis operibus cœperunt.

Ex capitibus tignorum ſectis, & tabellis cæra depictis, item ex ſpatijs, quæ inter tignos erant, quæ inter-tignia dicuntur, translatæ ſunt rationes triglyphorum in opera Dorica, ut ſciamus rationem reddere, unde metopæ, & triglyphi originem duxere. metopa enim ſpatium inter tigna ostendit. Opæ enim ſunt tigno-rum cubilia.

Postea alij in alijs operibus ad perpendiculum triglyphorum cantherios prominentes proiece-runt, eorumq́; proiecturas ſinuauerunt.

In operibus ligneis, alij quoque fabri fuere, qui contra triglyphos inſuperponentes cantherios, eos promi-nere faciebant, & eorum proiecturas inſinuabant. prominere enim uolebant, ut aqua longe arceretur, & ſinuabant, ne inuoluerentur guttæ in partem interiorem, ex quarum rerum imitatione, quid factum ſit, do-cet Vitru.

40

Ex eo uti e tignorum diſpoſitionibus triglyphi, ita e cantheriorum proiecturis, mutulorum ſub coronis ratio eſt inuenta. Ita ferè in operibus lapideis, & marmoreis mutuli inclinati ſcalpturis de-formantur, quod imitatio eſt cantheriorum. Etenim neceſſario propter ſtillicidia proclinati collo-cantur. Ergo & triglyphorum, & mutulorum in Doricis operibus, ratio ex ea imitatione inuenta eſt.

Quemadmodum triglyphi tignorum capita, ita cantheriorum proiecturas mutuli referunt. & Dorici ope-ris ornamenta perfecta. Mutuli autem ſub coronis ponuntur, & non in zophoris. Mutulorum ratio ( ut ſu-pra dictum eſt ) a Doricis ad Corinthia opera translata eſt. Sed in Doricis ita deformatur, ut cum triglyphis ſtare poſſit, in Corinthijs minime. Ornamentum uero hoc in Doricis ita deformatur, ut ſubiecta oſtendit figura. ubi A. mutuli. # ubi B. triglyphi.

50

Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt feneſtrarum imagines eſſe triglyphos, ita poteſt eſſe, quod in angulis contraq́; tetrantes columnarum triglyphi conſtituantur, quibus in locis omnino non patiuntur res ſeneſtras fieri. Diſſoluuntur enim angulorum in ædiſiciis iuncturæ, ſi in his ſuerint ſeneſtrarum lumina relicta; etiamq́; ubi nunc triglyphi conſtituuntur, ſi ibi luminum ſpa-tia, fuiſſe iudicabuntur, ijſdem rationibus denticuli in Ionicis feneſtrarum occupauiſſe loca uidebũtur.

Aedificiorum anguli tanquam oſſa firmi eſſe debent, quare errant maxime, qui fenestras in angulis po-nunt. Diſſoluuntur enim iuncturæ, ſi in angulis lumina, & apertiones fiant. Error hic in urbe noſtra commu-nis eſt. cum igitur feneſtr æ in angulis facienæ non ſint, err ant, qui putant triglyphos eſſe imagines feneſtra-rum, & non cantheriorum. eſt & alia ratio a ſimili ducta, nam ſi in Doricis ubi triglyphi collocantur, ibi ſint lumina feneſtrarum: ijſdem rationibus denticuli in Ionicis feneſtrarum occupduiſſe loca uidebantur. ſed boc neutiquàm eſſe potest. ergo nec illud. quod autem hoc nonſit, probat Vitr. boc modo a nominum ratione.

60
A B
10 20 30 40

Vtraqve enim, & inter denticulos, & inter triglyphos, quæ ſunt interualla, metopa nomi-nantur: opas enim Græci tignorum cubilia, & aſſerum appellant, uti noſtri ea caua, columbaria; Ita quod inter duas opas eſt intertignium, id metopa eſt apud eos nominatum. Ita uti ante in Doricis triglyphorum, & mutulorum eſt inuenta ratio: Item in Ionicis denticulorum conſtitutio propriam in operibus habet rationem; & quemadmodum mutuli cantheriorum proiecturæ ferunt imaginem, ſicin Ionicis denticuli ex proiecturis aſſerum habent imitationem.

Siopæ ſunt tignorum, & aſſerum cubilia, ſi metopæ proprietate nocabuli intertignia, uel ſpatia inter duas opas dicuntur,quid est,quod quis uelit feneſtrarum imagines ferre triglyphos, aut denticulos ? Errant certe, quiſic putant. Quare animaduertant, quemadmodum cantberiorum triglyphis, ita aſſerum proiecturæ, den-ticulis imitationem dedere.

50

Itaqe in Græcis operibus nemo ſub mutulo denticulos conſtituit. non enim poſſunt ſubtus cantherios aſſeres eſſe.

Loca, partes, ordinemq́; earum partium ſupra poſuit Vitr. ut ipſe dixit, ut ſciremus quid reiueritas com-probaret. Si igitur aſſeres ſupra cantberios collocantur, aſſeresq́; denticuli imitantur, quis est, qui ſub mutu-los denticulos conſtituere uelit, quod æque est, ac ſi poneret aſſeres ſubtus cantberios.

Qvod ergo ſupra cantherios, & templa in ueritate debet eſſe collocatum, id in imaginibus, ſi in fra conſtitutum fuerit, mendoſam habebit operis rationem.

Nibil efficiendum eſt, cuius rationem reddere non debeamus. bac regula obſeruata nullus errabit. binc illud.

Etiamqve antiqui non probauerunt, neque inſtituerunt in faſtigijs mutulos, aut denticulos fieri ſed puras coronas; ideo quód nec cantherij, nec aſſeres contra faſtigiorum frontes diſtribuuntur. nec poſſunt prominere, ſed ad ſtillicidia proclinati collocantur. Ita quod non poteſt in ueritate ſie-ri, id non putauerunt in imaginibus factum, poſſe certam rationem habere. Omnia enim cetta pro-prietate, & a ueris naturæ deductis moribus traduxerunt in operum perfectiones. Etea probauerunt, quorum explicationes in diſputationibus rationem poſſunt habere ueritatis. Itaque ex eis originibus ſymmetrias, & proportiones uniuſcuiuſque generis conſtitutas reliquerunt, quorum ingreſſus perſe-cutus de Ionicis, & Corinthijs inſtitutionibus ſupra dixi. Nunc uero Doricam rationcm ſummamq́; eius ſpeciem breuiter exponam.

60

A veris naturæ institutis, mores artis ſumendi ſunt, pauci id quia conſiderant, ideo pauciſunt, qui proba-tam in operibus habent autboritatem. Vitru. ergo antiquorum ſententia damnat denticulos, aut mutulos in faſtigijs. nam cum cantherios mutuli, aſſeres denticuli imitentur, & , neque cantberij aſſeres contra frontes iiueniant: fieri non potest ut ratione aliqua mutuli, aut denticuli in faſtigijs recte collocentur. ſed uiden-tur huiuſmodi ornamenta non uitari a nonnullis, pulchram enim faciem ferunt. Sed huius pulchritudinis nul-laratio eſt Qiioniam vero ſuperius mentio facta eſt de parietibus, tectis, & feneſtris, dicam aliquid circa bæc, quod non erit inutile. In parietibus obſeruandum eſt, ne longus, perpetuusq́; apertionum ordo abſque fulcris, & eriſmatis efficiatur, nec tutum eſt. ongum, & continuum parietem inſuper apertiones multas aſtruere. pa-ries tam altus eſſe debet, quàm altæ columnæſunt cum capitulis. tam craſſus autem,quantus eſt imus columnæ ſcapus,idq́ue maxime faciendum, ubi ſunt parastatæ. hæ enim columnarum craſſitudines æquare debent. Muri ciuitat is ex quadrato, & magno lapide laudantur, vel etiam magno, & incerto, ut aſpicientibus bor-rorem quendam incutiãt, aſperitatem, & ſeueritatem ferãt. Sed curſus, cubiliaque non magnxs oſtendant aper tiones. Regula plumbea flexili utebantur antiqui, ut cubile in quo conquieſcerent immanix ſaxa, pertentarẽt, nec ædiſicantes laborem ferrent in experiundis ſaxis. præcinctiones habent parietes, & procinctus, Itali cor-dones uocant, faciunt ad uenuſtatem, & firmitatem. Tectum est, ad quod omnis ædificatio refertur, estq́; il-lud omne, quod capiti nostro imminet. Ex tectis alia ſub diuo ſunt, alia non; quæ ſub diuo ſunt, inclinata, & pendentia funt, lineamentaq́; ædificiorum ſequuntur. Quæ non ſunt ſub diuo, exterius quidem plana, interius fornicata, arcuata ad circinum delumbata; & in bemiſphærium circumuoluta fiunt. DB quibus dicetur in ſe-ptimo. Tecta parietes ab aquis tueri debent, ideo pendentia fieri ea oportet, & eò magis inclinata, quo maius periculum est, ne niuium pondere ſuccumbant, quemadmodum in Gallijs, & in Gerniania uidentur, & vbi ſunt montes multi. Amplectantur circum ædificia, & ſi plura ſunt, alterum in alterum depluere non debet, nec in amplos canales colligant imbres, unde regurgitantes aquæ contignationem corrumpant. babent tecta, unde ostendere queant domini magnificentiam, ſiue precioſis trabes, ſiue metalla, ſiue tegulas, uitro illitas habeãt, ſiue plumbea, ſiue etiam lapidea ſint. Si laminis plumbeis tegas, oportet eas firmiter configere, ne uento deüciantur, atque ita collocari debent, ne aues inſidere poſſint. ſub plumbo ſilicea cinis luto albæ cretæſuba-cta molliter ſternatur, claui, morſusq́; ærei, uel cuprei laudantur, quia rubiginem minime ſentiunt. In tecto-rum ornamentis, faſtigia, ſubgrundiorum labra, anguliq́; conſiderandi ſunt, nam pilæ, flores, currus, ſigilla, uictoriæ,atque huiuſmodi imponuntur, modo omniaſint recte diſpoſita, uenustatem habeant, dignitatem ſer-uent, mutuoq́; ſibi reſpondeant. Apertiones uero aditus omnes intelligo, quotquot ſunt in ædificijs,ſiue lumen, aera, & uentum excipiant, quales ſunt fenestræ, ſiue hominibus pateant, quales ſunt aditus ianuarum, ſcala-rumq́, ſiue pro rebus comparentur,ut cloacæ, putei, fumi, columnationes,& etiam conchæ, quas niccbios uocant. Feneſtris numerus, ſitus, forma, & regula danda eſt. nam in medio ſi diſponantur diſpares eſſe debẽt. Vnde Venetijs uulgaris error est in numero feneſtrarum. pari ubique fere numero collocantur. unde uiſus of-fenditur, & impedimentum fit maximum in aulis, ubi columna medianum occupat locum, quæ apertio occu-pare debebat. In angulis (uti dictum est) non ſunt ponendæ, nec ſine neceſſitate, ubique faciendæ. Templis autem antiqui lumen aut a ualuis, aut a parte ſuperiori dediſſe uidentur. Fenestrarum ſitus a pauimento ele-uetur, quoniam oculis non pedibus cernimus, meliusq́; uentos euitamus. Cauendum est autem ne lumen aliun-de impediatur. a ſupernis partibus lumen omne capitur. Vtiles ſunt feneſtræ ad aeris renouationem. aer enim quemadmodum aqua iacens,& immobilis corrumpitur. Quadrata figura ab antiquis probata, conuenienti magnitudine uenustatem, & commoditatem ædificijs non mediocrem addidit. De reliquis apertionibns ſuo loco dicendum eſt.

10 20 30 40
50
De ratione Dorica. # Cap. III.

On nulli antiqui Architecti negauerunt Dorico gencre ædes ſacras oportere fieri, quod mendoſæ, & inconuenientes in his ſymmetriæ conficiebantur. Itaque negauit Tarche-ſius, item Pytheus, non minus Hermogenes. Nam is cum paratam habuiſſet marmoris copiam, in Doricæ ædis perfectionem commutauit,& ex eadem copia eam Ionicam Libe-ro patri fecit, Sed tamen non quod inuenuſta eſt ſpecies, aut genus, aut formæ dignitas; ſed quod im-pedita eſt diſtributio, & incommoda in opere triglyphorum, & lacunariorum diſtributione. Namq́; neceſſe eſt triglyphos conſtitui contra medios tetrantes columnarum, metopasq́; , quæ inter trigly- phos fiunt, æque longas eſſe, quàm altas, contraq́; in angulares columnas triglyphi in extremis par-tibus conſtituuntur, & non contra medios tetrantes. Ita metopæ, quæ proxime ad angulares trigly-phos fiunt, non exeunt quadratæ,ſed oblongiores triglyphis dimidia latitudine. Atqui metopas æ qua-les uolunt facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi dimidia altitudine. Hoc autem ſiue in metoparum longitudinibus, ſiue intercolumniorum contractionibus efficiatur, eſt mendoſum. Qua-propter antiqui euitare uiſi ſuntin ædibus ſacris Doricæ ſymmetriæ rationem.

60

Cum uelit Vitr. rationem Doricam explicare, difficultatem quandam antiquorum Architectorum nobis proponit, ut magis attentiores ſimus ad ea, quæ dicendaſunt. Damnabant nonnulli Doricam ſymmetriam in ſacris ædibus, non ideo quia forma diſpliceret, uel inuenuſta eſſet, ſed quoniam triglypborum, & metoparum diſtributio mendoſa erat. Nos ſupra uidimus triglyphos capitibus tignorum reſponders, metopas uero inter-tiguijs, parte quidemexteriori, nam interius, & tigna, & interualla tignorum lacunaria dicuntur. ſi ergo triglypbi tignorum capita, & metopæ interualla imitantur, conſequitur impeditione triglypborum, & meto-parum diſtributiones impedire quoque uniuerſam contignationis, & eius ornamentorum rationem. Sed quo-modo impediatur triglypborum diſtributio, uidetur ex eo, quod neceſſe eſt triglyphum cadere directe ad me-dium quadræ columnæ, & metopam tam altam eſſe, quàm longam. cum uero antiqui non animaduertiſſent ad id, quodtriglyphi, & metopæ imitarentur, imponebant in extremis angularium columnarum partibus, non autem in medijs, triglyphos: ex qua re illud fiebat, quod metopæ quadratæ non erant, ſed oblongæ, & dimidia triglyphorum latitudine productiores. idq́ illis eueniebat, dum ſtuderent intercolumniorum diſtantias ſerua-re. Verum quiid negligebant, quærentes tamen metopas æqualiter undique prouenire, non in ſo lido reſponden- tes triglyphos collocabant, ſed intercolumniorum ſpatia contrabebant, & ea ſpatia ita inſeruire ſuis commo-dis uolebant, ut ordinem intercolumniorum rationemq́; ſeruare minime poſſent. contrahebant ergo extrema intercolumnia dimidia triglyphi altitudine, ut æqua undique metopa proueniret, ſed hoc mendoſum erat. Quare Doricum genus damnabant, non propter tenuitatem, aut inuenuſtam ſpeciem, ſed ob ſymmetriarum impedimenta. Sed bis omnibus prouidet Vitr.

01 20

Nos autem exponimus, uti ordo poſtulat, quemadmodum a præceptoribus accepimus; uti ſi quis uoluerit his rationibus attendens,ita ingredi, habeat proportiones explicatas, quibus emendatas, & ſine uitijs efficere poſsit æ dium ſacrarum Dorico more perfectiones.

Pollicetur aptas Dorici generis ſymmetrias nobis ſe daturum Vitru. & quemadmodum in Ionico genere præcepta nobis dedit ſecundum ædium formas, & intercolumniorum rationes, ita in Dorico iuxta eaſdem ſen- tentias interualla distribuit. Verumtamen eſt, quod buiu ſmodi ratio interuallorum omnis ducitur a diſtribu-tione triglypborum. Quare factum est ( ut ſæpe aliàs dictum est, ) ut per rationem triglypborum intelle xerit Doricumgenus. Orditur ergo diſtributionem Diastyli, cuius intercolumnia tres craßitudines imi ſcapi conti-nent. Distribuit autem Diastylum ſecundum duas ſpecies, prostylon, ſcilicet, & ampbiproſtylon. quas uero tetraſtylinomine intelligit. Diſtribuit quoque peripteron, quam exaſtylum uocat, nobis autem reliquas for-mas diſtribuere permittit.

30

Frons æ dis Doric æ in loco quo columnæ conſtituuntur, diuidatur, ſi tetraſtylos erit, in partes ui-ginti ſeptem, ſi hexaſtylos 42. ex his pars una erit modulus, qui Græce embatis dicitur. cuius mo-duli conſtitutione rationibus efficiuntur omnis operis diſtributiones.

Hoc loco aduertendũ eſt maxime, quod & in alijs rebus nouiſſe proderit, quod quanquã diaſtyli ſpeciem hoc loco diſtribuat, in qua trium diametrorum inter columnia collocantur, tamen distributio bæc non omnino in Doricis reſpondet, nam intercolumnia ſunt duarum craſſitudinum, & trium e quatuor partium craßitudinis, nec propterea boc uitium putandum eſt. nam cum in tertio Vitru. de intercolumniorum ratione diſſerit, in omnibus formis pycnoſtyli, ſyſtyli, diaſtyli, utitur bis uerbis. { Interponi poteſt. poterit collocari. interpo-nere poſſumus. } Cum uero de euſtyli ſymmetria loquitur, non amplius ijs utitur loquendi modis, ſed certa præceptione dicit. { Reddenda nunc eſt euſtyli ratio, quæ maxime probabilis, & ad uſum, & ad ſpeciem, & ad firmitatem, rationes habet explicatas. namque facienda ſunt in interuallis ſpatia duarum columnarum, & quartæ partis columnæ craſsitudinis. } Hæc dixi, ut animaduertamus, non eſſe neceſſe omnino duarum, aut trium columnarum interualla fieri, ſed ſatis eſſe terminos oſtendiſſe, ultra quos forma illa non conſiſtit. Cæte-rum non eſt prætereundum; quod in angulis dimidiæ metopæ ponuntur, ſed non omnino dimidiæ. nam Vitru. eas ſemimodulo metiri dixit. dimidius autem modulus eſt tertia pars metopæ, ideo dicuntur ſemitopia, quem- admodum dicimus ſemiuocales, & ſemitonos. nam ſemiuocalis non eſt dimidia uocalis, nec ſemitonus dimidium toni præciſi; ſed ita dicitur, quia inter extrema collocatur. infra uero ſemitriglyphos in angulis poni dixit. Sunt autem præciſe ſemitriglyphi, quare & hoc ad illud fecit, ut ſemimetopia eo modo intelligamus,quo distum est. Ex qua re oritur illud frontem tetraſtyli in partes 27. pariendam eſſe. Frontem uero bexaſtyli in quadra-ginta duas, & eadem regula octaſtylum,& decastylum diſtribuere poſſemus. nos nudos triglyphos, & inter-columnia in deſcriptione hoc loco collocauimus. A. Diastylos quatuor columnarum. B. diastylos ſex co-lumnarum, id eſt modulus qui Grace embatis quaſi ingreſſor dicitnr. ingreditur enim in menſurandis partibus.

40 50

Crassitvdo columnarum erit duorum modulorum altitudo cum capitulo I4. Capituli craſ-fitudo unius moduli, latitudo duorum, & moduli ſextæ partis. Craſsitudo capituli diuidaturin partes tres, e quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum annulis, tertia hypotrachelion. Contrahatur columnaita,ut in tertio libro de Ionicis eft fcriptum.

60

Ex ſeptem diametris constat altitudo columnarum, quare cum craßitudo ſit duorum modulorum, ſequitur ut altitudo ſit quatuordecim cum capitulo. Capitulum tam altum eſt, quàm dimidium imi ſcapi, id eſt unius moduli. Sed latitudo capituli tanta eſt, quanta ima columnæ craſſitudo, ides̃ duorum modulorum, & amplius moduli ſextæ partis. Sed certe puto Vitr. aliter dixiſſe. nihil enim fere proiecturæ baberent capituli partes, ſi ſextam partem illi adderet. Obſeruatum enim eſt quintam utrinque partem uix ſatisfacere, quare vel quin-tam, uel amplius addendam puto. Cæterum capituli craſſitudo in tres partes diuidenda. Summa datur plintbo cum cymatio, ſecunda echino cum tribus annulis, tertia ad hypotrachelium ducitur. Craſſiudo plinthi cum cymatio, hoc eſt tertiapars altitudinis capituli in partes quinque diuiditur, e quibus tres dantur plintho, duæ cymatio. Duæ autem illæ in tres partiuntur, duæ cymatio, una datur quadræ, uel plano illius. Echy-nus, & annuli tres,tertiam quoque partem parem habent altitudinis capituli. hæc tertia pars tripartila ſit, duæ echino partes dantur. tertia tribus annulis æqualiter diſtribuitur,qui dimidium altitudinis eorum promi-nent, uti vero echinus deformetur, ſuperiori annulo extremo pes circini imponitur. diducitur autem pes al-ter ad altitudinem echini, & pede firmo illud ſpatium in interiorem partem transfertur, & aliquantum cir-cinationis ducitur. deinde eadem diductione ſeruata, pes unus circini ſubplintho collocatur, alter uero ad eam circinationem ducitur,& quo loco decuſſatio fit, ibi centrum ponitur, ubi echinum formare oportebit. Tertia uero altitudinis columnæ cum ſuo flexu molliter ducto ſub annulis ad hypotracbelium, quod collarinũ uocant, deſcendit, & contracturæ ſummi ſcapi reſpondet. hypotrachelium uero tam altum,quàm annuli tres, & dimidium unius. Prominet autem tantum, quantum echinus, ita ut ſi lineæ a proiectura ecbini demittan- tur, extremum tangant hypotrachelium. cuius quadra est ex dimidio hypotrachelio. apotbeſis autem eodem modo fit, quo dictum eſt ſupra. Inſuper capitula imponebant antiqui adiectionem quandam, quæ ſupra plin-thumrecumbebat, ſolido columnæreſpondens, in qua trabs commode conſideret, & proiecturas inferiorum partium tueretur, cum eſſet ab onere ſubleuata. deſcriptio autem huiuſmodi eſt. Craſſitudo imi ſcapi a b. Capitulum a c. cymatium c d. plinthus d e. echinus g. centrum deformationis echini ubi decuſſatio e h. ſpatium altitudinis echini. ab h, autem ad g, fit prior circinationis linea. ſicuti à d. ad g. ſeeun-da. e f. annuli. f b. pars contracta i. hypotrachelium. l. quadra. m. apotheſis. contractura fit ea-dem ratione, qua dictum eſt libro tertio.

10 20

Epistylii altitudo unius moduli cum tænia, & guttis. tænia moduli ſeptima. guttarum lon gitudo ſub tænia contra triglyphos, alta cum regula parte ſexta moduli præpendeat. Item epiſtylij latitudo ima reſpondeat hypotrachelio ſummæ columnæ. Supra cpiſtylium collocandi ſunt triglyphi cum ſuis metopis, alti unius, & dimidiati moduli, lati in fronte unius moduli: ita diuiſi, ut in angulari-bus columnis, & in medijs contra tetrantes medios ſint collocati, & intercolumnijs reliquis bini,in me dijs pronao, & poſtico terni: ita relaxatis medijs interuallis, ſine impeditionibus, aditus accedentibus erit ad Deorum ſimulachra. Triglyphorum latitudo diuidatur in partes ſex, ex quibus quinque partes in medio, duæ dimidiæ dextra, ac ſiniſtra deſignentur. Regula una in medio deformetur femur, quod Græce μηρὸς, ſecundum eam canaliculi ad normæ cacumen imprimantur. Ex ordine eorum dextra, ac ſiniſtra, altera femora conſtituantur, atque in extremis partibus ſemicanaliculi interuertan-tur. Triglyphis ita collocatis, metopæ,quæ ſunt inter triglyphos, æque altæ ſint, quàm longæ. Item in extremis angulis ſemimetopia ſint impreſſa dimidia moduli latitudine. Ita enim erit, ut omnia ui-tia,& metoparum,& intercolumniorum,& lacunariorum, quod æquales diuiſiones factæ erunt,emen- dentur. Triglyphi capitula ſexta parte moduli ſunt facienda.

30 40

Epistylium, ſeu trabs cum reliquis membris, quæſupraponuntur, habet istas nominationes. Epiſtylium, tænia,guttæ,regula,triglypbi, metopæ, canales, femora, capituli, cymatium, corona, tympanum, ſima. Epiſty-lium dixi communiori uocabulo intelligi quicquid ſupra columnas ponitur. propriori autem trabs regia, uel magiſtra, ut noſtri dicunt. Trabs faſciam in genere Dorico habet, quæ tænia a ſimilitudine dicitur, ſub qua regula cum guttis ſcalpi ſolet, guttæ cadentis, ac ſtillantis a quæ partem referunt. Sex numero ſunt, formamq́; oblongam ferunt. uidentur enim ex canaliculis triglyphorum ſtillare. De triglyphis, & metopis dictum eſt ſu-pra, quam imaginem referant. Triglyphienim, quaſi triſulci dicuntur. Spacia uero inter ſulcos, quos cana-liculos nominant, femora dicuntur. nostriplana uocant. Triglyphi quoque ſua habent capitula, a quibus ſta-tim corona collocatur, quæ duo habet cymatia, unum in ſummo, alterum in imo. inciditurq́; corona a mento, ne cadentes aquæ ædificia corrumpant, ut dictum est. nam ſupra libro tertio, denticulum uocauit, quod hic ſcotiam, & mentum dixit. Scotia enim eſt præciſio, mentum illud, quod non est præciſum: Fastigia, & tym-pana, reliquaq́; ſunt nota. Nunc ad proportiones ueniamus. Epiſtylij altitudo cum tænia, & guttis dimidia craßitudine imi ſcapi, ideſt uno conſtat modulo. Tænia est pro ſeptima moduli parte, gutta pro ſexta: modo regula cum illis intelligatur. quæ regula tertiam illius ſextæ occupat partem, reliquæ duæ guttis dantur. La-titudo Epiſtylij, ſeu planum inferius, quod capitulis imponitur, tanta est, quantum hypotrachelium. ita enim in ſolido conquieſcet. Triglyphorum altitudo unius, & dimidiati moduli. lati in fronte modulo uno. frons ca-pituli per longum duos integros habet canales, ſed a lateribus ſemicanaliculis inciditur. Canales normæ angu-lus ſubintrare debet, ita enim iuste cæduntur. diuiditur frontis latitudo in partes ſex, dimidia utrinque relin-quitur ſemicanaliculis, poſt ſemicanaliculos plano, quod femur uoca Vitr. Græce miros dicitur. inde canali- culis utrinque una pars datur, relinquitur in medio planum, & femur est, quemadmodum ex deſcriptionc pa-tet, ita ut medium triglyphi, reſpondeat tetranti medio columnæ. Metopætam largæ, quàm altæ, ita ut qua-dratæ ſint. Sed quæ in angulis ſunt ( ut di xi) dimidiatæ non tam ad unguem collocaniur. Inſuper triglyphos capitula ponuntur, alta ſexta moduli parte.

50 60
... adiectio.G. H. abacus.G. cymatium.I. echinus.K. annuli.L. hypotrachelium.M. aſtragalus.N. apotheſis. S R Q P O G H I K L M N F E D C B A
10 20 30 40 50

Svpra triglyphorum capitula corona eſt collocanda in proiectura dimidia, & ſexta parte, habens cymatium Doricum in imo, alterum in ſummo; item cum cymatijs corona craſſa ex dimidia moduli. Diuidendæ autem ſunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum, & ad medias metopas uia-rum directiones, & guttarum diſtributiones, ita uti guttæ ſex in longitudinem, tres in latitudinem pateant. Reliqua ſpatia, quod latiores ſunt metopæ quàm triglyphi, pura relinquantur, aut fulmina ſcalpantur, ad ipſumque mentum coronæ incidatur linea, quæ ſcotia dicitur. Reliqua omnia tympa-na, ſimæ, coronæ quemadmodum ſcriptum eſt in Ionicis,ita perficiantur. Hæ c ratio in operibus dia-fty lis erit conſtituta.

60
10 20 30 40 50
A. epiſtylium.B. Guttæ.C. regulaD. faſcia.E. femur.F. Canalis.G. Me-topa.H. ſemimetopa.F. E. triglyphus.I. capitulum triglyphi.K. cymatium.L. corona.M. cymatium coronæ.N. tympanum.O P Q. partes faſtigij, quæ reſpon-dent partibus coronæ.R. ſima.S. Acroterium. S R Q P O N M L K I H q F E D C B A
60

Facilis coronæ distributio eſt. alta enim est cum ſuis cymatijs dimidio modulo, cuius dimidij quarta pars cymatio ſuperiori, altera quarta inferiori, duæreliquæipſi coronæ dantur. Cymatium habet ſuam quadram tertiæ partis, reliquæ duæ conflexui eius dantur. Prominet Corona dimidia, & ſexta moduli parte, habetq́; ſuas præiſiones in extremis inferioribus partibus, quas Vitr. ſcotias uocat. In Metopis ſcalptæ erant ſacri-ficiorum patinæ, bubula capita, & huiuſmodi alia, quæ arbitrio Architecti relinquuntur. modo aliquid ſigni-ficent, quod ad rem pertineat. Pari forma ſub ima corona, id est ſub plano inferiori, guttæ ad triglyphos re-ſpondentes fiebant. hæ in longitudine ſex, in latitudine tres ponebantur. ita ut omnes, quæ ad triglyphum unum referebantur, eſſent numero decem, & octo. forma earum erat rotunda. ita enim a plano decidentes guttæ in orbem conuoluuntur; ſpatia uero, quæ metopis reſpondebant, aut pura, id eſt ſine ſcalpturis relinquebantur, aut fulmina ſcalpta habebant. Ita Guttæ ſub ima corona ad canaliculos triglyphorum, canaliculi ad guttas inferiores referebantur. unde perperam factum est ab eo, qui guttas contra metopas,alia ornamenta contra triglyphos ad perpendiculum in ima corona poſuit. Ignorauit enim, quid illæ guttæ ſignificarent, quo ue loco eſſent ponendæ neſciuit. ut pote qui caſu ornamenta fieri putauerit. recte autem fecit, cum in metopis inſigne urbis, loco bubulini capii is collocauit. Reliqua omnia, quæ ſupra coronas ponuntur, ab Ionicis moribus non ſunt aliena. nos epistylijs, ut reliquarum partium, formam deſcripſimus. vbi a, b. epistylium. c. gut-tæ. d. regula e, tænia. f. g. triglyphus. h, ſemimetopia. i, metopa. k, triglypbi capitulum. l, m, corona cv. m ſuis cymatijs. n, mentum coronæ. o, ſcotia. reliqua in faſtigio ſunt ſuperius explicata. p. guttæ ſub ima corona triglyphis reſpondentes, q, ſpatia, quel uel pura relinquũtur, uel fulminibus ornantur.

10

Si uero pycnoftylon, & monotriglyphum opus erit faciendum, frons æ dis, ſi tetraſtylΘs erit, diui- datur in partes decem, & nouem cum dimidia; ſi hexaſtylos in partes 29. s. ex his pars una erit mo- dulus, ad quem (uti ſupra ſcriptum eſt) opera diſtribuentur. Ita ſupra ſingulas epiſtylij partes, & me-topæ duæ, & triglyphi ſinguli erunt collocandi. In angularibus non amplius, quàm quantum eſt ſpa-tium hemitriglyphi. Accedet id in mediano contra faſtigium duorum triglyphorum, & trium meto-parum ſpatium, ur latius medium intercolumnium accedentibus ad ædem habeat laxamentum, & aduerſus ſimulacra Deorum aſpectus dignitatem. Inſuper triglyphorum colna eſt collocanda, ha- bens (uti ſupra ſcriptum eſt) cymatium Doricum in imo, alterum in ſummo. Item cum cymatijs co-rona craſſa ex dimidia. diuidendæ autem ſunt in corona ima ad perpendiculum triglyphorum, & ad medias metopas, uiarum directiones, & guttarum diſtributiones, & reliqua quoque quemadmodum dictum eſt in diaſtylis.

20

Facilis quoque ratio monotriglyphi, ideſt ædis, cuius intercolumnia angularia unum in medio triglyphum habent. Sicorrigatur codex eo modo, quo nunc ſcriptum eſt, nam mendoſus erat prius, & nulla ratione ſibi conſtabat. ex diagrammate etiam infra poſito, erit manifeſtior. Vbi c. eſt tetraſtyli ſpecies monotriglyphi, & pycnostyli. d. uero hexaſtyli.

30

Colvmnas autem ſtriari uiginti ſtrijs oportet, quæ ſi planæ erunt, angulos habeant uiginti de-ſignatos: ſin autem excauabuntur, ſic eſt forma facienda, ita uti quàm magnum eſt interuallum ſtriæ, tam magnis ſtriaturæ paribus lateribus quadratum deſcribatur, inmedio autem quadrato circini cen trum collocetur, & agatur linea rotundationis, quæ quadrationis angulos tangat & quantum erit curuaturæ inter rotundationem, & quadratam deſcriptionem, tantum ad formam excauentur. Ita Dorica columna ſui generis ſtriaturæ habebit perfectionem. Deadiectione eius, quæ media auge- tur (uti in tertio uolumjne de Ionicis eſt perſcripta) ita & in his transferatur.

40

De strijs philander loquitur ita. Columnæ Doricæ aut angulis inſigniuntur uiginti, aut totidem excauan-tur ſtrigibus. Sed ſuo quodam, & proprio modo, ut hic præſcribitur. Nam eſt aliud ſtriandi genus Ionicis, debitum, de quo ipſe dixit, Cap. ultimo, lib. 3. Quæſtriantur columnæ, aut rectis lineis, aut in clauicularum modum ſurſum uerſus obuolutis striantur, uti in toιcularium cochleis uidere est. Corinthiæ ab Ionicis strias mutuantur, ſed aut totæ a ſummo ad imum excauantur, aut partium trium infima ueluti baculo inſerto op-plentur. Videntur extra urbem ſcapi Corintbij onycbini duo ſecundo ferè lapide ad uiam Nomentanam, in æde D. Agnetis miro artificio ſtriati, ſed non ex præcepto. Sunt & in vrbe in Baſilica diui Petri alterno or-dine ſtrijs clauiculatim, ſpiratimq́; obuolutis ſtriatæ,& frondibus, ſigillis, auiculis, palmitibus, racemisq́; aſperæ. Striatura autem Dorica hoc loco deſcribitur.

Qvoniam exterior ſpecies ſymmetriarum, & Corinthiorum, & Ionicorum eſt perſcripta, neceſſe eſt etiam interiores cellarum, pronaiq́; diſtributiones explicare.

50

Tempus eſt ut templum ingrediamur, cum cætera omnia, quæ ad exteriorem ſpeciem pertinent, a ſundamen tis, ad ſummum tectum ſint explicata.

a tilg@iftb metopęmodſusodiaſtiſoſ.tetraſti@oſdiaſtiloſmodolo@exaſtiſo@Striarum modus. c.Centrum quadrati. a.ſiſtiſoſ modvcxaſtilosſiſtiloſtetraſtiloſ b a b a b a a c c c c a a
10 20 30 40 50
De interiore Cellarum, & Pronai diſtributione. # Cap. IIII.

DIstribvitvr autem longitudo ædis, uti latitudo ſit longitudinis dimidiæ partis, ipſaq́; cella parte quarta, longior ſit, quàm eſt latitudo cum pariete, qui paries ualuarum ha-buerit collocationem. Reliquæ tres partes pronai ad antas parietum procurrant, quæ antæ columnarum craſsitudinem habere debent. Et ſi ædes erit latitudine maior, quàm pedes uiginti, duæ columnæ inter duas antas interponantur, quæ diſiungant pteromatos, & pronai ſpatium.

Arbitror ego diuinari nos debere, niſi aliquam haberemus antiquorum obſeruationem; quare cum quædam obſeruauerim, quæ a peritis graphidos diligenter deſcriptaſunt, in eam uenio opinionem, ut bunc locum hoc modo exponam. cum igitur multiplex proportio maior ſit reliquis, ( quemadmodum tertio uolumine eſt expli-catum ) merito ea in ædium ſacrarum diſpoſitionibns uti debemus multiplici proportionis genere, ut illis digni- tatem, & amplitudinem ( ut par est ) tribuamus. Cum uelit igitur Vitr. interiortes ædium partes distribue-re longitudines, & latitudines earum, in quibus est poſita illa ſæpe, nec ſatis commendata eurithmia: de alti-tudine non eſt neceſſe loqui, illa etenim a proprijs orta principijs columnarum, trabium, coronarumq́; menſuris iam explicatis, contenta est. Longitudinem igitur duplam latitudini conſtituit, loquiturq́; de ædibus tam Do-ricis, quàm Ionicis, & Corinthijs, licet in ædium ueſtigijs libro ſuperiori poſitis minores longitudines, quàm duplæ uideantur. & certe ita est, quoniam intercolumnium medium, quod eſt in frontibus, amplim eſt cæte-ris, ſed parum intereſt. paulominus enim deeſt a dupla proportione; ſed conſiderandum quomodo recte intel-ligamus, quæ a Vitr. dicuntur. Solebant antiqui pronaum ab æde, ſeu cella diſtinguere quibuſdam parietibus, quos alas uocabant, pteromata ſecundum Strabonem dicuntur. procurrebant alæ huiuſmodi uerſus ædium frontes; ſed non perueniebant omnino ad frontes, ſed antis terminabantur tam craſſis, quantum columnæ ſi ue-ro inter utramque alam, magnum intercidebat ſpatium ſecundum antas in medio columnæ ponebantur, vt fir-mitas eſſet in ædibus, atque hoc modo pronaum a porticu ſeiunctum erat. Exemplar huius rei apud theatrum Marcelli, in tribus ædibus inuenitur. hoc innuit Vitr. hoc ratio poſtulat ita fieri debere. Frons igitur ædis in partes quatuor diuidatur, ex eis octo longitudini dabuntur,quinque longitudini cellæ,modo includatur parie-tis, in quo ualuæ futuræ ſunt, craſſitudo. tres procurrant a pronao ad antas parietum. Antæ ſint craſſitudinis columnarum. Antæ huiuſmodi ſunt termini alarum, ideſt pteromatos. quoniam uero uſu uenire potest, ut par-num ſit inter eas interuallum, interdum etiam multum, ſecundum frontium latitudinem, ideo neceſſe eſt ob fir- mitatem columnas ſecundum antas in medio collocare, ubi magnum erit ſpatium. Summatim uero colligo pro-ſtylon, amphipro ſtylon, peripteron, pſeudodipteron, hypethron tam Doricam, quàm Ionicam, & Corinthiam, ſiue æquis, ſiue denſis, ſiue diſpanſis, ſiue ſubdiſpanſis columnarum ſpatijs conſtent, hac ratione diſtribui debe-re, in cellis diſponendis, & quanquam in proſtylo, & amphiproſtylo in omni genere dupla proportio longitu-dinis ad latitudinem, & cellæ diſpoſitio ſecundum Vitru. uideripotest: non tamen præciſe in reliquis (ut dixi ) ratio illa dupla reſpondet. nam oportet parietes frontium cellæ reſpondere columnis, quæ ſunt in porticu, & eundem ordinem ſeruare. ideo cellæ earum ædium aliquanto maiores, quam perſcriptum est a Vitru. inuenien-tur. atque hoc ita obſeruari debere puto. itaq; & in tertio uolumine hac regula uſus ſum. hoc autem loco ve-stigium, & frons tetraſtyli, ponam cum ſuperius exaſtylon poſita fuerit.

ICHNOGRAPHIA PROSTRLOS.
10 20 30 40 50 60
ORTHOGRAPHIA PROSTRLOS.
10 20 30 40 50 60
FIGVRA EXA STTLI DORICI.
10 20 30 40 50
60

Item intercolumnia tria, quæ erunt inter antas, & columnas pluteis marmoreis, ſiue exinteſti. no opere factis intercludantur, ita uti fores habeant, per quas itinera pronao fiant.

Non modo tria, ſed quinque intercolumnia inter eas antas eſſe poſſunt, quemadmodum in hyphetro gene-re. hæc intercolumnia in reliquis generibus tria ſunt, quoniam duplex, aut ſimplex porticus non connume-ratur. inter hæc igitur intercolumnia marmorea, aut lignea ſepta collocabantur, quæ pluteos uocat Vitr. non erant autem altiores plutei, quàm podium, de quo ſupra. fores autem habebant, per quas aditus in pronaum patebat.

Itemſi maior erit latitudo, quàm pedes 40. columnæ contra regiones columnarum, quæ in-ter antas ſunt, introrſus collocentur, & eæ altitudinem habeant æque, quàm quæ ſunt in fronte.

10

Amplitudo frontis ædium, qualis ea eſt, quæ exaſtyli, aut octaſtyli, & decaſtyli, requirit, ut addantur co-lumnæ contra regiones earum columnarum, quæ introrſus erant inter antas, nam firmitas hoc poſtulat. qua-re hoc loco id præcipit Vitr. addit autem, & columnas eas tam altas eſſe, quàm quæ ſunt in fronte, ſed craſ-ſas minus.

Crassitvdines autem earum extenuentur his rationibus, uti ſi octaua parte erunt, quæ ſunt in fronte, hæ fiant nouem partes. # Atque hæc huius ratio eſt ab optice deſumpta.

In concluſo enim aere ſi quæ extenuatæ erunt, non diſcernentur; ſin autem uidebuntur graci-liores cum exterioribus fuerint ſtriæ 24. in his faciendæ erunt 28. aut 32. Ita quod detrahitur de cor-pore ſcapi, ſtriarum numero adiecto, adaugebitur ratione, quo minus uidebitur, & ita exæ quabitur di ſpari ratione columnarum craſsitudo. Hoc autem efficit ea ratio quod oculus plura, & crebiora ſigna tangendo, maiore uiſus circuitione peruagatur. namque ſi duæ columnæ æque craſſæ lineis circumme tientur, e quibus una ſit non ſtriata, & altera ſtriata, & circa ſtrigium caua, & angulos ſtriarum linea corpora tangat, tametſi columnæ æque craſſæ fuerint; lineæ, quæ circundatæ erunt, non erunt æ qua-les, quod ſtriarum, & ſtrigium circuitus maiorem efficiet lineæ longitudinem. ſin autem hoc ita uide bitur, non eſt alienum in anguſtis locis, & in concluſo ſpatio graciliores columnarum ſymmetrias in opere conſtituere, cum habeamus adiutricem ſtriarum temperaturam.

20

Interiores columnas graciliores exterioribus fieri debere probat Vitr. nam quemadmodum angulares co-lumnas craßiores medianis uoluit eſſe libro ſuperiori, quoniam aer circum circa demere uidetur de earum craſ ſitudine; ita interiores, a quibus nil demit aer, ſubtiliores eſſe iubet exterioribus. Ita enim ratione hæ illis æ-quabuntur, cum aer ab exterioribus demat id, quod ratio ab interioribus ademit. neque ſolum extenuando columnas interiores æquat eas exterioribus, ſed etiam ſtriarum numerus, nam quo plures ſunt, eo craſſior co- lumna uidetur; nam columna, quæ plures strias habet, plures quoque terminos uiſus habet; nam ſi æque craſ-ſæ columnæ lino circundentur, & in angulis, & in cauis, plus lini abſumetur in ea, quæ plures ſtrias habebit, quàm in ea, quæ pauciores. quod experientia docet. ſtriarum itaque numero æquantur columnæ.

30

Ipsivs autem cellæ parietum craſsitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet, dum an-tæ eorum craſsitudinibus columnarum ſint æquales, & ſi extructi futuri ſint, quàm minutiſsimis cæ-mentis recte ſtruantur. ſin autem quadrato ſaxo, aut marmore, maxime modicis, paribusq́; uidetur eſ-ſe faciendum; quod media coagmenta medij lapides continentes firmiorem facient omnis operis per-fectionem. Item circum coagmenta, & cubilia eminentes expreſsiones, graphicoteram efficient in aſpectu delectationem.

Antætam craſſæ ſint, quàm columnæ; parietes aliquanto minus, pro vt ratio operis, item & oneris poſtu- labit. Murus autem extruitur ſine cruſtis, aut lapideis cruſtis ornatur. Si extruitur, quàm minutißimis cæ-mentis recte ſtruatur. magis enim coagmentatur; ſi ornatur, aut lapide polito, aut rudi ornatur, ſed ut oble-ctet, eminentes uideri debent expreſſiones in cubilibus, & coagmentis, noſtri bugnas uocant. Lapides autem quadrati uel parui, uel magni, æquis angulis, licet non pari a lateribus conſtant. deijs, & de generibus stru-cturæ dictum eſt ſupra volumine ſecundo.

40
De ædibus constituendis ſecundum regionem. # Cap. V.

AEdes autem ſacræ Deorum immortalium ad regiones, quas fpectare debent, ſic erunt conſtituendæ, ut ſi nulla ratio impedierit, liberaq́; fuerit poteſtas ædis; ſignum, quod erit in ara collocatum, ſpectet ad ueſpertinam cœli regionem; uti qui adierint ad aram immolantes, aut ſacrificia facientes, ſpectent ad partem cœli oriẽtis; & ſimulacrum, quod erit in æde, & ita uota ſuſcipientes contueantur ædem, & orientem cœli, ipſaq́; ſimulacra uideantur exorientia contueri ſupplicantes, & ſacrificantes: quod aras omnes Deorum neceſſe eſſe uideatur ad orientem ſpectare. ſin autem loci natura interpellauerit, tunc conuertendæ ſunt earum ædium conſti-tutiones, uti quàm plurima pars mœnium e templis Deorum conſpiciatur. Item ſi ſecundum flumi-na ædes ſacræ fient, ita uti Aegypto circa Nilum, ad fluminis ripas uidentur ſpectare debere; ſimiliter ſi circum uias publicas erunt, ędificia Deorum ita conſtituantur, uti prætereuntes poſsint reſpicere, & in conſpectu ſalutationes facere.

50
60

De decoro per ſtationem facto tractat Vitr. hoc loco, de quo ſatis primo uolumine diſſeruimus. Reſpiciant ædium frontes ad occidentem; hinc fiet, quod areæ, ſimulacraq́; Deorum tanquam naſcentes Soles mentes ſupplicantium illuminare uidebuntur. Cæterum ſi qui Idola, opera hominum, ligna muta, & dæmones ado-rabant in eorum cerimonijs adeo circumſpecti erant, ut magnifica templa extruerent, quibus externos allice-rent, præſentesretinerent; ſi habitu, & gestu uitam, & mores; ſi gratiam, & maieſtatem Dijs dignam expri-mere artifices Idolorum tentabant: quid nos ueri Dei, ſanctorumq́; cultores efficiemus, qua expreſſione uerum Dei cultum, & pietatem indicabimus.

10
De ostiorum, & antepagmentorum ſacrarum ædium rationibus. # Cap. VI.

OStiorvm autem, & eorum antepagmentorum in ædibus hæ ſunt rationes, ut primũ conſtituantur, quo genere ſunt futuræ. Genera ſunt enim thyromatωn hæc, Doricum, Io-nicũ, Atticurges. Horum ſymmetriæ Dorici generis conſpiciuntur his rationibus, uti co-rona ſumma, quæ ſupra antepagmentum ſuperius imponitur, æque librata ſit capitulis ſum mis columnarum, quæ in pronao fuerint. Lumen autem hypothyri conſtituatur ſic, uti quæ altitudo ædis a pauimento ad lacunaria fuerit, diuidatur in partes tres ſemis, & ex eis duæ partes lumini ualuarũ altitudine conſtituantur. Hæc autem diuidatur in partes duodecim, & ex eis quinque, & dimidia lati- tudo luminis fiat in imo, & in ſummo contrahatur, ſi erit lumen ab imo ad ſexdecim pedes antepag-menti tertia parte. Sexdecim pedum ad 25. ſuperior pars luminis contrahatur antepagmenti parte quarta. Si a pedibus 25. ad triginta, ſumma pars contrahatur antepagmenti parte octaua. Reliqua quo altiora ſunt, ad perpendiculum uidentur opportere collocari. Ipſa autem antepagmenta craſſa fiant in fronte altitudine luminis parte duodecima, contrahaturq́; in ſummo ſuæ craſsitudinis quarta-decima parte. Supercilij altitudo quanta antepagmentorum in ſumma parte erit craſsitudo. Cyma-tium faciendum eſt antepagmenti ſexta parte. proiectura autem quanta eſt eius craſsitudo. Sculpen-dum eſt cymatium Lesbium cum aſtragalo. Supra cymatium, quod erit in ſupercilio, collocandum eſt hyperthyron, craſsitudine ſupercilij, & in eo ſcalpendum eſt cymatium Doricum, aſtragalum Le-ſbium ſima ſcalptura. Corona deinde plana fiat cum cymatio, proiectura autem eius erit quanta alti- tudo ſupercilij, quæ ſupra antepagmentum imponitur. Dextra ac ſiniſtra proiecturæ ſic ſunt facien-dæ, uti crepidines excurrant, & in ungue ipſa cymatia coniungantur.

20 30

Priusquam ad aliud deueniam, neceſſarium puto obſcura quædam uocabula declarare, qualia ſunt hæc. Antepagmenta, thyromata, atticurges, hypothyron, lacunare, ſupercilium, cymatium Lesbium, & Doricum, aſtragalus Lesbius, ſima ſcalptura, & crepidines. Antepagmentum igitur a noſtris erte dicuntur, ſunt autem lapides ad utrumque ostij latus directi, nec dubito huiuſmodi uocabulo ſignificari quoque lapidem ſupra dire-ctos illos tranſuerſum, quod Vitr. innuit, dum dicit. Vti Corona ſumma, quæ ſupra antepagmentum ſuperius imponitur. Thyromata, Gręca uox, oſtia ſunt. Atticurges quoque alias vſurpatum uerbum pro attico more factum, uideturq́; Corinthium intelligere per id, quod in fine huius capitis appoſuit, diſcrimenq́; ponit inter At-ticum, & Doricum. Quoniam trium generum eſſe oſtia dicit, Dorica, Ionica, & Attica. & ſuperiori uolu- mine mentionem fecit Atticæ baſis, quæ post Vitr. in Doricis operibus eſt tranſlata: qua autem ratione, igno-ro. Cæterum Plin. quatuor ponit columnarum genera, inter quæ Atticam quadrangularem ponit (ut dixi.) itaque Atticum genus ab alijs diſtinctum uidetur. Sed fieri potest, ut Corinthium, quod nihil habet proprium præter capitulum, ab hoc genere oftij rationem deſumpſerit, quemadmodum a Dorico mutulos, ab Ionico den-ticulos. Lacunar, quidſit, ſupra expoſui. Lacus enim eſt ſpatium inter trabes, Lacunare, & ſpatium & tra-bem ſignificat, Trabeationem dicimus, ſeu trabeaturam. Supercilium id eſt ſuperlimitare, & est lapis ſupra antepagmentum ſuperius. Cymatium undulam ſignificat, hodie cimaſa, uel gula nominatur a nostris. Do-ricum cymatium in operibus doricis eſt manifestum, ea ſcilicet forma, qua eſt inferius coronæ cym atium. Le-sbium cymatium non uidetur eſſe intelligendium cymatium ſcalptura ornatum. non enim hoc eſt diſcrimen ue-rum inter Doricum, & Lesbium, nam & Doricum ornari poteſt. quare cymatium Doricum non ornamento, ſed forma differre debet a Lesbio, & eſt quod nostri cauettum uocant, veluti ſcotia deformatum. Cymatium uero Lesbium oppoſitum, quemadmodum in deſcriptione oſtij Dorici eſt uidere littera K. & cymatium Doricum littera C. ſed astragalus Leſbius eſt tanquam dimidius torus ornatus ſima ſcalptura, baſſum rileuum nostri dicunt. uulgo enim ſimus caprarum naſus dicitur. Crepidines ſunt margines, & ornamenta, quæ circum oſtia ponuntur, id est membra parua, quæ tranſuerſa, & directa circa antepagmenta currunt. Hy pothyrum eſt ſpatium, & uanum, quod aiunt a Vitr. lumen appellatum. Nunc ad Vitruuij pręceptum. Primum eſt, ut ſcia-mus quo genere ostij uti uelimus. Deinde oſtiorum genera diſtinguit. Triplexq́; eorum genus nominat Dori-cum, Ionicum, Atticum. postmodum oſtij Dorici ſymmetrias docet. aitq́; coronam, quæ ſupra antepagmentum ſuperius collocatur, æque libratam eſſe oportere capitulis columnarum, quæ ſunt in pronao. monetq́; qua ra-tione ſpatium a ſumma corona ad pauimentum diſtribuamus, partemq́; unam lumini, alteram dat ornamentis; partiri iubet altitudinem a Lacunaribus ad pauimentum in partes tres, & dimidiam, ex his duas altitudini luminis trbuit, quã quidem altitudinem in duodecim partes diſtribuit, ex eis quinque & dimidiã lumen inferius occupare dicit. Contrahi uero lumen ſuperius hac ratione præcipit. ut ſi inferius lumen a ſexdecim ad 25. pedes occupauerit, ſuperius contrahatur quarta parte antepagmenti. Sia 25. ad 30. contrahatur octaua parte antepagmenti. Qua ratione autem debeat lumen ſuperius contrahi, non planèſcio. non enim eam con-tractionem obſeruarunt antiqui poſt Vitr. vnicum tamen exemplar in Tyburtino templo conſpicitur. forſan maioris firmitatis cauſa, forſan ut melius oſtium a longinquo inter Columnas appareat. nam & diductis cruri-bus firmior homo est quàm paribus, & angulus acutus magis eſt, qui longiorib. radijs clauditur. Quid hoc ſit, non ſatis exploratum habeo. eadem quoque ratione antepagmenta contrabenda iubet. duodecima enim lu-minis parte cum ſint in parte inferiori, quartadecima ſuperius parte ſuæ craſſitudinis uult imminui, atque ita lumen luminis terminos, & imum coronæ habemus. Spatium quod ſupra lumen eſt, ita diſtribuitur. ſuperci-lium primum est tam craſſum, quàm antepagmentum ſuperius. ſumitur inde ſexta ſupercilij pars, & ex ea cymatium conſtituitur, cuius proiectura tanta est, quanta eius craßitudo, & ſculpendum est cymatium Leſ- bium cum aſtragalo, quod circum antepagmenta procurrit, nam de ſupercilij cymatio ſtatim loquitur Vitr. cumq́ue dicat, quod ſupra cymatium, quod eſt in ſupercilio, collocatur hyperthyron, innuit ſe hoc loco de alio cymatio intelligere: cumq́; etiam dicat, {quod ſupra cymatium, quod erit in ſupercilio,} oſtendit quod in craſſi-mdine, aut altitudine ſupercilij includatur cymatium, & non ponitur ſupra ſupra ſupercilium. Similiter ſupra cy-matium, quod est in ſupercilio collocatur hyperthyron, fregium noſtri dicunt. quod hyperthyrum eſt craßitu-dine ſupercilij, in quo etiam includitur cymatium Doricum, & astragalus Lesbius ſima ſcalptura, nam hæc membra non debent multum prominere. Super hyperthyron corona plana cum ſuo cymatio facienda est, quem-admodum ex deſeriptione patet. Sed quod Vitr. dicit. {Dextra, ac ſiniſtra proiecturæ ſic ſunt faciendæ, uti crepidines excurrant, & in ungue ipſa cymatia coniungantur: } Ita intelligendum puto, ut cymatia, quæ ſunt in hyperthyro promineant, & ubi inciduntur, quod Vitr. in ungue dicit, unà coniungantur cum his, quæ ſunt in uer ſuris dextra, ac ſiniſtra uerſus parietes, ut pars prominens hyperthyri a lateribus non ſit ſine ornamẽto. Corona quanquã alta, ex Vitr. tamẽ conſtituta non caret exemplo. licet forte reſpexerit ad columnas interiorespronai.

40 50 60
A B. altitudo ad lacunaria.C. D. luminis altitudo.C. E. luminis latitudo inferior.D F. ſuperior luminis latitudo.C. G. craſſitudo antepagmentorum inferior.D. H. craſſitudo antepagmentorũ ſuperior.I. Supercilium.K. cymatium.M. antepagmentũ.N. hyperthy-ron.O. cymatium Doricum.P. corona plana cum cymatio.Q R. altitudo antepagmenti.S. Tympanum.T. impagines.V. ſcapi cardinales.X. impagines.r. Z. cymatia. A P N K I F D H V Q M Y S T S X E C B R G
10 20 30 40 50 60 10 20

Sin autem Ionico genere futuræ erunt, lumen altum ad eundem modum, quemadmodum in Do-ricis, fieri uidetur. Latitudo conſtituatur, ut altitudo diuidatur in partes duas, & dimidiam, eiusq́; par-tis unius ſemis ima luminis fiat altitudo: contracturæ ita ut in Doricis. Craſsitudo antepagmento-rum altitudine luminis in fróte quartadecima parte: Cymatium huius craſsitudinis ſexta: reliqua pars præter cymatium diuidatur in partes 12. harũ trium prima corſa fiat cum aſtragalo, ſecunda quatuor, tertia quinque, eæq́; corſæ cum aſtragalis circumcurrant. Hyperthyra autem ad eundem modum componantur, quemadmodum in Doricis hyperthyridibus. Ancones, ſiue prothyrides uocentur, ex-culptæ dextra, ac ſiniſtra præpendeant ad imi ſupercilij libramentum præter folium. Eæ habeant in fronte craſsitudinex ex antepagmenti tribus partibus unam, in imo quarta parte graciliores, quàm ſuperiora.

30

Ionicum genus oſtiorum abſoluit Vitr. & facilis eſt, modo quædam ſignificata intelligantur. Corſa eſt an-tepagmenti faſcia, prima corſa eſt ea, quæ propior eſt lumini. Ancones menſulæ ſunt a lateribus oſtij. S. lit-teræ ſimiles, quæ ſuis capitibus in uolutis conulountur. Græce prothyrides nominantur, cartellas noſtri uocant, pendent ſub corona ad antepagmenta ad perpendiculum imi ſupercilij, præter folium, quemadmodum in de-ſcriptione uidemus, neque credendum est oſtio Ionici generis coronam adhiberi æque libratam capitulis colum-narum, quemadmodum in Doricis præceptum est. # Quare, quod Philander obijcit, nihil eſt.

Fores ita compingantur, uti ſcapi cardinales ſint ex altitudine luminis totius duodecima parte. inter duos ſcapos tympana ex duodecim partibus habeant ternas partes. Impagibus diſtributiones ita fient, uti diuiſis altitudinibus in partes quinque, duæ ſuperiori, tres inferiori deſignentur. Super me-dium medij impages collocentur, ex reliquis alij in ſummo, alij in imo compingantur. Latitudo impa-gis fiat tympani tertia parte, cymatium ſexta parte impagis. Scaporum latitudines impagis dimidia parte. Item replum de impage dimidia, & ſexta parte. Scapi qui ſunt ante ſecundum pagmentum, di-midium impagis conſtituantur. Sin autem ualuatæ erunt, altitudines ita manebunt. in latitudinem adijciatur amplius foris latitudo (ſi quadriforis futura eſt) altitudo adijciatur.

40

Hactenus dictum eſt de ijs partibus oſtiorum, quæ a lateribus, & ſuperioribus partibus collocantur, ſiue marmorea, ſiue lapidea ſint, nunc de foribus agitur, id est de opere, quod materia conſtat. # Debebat exequi Atticum genus, ſed quia pauca de illo dicenda ſunt, tranſtulit id negocium in finem capitis. nos uocabula quæ-dam more nostro declarabimus. Si prius Ionici generis oſtium deſcribamus.

Ianua primus aditus eſt in ædes, a Iano dicta, a quo omnia rerum principia ſumebantur. Cæterum com- muni ratione oſtia dicuntur, ſiue exterius, ſiue interius aperiantur, ſiue etiam conuoluantur, Græci Thiras. Vanum autem id eſt lumen hypothyron. # Latera, antæ, ſeu parastadæ, ab antis autem ornamenta dicta ſunt antepagmenta. Diſcrimen latini ponunt inter ianuam, & portam; nam vrbium, & oppidorum portas, alio-rum ædificiorum ianuas eſſe dicunt; ſed poſtea nomina confunduntur. poſticum eſt ianua posterior, Gtæci pſeudothyrum appellant, quaſi falſam ianuam. Anticum eſt anterior ianua. Fores, & ornamenta ita fiunt. Stipites, qui cardinibus imponuntur ſcapi cardinales dictia Vitr. ita fieri debent, ut prius altitudo luminis dignoſcatur: hanc in duodecim partes diuidunt, ex ijs una stipitum aut ſcaporum longitudini deſignetur. Verbigratia, ſi lumen erit altum pedes 12. pedem unum dabis cardinalibus ſcapis, id est dimidium inferiori, & dimidium ſuperiori ſcapo. Scapi ſuis capitibus tanquam maſculi, cardinibus tanquàm fœminis imponun-tur, alter in liminari inferiori, alter in ſuperiori, ubi ſunt litteræ q. r. Antiquitus his moribus utebantur, ut fores ſuſpenſas tenerent, pondus ædificijs non adderetur, facile fores uoluerentur, & aperirentur. Lignum planum, quod claudebat oſtium diuidebatur in quadras, quas Tympana uocat Vitr. tanquam loculamenta coronicibus, & cymatijs circumcluſa. ideo eorum ratio explicatur a Vitr. Tympana igitur ex duodecim lumi-nis partibus tres habeant, huiuſmodi eſt tympanum S. impages, quæ a noſtris reguiæ aut orli uocantur, ita diſtribui debent, ut diuiſis altitudinibus luminis in partes quinque, duæ ex ijs dentur impagi ſuperiori, quemad-modum eſt à T. ad V. tres impagi inferiori, ut eſtà T. ad X. ſed ſuper medium, id eſt inter tympana in diuiſione unius tympani ab alio medij impages, id eſt dimidiæ regulæ ponantur, & ex alijs partibus, alij im-pages in ſummo, alij in imo compingantur. impagum latitudo ſit ex tertia tymapni, ut est ab r. ad Z. cy-matium ſexta impagis parte. latitudines ſcaporum ex dimidia impagis coronæ, ſeu ornamentum regulæ, uel

Schiographia hæc ſupra est poſita cum ſuis literis in oſtio Corinthio.

50 60
I. Corona.f. Ancones.d. hyperthyron.c. folium.e. cymatia.I E. ſcapusg. cymatium.h. replum.A B. Altitudo ad lacunaria.D. corona.G. by-perthyron.H. cymatium.I. prima corſa.K. ſecunda corſa.L. Tertia corſa.M. Tympana.N. impagines.O. ſcapi.C. hyperthyron. r d f e D C C I o o N N g G M M H g N N L K M M I E B
10 20 30 40 50 60
A. corona.O. cymatium Lesbium.P. cymatium Doricum.Q. Hyperthyron.R. Cyma-tium antepagmentorum.S. Aſtragali.T. Prima faſcia.S. ſecunda faſcia.V. Tertia faſcia.X X. ſcapus.Y. cymatium.Z. replum.I. Tympanum.K K. impages. A O p Q R Q X s Q s R s V I s T I I I I K K I I X
10 20 30 40 50 60

Hæc quoque ſciographia ſuperius poſita eſt.

P. Corona.o. Aſtragalus lesbi.C. cymatium Doricum.N. Hy-perthyrum.K. cymatium.F. Aſtragalus.IONICDORICCORINTH D P A O O C N P e C k H F R S L V K S T I
10 20 30 40 50

impagis, quæ replum dictur, ſit ex dimidia, & ſexta impagis. Hic locus ſubobſcurus eſt, atque ut non au- deã affirmare me uerum attigiße, ita non fatebor me aratione alienum eſſe. quare dicam quid ſentio. Si quis oſtium ex præcepto conſtituat, oportet eum conſiderare quædam oſtia ornatiora eße, quædam minus ornata. Doricum genus minora ornamenta requirit, reliqua maiora. ad ornandas fores relicta ſunt ſpatia quædam & interualla plana, & ea circundata ornament is uarijs cõfectis, aut alio modo coniunctis, ut dixi, cuiuſmodi ſunt cymatia, coronices, regulæ, & huiuſmodi. præterea uariæ ſunt planorum ornamentorum diſtributiones in diuerſis generibus, itemq́; magni refert ad ornatum utrum fores integræ ſint, an ex pluribus planis. Quare cum cõſidero, quid Dorico generi conuenit, in eam ſententiam uenio, ut primam forium compactionem a Vitr. deſcriptam Dorico tribuam inſtituto, alias uero reliquis. # Dixit enim Vitr. Doricum ostium latum eſſe de- bere inferius ex duodecim luminis partes 5. & dimidia, totum uanum, ſeu lumen hoc claudi debet integro li- gno, uel metallo, (nam ex metallis quoque fores constituebantur,) integrum hoc lignum duobus conſtat planis eu tympanis, uno ſuperiori, altero inferiori, ornaturq; ſimplicimodo, ut Doricum genus postulat regulis, & coronis. Sed ubi Vitr. dicit. {Scapi, qui ſunt ante ſecundum pagmentum.} Ita intelligendum puto, quod ſecun- dum pagmentum ſit loculamentum, quod nos telarum dicimus ex parte interiori forium, hoc est aduerſa par- te, quod circumcludat, & reſpondeat ſpatijs, quæ ſunt inter tympana ex alia parte. Replum autem eſt tanquã planum inter duo cymatia, vt figura ostendit.

Sin autem valuatæ erunt. Huiuſmodi fores Ionicas eſſe arbitror, quæ ex multis ſectæſunt partibus, & conduplicabiles ſunt. hæ quoniam latiores ſunt Doricis, ideo a Vitr. præcipitur id, quod dicit {in latitudi-nem adijciatur, amplius foris lalitudo} & quoniam quadrifores adhuc altiores ſcapos habere debent, ideo dicit. {Si quadriforis futura est, altitudo adijciatur} credo enim ipſum loqui de ſcapis, & non de inte- gris foribus.

10

Atticvrges autem ijsdem rationibus perficiuntur, quibus Dorica: præterea coræ ſub cyma-tijs in antepagmentis circundantur, quæ ita diſtribui debent, uti in antepagmentis præter cymatium, ex partibus ſeptem habeant duas partes, ipſaq́; forium ornamenta non fiunt ceroſtrata, neque bifora; ſed ualuata, & aperturas habent in partes exteriores. Quas rationes ædium ſacrarum in formationibus oporteat ſieri Doricis, Ionicis, Corinthijsq́; operibus, quo ad potuia attingere, veluti legitimis mo-ribus, expoſui. Nunc de Tuſcanis diſpoſitionibus, quemadmodum inſtitui oporteat, dicam.

Habeo codices antiquos, in quibus non ceroſtrata, ſed clatrata legitur. Clatra est opus, quod noſtri gelo-ſiam uocant, ex ſectis planis lignorum cancellatim poſitis, quadrangularibus ſpatijs relictis, per quæ introſpici poteſt. huiuſmodi fores atticæ ob latitudinem non patiuntur ex integro uno ligno fieri, ſed oportet, ut condu- plicabiles ſint, & circumuolui etiam, & in partem exteriorem aperiri. Attici autem Oſtij, Atticæque ſo-ris deſcriptio poſita eſt.

20
De Tuſcanicis rationibus ædium ſacrarum. # Cap. V II.

LOcvs in quo ædis conſtituetur, cum habuerit in longitudine ſex partes, una dempta, reliquum quod erit latitudini detur. Longitudo autem diuidatur bipartito, & quæ pars erit interior, cellarum ſpatijs deſignetur; quæ erit proxima fronti columnarum, diſpoſi-tioni relinquatur. Item latitudo diuidatur in partes decem, exijs ternæ partes dextra, ac ſiniſtra cellis minoribus, ſiue ubi alæ futuræ ſint, dentur; reliquę quatuor medię ædi attribuãtur. Spa-tium, quod erit ante cellas in pronao ita columnis deſignetur, ut angulares contra antas parietum ex-tremorum e regione collocentur. Duæ mediæ e regione parietum, qui inter antas, & mediam ædem fuerint, ita diſtribuantur, ut inter antas, & columnas priores per medium ijsdem regionibus alteræ di-ſponantur, eæq́; ſint ima craſsitudine altitudinis parte ſeptima. Altitudo tertia parte latitudinis templi, ſummaq́; columna quarta parte craſsitudinis imæ contrahatur. Spiræ earum altæ dimidia parte craſsi-tudinisfiant. Habeant ſpiræ earum plinthum ad circinum altum ſuæ craſsitudinis dimidia parte. To-rum inſuper cum apophygi craſſum, quantum plinthus. Capituli altitudo dimidia craſsitudinis. Aba-ci latitudo quanta ima craſsitudo columnæ. Capituliq́; craſsitudo diuidatur in partes tres, e quibus una plintho, quę eſt pro abaco, detur. altera echino. tertia hypotrachelio cum aſtragalo, & apophy- gi. Supra columnas trabes compactiles imponantur, uti ſint altitudinis modulis ijs, qui a magnitudi-ne opertis poſtulabuntur. Eæq́; trabes compactiles ponuntur, ut tantam habeant craſsitudinem, quan-ta ſummę columnę erithypotrachelium; & ita ſint compactę ſubſcudibus, & ſecuridis, ut compactu- ra duorum digitorum habeat laxationem. cum enim inter ſe tangunt, & non ſpiramentum, & perſla-tum uenti recipiunt, concalefaciuntur, & celeriter putreſcunt. Supra trabes, & ſupra parietes traie-cturę mutulorum parte quarta altitudinis columnę, proijciantur. Item in eorum frontibus antepag-menta figantur, ſupraq́; ea tympanum faſtigijs extructa, ſea materia collocetur, ſupraq́; id faſtigium columen, cantherij, templa ita ſunt collocanda, ut ſtillicidium tecti abſoluti tertiario reſpondeat.

30 40

De Tuſcanicis operibus, expeditis iam Græcis, agendum, idq́; non immerito. nam prima Architecturæ hoſpitia in Etruria fuere. legitur enim Etruriæ Regum monumenta, & ædificia plura magnifice fuiſſe constru- cta. In diſtributione ædium Tuſcanici generis longitudinem templi ſumit pro modulo, aitque latitudinem ad longitudinem proportione ſeſquiquinta conſtare. nam longitudinem in ſex partes distribuit, e quibus quinque latitudini dantur. inde longitudo ſi dimidiata fuerit duas efficiet partes, una deſignabitur cellæ, altera pronao, latitudo uero templi decem in partes diſtribuetur, e quibus tres a dextra, tres uero a ſiniſtra diſtributioni. cel-larum paruarum relinquantur. cellæ aut lateribus eſſe poß quod innuit Vitr. dicens, ſiue ubi alæ futuræ ſunt, niſi forte intelligat tres utrinquæ alis relinquendas, ſi cellas noluerimus facere. His hoc modo diſtributis, reſtant partes quatuor mediæ ædi, unde medium extremis in proportione erit ſeſquitertia. atque ita erit interiorum partium diſpoſitio. nunc quod pertinet ad columnationem anteriorem, explicandum eſt. Ad medios angulos parietum ædis, ubi antæ ſunt, e regione columnæ ſunt ponendæ, quæ ſunt terminilon-gitudinis ædis; & quoniam ab angulo ad angulum amplum intercidit laxamentum, latæ enim ſunt ædes, & aręoſtylæ, ( ut dictum eſt ſupra ) ideo inter angulares columnas aliæ duæ ſunt in medio collocandæ, ita ut frons ædis tetraſtylos ſit. & quoniam inter antas, & angulares columnas ratione ſimili ſpatium eſt multum, & inter parietem, & columnas medias, ideo aliam columnarum ſeriem faciendam monet Vitr. & eas diſponie regione priorum columnarum ſub pronao iubet. Longitudo interiorum columnarum tanto maior, quàm ex-teriorum, quantum fert trabis craſſitudo, quæſuper exteriores columnas imponitur. ideo propter hoc uide-tur uelle Vitr. has columnas, ſcilicet interiores, habere ſeptem craſſitudines in latitudine. Sed altitudo co-lumnarum prius ſumenda eſt ab ædis latitudine, nam latitudo ædis in tres partes diuidetur, e quibus una alti- tudini columnarum deſignabitur, & bœc altitudo in ſeptem partes diuiſa, una craſſitudini dabitur. Rurſus craßitudo in quatuor partes diſtributa, ostendet contractionem ſummi ſcapi, ex una ſcilicet quatuor partium eſſe faciendam. Mibi uidetur aliquid deeſſe in Vitr. ut recte omnia intelligantur, & certe littera una deſide-ratur. Vbi enim dicit, {qui inter antas & mediam edem fuerint. } Ego legerem. Quœinter antas, & ita lectio puncto firmaretur, {Spatium, quod erit ante cellas in pronao, ita columnis deſignetur, ut angulares contra an-tas parietum extremorum e regione collocentur} bic ſistendum. Poſtea incipiendum. {Quœ inter antas, & mediam œdem fuerint, ita distribuantur. } nam Vitr. oſtendit quomodo distribuendœ ſint columnœ angulares, & mediœ, quœ ſunt in fronte, & interiores, quœ ſunt in pronao. quod cum ita ſit, Dubium Serlij, & Pbilandri circa columnarum altitudines nullum eſt. Sedſpirarum, & capitulorum ſymmetriœ tales ſunt. Spira Tuſca- nica alta eſt dimidia columnœ craſſitudine. altitudo in duas œquas partes diuiditur. una datur plintbo ad cir-cinum ducta, altera toro cum apophygi, proiectura plintbi eſt ex tertia ſpirœ altitudinis parte. Quomodo au- tem ſiat apopbygis, ſeu apotheſis, dictum eſt ſupra. hic autem eſt deſcripta ſpira cum ſuo fundamento.

50 60
Tuſcanici capituli partes. E. Abacus.F. Echinus.G. Annulus.H I K L. Hypotrachelium cum Apophygi.f a q. ſpatia centrorum.A B C. partes ſpiræ quibus in ueſtigio pariter A B C. reſpondet.A. Apopbygis.B. Torus.C. Plinthus. M E F q G H I k L h d C b a e D A a B C C B A A B C
10 20 30 40 50 60 10

Capitulum quoque ex dimidia craſſitudine colum-nœ ſumitur in altitudine, cuius abacus craſſitudinem integram columnœ in Latitudine babet. Sed uniuerſa capituli craſſitudo tres in partes diſtribuitur. una plin tho datur, altera echino, tertia bypotracbelio cum apophygi. Quomodo autem echinus circino recte du- catur, oſtenſum est ſupra. Sub echino annulus, aut regula est, alta parte ſexta illius tertiœ, quœ datur by-potracbelio cum apophygi. Pars uero illa quomodo etiamrecte ducatur, oſtenſum est ſupra. De trabibus autem facilis eſt quœstio. propter ampla interualla e materia fiunt, colliganturque eo modo, quem docet Vitru. nos hic figura capitulum delineauimus. Item trabes compactiles, & tertiarium quoque deſcripſi-mus: ita ut omnia clara, & aperta ſint, uel ex ipſa deſcriptione. Veſtigium quoque erit, & frons œdis Tuſca-nœ deſcriptum. Quod rem ante oculos ponet, declarabitq; . quod a Vitru. dictum eſt ſuperiori uolumine de œdibus arœoſtylis.

20
TVSCAN AE AEDIS COMPOSIT AE DISPOSITIO.
30 40 50 60
10 20 30 40 50

Fivnt autem ædes rotundæ, e quibus aliæ monopteræ ſine cella columnatæ conſtituuntur, aliæ peripteræ dicuntur. Quæ ſine cella ſiunt, tribunal habent, & aſcenſum ex ſuæ diametri tertia parte. inſuper ſtylobatas columnæ conſtituantur tam altæ, quanta ab extremis ſtylobatarum parietibus eſt diametros craſſæ altitudinis ſuæ cum capitulis, & ſpiris decimæ partis. Epiſtylium altum columnæ craſsitudinis dimidia parte. Zophorus, & reliqua, quæ inſuper imponuntur, ita ut in tertio uolumine de ſymmetrijs ſcripſi.

De rotundis œdibus ſermo eſt. Ves̃tœ rotunda templa œdificabantur, nummi pleriq; id oſtendunt. Thraces quoque Soli rotunda templa faciebant in medio ſub diuo, & aperta erant. hac forma Solis figuram innue-bant. Quodautem aperta eſſent, & ſine tecto innuebant Solem ſupra omnia eſſe, & lumen ſuum diffundere. Inueniuntur ampliſſima forma œdes rotundœ. exemplar habemus templum illud omnibus Dijs a M. Agrippa conſecratum. Templum quoque Baeehi, ſed maiori parte non admodum ampla erant rotunda templa, uocari potius ſacella, & cellœ debebant. Duorum generum ſunt, alia enim una conſtant ala, & ſine cella ſunt, & monoptera uocantur, alia circumalata, & periptera nominantur. Tribunal hic intelligo altitudinem illam, ad quam per gradus aſcenditur. utriuſq; rationem aſcenſus reddit, & ueſtigium noſtrum, quod deſcripſimus, id oſtendit. ſub columnis erant ſtylobata & in medio ara collocata, Tyburtinum templum rotundum, pronaum habet quadratum procurrentem cum faſtigio, & gradibus a parte illa aſcenſus erat, columnœ ſupra eleua-tum murum impoſitœ. nos in eam opinionem deuenimus, ut crederemus uerbum illud monopteros debere in-telligi eo modo, quo eſt Tyburtinum illud templum, quod adbuc extat. nam uidetur diſcrimen eſſe inter peri-pteron, & monopteron. nam peripteron circum alatum dicimus. monopteron quod ala unica conſtat, ut per alam intelligamus pronaum prominens quadratum cum faſtigio, quemadmodum est Pantheon in hanc ſen-tentiam nos induxit, quia non uidimus templum deſcriptum eo modo, quo Vitru. dixit, & quia etiam tot graduum aſcenſus tumidum quid prœſert. Sed cum Vitr. nil clarius dixerit, nos ueſtigium deformauimus (ut uidetur.) non negamus autem templum Tyburtinum non eſſe puleherrimum, ſed hoc aliorum ſit iudicium. Albertus quoque inquit. Templarotunda aut porticu circumuallabimus, aut tantum pro fronte porticum ſtatuemus, porticus quœ pro fronte extabant, nuſquam fiebant niſi quadrangula. cum igitur (ut ad ſymme-trias ueniamus) tertia diametri œdis pars ſumatur, aſcenſus ex ea constituetur, id eſt tribunal, ſupraq́; co-lumnis imponemus exCorinthio genere, nam altœ ſunt, quantum diametros incluſa inter parietes ſtylobata-rum, ſcilicet quantum eſt operis diametros, & ſunt craſſœdecima altitudinis parte cum capitulo, & ſpiris. Epiſtylium altum est ex dimidia craſſitudine columnœ. Cœtera funt ea ratione, qua dictũ est uolumine tertio.

60 10
a 4 3 2 1 o
20 30 40

Sin autem peripteros ea ædes conſtituetur, duo gradus, & ſtylobatæ ab imo conſtituantur; dein-de cellæ paries collocetur cum receſſu eius a ſtylobata circa partem latitudinis quintam, medioq́; ua-luarum locus ad aditus relinquatur; eaq́; cella tantum habeat diametrum, præter parietes, & circui-tionem, quantam altitudinem columna ſupra ſtylobatam. Columnæ circum cellam ijſdem propor-tionibus ſymmetrijsq́; diſponantur. In medio tecti ratio ita habeatur, uti quanta diametros totius ope- ris erit futura, dimidia altitudo fiat tholi præter florem. Flos autem tantam habeat magnitudinem, quantum habuerit in ſummo columnæ capitulum, præter pyramidem. Reliqua (uti ſcripta ſunt ea) proportionibus, atque ſymmetrijs facienda uidentur.

50

Eſt & aliud genus œdium, quod in orbem ducitur, peripteron nominatum, porticu ſcilicet, & parietibus circumuallatum, cuius ſymmetriœ hœ ſunt. Gradibus duobus circundatur, ſupra ſunt epiſtylia ſeparata. in-ſuper epistylia columnœ ponuntur, interualla columnarum conuenientia, & uenuſtœ formœ eſſe debent, dein-de quinta pars diametri totius operis ſumitur, & quàm longa est, tantumreceditur ab ipſis stylobatis in par-teminteriorem, & ibideſignatur cellœ circuitus; cella autem ex una parte aditus habet, eius autem diameter tam magna eſſe debet, abſque parietis craſſitudine, quanta est altitudo columnœ ſupra ſtylobatam. parietis craſſitudo columnœ craſſitudinem œquare debet. Alarum columnœ decima altitudinis ſuœ craſſœ ſint, ſed ad tectum animaduertendum eſt; nam poſtquam epiſtylia, zophoros, coronasq́; impoſuerimus, debemus tholum (lanternam noſtri uocant) quœ ſupra tribunam, & hemiſphœrium est, tam alta ſit, quàm dimidiata totius operis diametros; nam ſi diametros totius ambitus primi gradus ſumatur, & in duas œquas partes diuidatur, tunc ex una ſupra coronam fiet altitudo tholi, ſupra tholum flos est inuerſœ roſœ ſimilis cauum tholi ſummi complectens, cui ſuſpendebantur uota; is altitudinem capituli œquabat, inque pyr amidem deſinebat, quemad-modum in nummis aliquibus Neronianis est uidere, in quibus ſupra eminet pyramis. Qui uero huius pyrami-dis terminos uelit dignoſcere, œquilaterum formet triangulum, cuius baſis ſit latitudo teſtudinis intra muri craſ ſitudinem, quemadmodum ex deſcriptione colligitur. Prœter templorum ſitum, diuerſa quoque genera diuerſis numinibus conſtituebantur, orbicularis forma Ioui, Baccho, & Soli; aperta, & ſine tecto item Ioui. Veſtœ templum tanquam pila erat rotundum; cœleſtibus Dijs excelſa; infernis, depreſſa; terreſtibus, media templa œdificabantur. Varia item ſacrificiorum genera, uarios uſus templorum requirebant. Prœter rotunda au-tem, & quadrangula templa, formas alias multorum laterum,& angulorum, ſi quis faceret, modo uſum ali-quem reſpiceret, non prohiberetur. cœterum distributio ingenioſa, ſymmetriœ aptœ requirerentur, cumſoli diſpendio, & columnarum magnificentia.

60 10
b 3 d e 2 1 f c a
20 30 40

Item generibus alijs conſtituuntur ædes, ex ijſdem ſymmetrijs ordinatæ, & alio genere diſpoſitio nes habentes, uti eſt Caftoris in circo Flaminio, & inter duos lucos Veiouis. Item argutius nemori Dianæ, columnis adiectis dextra, ac ſiniſtra ad humeros pronai. Hoc autem genere primo facta ædes. uti eſt caftoris in circo. Athenis in arce Mineruæ, & in Attica Sunio Palladis. Earum non aliæ, ſed eædem ſunt proportiones. Cellæ enim longitudines duplices funt ad latitudines, & uti reliqua exifo-na, quæ ſolent eſſe in frontibus ad latera ſunt translata. Nonnulli etiam de Tuſcanicis generibus ſu-mentes columnarum diſpoſitiones transferunt in Corinthiorum, & Ionicorum operum ordinationes. Quibus enim locis pronao procurrunt antæ in ijſdem e regione cellæ parietum columnas binas collo- cantes efficiunt Tuſcanicorum, & Græcorum operum communem ratiocinationem. A lij uero re-mouentes parietes ædis, & applicantes ad intercolumnia pteromatos ſpatio parietis ſublati efficiunt amplum laxamentum cellæ. Reliqua autem proportionibus, & ſymmetrijs ijſdem conſeruantes, aliud genus figuræ, nominisq́; uidentur pſeudoperipterum procreauiſſe. Hæc autem genera propter uſum ſacrificiorum conuertuntur. Non enim omnibus Dijs ijſdem rationibus ædes ſunt: faciendæ, quod alius alia uarietate ſacrarum religionum habet effectus. Omnes ædium ſacrarum ratiocinationcs, uti mihi creditæ ſunt, expoſui. Ordinesq́; , & ſymmetrias earum partitionibus diſtinxi, & quarum diſpa-res ſunt figuræ, & quibus diſcriminibus inter ſe´ ſunt diſparatæ, quoad potui, ſignificare ſcriptis cu-raui. Nunc de aris Deorummortalium, uti aptam conſtitutionem habeant ad ſacrificiorum ra-tionem, dicam.

50
60
Ichnographia, orthographia, & ſchiographia œdis peripterœ.
10 20 30 40 50

Facilis eſt Vitruuiana lectio hoc loco, modo aduertamus nulli eſſe ueniam concedendam componendi, nel permutandi ſymmetrias, niſi eius rei, quam fecerit rationem, & uſum explicauerit. nam ſi quœratur a mul-tis œtatis noſtrœ Architectis (ita enim appellari uolunt) quaratione hoc, uel illo modo œdificant, neſciunt reſpondere, niſi mea hœc eſt inuentio. Vitruuius homo erat, & ego homo ſum, cur non poſſum quod Vitru. prœcipit, meo etiam iudicio permatare? Antiquitatem quoque adducunt, & neſciunt in antiquorum operi-bus multa ab imperitis facta fuiſſe. Cur malos Architectos imitantur? Sed nos ad rem. Nos compoſititem-pli Tuſcanici vestigium delineauimus, eo modo, quo Vitruuium oſtendiſſe putauimus. Orthogoraphiam quili-bet ex anteſcriptis facere poterit.

60
FRABES COMPACTILES.
10 20 30 40 50
De aris Deorum or dinandis. # Cap. VIII.

ARae ſpectent ad orientem, & ſemper inferiores collocatæ ſint, quàm ſimulacra, quæ fue-rint in æde; uti ſuſpicientes diuinitatem qui ſupplicant & ſacrificant, diſparibus altitudi-nibus, ad ſui cuiuſque Dei decorem componantur. Altitudines autem earum ſic ſunt ex-plicandæ, ut Ioui omnibusq́; cœleſtibus quàm excelſiſsimæ conſtituantur. Veſtæ, Terræ, Mariq́; humiles collocentur. Ita idoneæ his inſtitutionibus explicabantur in medijs ædibus ararum deformationes. Explicatis ædium ſacrarum compoſitionibus in hoc libro, in ſequenti de commu-nium operum reddemus diſtributionibus explicationes.

Erigendœ arœ (postquam nos uſque ad aras duxit Vitr.) ut decor ſeruetur iuxta cuiuſque numinis digni- tatem. Omnes tamen arœ conueniunt in eo, quod ad orientem ſpectare debent. Albertus ſex pedes altas conſtituit aras, ſupra quas ſimulachrum imponeretur. Vitru. nullam prœſcribit altitudinem, quandoquidem alia alijs numinibus conueniat ararum altitudo. Nostrorum Pontificum decreta, niſiex marmore altari confici iubent. ſuper aras ſacram petram imponunt. Nos linteis altaria cooperimus, candelabra imponi-mus, & ſanctorum reliquias; nullum autem eſt templum in quo altare non ſit ſacratiſſimo corpori Domini no-ſtri conſecratum. Habent nostri ſacrarium a lateribus, uel a capite œdis, in quo ſacrœ veſtes, & libri, & re-liqua templi ornamenta reponuntur. ego in ea parte templi ſacrarium collocarem, in qua antiquitus erat po-ſticum. Chorum quoque nostri habent in quo ſacerdotes diuinas laudes quotidie celebrant, quare ſi ad uſum nostrum templa accommodabimus, nemo nos reprehendet. poſſumus nos liberius multiformes œdes conſtitue- re, quoniam cellœ plurimœ ſunt in œdibus, in quibus arœ ſanctis, & Dei amicis dedicantur, quare multilate-ras figuras templorum non recuſarem: ſed uſus obtinuit, ut œdium forma crucem referret. Turrim quoque campanariamexcelſam habent, in cuius ſummitate, quœ in pyramidem exit, inſtrumenta, & tympana œnea ſunt, quœtintinabulis tacta ſonum efficiunt, quo certis horis populi uocantur ad diuinas laudes. celebritatum funerum, & aliarum rerum ſignaijs dari ſolent; coronis cinguntur baſes pyramidis, & columnis, podijsq́; or-nantur: cochleis ad eas aſcendimus, interdum gradibus, interdum commodioribus aſcenſionibus. Pyramis proportione ſeſquialtera baſi ſi fuerit pulcherrimum ſui aſpectum prœbebit; auro, plumbo, uel etiam lapide nigro, (arduoſam Galli appellant) integitur. Sunt qui non pyramides, ſed tholos, & hemiſphœria imponunt. Omnia recte, ſi pro magnitudine operis conficientur. in ijs quoque horologia rotis, denticulis, funibus compacta proſpiciuntur. nam radio mobili ſingulas horas oſtendunt, gradum Solis, Lunœ œtatem, ſignorum aſcenſionem ostendunt. Poſt templum cimiterium ſacrum habent, in quo cadauera Chriſtianorum tumulantur. Sunt tamen qui cellas ſibi in œde comparant, in quibus eminenti loco monumenta ponunt, epitaphia, ſtatuœ, vexilla, prout quiſque meretur, quœ anathemata dicuntur, in ijs poni ſolent. Clau-ſtris quoque ſepulchrorum loca dantur. curauit enim religio noſtra naturali, & ordinata pietate, ut mortuorum cura ha-beretur, humarenturq́; corpora, quœ ſpiritus ſancti uaſa fue-re, & iterum reſurgere debent ad uitam. Sed utinam hœc non fiant ad pompam uiuorum potius, quàm ad pietatem, & refri-gerium mortuorum. non eſt autem laudabile cadauerum loca in œdibus ſacris conſtitui, prœſertim ſi eminentiora ſint a late-ribus, ornatioraq́; titulis, tropheis, & imaginibus, atque bu iuſmodi, quœ potius in foro, quàm in templo eſſent collocan-da. Sed omittamus hœc, memores autem ſimus in omnibus decorem ſeruare, prœſertim in Dei, ſanctorumq́; cultu, & ob-ſeruantia, & eorum qui ſacris addicti, mundi negocia, opes, parentes, affines, uoluptates, honoresq́; reliquerunt. ijs enim honeste prouidendum, ut commodas habeant habitationes, ampla clauſtra, ſeu periſtylia, uiridaria, & alia uitœ communi, & honestœ neceſſaria. Viris quidem, pro ut uirorum exigit uſus, b: bliothecœ, cubicula, hoſpitalia constituantur. Mulie-ribus autem, & uirginibus loca dentur tuta in ciuitate, parieti bus altis circumſepta. feneſtrarum luminibus non emineant uicina œdificia. ſuis uiridarijs aliunde, quàm a cœlo aperto nō ſit proſpectus. atque huiuſmodi in earum œdificijs tempera-mentum ſeruetur, ut non ſolum a crimine, ſed etiam a crimi-nis ſuſpicione tutœ ſint.

60 10 20
Figura apponenda erat in fine primi capitis huius libri. e c g a d b h h f
30 40
Finis Quarti Libri.
M. VITRVVII DE ARCHITECTVRA LIBER QVINTVS. Proœmium. 10

QVi amplioribus uoluminibus, Imperator, ingenij cogitationes, præceptaq́; explicauerunt, maximas, & egregias adiecerunt ſuis ſcriptis authoritates: quod etiam & c.

Quinto libro proœmium proponit maxima conſideratione dignum. eo enim reſpondetur multorum quœſtionibus, qui quotidie de Vitr. obloquuntur; neſcien-tes quo quœque modo ars tractari debeat. Nos aperte cernimus Vitru. non mo-do res (quibus de agit) recte, & diligenter perpendiſſe, ſed etiam ſibi propo-ſuiſſe omnia conuenienιi ratione, ac uia docenda eſſe. Quis non ordinem eius mi- rum, in prœceptis tradendis perſpexit? Quis non eſt rerum electionem miratus? quœ diuiſio, quœ pars eſt, quœ non ſit ſuo loco poſita, & collocata? quis addet, quis addet, quis demet de eius prœceptio-nibus? Nam ſi ut Ariſtarchus, Democritus, Aristoxenus, Hippocrates, ac ut alius in ſua quaq; arte perfe-ctus non est loquutus: his tamen illi uſus eſt uocibus, & dictionibus, quas ſui temporis mores requirebant, & eam docendi formam eſt proſequutus, quam artem tradentes ſeruare debent. & quoniam non ex meo hœc ſenſu elicio, tamen maxime gratum erit, ſi quis diligenter proœmium hoc legat. de qua re quoque monui le-ctores volumine primo. Docet autem quantum diſcriminis ſit inter historiarum, poematumq́; ſcriptiones, & artium tractationes. probat docendi difficultatem, nec ſinit nos deſiderare modum ſcribendœ artis Ideo dicit.

20

Qvi amplioribus uoluminibus, Imperator, ingenij cogitationes, præceptaq́; explicauerunt, maxi- mas, & egregias adiecerunt ſuis ſcriptis authoritates: quod etiam uel in noſtris quoque ſtudijs res pa-teretur, ut amplificationibus authoritas, & in his præceptis au geretur, ſed id non eſt quemadmodum. putatur expeditum.

30

Senſus eſt. poſſe commode ingenij cogitationes explicare, & ſcribere, nulla breuitatis neceßitate iniecta, maximas affert authoritates ſcriptoribus. nam cuique integrum eſt, & ex animo ample, & copioſe ſcribere, ornareq́; res ſuas ad oblectationem legentium, prœſertim cum res huiuſmodi ſunt, cum ſua nos uarietate, & iucunditate alliciant. Sed amplitudo hœc non eſt in omni re tractanda, adeo ut putant alij, expedita; nam ſi ita eſſet, non dubitarem, quin meis ſcriptis authoritas ineſſet.

Non enim de Architectura ſic ſcribitur, & ut hiſtoriæ, ut poemata. # Poemata ſunt ingenij cogi-tationes; hiſtoriœ exempla noſtrarum actionum. ideo reſpondet ijs uerbis, quœ ſupra poſuit {Ingenij cogi- tationes, prœceptaq́; .} Deinde oſtendit diſcrimen ſcribendarum hiſtoriarum, & poematum, a tractan-da Architectura.

40

Historiae per ſe tenent lectores, habent enim nouarum rerum uarias expectationes. Poema-ta uero, carminum metra, & pedes, ac uerborum elegans diſpoſitio, & ſententiarum inter perſonas, & uerſuum diſtincta pronuntiatio, prolectando ſenſus legentium perducit ſine offenſa ad ſummam ſcri-ptorum terminationem. Id autem in Architecturæ conſcriptionibus non poteſt fieri.

Delectat hiſtoria rerum nouitate, cuius animus noſter eſt maxime cupiens, delectando tenet uſque in finem. Delectant poemata numerorum ſuauitate, & etiam rerum nouarum imitatione; quare & ipſa quoque alli-ciunt aures ad audiendum, & animum ad legendum uſque ad ſummam ſcriptorum terminationem. Sed in tractatione alicuius artis, quoniam uerba a neceßitate oriuntur, resq́; obſcuræ ſunt, nulla oblectatio prouenit. Quod multo magis in Architectura fieri debet, cuius tractatio abdita, & recondita magis eſt. unde di-cit Vitru.

50

Id autem in Architecturæ conſcriptionihus non poteſt fieri, quod uocabula ex artis propria ne-ceſsitate concepta, in conſueto ſermone obijciunt ſenſibus obſcuritatem.

Ars omnis propria habet uocabula, bœc a neceßitate, & uſu oriuntur. ignoratur autem uſus ab ijs, qui nõ didicere, quare obſcuritas in ſenſibus neceßario oritur. Oportet enim prius, (ut aiunt Philoſophi,) quid no-minis rerum intelligere, id eſt quo quœque uocabulo nominetur. Nec ſolum in uocabulis, ſed etiam in formis dicendi poſita eſt difficultas, nec licet in arte tradenda, in qua breuitas requiritur, amplitudinem ſermonis, & circuitus orationis adhibere. memoriœ enim inſeruiendum eſt breuitate, & ordine.

Cvm ergo ea per ſe non ſint aperta, nec pateant in eorum conſuetudine nomina, tum etiam præ- ceptorum late uagantes ſcripturæ, ſi non contrahantur, & paucis, & perlucidis ſententijs explicentur. ſrequentia multitudineq́; ſermonis impediente, incertas legentium efficient cogitationes.

60

Quod hic dicit {frequentia, multitudineq́; ſermonis} declarat illud quod initio dixit. {Qui amplioribus uoluminibus. } cuius oppoſitum eſt uerbum illud {Sinon contrahantur, & paucis, & perlucidis ſententijs explicentur. } Doccndo igitur eße breues oportet. breuitas enim memoriæ opitulatur, cauendum tamen est ne breuitati ſtudentes obſcuri ſimus. offenderetur enim intelligentia. quare ut breuitas, ſic intelligentiæ per-ſpicuitas prodeſt. utramque rem, ſcilicet & breuitatem, & perſpicuitatem tangit Vitr. quæ ſi non adſunt in ſcriptis {incertas legentium efficient cogitationes. } intelligit autem per hoc uerbum cogitationes internas animi partes, memoriam, & intelligentiam. infra dixit: mentes.

10

Itaqve occultas nominationes, commenſusq́; , e membris operum pronuncians, ut memoriæ tradantur breuiter exponam. # Debebat dicere breuiter, & dilucide exponam, ut utrique parti re-ſponderet.

Sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. Non minus cum animaduertiſſem diſtentam occupationibus ciuitatem publicis, & priuatis: negotijs: paucis iudicaui ſcribendum, uti anguſto ſpa-tio uacuitatis, ea legentes breuiter percipere poſſent. Alia ratio cur breuis eſſe uoluerit in Archite-ctura tradenda, & alia item ſequitur.

Etiamqvr Pythagorę, hisq́; qui eius hæreſim fuerunt ſecuti, placuit cubicis rationibus præce-ptain uoluminibus ſcribere, conſtitueruntq́; cubum 216. uerſuum, eosq; non plus, quàm tres in una conſcriptione oportere eſſe putauerunt. Cubus autem eſt corpus ex ſex lateribus æ quali latitudi-ne planitierum quadratum. is cum eſt iactus, quam in partem incubuit, dum eſt intactus, immotam habet ſtabilitatem: uti ſunt etiam teſſeræ, quas in alueo ludentes iaciunt.

20

Pythagoreorum præcepta breuia erant, & in uerſiculos collecta, quemadmodum: Gladio ignem ne fodicato: stater am ne tranſilito; cerebrum ne comedito: cor etiam ne comedito: maluam transferto, ſed tamen ne co-medito: aduerſus ſolem ne loquitor: viam regiam declinato: cum lecto ſurges ſtragula complicato: veſtigiumq́; corporis confundito: Annulum non geſtato: ollæ quoque uestigium turbato in cinere: Hirundines intra domum ne admittito: Contra Solem ne meito: Speculum ne ſpectate ad lucernam: Dextrum pedem priorem calciato, ſiniſtrum priorem lauato: vnguium, criniumq́; tuorum præ ſegmina ne comingito, ſed in ea conſpuito: a fabis abstineto. Hæc, & ſimilia præcepta uerſiculis concludebant, aliudq́; innuebant, quàm uerba ſona-bant. Cum igitur de aliqua re una tractare uellent, uerſieulis eam certo nemero colligebant. Summam uer-ſiculorum a cubo ſumebant. Cubus eſt corpus ſex quadratorum laterum, œqualiumq́; planorum conſtans, a cuius ſimilitudine cubus quoque numerus est nominatus, qui constat ex ſex planis numeris undequaq; æqua-libus. Oriuntur autem cubi poſt unitatem naturali ſerie, diſpoſitis imparibus numeris, ſi primos duos im-pares colligas, deinde tres ſequentes impares, atque ita quatuor ſequentes impares. exempli gratia, 3, & 5, postpoſita unitate ſunt primi impares, horum ſumma est, 8, qui numerus primus eſt cubus. Deinde 7, 9, 11, tres ſequentes impares, reddunt, 27, qui numerus eſt ſecundus cubus. ſic 13, 15, 17, 19, reddunt, 64, tertium cubum. Cum igitur moto puncto efficiatur linea, & mota linea fiat planum, & plano moto fiat corpus: non est a ſimilitudine alienum, ſi continuata unitate fiat: linearis numerus, quiſuo modo productus planum efficiat numerum, a quo demum ſolidus constituatur, perinde ac ſi unitati, alia unitas adderetur, qua-dam ſimilitudine longitudo ſola, quæ lineæ propria est ostenderetur. Si duo tanquam linea moueãtur, perinde est ac ſi longitudini, etiam latitudo adderetur, & planum efficeretur, id eſt, 4, qui numerus planus eſt ex quo demum eadem ratione cubus, id est ſolidus numerus conſtitueretur. nam ſi, 4, per duo multiplicen-tur, octo reddentur. Vnde uana est eorum ratio, qui dicunt, ſi ſunt ſex ſuperſicies, neceſſe eſt ſex eſſe unitates. nam ſenarius numerus non eſt ſolidus. Inquit igitur Vitru. Pythagoricos rationibus cubicis numerum uerſi-culorum, quibus aliquid tractabant, concluſiße, nec plus quàm tres cubos in una tractatione collocare uoluiſſe. Ideo maiorem cubum ex, 216, verſiculis constituere. multiplicantes igitur ternarium in ſe, nouem efficiebãt, id eſt quadratum numerum, quem per tria ducebant, & reddebant, 27, primus eorum cubus. Simili ratione alium cubum ex lineari numero faciebant, 4, igitur in ſe ducta, 16, efficiunt. Sed, 16, per, 4, ducta, 64, reddunt, & ita efficitur ſecundus eorum cubus, cui, 27, addita, reddunt 91, inde tertium cubum ex quinario ducunt. nam, 5, in ſe ducta efficiunt, 25, quœ ducta per, 5, reddunt, 125, quibus additis 91, ſumma fit, 216. Ad hunc igitur numerum ſumma præceptorum pythagoreorum perueniebat, cubicamq́; ra- tionem adamarunt, putantes ea ſirmiter mentibus inbærere, quemadmodum cubus ſi iaciatur, in quacunque parte inſederit, firmã habet stabilitatem. Sed mirum qua ratione primum cubum, ideſt octo nõ admiſerint Py-thagorei. deinde ſecundum id eſt, 27, poſtea tertium, 64, & non collegerint ſummam 99. Sed forſan eo-rum tractationes in cubos uerſiculorum numeros diuidebant, & ſi eorum præcepta primo cubo non poterant contineri, addebant ſecundum, qui ſi ſatis non erat, addebant tertium, qui omnis ſummæ capax erat. Sed quia primus, ſcilicet octo, parum est ad propoſitum aliquod unum colligendum, ideo ipſum (ut puto) reliquerunt, & ideo ad, 27, primo perueniebant a ternario ortum, qui numerus pythagoricis plauſibilis erat; binarius autem non item. non igitur ſtatim ad, 216, uerſiculos ueniebant, ſed ſeparatim ad præcedentes cubos, qui ſi non erant ſatis, duos colligebant, a duobus demum ad tertium perueniebant, ultra quem progredi nolebant, ne tractationis prolixitati faſtidium afferrent, & memoriam, cui ſeruire ſtudebant, longitudine læderent. nam nimis longus fuiſſet alius eubus, ſcilicet a ſenario ductus, ſcilicet, 432, additus priori ſummæ. Hoc modo Pythagoræ mentem exponam.

30 40 50 60

Graeci quoque Poetæ comici interponentes e choro canticum, diuiſerunt ſpatia fabularum. ita partes cubica ratione facientes intercapedinibus leuant actorum pronunciationes.

Non dum inueni qua ratione cubicis rationibus fabularum partes, quas actus nomino, diſtribuerent: an ſor te eorum fabulæ ſic diſpoſitæ non inueniuntur. Cæterum oportebat, aut actus octo eſſe, aut ſcen is in ſingulis actibus octonas, aut unius ſcenæ uel actus nerſiculos ratione cubica conſtare. actus ergo non plures quinque cum ſint, octo eſſe non poſſunt. Scenæ quoque non habent interpoſitos cantus, ut actorum leuent pronuncia-tiones; nec numerus uerſiculorum in ſcenis ſingulis, uel actibus cubica ratione conſtat, in his fabulis, quas ha- bemus, quare neſcio quid hoc loco afferam, niſi quod hoc loso Vitruuius ſimilitudinem uelit in eo eſſe, quod ad quietem intercapedines canticorum comparabantur, ut cubica ratio ſit cubi comparatio quædam, ut quem admodum cubus quieſcit, ita ſpatia fabularum diuiſa per choros leuent actorum pronunciationes, & labores, & diſtinctionem rerum faciant in mente ſpectatorum.

10

Cvm ergo hæc naturali modo a maioribus obſeruata ſint, animoq́; aduertam inuſitatas, & obſcu-ras multis res eſſe mihi ſcribendas, quo facilius ad ſenſus legentium peruenire poſsint, breuibus uolu-minibus iudicaui ſcribere. Ita enim expedita crunt ad intelligendum, eorumq́; ordinationes inſtitui, uti non ſint quærentibus ſeparatim colligenda, ſed e corpore uno, & in ſingulis uoluminibus generum haberent explicationes. Itaque Cæſar tertio, & quarto volumine ædium ſacrarum rationes expoſui. Hoc libro publicorum locorum expediam diſpoſitiones, primumq́; Forum, uti oporteat conſtitui di-cam, quod in eo & publicarum, & priuatarum rerum rationes per magiſtratus gubernantur.

20

Ex his uerbis mens Vitruuij optime habetur, quare in tertio libro non abſoluerit uniuerſam ædium ſacra-rum rationem, quid effecerit hactenus, quid faciendum reſtet. nam de publicis operibus opportunitati inſer-uientibus tractaturus est, ac primum de fori cõs̃titutione, quia in foro ſenatus, curia, tribunalia iudicum, ma-gis̃tratusq́; ſunt, unde publicarum, & priuatarum rerum rationes gubernantur.

De foro, eius{q́ue} diſpoſitione. # Cap. I.

GRaeci in quadrato ampliſsimis, & duplicibus porticibus fora conſtituunt, crebrisq́; co-lumnis, & lapideis, aut marmoreis epiſtylijs adornant. Et ſupra ambulationes in conti- gnationibus faciunt.

30

Præter uias neceſſarium, pulchrum, & commodum eſt areas amplas eſſe, & plateas, in qui-bus œdium frontes longius proſpiciantur, populus conueniat, res neceſſariœ uenundentur, & ſpectacula quo-que uideantur. & quemadmodum pulchritudo, & opportunitas hæc multis in locis expetenda, ita in uno pri-mo, & conſpicuo, amploq́; loco neceſſaria eſt area, quæ uere publica nominari poſſit. in qua loca ſint iudici-bus, magistratibus, & ſenatoribus accommodata. Quare de hac ipſa loquitur Vitr. ſed ut ab ijs me expediam, fora quœ ſparſa per urbem cernuntur, ea triuia, & quadriuia ueteres nominarunt. licet non ignorem triuium, & quadriuium eſſe loca, quo tres, aut quatuor uiæ concurrunt. tamen & ea quoque loca his uocabulis uoca-uere, quæ ampliorem aream occuparent, & ad quæ populus conueniret. Si ergo triuia huiuſmodi ornare mens eſſet, oporteret ea porticibus circundare, & qua parte uiæ ad illa perueniunt, areus extruerem magnificos, arcuum enim frontes in uiarum terminis magnificentiam, & ſplendorem quendam præferunt, conſpiciunturq́; magis maiorum tituli, & imagines fortiſſimorum uirorum in iuuentutis exemplum. Tribus fornicibus parte plurima arcus abſoluuntur, ſub medio triumphator, & miles, ſub alijs dextra, ac ſiniſtra comitantes, & plau-dentes præteribant. Arcus uero maiorem habet dignitatem, ſi in fine uiœ principalis in forum exeat, illuſtrio-ris enim ſpectaculi, & adtitulos, & imagines, & alias mſcriptiones. Arcuum ſymmetriæ a Vitr. non po-nuntur, nam nullus ante ipſum arcuum uſus erat. Titi enim tempore cœpti ſunt, cum anteatrophæa, trium-phalesq́; ſtatuas haberent; niſi forte Saul in Carmelum erexiſſe ſibi fornicem triumphalem, uelimus arcum intelligere, ob uictoriam, quam habuit contra Agag Regem Amalec, ut legitur in ſacris literis Reg. primo Cap. 15, Commenſus igitur arcuum ab ijs, qui extant, & pulcherrime facti ſunt, & ab Alberto Florentino ſume-re poſſumus. Septimij arcus inter cæteros præſtat, in quo alatæ victoriœ, tropheaq́; , & bella terra, mariq́; gesta conſpiciuntur. Sunt & tituli, & inſcriptiones præclarorum facinorum. Extat Constantini arcus ſuis cum ornamentis. Domitiani quoque in via Flaminia in fine vallis Martiæ, uerſus Capitolium arcus est, quem hodie de Tripoli uocant, Domitiano enim erectus, ueram eius habet imaginem. Arcus uero, qui hodie ſan-cti Viti arcus dicitur, Galieni (ut dicunt) arcus erat. :ſed ex omnibus quot fuerunt, quotq́; futuri ſunt, nullus magis memorabile exemplum habebit, quàm Titi arous. inſigne enim Dei uindictœ in in Iudæos monumentum reſtat, qua nulla unquam maior alia, nulla atrocior fuit, nec erit. in eius arcus fastigio legitur SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPASIANI F. VESPESIANO AVGVSTO. ex una parte triumphantis currus, ex altera uero arca fœderis duodecim faſcibus conſularibus præcedentibus inſigni-ta est, ex alia ſunt pompæ triumphalis ſpolia, erat quoque candelabrum ſeptem ramis diſtinctum, marmoreæq́; Moſaycæ legis tabulæ duæ, naſaq́; templi, & aureæ menſæ, cæteraq́; ornamenta. De quibus aliàs legitur. Vitr. ergo de arcubus nullam fecit mentionem, ratione iam dicta. Sed ſi forte aliquibus uidetur ante Vitru-uium arcus extitiſſe, propterea quod inter uiam latam, & Mineruam ſimplex arcus Camillo ( ut putant ) di-catus conſpicitur; non eſt tamen dicendum quod ad triumphantis commodum erectus fuerit, ſed fornice ſimpli-ci constabat, ut aliquæibi statuæ collocarentur. Ante hunc arcum columna erecta erat, a qua tanquam a capite, omnes Italiæ uiæ initium ſumebant. Sed nos ad forum reuertamur. Forum igitur a Græcis quadrata forma conſtituebatur, circa erant ampliſſimæ, ac duplices porticus, columnæ crebræ, ut pycnoſtyli ratio exi-gebat. epistylia marmorea, aut lapidea. Supra uero ambulationes erant in contignationibus. Ita enim eorum uſus requirebat. Sed Itali, ac Romani alios uſus habentes, a Græcorum conſuetudine diſcedebant. In foro enim gladiatoribus munera dabantur. oblongum igitur ſorum faciebant, ita ut ex tribus long it udinis partibus duas latitudini darent, ſeſquialtera proportione. ampliora quoque erant intercolumnia, circa porticus argen-tariæ tabernæ, mœnià namque ſuperioribus coaxationibus collocata, ſpectaculum populo ad ludos commode præbebant, ita ex populi multitudine magnitudinem fori conſtituentes, uſum, & dignitatem quærebant, ne ſi nimia eſſet multitudo angustum, ſiparua inane, & uaſtum uideretur. Græcis uſus is non erat. Duplices por-ticus interius faciebant, non enim puto duplices intelligi debere exterius, & interius; nam in tertio libro in banc ſigniſicationem eo uerbo, duplices, uſus eſt. Item crebrisq́; columnis interpretor pycnoſtyligeneris, quod ſe-quentia uerba ostendunt.

40 50 60 10

Italiae uero urbibus non eadem ratione eſt faciendum, ideo quod a maioribus conſuetudo tra-dita eſt, gladiatoria munera in foro dari. igitur circum ſpectacula ſpatioſiora intercolumnia diſtribuan tur, circaq́; in porticibus argentariæ tabernæ, mœnianaq́; ſuperioribus coaxationibus collocentur, quæ & ad uſum, & ad uectigalia publica rectè erunt diſpoſita.

20

Videtur enim Vitr. opponere illis uerbis, crebrisq́; columnis, hæc uerba, circum ſpectacula ſpatioſiora in-tercolumnia diſtribuantur. Mœniana, nos podiola nuncupamus. dicuntur a Mœnio, qui Catoni domum uen-didit in forum ſpectantem, ſibi tantum unica columna reſeruata, ad quam tigna proiecit, & tabulatum fecit, ut inde ipſe, & posteri gladiatores ſpectarent. fuit ea domus propè Pacis templum.

Magnitvdines autem ad copias hominum oportet fieri, ne paruum ſpatium ſit ad uſum, aut ne propter inopiam populi uaſtum forum uideatur.

Hoc commune præceptum est Græcorum, & Italorum fori, ut ad copias hominum fiat magnitudo fori. illud uero peculiare Italiæ.

Latitvdo fori ita finiatur, uti longitudo in tres partes cum diuiſa fuerit, ex his duæ partes ei den-tur. ita enim oblonga erit eius formatio, & ad ſpectaculorum rationem utilis diſpoſitio.

30

Quæritur quomodo oblonga forma ad ſpectacula potior ſit, quàm quadrata. nam quadram orbiculari ma-gis proxima cum ſit, quàm oblonga, æqualiter ad omnes partes centrum uidetur habere, unde ratio quoque ſpectandi commodior undique cernitur. An ad gladiatores potius, quàm ad ſpectatores reſpexit Vitru. qui in oblongo foro commodius exercentur, quàm in quadrato ? ita enim ludorum uſus postulat. placet autem Al-berto duplam eſſe fori proportionem. additq́; pulcherrimam conſiderationem. uult enim, ædificia, quæ circa forum ſunt, ne que ita alta eſſe, ut altitudine ſua anguſtum forum uideri faciant, neque ita depreſſa, ut uastam fori amplitudinem conſtituant. Cæterum fori amplitudo ad populi copias conſtituenda eſt, ne eueniat, quod Augusto euenit, qui forum aliud paruum, propè duo quæ erant, ordinauit, ut hominum multitudini litig antium ſatisfaceret. Paruum autem illud fecit, ne moleſtus eſſet dominis uicinarum ædium. propè erat poſt hortos ad Morforium, & ſanctæ Martinæ, & magna celeritate confectum, ut publica iudicia in eo tractarentur, iu-dices ſortirentur, ſenatus cogeretur ad conſilium de bellis, triumphisq́; decernendis, ac in eo uictores, ſpolia collocarent. duas id forum porticus ornatiſſimas habuit. Erant & alia quoque fora inſignia, & magnifice extructa, quæ aut tempore, aut ui deiecta, & collapla, aut etiam in alia ædificia mutata, nullam habent uete-ris formæ ſimilitudinem, porticibus nullum deer at ornamentum, nulla commoditas, & uſus deſiderabatur. imbres, Soles, cœlumq́; graue uitabant. ambulationibus, negocijs, ſpectaculis aptæ erant. a magnitudine mil-liariæ, aut ſtadiariæ uocabantur. a genere ædificij, Doricæ, Ionicæ, Corinthiæ, Tuſcanicæ, aut ſubterraneæ a Dijs, quibus conſecratæ er ant, nomina ſortiebantur.

40

Colvmnae ſuperiores quarta parte minores, quàm inferiores ſunt conſtituendæ: propterea quod oneri ferendo, quæ ſunt inferiora, ſirmiora debent eſſe, quàm ſuperiora. Non minus quàm etiam naſcentium oportet imitari naturam, quod in arboribus teretibus, abiete, cupreſſu, pinu, e quibus nulla non craſsior eſt ab radicibus. deinde creſcendo progreditur in altitudinem, naturali contractura, peræ quata naſcens ad ca cumen. Ergo ſi natura naſcentium ita poſtulat, recte eſt conſtitutum, & al-titudinibus, & craſsitudinibus ſuperiora inferiorum fieri contractiora.

50

Cum plures ordines columnarum ſuper imponere oporteat in porticibus: oportet enim ut mœniana fiant, & coaxationes: tunc animaduertendum eſt ad id, quod Vitr. dicit, quod ſcilicet ſuperiores columnæ quarta par-te graciliores faciendæ ſunt inferioribus. ratio buius est, quia quæ ſunt inferiora, oneribus ferendis fumiora eſſe debent, quàm ſuperiora. Exemplum a rerum natura ſumptum, hoc docet. arbores enim teretes, craſſio-res ſunt ab radicibus, deinde paulatim excreſcendo naturali contractura tenuiores fiunt. hac de cauſa colu-mnarum contractio facta eſt. & hac ratione columnæ ſuperiores graciliores inferioribus eſſe debent. & hac demum ſimilitudine primus, & inferior columnarum ordo Doricus, medius Ionicus, ſummus Corinthius eſſe eportebat. neque propterea conſequitur ſi columnæ inferiores quarta parte craſſiores ſint ſuperioribus, ut eædem quoque altiores ſint. nam ſi columna Dorica quatuor pedes craſſa fuerit, alta erit pedes 28. At Io-nica quæ ſupra fuerit collocata, cum tres pedes craſſa eſſe debeat, minor enim ex præcepto quarta parte, quàne inferior ſit, non omnino erit quarta parte minus alta, quàm inferior. Octo enim craſſitudines imas, & dimi-diam cum habuerit in longitudine, erit alta pedes uigintiquinque cum dimidio, atque hoc ita intelligendũ est.

60
FORI DESCRIPTIO. Z. euria.C. Platea ante carceres.D. platea ante ærarium.G. Eaſilica. G D B C
10 20 30 40 50 60

Basilicarvm loca adiuncta foris quàm calidiſsimis partibus oportet conſtitui, ut per hyemem ſine moleſtia tempeſtatum ſe conferre in eas negotiatores poſsint. Earumq; latitudines non minus quàm ex tertia, nec plus, quàm ex dimidia longitudinis parte conſtituantur. niſi loci natura impedierit, & aliter coegerit ſymmetriam commutari. Sin autem locus erit amplior in longitudine, Chalcidica in extremis conſtituantur, uti ſunt in Iulia Aquiliana. Coluinnæ baſiticarum tam altæ, quàm porticus latæ fuerint, faciendæ uidentur. porticus quàm medium ſpatium futurum eſt, ex tertia ſiniatur. co-lumnæ ſuperiores minores, quàm inferiores ( uti ſupra ſcriptum eſt ) conſtituantur. Pluteum, quod fuerit inter ſuperiores columnas, item quarta parte minus, quàm ſuperiores columnæ fuerint, oporte-re ſieri uidetur: uti ſupra baſilicæ contignationem ambulantes ab negociatoribus ne conſpiciantur. Epiſtylia, zophori, coronæ ex ſymmetrijs columnarum, uti in tertio libro diximus, explicentur.

10

Cum foro baſilicæ, ærarium, carcer, curia coniunguntur, ideo mihi peropportunum uiſum eſt unico uesti-gio omnia huiuſmodi membra deſcribere, ut ea quæ forum constituunt, ſuis locis diſponantur. nam Vitru. ca-pite huius uoluminis tertio inquit. { Cum forum constitutum fuerit } tractauerat enim de ærario, curia, car-cere, & baſilica. unde cum uellet ad theatrorum deſignationem peruenire, dixit ea uerba. { Cum igitur forum conſtitutum fuerit, } Baſilicæ nomen ( ſi uelimus interpretari ) regiam ſigniſicat, in ea ius dicebatur ſub tecto, magnaq́; in ea rerum negotia tractabantur. legitur apud Plutarchum Paulum Aemilium magnifi-centiſſimam baſilicam construxiſſe, ac nonaginta ex noſtris millia aureorum in ea expendiſſe. putant hodie nonnulli eam fuiſſe inter ſancti Adriani, & Faustinæ templa. iubet ergo Vitr. Baſilicarum loca diſponi apud forum, immo eſſe foris coniuncta, locis quàm calidiſſimis, redditq́; rationem, ut per hyemem ſine moleſtia tempeſtatum ſe conferre in eas negotiatores poſſint. Intelligit autem calida loca a ſeptentrione, & Aquilone auerſa, quemadmodum ipſe decimo huius uoluminis capite declarat. Conſtituta area, in qua baſilica ſit collocanda, ad ſymmetrias peruenit. Baſilica neſcio quid cum æde ſacra commune habere debet, non tamen æquali dignitate construenda. Litigantium, notariorum, ſcriptorumq́; copijs inſeruiendum eſt, ideo ampla, libera, luminoſa, porticibus, tribunalibus abundare oportet. Latitudo non minus quàm ex tertia, nec ma-gis quàm ex dimidia longitudinis constet, idest non ſint minores baſilicæ in latitudine ſeſquialtera, nec maiores dupla proportione cum longitudine, ea tamen conditione, ut libera area ſit, nec ulla alia ratione impedita. tunc enim loci natura coget ſymmetriam commutari, quod quando euenerit, obſeruabimus maiorem proportionem quàm fieri poteſt, dandam eſſe. nam ſi ſeſquiquartam, & ſeſquitertiam dare poſſumus, eligemus ſeſquitertiam, & it a de alijs. Cum uero libera erit area, obſeruabimus eas proportiones, quas Vitr. dixit, unde uidetur error eorum, qui tripla proportione constare baſilicarum longitudines ad latitudinem dixere. nam cum Vitr. dixit non minus quàm ex tertia, ſi triplam intelligeremus, eſſet contra illud quod dixit, ne plus quàm ex dimidia. nam plus est tripla, quàm dimidia. Si uero adhuc amplior, ut dupla proportione, ædiſicare baſilicã poßimus, tunc in extremis chalcidica constituantur. Albertus non Chalcidica, ſed cauſidica legit, & putat fuiſſe ambulationes ſecundũ tribunal tranſuerſas, ubi rhetores, & cauſidici uerſarentur, quæ formam T literæ efficerent. hoc non placet. Alij legunt chalcidica. unde apud ſextũ Pompeium Philander ait ſe legiſſe chalcidicum genus eſſe ædiſi-cij, ab urbe Chalcide dictum. Arnobius lib. 4. contra gentes. Scribuntur Dij ueſtri in triclinijs cæleſtibus, atque in chalcidicis aureis cœnitare, potare, & ad ultimum fidibus, & uocum modulatione mulceri. hæc ſatis placent, quando non liceat nobis uerbum mutare, & ita, ut a Lacedæmonijs Laconicum, ita a Chalcidenſibus, chalcidicum dici. Alij legunt chalcidica ſimiliter, & interpretantur officinam, ubi pecunia cuditur, quam nos cæcam dicimus. Erant enim apud antiquos triumuiri pecuniæ cudendæ, quos in æreis nummis ita ſcriptos obſeruabimus A. A. A. F. F. ideſt auro, argento, ære, flando, feriundo. cumq́; coniuncta foris ea mem-bra eſſe debeant, ſcilicet ærarium, curia, carcer, & baſilica, ut ſequenti capite ostendetur, non abſurdum ui-detur officinam eam, ſi locus patitur, prope baſilicam constituendam. legunt alij Chalciæca, & eandem offici-nam intelligunt, quam dixi, & nullam ponunt differentiam inter Chalcidica, & Chalciæca. Nulli dubium eſt, quin reperiatur hoc nomen Chalciæca. Primo enim uolumine Thucyd. inquit. Petebant etiam Athenienſes a Lacedæmonijs, ut aliam quoque offenſionem illatam templo Mineruæ Chalciæcæ diluerent. Minerua enim a templo ære facto, aut a ſtatua ærea ita uocabatur. Sed quis ex ære templa dixerit extructa ? Aio Romæ fuiſ-ſe locum hoſpitio datum legationibus, qui Græcoſtaſis dicebatur, a Græcis, tanquam a digniori gente denomi-natum, quo loco Plin. Flaminium uouiſſe templum dicit æreum Concordiæ, ſi forte populum tum diſſi-dentem conciliare poſſet. Sed cum pecuniam non poſſet a populo exigere, ut ædem conſtrueret, ex fœneratori- bus mulcta ædiculam eam fecit. Quare non eſt dubitandum, quin hoc nomen reperiatur. Sed quid ad rem ? puto ego de baſilica ea Vitr. loquutũ fuiſſe, quæ in foro Iulio, ubi Cæſar ſteterat ædiſicata erat, ibi enim ther-marum ueſtigia reſtant, & quædam Aquilij memoria, Aquilius enim iudex erat, de cuius domo, apud Cicer-leges. & nos inſcriptionem uidimus, in qua mentio fasta eſt Aquilij in foro Iulio, ideo codicibus illis aſſenti-mur in quibus legitur in uilla Aquilianæ, & non in Iulia. Hæc nos coniecturari poſſumus, ſed cum authoritate repertum ſit calcidica eſſe magna, & ampla quædam ædificia, credere poſſumus non male eſſe legendum { Cal-cidica } id est loca ampla, in qua magiſtratus conueniebant more Calcidenſium ædificata.

20 30 40 50

Colvmnae Baſilicarum tam altæ, quàm porticus latæ fuerint, faciendæ uidentur. # Quanta est latitudo porticus a columnis ad parietes, tam altæ columnæ ſunt faciendæ. ſed quæret aliquis de latitudine por-ticus quanta eſſe deb et, Reſpondetur.

60
SCIOGRATHI@ B

Porticvs, quàm medium ſpatium futurum eſt, ex tertia finiatur. # Spatium medium intelligi-tur id, quod est inter porticus. hoc ſpatium in tres partes diuidatur, ex ijs tertia porticus latitudini utrin-que tribuatur.

Covlmnae ſuperiores minores, quàm inferiores ( uti ſupra ſcriptum eſt ) conſtituantur. # idest quarta parte minores in craſſitudine.

50

Plvtevm quod fuerit inter ſuperiores columnas, item quarta parte minus quàm ſuperiores co-lumnæ fuerint, oportere fieri uidetur,uti ſupra Baſilicæ contignationem ambulantes, ab negociatori-bus ne conſpiciantur.

Pluteum uocant eam partem, qua inferiores columnæ a ſuperioribus ſeiungantur, eſt enim tanquam po-dium. ſed alia ſignificatione libro ſuperiori pluteos ſepta uocauit. Pluteum ergo quarta parte minus altum ſu-perioribus columnis conſtituit, rationemq́; reddit, uti ſuprabaſilicæ contignationes ambulantes ab negocia-toribus ne conſpiciantur. Negociatores enim parte inferiori, litigantes uero parte ſuperiori ambulabunt.

Epistylia zophori, coronæ ex ſymmetrijs columnarum, uti in tertio libro diximus, explicentur.

Quoniam, quæ ſupra columnas imponuntur, columnarum rationem ſequuntur, ideo trabes, Zophori, coro- næeas habent ſymmetrias, quas tertio libro poſuim es. nos hic baſilicæ ueſtigium deſcripſimus, proportione dupla longitudinis ad latitudinem. Tribunal´s quoque locum appoſuimus, & ſcalas ex quibus ad conti-gnationes aſcenditur. latus quoque ex parte deſcripſimus. Littera A. # litteræ B. lateri tribunalis appoſitæ coniungendaeſt, ex deſcriptione ueſtigij, & frontis, laterisq́; omnes partes huius pulcherrimi ædificij per- cipi poſſunt.

60
@SILIC AE
50

Non minus ſummam dignitatem, & uenuſtatem poſſunt habere comparationes baſilicarum, quo genere coloniæ Iuliæ Faneſtri collocaui, curauiq́; faciendum, cuius proportiones, & ſymmetriæ ſic ſunt conſtitutæ.

Fani baſilicam Vitr. ædiſicauit, ſymmetriasq́; eius compoſuit: anguſtus erat in foro locus, in quo etiam æ-des Auguſti poſita fuerat, quare ut opportunitatis, & loci rationem haberet, ſic eas ſymmetrias conſtituit.

Mediana teſtudo inter columnas eſt longa pedes 120, lata pedes 60 porticus eius circa teſtudi-nem inter parietes, & columnas latas pedes uiginti.

Columnæ erant in parte interiori, teſtudinemq́; ſuſtinebant, porticus extra columnas parietibus obducta erat. Dupla erat longitudinis ad latitudinem proportio.

60

Colvmnae altitudinibus perpetuis cum capitulis pedum quinquaginta craſsitudinibus quinum, Ergo erant Corinthiæ.

Habentes poſt ſe paraſtatas altas pedes uiginti, latas pedes duos ſemis. Craſſas pedes unum ſe-mis, quæ ſuſtinent trabes in quibus inuehuntur porticum contignationes.

ICHNOGRAPHIABASILIC AE
10 20 30 40 50

Poſt columnas uerſus porticus parietem erectæ erant paraſtatæ altæ pedes 20. latæ duos ſemis, ita ut co-lumnarum ſymmetrias ſequerentur, ſeſquipedes in craſſitudine. Capitibus earum trabes imponebantur, in qui-bus inuehebantur contignationes porticuum. ex qua re colligitur porticus tectas fuiſſe.

Svpraqve eas aliæ paraſtatæ pedum 18. latæ binum, craſſæ pedem, quæ excipiunt item trabes, ſuſtinentes canterium, & porticuum, ( quæ ſunt ſubmiſſa infra teſtudínem ) tecta.

60

Supra priores paraſtatas aliæ pedum 18. altit udine impoſitæ erant. latæ binum pedum, ut ea ratio ſerua-retur, qua ſuperiora graciliora ſint inferioribus, ideo etiam craſſæ erant pedem unum, cum inferiores altio-res, craßiores, & latiores eſſent. hæ parastatæ excipiebant trabes, quæ ſustinebant cantherium, & porti-cuum tecta, quæ erant ſubmiſſa infra teſtudinem, unde tecta ſuperioris porticus erant inferiora ſummæ teſtu-dini. nam & hoc ex altitudine columnarum, & paraſtatarum colligitur, nam inferiores parastatæ altæ pe-des 20, & ſuperiores 18, non amplius quàm pedes 38, in altitudine continebant, ſed columnæ cum ca-pitulis erant altæ pedes quinquaginta.

Lateris Laſilicæ orthographia, cuius ſignum A, cum ſigno B præcedentis diagrammatis coniungendum. A
10 20 30 40 50

Reliqva ſpatia inter paraſtatarum, & columnarum trabes, per intercolumnia luminibus ſunt relicta. # Ideſt inter tectum porticus ſuperioris, & ſummam teſtudinem, quod erat reliquum altitudinis, luminibus eſt relictum.

Colvmnae ſunt in latitudine teſtudinis cum angularibus dextra, ac ſiniſtra, quaternæ: in longitu-dine, quæ eſt in foro proxima cum ijſdem angularibus 8, & altera parte cum angularibus 6, ideo quod mediæ duæ in ea parte non ſunt poſitæ, ne impediant aſpctus pronai ædis Auguſti, quæ eſt in medio latere parietis baſilicæ collocata, ſpectans medium forum, & ædem Iouis.

60

In fronte quatuor, a latere octo columnæ ſunt, ſed ex altero latere duæ columnæ medianæ ſublatæ ſunt, & hoc ex diſpoſitione loci, nam ex ea parte erat pronaum ædis Auguſti, cuius aſpectus impeditus fuiſſet dua rum columnarum medianarum poſitione.

Item Tribunal eſt in ea æde hemicyclij ſchematis, minore curuatura formatum. # Minus quàm ſe-micirculi forma erat tribunal in æde Auguſti, quod ita probatur.

Veſtigium Baſilicæ A. ædisAuguſtæ B. pronaum C.Tribunal D. Baſilicæ pa-ries E, F, G, H. Aedisparies I, K L, M. pa-rastatæ poſt columnas N. I K D 15 @ ped 46 B L M C E H * n n n pedes 60 *@20 * * * pedes cxx * F G

Eivs autem hemicycli in fronte eſt interuallum pedum 46. introrſus curuatura pedum 15. uti eos, qui apud magiſtra-tus ſtarent negotiantes in baſi- lica ne impedirent.

10

Ea cura in Baſilicis diſponen-dis eſt habenda, ut negotiantes nõ impediant litigantes, quod & ſu-pra monuit, cum de plutei altitudi ne loqueretur. Curuatura igitur tribunalis eſt pedum 15. id est ſa-gitta, ut aiunt, a medio ducta eſt pedum 15. Cornua uero diſtant pedes 46, ideſt chorda ab uno ad alterum cornu, & ita tribuntal minore curuatura hemicycli con-ſtat, nam ſi eſſet hemicycli forma perfecta, curuatura eſſet pedum 23 & interuallum pedum 46.

20
30 40 50

Svpra columnas ex tribus tignis bipedalibus compactis trabes ſunt circ̃a collocatæ, eæq́; ab tertijs columnis, quæ ſunt in interiori parte reuertuntur ad antas, quæ a pronao procurrunt, dextraq́s, & ſiniſtra hemicyclum tangunt.

Nunc eas partes diſponit, quæ ſupra columnas imponebantur. compegerat trabes ex tribus tignis bipeda- libus, quæ epiſtylij loco imponebantur, eæ trabes a tertijs columnis illius lateris, quod erat ad pronaum ædis Auguſti reſpiciebant, tertiæ enim eran: , idest loco tertio diſpoſitæ duabus medijs ſublatis, procurrebant ad antas pronai ædis Auguſti.

60
In orthog ra-phia uero columnæ I, paraſta-tæ 20, pedum,2. prima porti-cus contignatio3. ſuperiores paraſtatæ 18. pe-dum 4. trabescantherium ſu-stinentes tectiporticus, quæ eſtinferior teſtudini5. columnæ e-rant Corinthiæ,trabes ex tribustignis bipedali-bus compactæ e-piſtylij loco poſi-tæ 6, pilæ tri-bus pedibus al-tæ, quaternisquoquo uerſuslatæ loco Zophori 7, aliæ tra-bes euerganeæcoronicis loco æ-diſicium præcin-gentes 8, pa-ries porticus circa baſilicam 9,pluteum primæporticus conti-gnationis 10.Lumina, o, tectaconſpiciuntur. 1 0 1 10 0 8 7 6 1 4 2 5 3
10 20 30 40 50 60

Svpra trabes contra capitula ex fulcimentis diſpoſitæ pilæ ſunt collocatæ, altæ pedibus tribus, latæ quoquo uerſus quaternis.

Hæpilæ Zophori loco diſpoſitæ ſumptus imminuunt magnitudinem, quo uero modo diſpoſitæ erant ortho-graphia huius baſilicæ ostendit. erant enim contra capitula columnarum tanquam fulcra inuicem diſtantes interuallo capitulorum.

Svpra eas ex duobus tignis bipedalibus trabes euerganeæ circa ſunt collocatæ, quibus inſuper tranſtra cum capreolis contra zophoros, & antas, & parietes pronai collocata, ſuſtinent unum culmen perpetuæ baſilicæ, alterum a medio ſupra pronaum ædis.

10

Trabes euerganeæ, ideſt compactiles, & affabre, & accurate factæ coronarum loco habebantur, ſed ad ra-tionem tecti collocandi poſita tranſtra, & capreolos ( ita enim amplitudo tecti requirebat, ut habetur libro quarto Cap. 2. ) ſuſtinebant, atque ita uniuerſa baſilica a Vitr. deſcripta eſt.

Ita faſtigioium duplex nata diſpoſitio, extrinſecus tecti, & interioris altæ teſtudinis, præſtant ſpeciem uenuſtam. Item ſublata epiſtyliorum ornamenta, & columnarum, pluteorumq́; ſuperiorum diſtributio. operoſam detrahit moleſtiam, ſumptusq́; imminuit ex magna parte ſummam, ipſæ uero columnæ in altitudine perpetua ſub trabe teſtudinis perductæ, & magnificentiam impenſæ & autho-ritatem operi adaugere uidentur.

Aſpectus uenustus, laboris, & ſumptus imminutio, magnificentiæ impenſæ, & authoritatis operi adaucta ſpecies commendabilem Vitruuianam baſilicam fecere. Tectum enim ſuperius, ac culmen interioris testudi-nis uenuſtatem præbebat. Epiſtylia, Zophori, pluteiq́; , & cætera ornamenta columnarum ſublata impenſam, & laborem imminuebant; nam parastatæ, pilæ, trabes euerganeæ, & compactiles loco eorum ornamentorum poſitæ, ut ex materia factæ, labori, & ſumptui parcebant. Altitudo etiam columnarum authoritatem, & magnificentiam impenſæ ferebant. duplex enim in altitudine columnarum ordo laborem, & impenſam re ue-ra adauxiſſet, nam epistylia, plutei, ornamentaq́; geminata fuiſſent. Cæterum & res poſtulabat, ut ex ma-teria trabes conficerentur, nam lapideæ, aut marmoreæ trabes ob diſtantiam intercolumniorum ( ut ait libro tertio ) periculo ne frangerentur, fuiſſent.

20
30
De Aerario, carcere, & curia ordinandis. # Cap. II.

AErarivm, carcer, curia foro ſunt cõiungenda, ſed ita, uti magnitudo ſymmetrię eorũ, quę eſt foro proxima reſpondeat, maxime quidẽ curia imprimis eſt facienda ad dignitatẽ mu-nicipij, ſiue ciuitatis. Et ſi quadrata erit, quantum habuerit latitudinis. dimidiaaddita con-ſtituatur altitudo. Sin autem oblonga fuerit, longitudo, & latitudo componatur, & ſum-ma compoſita, eius dimidia pars ſub lacunarijs altitudini detur. præterea præcingendi ſunt parietes me-dij coronis ex inteſtino opere, aut albario ad dimidiam partem altitudinis, quæ ſinon erunt, uox ibi diſputantium elata in altitudinem intellectui non poterit eſſe audientibus. Cum autem coronis præ-cincti parietes erunt, uox ab ijs morata, priuſquam in aere elata diſsipetur, auribus erit intellecta.

40

Aerarium locus erat, in quo publica pecunia reponebatur. Romani autem actus omnes publicos, ſenatus decreta, & libros elephantinos in ærario ſeruabant. Suetonius nominum libros in ærario inuentos Cæſarem comburi feciſſe dicit, ut omnem odij occaſionem tolleret. Erat autem ærarium in Romano foro in æde Saturni, inquiunt enim Saturnum primum cudendæ monetæ authorem fuiſſe. Quomodo autem ærarium, & carcer di-ſponatur non dicit Vitr. Sunt enim fori partes, & Architecti iudicio relictæ, quoniam ex certa neceſſitate con-ſtituuntur, huiuſmodi ſunt granaria, armamentaria, naualia, emporia. Hæ autem fabricæ tutiſſima loca, ex-pedita tamen, & prompta requirunt, murorum altitudine, cuſtodum uigilantia, mulctæ indictione ab inſidijs tuta eſſe debent. Nos granaria, & ærarium foro coniuncta habemus, armamentaria in baſilica, uel curia ipſa. Aerarium Iacobi Sanſouini opus, in quo æs, aurum, argentum flatur, & cuditur, & conſeruatur. ibi quoque præfecti, & magiſtratus quidam ſunt, qui tam monetæ cudendæ, quàm depoſitis, quæ ad incredibilem ſummam perueniunt, præeſſe ſolent. Nauale tam tutum, tam amplum, tam omni copiarum genere auctum habemus, ut mirum eſſet, ſi id multi Reges opulenti longo ſtudio comparare poſſent. . Sub baſilica ſunt carceres. ad baſi-licam prope templum est magis magnificum, quàm recte diſpoſitum, cuius frons columnarum multitudine, & pulchritudine ſatis ornata, authoritatem quandam foro ampliſſimo addere conſpicitur. Sed hæc aliàs. Antiquitus tria Carcerum genera habebantur, unum immodeſtorum, & petulantium, qui ibi detinebantur, ut ab incontinentia morum, ad uitæ frugem ducerentur; id nunc dementibus, & maniacis datur. Alterum erat eorum, qui ære alieno obnoxij erant. Tertium in quo trudebantur rei, perfidiq́; , & ſcelerati uiri, aut iam damnati, aut mox damnandi. hæc genera ſatis erant. nam hominum errata, aut ab immodeſtia, aut a con-tumacia, aut a peruerſitate oriuntur. Immodeſtiæ primum, contumaciæ alterum, peruerſitati tertium genus datur; amplius primum, arctius alterum, arctiſſimum tertium genus conſtituendum est. in omnibus altitudo, & craſſitudo murorum, depreſſio, & multitudo portarum, fornicum altitudo requiritur, ut undequaque abla-tafugiendi ſpe, miſeri puniantur. A ncus Martius in medio foro carcerem ædificauit, ad terrorem increſcentis audaciœ, cui Ser. Tullus cauam Latomijs ſyracuſanis ſimilem addidit, quœ Tulliana poſtea eſt dicta; a ſiniſtra uiginti pedum ſpatio deſcenſus erat, muri alti, & craſſi, locus obſcurus, borridus, & fætens. Erat etiam Ro-mæ apud theatrum Marcelli carcer plebis ab App. Claud. extructus, in quo ipſe ſe ipſum interfecit, dum in-terficiab alijs noluit. Nos quoque paſſim in vrbe diſperſos carceres babemus, Caſones uocant, in quos, quino-cte furantes aut cum armis; deprehenduntur conijci ſolent. ſed nos ad Curiam reuertamur. # Forum litigan-tium, curia ſenatorum, comitium erat in quo magiſtratus creabantur. unde dies ad creandos magiſtratus con-stituti comitiales uocabantur. Comitium primo erat ſine tecto,ſed poſtea tectum fuit anno eo, quo Annibal in Italiam uenit, a Cæſare demum reſtauratum. ibi ficus ruminalis ad radices Palatini conſpiciebatur. erat an tem comitium magna pars fori. Comitium in nostra ciuitate Magnum Conſilium uocatur, locus amplſſimus teſtudinatus, in quem Nobiles mille & quingenti & amplius ad creandos Magiſtratus feſtis diebus còueniunt. Curiam nos Cõſilium Rogatorum uocamus; rogati enim ad ſententiam ueniebant maiores nostri. Cœterum antiqui in œdes ſacras ad conſulendum coibant. ideo Iunonis monetœ œdis, & ſenatulus, & curia dicta est. Cu-ria quoque uocabatur locus,in quo ſacerdotes de ijs,quæ ad religionem pertinebant, tractare ſoliti erant, qualis uetus curia fuit. Cic. pro Milone. Curia templum ſanctitatis, amplitudinis mentis, conſilij publici, caput ur-bis, ara ſociorum, portus omnium gentium. & alibi. Cum curia uindex temeritatis, moderatrix officij. Sed alia curia ſenatorum erat, qualis Hoſtilia fuit, a Tullo Hostilio facta Pompei quoque curia ante eius theatrum collocata erat, in qua Caius Cœſ. a coniuratis trucidatus eſt. Sed nos ad Vitr. qui curiæ curam ba-bet maiorem, quàm cœterorum. Si curia quadrata erit, ideſt paribus quaqua uerſus lateribus, altitudo eius erit ſeſquialtera ad latus unum. Hœc proportio maxime a Vitr. commendatur. Sed comparando magis latitu-dinem ad longitudinem, quàm altitudinem ad longitudinem. Mibi autem uidetur altitudinem curiœ quadratœ a Vitr. poſitam, nimis eſſe profundam, & putei quaſi quandam ſpeciem ferre, quare ad oblongam uenio, in qua Vitruuius longitudinis, & latitudinis ſummam compoſitam in duas partes diuidit, & ex ijs unam dat altitu-dini. Sed quàm longa, & lata eſſe curia debeat, non prœſcribit, nam ſupra rationem habendam eſſe dixerat dignitati urbis, & municipij, unde nec nimis arcta,nec ampla nimis eſſe debebit, ſed ad multitudinem babitan-tium accomodata: & quoniam in curia diſputationes fiunt de rebus maximis, & ad Remp. pertinentibus, inſurguntq́ue Senatores ad loquendum, ideo curandum eſt, ut uox diſputantium undequaque ad aures perue-niat auditorum. igitur medij parietes prœcingendi ſunt coronis, aut e materia, aut ex tectorio opere factis, in quas elata uox emittatur ad audientium intellectum. nam ſi coronœ (quas nos coronices dicimus) buiuſmodi non impedierint uocem, ac remiſſerint deorſum, uox in aerem elata diſſipabitur, & non erit auribus intellecta.

50 60 10 20 30
De Theatro, eius ſalubri conſtitutione. # Cap. III.

CVm Forum: conſtitutum fuerit, tum Deorum immortalium diebus feſtis ludorum ſpecta-tionibus eligendus eſt locus theatro quàm ſaluberriums, ut in primo libro de ſalubritatibus in mœnium collocationibus eſt ſcriptum. per ludos enim cum coniugibus, & liberis perſe-dentes, delectationibus detinentur, & corpora propter uoluptatem immota, patentes ha-beant uenas, in quas inſidunt aurarum flatus, qui ſi a regionibus paluſtribus, aut alijs regionibus uitio- ſis aduenient, nocentes ſpiritus corporibus infundent. itaque ſi curioſius eligetur locus theatro, uita-buntur uitia. Etiamq́; prouidendum eſt ne impetus habeat a meridie. Sol enim cum implet eius ro-tunditatem, aer concluſus curuatura neque habens poteſtatem uagandi, uerſando conferueſcit, & can-dens adurit, excoquitq́, & imminuit e corporibus humores. ideo maxime uitandæ ſunt his rebus ui-tioſæ, regiones, & eligendæ ſalubres.

40

Quemadmodum forum, baſilicam, ærarium, carceres, curiamq́; , & alia complectebatur: Ita theatri con-ftitutio multa colligit, de quibus in præſenti, & in ſequentibus capitibus dicetur. Res omnis pulcberrimas, & obstruſas habet quæſtiones, & conſiderationes, quas animaduertere opus eſt. Negotijs ergo, humanisq́; actionibus cum ſit prouiſum in conſtitutione fori, ad Deos, Deorumq́; ludos conuertendu s eſt animus. Quare de ſpectaculis agendum; ex ijs quœdam pacis, & otij ſunt oblectamenta,quœdam ad actionum, armorumq́; ſtu- dia referuntur. In illis mentis, & ingenij uigor excitatur, in his uires corporis, animiq́; robur mouetur. Sed amborum una intentio, & finis unus eſſe debet, id est omnia ad ornamentum, & ſalutem patriœ, conferre, qua re maxime animaduertendum, ne in ludis, & ſpectaculis inhonestæres, & laſeiuœ, mollesq́; inducantur. In ijs ſpectaculis, quœ otium, pacatamq́; Remp. decent, poetæ, muſici, histriones introducuntur. in ijs uero, quœ bellum reſpiciunt, certamina, & contentiones fiunt, quæ robur, & agilitatem corporum prœferunt. Priori-bus theatrum datur, id eſt locus ad ſpectandum aptus. posterioribus circus, uel amphitheatrum. in circo agi-litas, quœ in curſu, & ſaltu ineſt, in amphitheatro robur, & uires exercentur in aggrediendis, & expugnandis feris. Omnia ſpectaculorum loca in hoc conueniunt, quod incurua, & quaſi cornuta ſunt, mediumq́; habent ſpatium, & circa gradus babent, ubi ſpectantes ſedent. forma uero differunt. Theatrum enim inſeneſcentis lunæ fpeciem habet. Circus in longum ducitur cornibus inuolutis, ut currentibus quadrigis commodus ſit. in circum ſæpe aqua ad naumachias ducebatur. Amphitheatrum tanquam ex duobus theatris frontibus und poſitis compoſitum erat. omnia hæc ex uſu ita constituebantur. De theatro uero dicamus, ex fine ipſum con-ſtitui, ea forma, quam ponit Vitr. ut igitur omittamus ea, quœ omni œdificio conueniunt, ideſt ſalubritas loci, fundamentorum ſoliditas, areaq́; , de quibus copioſe ſuperius eſt diſputatum, conſiderare debemus perſonxs, quæ ad ſpectacula ſe conferunt, & ſpectacula ipſa: , quæ fiunt. Si perſonas reſpicimus, inueniemus multitudi-nem nobilium, & plebis, quæ ſimul eunt, una manent, & forte ſimul diſcedunt, ideo aditus multi requiruntur, exitusq́; , & aſcenſus ſine impedimento, & ambulationes, tectaq́; adimbres euitandos. & quoniam diu, & longo tempore in ſpectatione ludorum morantur, neceſſaria eſt ſedendi commoditas, & alibi ut nobiles, & patritij, alibi ut uulgus & populus ſedeat. Nobiles inferiores ſedes occupabunt, populus altiores, nam fator, & turpis odor in altum euehitur. ne igtur nobiles offendãtur, inferius ſedere debent. Omnes tamen ita commo- de ſedebunt, ut audire, & ſpectare poßint. Actores, histrionesq́; loca habeant, in quibus ſe commode parent, & unde egrediantur; atque hæc ad perſonas pertinent. Quæ uero ad ſpectacula ſpectant ſunt hæc. primum uniuerſa loci ſpecies, nam in theatris poemata recitantur, muſici inducuntur: ideo neceſſe est eam formam theatro dare, ut audire poſſint poemata, & ſonos. Deinde neceſſe eſt uocis motus, & loci qualitatem conſidc-rare, & quæ ſit uocis aſcenſus ratio, & quomodo unà ad aures perueniat, unde de harmonia, uaſisq́; ſonum mittentibus eſt dicendum. Quæ omnia diligentiſſime abſoluit Vitr. De ſalubritate loci primo agit, rationemq́; rei reddit, nosq́; ad primum uolumen remittit, in quo ea diligenter eſt perſequutus, quæ ad locorum electionem pertinent, & hoc loco facilia ſunt. mox de fundamentis loquitur dicens.

50 60 10

Fvndamentorvm autem ſi in montibus fuerit, facilior erit ratio, ſed ſi neceſsitas coegerit in pla no, uel in paluſtri loco ea conſtitui, ſolidationes, ſubſtructionesq́; ita erunt faciendæ, quemadmodum de fundationibus ædium ſacrarum in tertio libro eſt ſcriptum.

20

Minor ſumptus, commoditas amplior, ſoliditas firmior erat, ubi theatrorum fundamenta in montibus iacienda erant. Mons enim gradationibus faciendis commodior, firmiſſimis tanquam humeris pondus ſuftine-bat, ita ut animaduertere nt antiqui in theatris constituendis ad loca eminentia, quœ uel montes eſſent, uel mon tibus ſimilia: ſed cum neceßitas cogebat in plano, uel palustri loco ea conſtitui, tum ſolidum erat quærendum, uel ſubstructiones, & ſolidationes faciendœ, quemadmodum ſupra dictum est. Recte antem dixit { Sineceſ-ſitas coegerit loco palustri} nam ſupra euitanda loca paluſtria eſſe monuit, niſi paludes eæſint, quales erant Altini, & Aquileiæ & quales Venetœ hodie ſunt.

Insvper. fundamenta lapideis, & marmoreis copijs gradationes ab ſubſtructione fieri debent.

Statim a fundamento gradationes faciendæ, aut marmoreæ, ſi adeſt copia; aut lapideæ, ſi ſumptui parcen- dum. Ecce poſt ſalubritatem loci, commoditatem quœrit Vitr. & magnificentiam operis, qualis non erat an-tiquitus, cum dicat Ouidius.

30

Primus ſollicitos feciſti Romule ludos, # Illic quas tulerant nemo roſa palatia frondes # Cum uidit uiduos rapta Sabina uiros. # Simpliciter poſitæ ſcena ſine arte fuit.

Tum neq; marmoreo pendebant uela Theatro, # In gradibus ſedit populus de ceſpite factis, & c. # Nec fuerant liquido pulpita rubra croco.

Solebant feſtis diebus rustici conuenire ſimul, & ſacra diuerſa, ludosq́; facere, qui mos uſque adeò placuit Athenienſibus, ut primi in ciuitaiem eum induxerint; Locumq́; ludorum theatrum nominauerunt. Romani poſtea ijſdem moribus delectati, theatra & ipſi in vrbe uoluere. Sed ab initio lignea, non lapidea, neque mar-morea conſtituere, & ad tempus. inde maiori ſumptu lignea, & ad tempus etiam fecere, quemadmodum Legitur de theatro M. Scauri ædilis ad menſem octuaginta millium hominum capaci. Tertiam epiſcenum habens, ter-centum, & ſexaginta columnis marmoreis ornatam, nam primi ordinis colunœ erant pedum 37, inferior autem ſcenæ pars marmorea. Media uitrea, ſumma inaurata erat. inter columnas ad tria millia ſigna ex metal-lo poſita erant. Theatrum huiuſmodi cœteris maius cum eſſet, nec facile eius imitari magnificentiam cum Curio non poſſet, cum funus patris, ludosq́; inſtituiſſet, induſtriœ ſe dedit. itaque duo theatra lignea axibus in-nixa conſtituit, ita ut ſpectante, & ſedente populo circumuolui poſſent, modoq́; bina theatra partita, modo in unum amphitheatrum cohærentia cernerentur. Resmira, periculoſæq́; plena aleæ, ingenioſa, & multis indiga ergatis, rotulisq́; , quibus facile conuolui poſſet. nos hic quomodo id ſieri poſſet dicemus. Semidiameter theatri in partes I8, a circumferentia partiatur, & in ſeptima centrum axis figatur, in quo theatrum ſubiectis ro-tulis, tanquam cilindris æneis circumuoluatur, eorum axibus ad axes theatrorum reſpondentibus. Axes utriuſque theatri in eadem linea constituantur. horum interualla duorum erunt ſemidiametrorum, & decima octaua ſemidiametri parte, uoluiq́; debent unus poſt alterum, quemadmodum ingenioſus Franciſcus Marco-linus recte conſiderauit. Poſt hæc Gn. Pompeius ad œternitatem reſpiciens theatrum lapideum fecit magnifice ornatum, unde celebre factum fuit. prœter id Lugduni Marcellus Octauiæ Auguſti ſororis filius theatrum octuaginta millium hominum capax ædificauit, & Cornelius Balbus aliud Augusti ſuaſu theatrum Romæ con ſtituit; multaq́; etiam in reliquis Italiæ urbibus tam lignea, quàm lapidea thea@ra ædificauerunt antiqui, quo-rum una ratio, & ſinis, diuerſa licet magnitudo. # Plinius libro trigeſimo ſexto ita inquit, Theatra duo ita fecit ampliſſima e ligno cardinum ſingulorum uerſatili ſuſpenſa libramento, in quibus utriſque antemeridiano ludorum ſpectaculo edito, inter ſe ſe auerſis, ne inuicem obſtreperent ſcenœ, & repente circumactis ut contra starent, postremo iam die deſcendentibus tabulis, & cornibus inter ſe coeuntibus, faciebat amphitehatrum, & gladiatorü ſpectacula edebat, ipſum magis autoratum populum Rominum circunferẽs. Quid enim miretur quiſque in hoc primum? inuentorem, an inuentum? artificem, an authorem? auſum aliquem hoc excogita-re, an ſuſcipere? parere, an iubere? ſuper omnia erit populi furor, ſedere auſi tam inſida, instabiliq́; ſede. En hic est ille terrarum uictor, & totius domitor orbis, qui gentes, & regna diriber, iura externis mittit, Deo-rum quœdam immortalium generi humano portio, in machina pendens, & in periculo ſuo plaudens. Quœ ui-litas animarum iſta, ant quœ quærela de Cannis? Quantum mali potuit accidere? Hauriri urbes terrœ hiati-bus, publicus mortalium dolor eſt. Ecce populus Romanus uniuerſus uelut duobus nauigijs impoſitus binis cardinibus ſuſtinetur, & ſe ipſum depugnantem ſpectat, peritur us momento aliquo luxatis machinis; & per hoc quœritur tribunitijs concionibus gratia, ut penſiles tribus faceret. Qualis hic in roſtris? quid non auſu- rus apud eos, quibus hoc perſuaſerit: vera nanque confitentibus populus Rominus funebri munere ad tumu-lum patris eius depugnauit uniuerſus. Variauit banc ſuam magnificentiam feſſis turbatisq́; cardinibus, & amphitheatri forma cuſtodita, nouiſſimo die duabus per medium ſcenis athletas edidit, raptisq́; e contrario repente pulpitis eodem die uictores e gladiatoribus ſuis produxit.

40 50 60 10

Praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendæ uidentur, neque altiores, quàm quanta præcinctionis itineris ſit latitudo, ſi enim excelſiores fuerint, repellent, & eijcient in ſuperiorem partem uocem, nec patientur in ſedibus ſummis, quæ ſunt ſupra præcinctiones, uerborum caſus certa ſignificatione ad aures peruenire. Etad ſummum ita eſt gubernandum, uti linea cum ad imum gradum, & ad ſummum extenta fuerit, omnia cacumina graduum, angulosq́; tangat, ita uox non impedietur.

20

Gradationes statim a fundamento faciendas eſſe præcepit. nunc de earum diſpoſitione loquitur. Gradus craſſitudinem habet, & retractionem in Theatris: parem iubet eſſe retractionem, & craßitudinem: quicquid autem circa ducitur, & curuaturam quandam habet, prœcinctionem appellat. ſic curuaturam portus Mau-foli in ſecundo uolumine Cap. 8. prœcinctionem uocauit, ſic paulo ante prœcingendos eſſe parietes curiœ co-ronis monuit. ſic hoc loco prœcinctiones graduum in curuitatem diſpoſitiones appellat. ſic inferius prœcinctio-ues tres ideſt plana, & retractiones in theatris, quœ circumambiant, appellauit. & certe neceſſarium erat, ut hic de graduum diſpoſitione ageret, antequam ad alia perueniret. Nam & ad uocem, & ad commodum eos referendos cum duceret, prius erant deſignandi. Quàm uero alta gradatio, idest graduum omnium prœ-cingentium altitudo, hic non dicit, niſi quod pro rata parte facienda eſt. nonnulli tam altam gradationem fe-cere, quanta erat area theatri: diſperdebatur enim uox in minori altitudine, & durius audiebatur in altiori- bus. Sed de altitudine theatrorum ex ſymmetrijs ſequentibus prœcepta colligemus. interim obſeruabimus, quod Vitr. dicit ut ſi linea a cacumine imi gradus ad cacumen ſummi tendatur, & tangat omnia cacumina graduum mediorum. ita enim in prœcinctionibus par erit craßitudo, ideſt altitudo graduum, & retractio, idest planum, & itineris latitudo, ut ait Vitru. ita etiam uox non impedita ab imo ad ſummum perueniet.

30

Aditvs complures, & ſpatioſos oportet diſponere, nec coniunctos ſuperiores inferioribus, ſed ex omnibus locis perpetuos, & directos ſine inuerſuris faciendos; uti cum populus dimittitur, de ſpectaculis ne comprimatur, ſed habeat ex omnibus locis exitus ſeparatos ſine impeditione.

Quæratio aditus est, eadem & exitus eſſe debet; ad perſonas autem dirigitur præſens regula. Aſcende-bat populus per tectos gradus, exibat ad itinera præcinctionum. Erant utrinque commodœ. ſcalœ, & apertœ, erant & aliœ tectœ, ſed non adeo commodœ. hæ iuuenibus curioſis, illœ ſenioribus, & quietis parabantur, ita ut ætati, & uoluntati cuiusq; prouiſum foret; ſequuntur aliæ regulœ ponendorum adituum, & collocandarum ſca- larum: modo Vitr. uult oſtendere ad quœ proſpicere debent, qui theatra conſtituunt. particulares autem diſpo-ſitiones inferius, cum de theatri aget conformatione, declarabit. modo aditus plures, & ſpatioſi diſponendi directi, & ſine flexu, ne in angulis confluens populus cum e ſpectaculis diſcedit, ſe comprimat. Exitus autem vomitoria uocat Macrobius, uidentur enim tanquam euomere copias, unde in ſedilia ſe fundunt.

40

Etiam diligenter eſt animaduertendum, ne ſit locus ſurdus, ſed ut in eo uox quàm clariſsime ua-gari poſsit. Hoc uero ita fieri poterit, ſi locus electus fuerit, ubi non impediatur reſonantia.

De locorum natura, quatenus ad uocem ſpectat, recipiendam, uel repellendam inferius loquetur. Cap. 8. Nunc occaſionem quœrit ut agat de uoce, & de eius motione. Quare inquit oportere non impediri reſonan-tiam loci qualitate. impedietur autem, ſi uox in eo poterit clarißime uagari, quomodo autem uagetur uox, docet, uocem diffiniens, & eius motus declarans.

50

Vox autem eſt ſpiritus fluens, & aeris ictu ſenſibilis auditui. Ea mouetur circulorum rotunda-tionibus infinitis, uti ſi in ſtantem aquam, lapide immiſſo naſcantur innumerabiles undarum circuli creſcentes a centro, & quàm latiſsime poſsint uagantes, niſi anguſtia loci interpel lauerit, aut aliqua offenſio, quæ non patitur deſignationes earum undarum ad exitus peruenire. Itaque cum interpel-lentur offenſionibus primæ redundantes inſequentium diſturbant deſignationes. Eadem ratione uox ita ad circinum efficit motiones.

Vox eſt ſonus ex ictu aeris proueniens, quatenus ab humanis organis diuerſis modis ſpiritus extra mitti-tur. Motus aeris ab eo ſpiritu icti in orbem fertur, perinde aquœ motus, in quam lapis proijcitur, plures enim eſficit circulos ab uno centro ductos, ſed diſcrimen eſt inter orbes eos, qui in aqua, & eos qui in aere fiunt. nam qui in aqua conſpiciuntur, circuli potius in plana aquœ ſuperſicie ſacti uocari debent, qui uero in aere fiunt, quoniam undequaque in orbem conuoluuntur, ſphæræ meritò dici poſſunt. Conueniunt tamen & qui in aqua, & qui in aere ſunt, quoniam ſi non impediuntur, ſecundus a priori proxime tertius a ſecundo, & quartus a tertio proficiſcuntur latioresq́; , & ampliores ſemper fiunt, donec ad certum finem perueniant icta enim pars aeris, uel aquœ ulteriorem ſemper impellit, ſed leuiori impulſione, ita ut tandem impulſus ille minus, & nihil ualeat. hinc eſt, quod Vitr. dicit.

60

Sed in aqua circuli æqua planitie in latitudine mouentur. Vox & in latitudinem progreditur, & altitudinem gradatim ſcandit. Igitur ut in aqua undarum deſignationibus, ita in uoce cum offenſio nulla primam interpellauerit, non diſturbat ſecundam, nec inſequentes, ſed omnes ſua reſonantia per-ueniunt ad imorum, & ſummorum aures.

Impidiuntur circulorum deſignationes in aqua, ne fiant perfectæ iniecto alio lapide extra circulos, ualidior enim ictus alias circulorum deſignationes facit, quœ priores diſrumpunt. ita impediuntur aeris icti orbes alieno impulſu.

10

Ergo ueteres Architecti naturę ueſtigia perſequuti, indagationibus uocis ſcandentes theatrorum perfecerunt gradationes. & quæſierunt per canonicam mathematicorum, & muſicam rationem, ut quæcunque uox eſſet in ſcena, clarior, & ſuauior ad ſpectatorum perueniret aures.

Cum uox in aere circumuoluatur, certe orbicularis forma theatro conueniet. nam ſi angulari forma thea-tra eſſent conſtituta, non œqualiter uox terminationes ſuas efficeret, alij enim ideſt uiciniores clarius uocem perciperent, alij tanquam remotiores impedirentur, & uocis deſignationes interminat æ in aere frangerentur. Architecti igitur, qui & muſici, & phyſici eſſe debent, ſi nomen Architecti conſequi uelint, animaduerten- tes ad uocis motiones, & ſpeculatione numerorum, & experientia ſonorum (ita enim mathematicorum ca-nonicam, & muſicam rationem intelligo ) theatrorum conformationes fecere, & ut locus magis reſonaret, prœter orbicularem theatrorum formam, pr œter gradationes uno funiculo, ut linea in cacuminibus, & an-gulis ab imo ad ſummam contactas, in ſummo quoq; contectas fecere porticus in theatrum apertas, retro pa-rietibus cir cundatas, ut uox in eas amplitudines, tanquam in cauernas ſubintrando undique reſonaret.

20

Vti in organa in æneis laminis, aut corneis dieſi ad chordarum ſonituum claritatem perſiciunt, ſic theatrorum per harmonicen ad augendam uocem, ratiocinationes ab antiquis ſunt conſtitutæ.

Quemadmodum ad chordarum rationem, & ad earum ſonum organa, quœ cannis, & tibijs conficiuntur, & alia inſtrumenta perficiuntur, ita harmonica ratione ad uocis claritatem, ut augumentum theatra ab anti-quis conſtituta fuere: œque ac ſi diceret, ut dieſis, quœ minima eſt audibilis, & in muſicam rationem apta uox principium organorum perficiendorum regulam illis dedit. Ita uocis naturam, & motionem ab Architectis comprehenſam illis theatrorum occaſionem faciendorum dediſſe, & theatra ad uocis rationem accommodaſ-ſe. hac occaſione de harmonia loquetur Vitr. Oſtendetq́; quid ſit, quid de ea ſenſerit Ariſtoxenus, quot ſint eius genera, quomodo partiantur, & qua ratione uocum diagraminata constituantur.

30
De Harmonia ſecundum Aristoxeni traditio-nem. # Cap. IIII.

HArmonia autem eſt muſica literatura obſcura, & difficilis, maxime quidem, quibus Grę cæ literæ non ſunt notæ, quam ſi uolumus explicare, neceſſe eſt etiam Græcis uerbis uti, quod nonnulla eorum latinas non habent appellationes. Itaque ut potero, quàm aper-tiſsime ex Ariſtoxeni ſcripturis interpretabor, & eius diagramma ſubſcribã, finitionesq́; fonituum deſignabo, uti qui diligentius attenderit, facilius perſpicere poſsit.

40

Ad muſicæ rationem ſpectat ſpeculari, uerſariq́; circa eos numeros, qui ad alios referuntur ſoni adiunctio-ne, quare in duas partes prœcipue muſicen diuidemus, quarum alteram in ratione iudicij totam ponemus, de qua parum loquitur Aristoxenus, tanquam de ea, quæ uim, & naturam, differentiam, & proprietatem pro-portionum, & concentuum conſiderat, & diſcrimem inter ea ponit, quæ ob eorum ſubtilitatem ſenſum latere ſolent. Alteram in exercitationem ſtatuimus tam uocum, quàm ſonorum dulci modulatione defatigatos mor-talium ſenſus demulcentem, & animos ſuauitate uerborum delinitos ad præclara uitæ studia exhortantem, quemadmodum in poetarum carminibus eſt uidere, quorum ratio non habetur in postremis muſicæ partibus. Muſica igitur ratio eſt, & exercitium natur æ harmonicæ. Naturam harmonicam uoco, quæ aptari ſimul po-teſt numerorum ſuauium coniunctione. Ratio abſque ſenſuum ratione operari, id est ratiocinari non potest. non enim iudicat de rebus non ante perceptis. Neceſſe est igitur utramque partem coniungere, ita ut ſtatim ſenſus, mox ratio ſuo fungatur munere. Vnderecte a Boetio dicitur pulchrum eſſe ratione, & uia cognoſcere quid ſit, & quid ferat illud, quod omnibus uiuentibus est commune. De ijs uulgus non dubitat, torquentur docti, delectantur periti. hinc ea muſica, quæ mentem, & aures oblectat, morali, & ſpeculatrici coniuncta officio uidetur eſſe. Vt igitur ſonorum communio ad aures pertineat, & orbes illi aeris ab ictu uocis deſignati, non impediti, ſuauiter uniantur, & ut mens ad conſiderationem cauſarum tantæ ſuauitatis uertatur, neceſſe est principium illud habere, a quo uox aptitudinem ſumit, ut regi poſſit, ita, ut ſub harmoniæ rationem cadat, & quo motionis genere feratur, & quaratione in perfectam ueniat compoſitionem, & ordinationem, quod uteſſiceretur, oportuit prius uocem diffinire, & eius motiones quales eſſent oſtendere, quod hactenus factum est, mox ad earum motionum diſcrimina effectusq́; ueniendum.

50 60

Vox enim mutationibus cũ flectitur, aliàs fit acuta, aliàs fit grauis, duobusq́; modis mouetur, e quibus unus habet effectus cõtinuatos, alter diſtantes. Continua uox neq; in finitionibus conſiſtit, neq; in loco ullo, efficitq́; terminationes non apparentes; interualla autem media patenria uti ſermone cum dici-mus. Sol, Lux, flos, Nox. Nunc enim nec unde incipit, nec ubi deſinit intelligitur, ſed neque ex acuta facta eſt grauis, nec ex graui acuta apparet auribus. Per diſtantiam autem e contrario, namque cum flectitur in mutatione uox, ſtatuit ſe in alicuius ſonitus ſinitionem, deinde in alterius, & id ultro citroq́; crebro faciendo incoſtans apparet ſenſibus, uti in cantionibus cum flectentes uocem uarietatem faci- mus modulationis. Itaque interuallis ea cum uerſatur, & unde initium fecit, & ubi deſijt apparet in ſonorum patentibus finitionibus. Mediana autem patentia interuallis θbſcurantur.

10

Propoſita uocis distinctio eo tendit, ut diſtinguatur uox illa, quæ apta eſt harmoniæ, ab ea, quæ inepta est, vox igitur duobus modis mouetur. primum, ut auribus uideatur, ut uere eſt continuata, & in nullam termi-nationem finita, hæc ab effectu continua nominatur, ſed ab uſu rationalis dicitur, eo enim uocis motu loqui, & ratiocinari ſolemus, nullo modo uocis tenorem alterando. Deinde mouetur uox, ita, ut diſtincta appareat, & ab uno altitudinis gradu in alterum uarijs, & determinatis finitionibus proficiſcens, quæ ab effectu diſtin-cta, ab uſu melodica nominatur, id eſt qua qui canunt, aut poemata recitant, uti ſolent, nam dum canimus, aut carmina proferimus, modo efferentes, modo deprimentes uocem, & diſtincte finientes, reſumentes ſenſui occaſionem damus, ut diſcrimina inter uoces conſtituat. Licet Boetio placeat in recitandis poematibus me- dia quadam uoce inter continuam, & diſtinctam nos uti ſolere, ſed parum refert, modo continuam a diſtincta ſeparemus. Continua igitur uox, & unius tenoris a muſicæ cõſideratione aliena eſt, nam ubi graue, & acutum non eſt, ibi concentus eſſe non potest. Diſtincta uero apta eſt melodiæ, at non ſtatim, ſed tunc primnm cum ad certum locum peruenerit, quemadmodum corporibus aduenit, quæ non prius apta ſunt ſub aliquam pon-deris rationem cadere, quàm ad certam peruenerint magnitudinem, nec ſub opticen uenire poſſunt, niſi id habeant, quod finis eſt inuiſibilis, & principium uiſibilis rationis. non enim fert natura minim is rerum diffe-rentias ſenſibus humanis ſubijci. Sonus igitur distinctus, & ad certam, & ſenſibilem terminationem relatus harmoniæ principium dicitur, quemadmodum unitas numeri principium eſt, & punctum lineæ, & inſtans tem-poris. Cæterum natura uocem cuiuſque ita circumſcripſit, ut prima eius ſedes, tanquam gradus grauior, & depreßior ſit, quam in aliquo reperiatur. Sed quoniam ſi uno ſemper tenore firmata uox, multas haberet diſtin-ctas diffinitiones nulla fieret harmonia, ideo uoces mutari, & aſcendere oportet, ut grauior & depreßior acu- tiori, & altiori concinens proportione reſpondeat. Iter igitur aſcenſus, immo & ipſe idem aſcenſus, ſpatium, diſtinctio, & interuallum nominatur. Sed comparatio ratione terminorum diuerſa eſt, ideo ſit, ut cum ſpatium metimur, quando uox ab imo ad altum effertur, uocem dicimus intendi, acutiorem elatioremq́; fieri, cum uero contra a ſummo ad imum fertur, remitti, grauiorem, depreſſioremq́; fieri, & quemadmodum ab imo natu-ra uocis principium in ſingulis hominibus collocauit, ita aſcendendo quaſi per gradus, neceſſe eſt ſummum ter-minum inuenire, ad quem natura ſua cum uox apte peruenerit, optima cum prima reddatur concentus conue-nientia, & inter ca ſpatia, & interualla reliqua omnes conſonantiæ collocentur, ita ut ſi ultra ſummum ter-minũ progrediatur iterum ad caſdem conſonantias repetendas perueniat, perinde ac ſi ad denarium cum per-uenerimus, iterum ad eoſdem numeros, qui denario incluſi erant, ueniremus. Sed quoniam ab imo ad ſum-mum uox non effertur ſine medijs, ideo dumiter aſcenſionis facit, plures uocis gradus intermedios tangat opor- tet, qui iustis ſpatijs, & interuallis mutuam quandam habeant inter ſe comparationem. Ordinatio igitur aſcenſionis uocis a Græcis ſyſtema, a nostris ſcala nominatur: & quoniam ad manus, digitorumq́; diuiſiones eos terminos, dum principia docent, reducere ſolent. ideo & Manum eam uocant, aut quia ad manus tanquam enchiridion haberi debet, Græci ordinatam compoſitionem, nostri commodam, & aptam aſcenſionem innuunt, quam lincis, & ſpatijs in exercendo declarant, unde adagium de eo, qui nihili penſi eſt dicitur eum neque li-nea, neque ſpatio contineri. Scala igitur eſt constitutio linearum, & interuallorum directæ deſcriptorum, in quibus cuiuſque melodiæ notulæ deſcribantur. Linearum & interuallorum uſus est, ut diſtincte uocis ſpatia dũ ſcandit, & deſcendit, cognoſcamus. Notæ autem dicuntur, quia ſunt tanquam ſigna emittendæ uocis. Ha-. ctenus igitur habemus qualis, & quanta ea uox eſſe debet, quæ habet ad harmoniam aptitudinem. Et Vitr. multa omittens, quæ ab Ariſtoxeno interim dicuntur, modulationum genera diſtinguit hoc modo.

20 30 40
50

Genera uero modulationum ſunt tria. Primum, quod Græci nominant harmoniam, ſecundum chroma, tertium diatonum. Eſt autem harmoniæ modulatio ab arte concepta, & ea re cantio eius maxime grauem, & egregiam habet authoritatem. Chroma ſubtili ſolertia, ac crebritate modulorum ſuauiorem habet delectationem. Diatoni uero, quod naturalis eſt, facilior in interuallorum diſtantia.

Simihi integrum eſſet de muſica pertractare, alia uia, ordinationeq́; mihi utendum eſſe proponerem. Sed quia Vitr. exponimus, Vitruuium ſequamur. Genera modulationum distinguit. Genus autem eſt compoſitio, uel diſtributio interuallorum in ſcala, & in ordinatione, quæ diuerſas ideas, & ſpecies harmoniæ refert. De ijs ſigillatim dicemus inferius, ea explicantes. quæ multis difficilia, & obſcura uidentur. Modulationis igitur tria ſunt genera. Chromaticum, diatonicum, & harmonicum. horum nominationes ſumuntur a longinquitate, uel proximitate interuallorum in ſcalis, & ordinationibus. Harmonicum enim eſt, quod in ſua conſtjtutione, atque aſcenſione abundat proximis, & minimis interuallis, ita dictum quaſi adaptatum, & conſertum. Diato-nicum uero appellatur, quoniam plurimum eſt in ſpatijs, quæ tono distant, quaſi per tonos progrediens. Chro-maticum uero ita dicitur, quaſi coloratum, chroma enim color eſt. & quoniam genus hoc coloris modo mu-tatur a prima intentione, ideo color nominatur, & hemitonijs abundat. Ex ijs tribus generibus. naturæma-gis proximum eſt diatonicum, ſua enim ſponte cuique inter canendum natura ſuccedit. Artificioſum magis eſt chromaticum quàm diatonicum, a peritis tantum exercetur, ideo antiquitus maior pars muſicorum in eo ge-nere laborabat, quod mulcere animos, & in effectus uarios traducere instituebant. Efficacius uero eſt Har-monicum, & præſtantius & excellentius in muſica ſingulare opus, ideo a nonnullis uel neglectum, uel non ad-ſcitum inter melorum genera, tanquam id, quod difficillime in uſum ueniat. Seuerum, firmum, & constans est diatonicum, mores, & habitus uiriles ostendens. Molle, & querulum chromaticum. authoritate plenum harmonicum. cum igitur modulationem quandam mens ſit ordinare, quàm primum ad genus, reſpiciendum eſt, ſecundum quod modulari intendimus. ita enim uoces, aut organa moderabimur, nam flexibilibus, & que-rulis moribus chromaticum dabimus; magnis, & heroicis diatonicum. alijs alio utemur uel ſimplici, uel per-mixto genere. permiſcentur enim genera, & unumquodque multis modis partiri, ac ordinari poteſt unde ſin-gulares cuiuſque generis partitiones, quoſdam quaſi aſpectus rerum præferunt, molles, temperatos, graues, mutabiles, conſtantes, medios, quatenus fertrerum natura. Vnum quodque igitur genus. plures ideas habere ſolet, quibus diuerſas rerum facies ostendat, in qua re pulcherrimus quiſque harmoniæ effectus ponitur, & collocatur. quod ut conſider atione dignum est, ita noſtris diebus a paucis conſideratur, & multi putant ſolo diatonico genere omnium rerum naturas exprimi poſſe. obstinati, & durirationem fugiunt, aut quia, quod didicere, amittere putant, aut quia fieri non poſſe credunt, ut tot regulæ obſeruentur, aut quia re uera igno- rantes cum ſint, contemnunt ea, quæ neſciunt. Vellem ut hic locus requireret colorum, & formarum cu-iuſque generis tractationem, nam certa experientia efficere ſperarem, ut auresiudicium darent eorum, quæ multis, & certis argumentis ita eſſe ostenderem, & comprobarem, ſed nos alia uocant, modo Vitruuium, quæ diximus approbantem, audiamus.

60 10 20

In his tribus generibus diſsimiles ſunt tetrachordorum diſpoſitiones, quod harmonia tetrachordo-rum & tonos, & dieſes habet binas. Dieſis autem eſt toni pars quarta, ita in hemitonio duæ dieſes ſunt collocatæ. Chromati duo hemitonia in ordine ſunt compoſita, tertium trium hemitoniorum eſt interuallum. Diatoni duo ſunt continuati toni, tertium hemitonium finit tetracordi magnitudi-nem. Ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis, & hemitonio ſunt peræquata.

30
HARMONICVM. dieſisdieſisditonus.
CHROMATICVM. bemiton.bemiton.trihemit.
DIATONICVM. hemiton.tonustonus.
40

Vt ea intelligantur, quæ a Vitr. dicuntur, exponam quid ſit tetrachordum, quid interuallum, quid tonus, quid denique ſit unusquiſque terminorum, qui a Vitru. ponuntur. Ex ordinatis igitur uocum aſcenſionibus, quæ (ut dixi) ſystemata dicuntur a Græcis, ſcalæ a noſtris, perfecta, & abſoluta illa eſt, quæ inter imum, & ſummum gradum eum concentum, quem ſymphoniam Græci, conſonantiam latini appellant, continet, qui reli-quos omnes concentus & ſymphonias amplectitur. Ordinariautem huiuſmodi gradus ad perfectam conſo- nantiam non poſſunt, niſi quatuordecim numero ſint interualla, inter quindecim uocis gradus collocata. Gra-dum intelligo uocis locum ſiue depreſſus, ſiue altior ſit. Cæterum quia a initio ſtatim non undequaque perfe-ctæ, & abſolutæ artes fuere, ſed artes, & ſcientiæ additamento, & tempore creuerunt, ideo non ſtatim ab ini-tio integra illa, & abſoluta uocum ordinatio inuenta est, ſed poſtea omnes gradus additione prioribus facta conformati, & coaptati ſunt, unde in formandis muſicis organis, & experiundis conſonantijs neruis, & fidi-bus in abaco diſtentis utebantur, interim unica, interim pluribus chordis tentantes, quod animo concepiſſent, ſonitibus exprimere. Cum unica chorda, neruoq́; experirentur quod uoluiſſent, monochordum inſtrumentum ab unica, & ſola chorda nominauere. Sed cum uellent pluribus fidibus exerceri, ab earum numero inſtrumen-ta uocabaut. Ideo tetrachordum ex quatuor, pentachordum ex quinque, & ita alia uſque ad pentedecachor-dum ex quindecim neruis, & chordis appellauere. nerui autem, & chordæ illæ gradus, & uocis aſcenſiones ſi- gnificabant, in quo enim conſtiterat uox, gradus dicebatur, diſcrimen uero inter du is uoces, interuallum, & ſpatium uocabant. & boc loco non caret reprehenſione Aristoxenus, qui grauitatem, & acumen uocis in qualitate, & non in quantitate ponit. Ex ijs, quæ dicta ſunt habemus alias ordinationes, & ſcalas maiores eſ-ſe, alias minores, maiores ſunt, quæ plures, minores, quæ pauciores habẽt gradus, unde maxima illa erit apud antiquos, quæ quindecim gradus habebit. Dico ſecundum antiquos, nam recentiores alios inſuper addidere, nihil enim prohibet, quin ratione ducti ulterius progrediamur, præſertim in muſicis organis conficiendis, quo-rum ſonitus acutiores humana uoce, altius conſcendere poſſunt. hum ana enim uox ultra quindecim gradus raro ſcandit, quin inepta, & obſtrepens audiatur. Cæterum & ſi uelimus recte conſiderare, licet ultra de-narium numerum progredi poſſimus, certe cum ad denarium deuentum est in numeris ad perfectam ſummam nos deueniſſe cognoſcimus, & eadem repetere cogimur, ſi ſupra ire uelimus. ita cum in quint odecimo gradu conſtiterimus, abſolutam ordinationem concentuum cognoſcemus, ultra quam ſi progredi uelimus, eaſdem rationes innouabimus, quæ prius obuiam nobis uenere. His poſitis, & conſtitutis, iam ſcimus quid tetrachor-dum, quid interuallum, quid ordinatio ſit. Nunc ad alias uoces exponendas accedendum, quæ ſunt dieſis, tonus, hemitonium, trihemitonium, ditonus, quæ ſunt interuallorum nomina. Tonus igitur eſt conſonantiæ prin-cipium, idest primus terminus, tanquam fundamentum concẽtus, & ſymphoniæ ſeſquioctaua proportione con-ſtans. Concentus, & ſymphonia est grauium, & acutorum ſonorum permixtio temperata ad aures cum incun-ditate pertinens. Seſquioctauaratio eſt, cum quod plus eſt, continet quod minus est, ſemel, & octauam eius partem, quemadmodum nouennarius numerus octonarium ſemel continet, & amplius unitatem, quæ octo-narij octaua pars eſt. Qui igitur ſonitus, uocesq́; comparare, & ratione temperare uoluerit, fpatia comparare, & ratione temperare studeat. quiſpatia temperare uult adnumeros confugiat, & ad numerorum rationes, & comparationes. nam eadem ratio, quæ cadit inter ſpatium, & ſpatium, cadit etiam inter ſonum, & ſonum. Quare ubi ſpatium ſeſquioctaua proportione temperatum fuerit, ſonus quoque eandem habebit comparatio-nem. Accipio in exemplum, neruum unicum longum palmos nouem in abaco diftentum, ſitq́; ille a, b, & in ſingulis palmis ſingulas notas appono. I, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, tango illum, ſonitum dabit: in codem neruo tonum collocare uolo, pono fulcrum ſub nota prim palmi, a qua nota ad ſinem erunt octo palmi. dico ſi tetigero partem nerui a prima nota ad ultimam contentam, neruum illum mibi ſonum daturum, qui a priori tono diſtabit: ea igitur proportio, quæ cadit inter chordæ ſpatia, ea inquam cadit inter ſonos, qui a chor-dæictu perueniunt. quoniam igitur chorda integra ad partem I. uſque ad ultimam reſpondet in ſeſquioctaua comparatione, ideo & ſonus qui a chorda integra icta prouenit, ſono, qui a prima nota ad ultimam efficitur, ſeſquioctaua ratione comparatur. & quoniam tonus in ratione ſeſquioctaua ponitur, ideo illi ſonitus tono in-uicem distabunt. Cum uero unus & idem uocis, & ſoni tenor fit, absq́; aſcenſu & deſcenſu, vniſonum dici-mus. Vniſonum enim non eſt ſpatium aliquod, uel interuallum, ſed interuallorum, & ſpatiorum fundamentum. Vnde notulæ omnes, quæ in eadem linea, uel in eodem ſpatio collocantur, uniſonum oſtendunt, quemadmodum ut ut, re re, mi mi, fa fa, ſol ſol, la la, & huiuſmodi. Sed tonus eſt uocis interuallum. ab una linea ad ſeqüens ſpatium, aut ab uno ſpatio ad ſequentem lineam, quemadmodum ab ut, ad re, uel a re, ad ut, & hoc quo que loco reprehenditur Aristoxenus, qui numeris non utitur in notandis uocibus, ut rationes, & proportiones col-ligat, ſed in medio earum differentias ponit ita, ut ſpeculationem non in uocibus, ſed in eo, in quo differunt uoces, collocet. res quidem inconſiderata, dum putat earum uocum diſcrimina ſcire, quorum nec quantitatem, nec menſuram ullam habet, omne iudicium auribus tribuens. Deinde partitur tonum duas in partes æquales, quas hemitonia uocat, uideturq́ue ignoraſſe nullam comparationem ſuprapartientem in duas poſſe æ qualiter diuidi, & propterea tonum, quia huiuſmodi comparatione conſtat, non poſſe pariter partiri. ſed nos ſequamur peritiores. Tonus igitur cum in duas æquas partes ſecari non poſſit, in duas ſecabitur inæquales, quarum al-tera hemitonium minus, item & dieſis, altera hemitonium maius, & apotome nominatur. Hemitonium minus est ea toni pars, qua ſeſquitertia comparatio duobus tonis maior eſt, duo toni autem ſunt duæ ſeſquio-ctauæ. Exemplum ſit huiuſmodi. in monochordo neruum quàm longum eſt, in quatuor ſpatia diuidito, & ſuis notis quælibet, ſpatia ſignato, I, 2, 3, 4, ſub prima fulcrum collocato, dico neruum illum integrum, cum parte illa ſub qua fulcrum erit poſitum ſeſquitertium ſonum editurum, nam ita ſpatium ſeſquitertia com-paratione constat. Siigitur duos continuos tonos in neruo poſueris, quemadmodum ſupra dictum eſt, ſeſquio-ctaua proportione constantes, & ſubijcies fulcrum, ubi ſecundi toni terminus eſt, dico ſpatium interceptum inter priorem fulcrum, in quo erat ſeſquitertia proportio, & notam ſub fulcro, quod ſecundi toni terminus erat, eße ſpatium hemitonij minoris, ideſt illud amplius, quo duos continuatos tonos ſeſquitertia comparatio excedit, cuiuſmodi est fpatium inter mi, & fa; hemitonium uero maius, ſeu apotome, eſt reliquum tertij toni ab ſeſqui-tertia, nam continuatis in eodem neruo tribus tonis ſpatium interceptum inter notam ſeſquitertiæ, & finem tertijtoni, & ſpatium hemitonij maioris. Quo ſit ut hemitonij uocabulum, non ſignificet dimidiatum tonum omnino, quemadmodum nec ſemiuocalis nomen dimidium uocalis innuat, ſed dimidium utrumque quaſi inter extrema collocatum ſignificat, quemadmodum in ſuperiori uolumine ſemimetopia, & ſemitriglyphos appel-lauimus. præterea licet tonus, & hemitonium concentum non faciant, ſunt tamen in conſideratione habendi, ium quia concentum interualla diſtinguunt, nam per eos tanquam gradibus ad conſonantias ferimur, tum quia ijs ſolidæ conſonantiæ tanquam uinculis colligantur, & utriſque ius datur affectuum mouendorum. Numeri ucro unius toni ſunt 8, & 9. duorum 81, 72, 64, qui fiunt, ſi duas octo in ſe, item nouem in ſe, & octo in nouem. numeri uero trium tonorum ſunt 729, 648, 512. ducendo 81, 72, 64, per nouem, & 643 per octo, & ita toni cum numeris continenter efficiuntur, in quibus maioris ad minus comparatio ſemper est ſeſquioctaua. Ditonus autem eſt ſpatium a linea ad lineam ſpatio unico interiecto, modo hemitonium non inter iaceat. oblect. it quidem ſed non eſt cbſoluta conſonantia, & a noſtris tertia maior nominatur, quemadmodum eſt ab ut, ad mi, ſcandendo, uel a mi, ad ut, deſcendendo. Trihemitonium, quod est ſeſquitonum, uocant, est ſpatium toni, & hemitonij minoris, quemadmodum ab re, ad fa, aſcendendo; & a fa, ad re, ſi deſcendas. ad au-res etiam cum ſuauitate peruenit, ſed nondum concentum facit: a noſtris tertia minor appellatur, eſtq́; ſpatiũ a linea ad lineam hemitonio intercepto. Conueniunt omnia ſupra dicta interualla, quia muſicæ deſeruiunt. Tonus, & hemitonium tetrachordorum coniunctionibus tanquam fundamenta ſubſternuntur. Trithemito-nium, & ditonus, quia delectant, & quoniam in generum diuiſiones incidunt. Delectant etiam alij ſoni, qui tamen conſonantias abſolutas minime reddunt. constat enim proportione ſuprapartiente, cuiuſmodi ſunt & iam dicti trihemitonium, & ditonus. item & quæ ſexta maior a noſtris dicitur, hemitonio, & diapente con-stans, id eſt additione hemitonij ad ſeſquialteram, quæ ſit cum a quaque linea ad tertium ſpatium aſcendimus, continens duo hemitonia uel dieſes, & tres tonos, quemadmodum ab mi, ad fa, ſi per ſextam modulentur. Eſt etiam iucundus tonus cum diapente, a quaque linea ad tertium ſpatium progrediens, unico hemitonio in-tercepto, tonis quatuor incidentibus, quemadmodum ab ut, ad la, per ſextam modulari, quam ſextam maio-rem uocant. Oblectat etiam ſeptima minor duabus dieſibus, & quatuor tonis comprehenſa, quemadmodum ab ut, ad mi, ab uno ſpatio ad quartum, uel ab una linea ad quartam progrediens. Sunt & alia interualla. exercentibus nota, qualia ſunt nona, decima, undecima, & duodecima a nostris dicta, quorum incunditas exercitio potius, quàm regulis cognoſcitur. Sed hæc ſatis ad intellectnm eorum, quæ a Vitruuio dicuntur. in- quit enim Vitru.

50 60 10 20 30 40 50 60 10 20
EXEMPLVM MONOCHORDI. VniſonumTonusSemitoniumDitonusSemiditonusTuo no
30 40

{In tribus generibus diſſimiles eſſe tetrachordorum diſpoſitones} ratio eſt quoniam diuerſis rerum qualitati-tibus corum temperamenta applicantur, & ideas referunt diuerſas uel magnarum, uel mediocrium, uel infir-marum rerum. In ſingulis tetrachordis quatuor ſonitus, aut gradus uocis continentur, tribus autem inter-uallis ſingula conſtant, & inter imum, & ſummum gradum ſeſquitertia proportio, & comparatio habetur, & in omnibus eſt eadem ratio extremorum, ſed interualla media dißimilibus diſpoſitionibus conſtituuntur in ſingulis. Nam harmonicum tetracbordum a dimidia dieſi, ad dimidiam ſcandit, inde ad ditonum, quæ ſimul poſita duos tonos, & hemitonium minus, uel dieſim unam continent. in quibus ſeſquitertia proportio habetur. Sed chromaticum primum interuallum hemitonij vel dieſeos, ſecundum bemitonij uel apotomes, tertium trihe- mitonij, quæ omniatonos duos, & dieſim unam referunt, quemadmodum, ſpatia harmonici generis referebat. Similiter diatonicum primo interuallo tonum, ſecundo item tonum, tertio dieſim continet, & ipſum quoque duo-bus tonis, & dieſi ordinatur. Atque hoc illud eſt, quod Vitr. dicit. {Ita in tribus generibus tetrachorda cx duobus tonis, & hemitonio ſunt peræquata} extremis enim conueniunt, ſed medijs differunt. Armonicum genus, quod Vitr. harmoniam uocat, ex parte graui, & ima, ad acuta, & elatum ſcandit in ſui tetrachordi diſpoſitione a dimidia dieſi. in qua ponitur primum interuallum, ad aliam dimidiam, in qua ſecundum eſt inter-uallum, inde ad ditonum, in qua tertium eſt interuallum. Intelligebat Ariſto xenum dimidium uerum, ſed ita non eſt (ut dixi) claudit ergo tetrachordum huiuſmodi concentum illum, quem diateſſaron Græci, noſtri quar-tam uocænt. Ordinatio igitur, & ſcala harmonici tetrachordi conſtituta, uoce ima, & graui ſcandit a pro-portione ſeſquiquadrageſima quinta, ad ſeſquiuigeſimam tertiam, & inde ad ſeſquiquartam terminatur, deſcen ditq́ per eoſdem gradus, primum tetrachordum complectens, & iſte p rogreſſus eſt a dieſi ad dieſim, & ad ditonum in ſuis interuallis, & hoc loco dieſis eſt dimidium minoris hemitonij proueniens a diuiſione differentiæ extremorum ſuæ habitudinis, ita ut maior pars acutiorem, minor grauiorem teneat. Dieſis Græce quoque tetartemoria dicitur, ideo Vitr. dieſim quartam toni partem dixit, & in hemitonio duas dieſes eſſe affirmat. exemplum dieſeos, & hemitonij minoris eſt hoc. tredecim eſt habitudo extremorum hemitonij minoris, nam hemitonium minus his numeris constat 256, 243, quorum differentia ſunt tredecim, qui numerus in duas ſecatur partes, quarum alter a miior eſt ſeptenario concluſa, altera minor ſenario collecta, maior ad acutio-rem, minor ad grauiorem partem collocatur. Ecceigitur quam breuia ſunt interualla harmonici tetrachordi, quæ uix poſſunt ratione moderari, ne dum ſenſibus comprehendi, ideo alius color, & forma huius generis non habetur. Sed cur dieſis accipitur pro hemitonio minori, & non pro hemitonio maiori? An quia tetrachordi commenſus est diateſſaron conſonantia, quæ duobus conſtat tonis, & hemitonio minori. Tetrachordum chro-maticum temperatur interuallis, quæ dieſin, apotomen, & ſeſquitonum, uel trihemitonium continent. habet enim latiorainterualla, quàm harmonia, & ideo diuerſis coloribus deſignari poteſt. in primo, qui molliori chromatico datur, ſcandimus a ſeſquiuigeſima ſeptima per ſeſquiquartam decimam ad ſeſquiquintam pro-portionem, & contrario modo deſcendimus, ita tamen ut extremi tetrachordi gradus ſeſquitertiam, hoc est diateſſaron reddant, imo nec aliam queunt reddere, dum per ea interualla progredimur. Molle autem uoca-tur, quoniam mutabile querulum, & affectibus plenum eſt. in ſecundo colore dicti generis acutior tempera-tura eſt ea, quæ a ſeſquiuigeſimaprima per ſeſquiundecimam ad ſeſquiſextam progreditur, & hoc quoque loco ſecundo huiuſmodi colore, qui ſintoni chromatici eſt proprius, diateſſaron quoque colligitur. Vocatur autem color is ſintonus ſi ad mollem comparatur, minus enim mutabilis, minus querulus, minus eſt affectibus. aptus. & hoc quoque loco eſt, quod cõſideremus quanti refert ordinationes, & ſcalas aptare rerum qualitatibus, & naturis conuenientes. Sequitur diatonici generis tetrachordum, hoc quia maioribus constat interuallis, multis modis collocari poteſt. Qnque igitur eius generis colores habentur. mollis, intentior, temperatus, ſintonus, diatonus, in primo, qui mollior, & remiſſior eſt agrauiori parte a ſeſquiſeptima per ſeſquinonam ad ſeſquiui-geſimam ſcandit. Vocaturq; mollis, quoniam inter buius generis colores cæteris temperatiorem habitum re-fert. In ſecundo uero colore, qui intenſior eſt a ſeſquiuigeſima ſeptima per ſeſquiſeptimam ad ſeſquioctauam tranſit. uocaturq́; mollis intentus; quoniam medium est inter mollem, & eum, de quo mox dicemus. Tertius color eſt cum uox a parte grauiori primigradus ad ſecundum ſcandit, ſeſquiundecima comparatione, inde ad tertium effertur ſeſquidecima, & tandem quarto loco ſeſquin ona conſiſtit, diateſſaron perſiciens. Quis

50 60 10 20
30
Harmoni cum 92 1 {1/4} 1 {1/23} 1 {1/45} 69 15 8 216 345 360 368
chrona molle 70 1 {I/15} 1 {r/14} 1 {I/27} 42 18 10 210 252 270 280
Chromat non languid. 22 1 {r/6} 1 {I/11} 1 {I/21} II 7 4 66 77 84 88
Diatonic nolle 21 1 {r/7} 1 {I/9} 1 {r/20} 9 8 4 63 72 80 84
40
Molle inten tum 56 1 {I/8} 1 {I/7} 1 {I/27} 21 27 8 168 189 216 224
Aquale 3 1 {I/9} 1 {I/10} 1 {I/11} 1 1 1 9 10 11 12
Sintonu 24 1 {I/9} 1 {I/8} 1 {I/15} 8 10 6 72 80 90 96
Diatonihem 64 {I/8} 1 {r/8} 24 27 13 192 216 243 286
50

uero eſt, quinon uideat, quam temperato greſſu, quàm moderata aſcenſione figura huius generis aptetur, tri-bus continuatis proportionibus, id eſt ſeſquiundecima, ſeſquidecima, & ſeſquinona progrediens, ideo tempe- ratum, & equale diatonicum nominatur. Quartus color hoc genus deſignat, incipiens a ſeſquidecima quinta, inde ſeſquioctauam colorando, in ſeſquinonã terminatur. is color eſt conſtans, & firmus, maſculum habitum, & uirilem format, & ideo ſintonus nominatur. Quintus demum quia tonis abundat, diatonus nominatur duobus tonis, & dieſi tetrachordum ſuum conficiens. & hoc robuſtius, & firmius cæteris habetur. Hactenus cuiusq́; generis colores collegimus iuxta componentium intentione, & in omni colore tetrachordi forma dia-teſſaron concentum amplectitur, id est quartam duobus tonis, & dieſi constantẽ, & hoc illud est, quod Vitru uius dixit. Ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis, & hemitonio ſunt peræquata.

60

SED ipſa cum ſeparatim uniuſcuiuſque generis ſinibus conſiderantur, diſsimilem habent interual-lorum deſignationem.

Summa tetrachordorum in ſingulis generibus peræquatur. omnia enim tetrachorda cuiuſque generis dia- teſſaron concludunt, ſed ſeorſum conſiderata, id eſt ſecundum cuiuſque generis proprios colores, & fines in-teruallornm diſſimilem habent deſignationem, alijs enim interuallis chromaticum, alijs diatonicum, alijs har-monia ad diateſſaron ſcandit, & colores quoque diuerſi, diuerſitate interuallorum tetrachorda deſignant. Quare cum hoc ita ſit concludit Vitruuius.

10

Igitvr interualla tonorum, & hemitoniorum, & tetrachordorum in uoce diuiſit natura, finiuitq́; terminationes eorum menſuris, interuallorum quantitate, modisq́; certis diſtantibus conſtituit qua-litates; quibus etiam artiſices, qui organa fabricant, ex natura conſtitutis utendo comparant ad con-centus conuenientes eorum perfectiones.

Ars naturam obſeruando concentus inuenit: natura enim interualla tonorum, & hemitoniorum & tetra- chordorum diuiſit, finiuitq́; terminationes eorum menſuris, non quia natura ipſaſciat diuidere, & ſinire, ſed quia natura comparatum eſt, ut non prius tonus, aut hemitonium, aut aliud interuallum reſpondeat, quàm ad certum gradum peruenerit uox humana, a qua artifices accepere organorum ſuorum temperamenta, dedit igitur natura uim toni, & hemitonij, & alterius interualli conſtituendi, ſed ars inuenit qua proportione ſin-gula constent. Natura ſecundum affectus ſponte homines, uocesq́; monet, ſed ars ratione, & uia collegit quantitatem, & qualitatem ſonituum, & generum permixtionem, colorumq́; & figurarum diuiſionem, idea-rum inuentionem, formarum applicationem, ac primum de ſonituum numero muſici diſſeruere. Vnde Vi-tru. dicit,

20

Sonitvs, qui Græce phtongi dicuntur, in unoquoque genere ſunt decem, & octo, e quibus octo ſunt in tribus generibus perpetui, & ſtantes, reliqui decem cum communiter modulantur, ſunt uagantes.

30

Certum eſt conſtitutionem, ordinationemq́; muſicam ſonitibus conſtare. Sonitus eſt caſus, aut qualitas indi-uidu a uocis, cuius quantitas, aut magnitudo certa est, & præfinita, & principium modulationis, in quod tan quam elementum concentus omnis diſſoluitur, ex ſonitibus extremi alij ſunt, alij uero medij in ordinationi-bus, & ſcalis; extremorum quidam grauiſſimi ſunt, ſub quibus nullus eſt ſonus; alij acutiſſimi ſupra quos non eſt aſcenſus in perfectis ordinationibus. medij & graues & acuti inxta comparationes diuerſas eſſe ſolent; graues, ſi altioribus, acuti ſi grauioribus comparentur, quemadmodum inter naturæ elementa grauißima eſt terra, leuiſſimus ignis, aqua & aer graues, & leues, nam aqua terræ collata leuis, aeri comparata grauis di-citur, item & aer igni grauis, aquæ leuis eſſe uidetur. unde ex elementorum comparatione tetrachordi ſonitus quatuor inuenti ſunt. Acuti ſonitus celerioribus, & crebrioribus; graues uero tardioribus, & rarioribus motionibus fiunt, ut experientibus eſt manifestum. Quæ enim magis intenditur chorda, celerius mouetur; quæ remißior eſt, tardius. ſimiliter quæ magis intenditur chorda, crebriores ictus, quàm quæ remittitur, habere dignoſcitur. Quanquam uero unica motio uidetur, non eſt tamen credendum ſingulari motu chordam moue-ri, ſed pluribus; quæ ſingularis, & unica motio ob crebritatem apparet, quemadmodum continuus igneus i i-detur orbis, quando magna celeritate uirga a capite accenſa circumuoluitur. Est tamen quod ſcias acutum, & graue translatione quadam de auditu afferri. nam primo in magnitudinibus inueniuntur. nam acutum in tactione dicitur id, quod celeriter agit, unde gladius acutus, quod cito pungit, & ſecat. Hebes autem qui tar-de agit, neque tam ſecat, aut pungit quàm premit, aut impellit. ut piſtillum: Nam ſi quid ad pungendum aptũ facere uolumus, id acuimus: quod uero ad impellendum, obtuſum ſacimus. Ita ergo in ſonitibus, acutos eos di-cimus, qui celeriter ad ſenſum pertinent, nec cito deſinunt, ut fides magis intentæ, quales ſunt netarum fides, quæ ijs, quæ minus intentæ ſunt, cuiuſmodi ſunt hypatæ, acutiores ſonitus edunt. Nete enim plus reliquis in pulſu, celeriter feriens aerem propter intentionem, acutißimum edit ſonum. Sednos ad rem. Quindecim ſonitus, hos uoces noſtri appellant, Græcipthongos: quemadmodum cum dicimus, quatuor uoces, aut quinque, aut ſex ſæpius capiendas, accipere, & dare uocem, intonare uocem, & huiuſmodi. Quindecim ergo ſonitus in perfecta ordinatione, & ſcala inueniuntur, nanquam plures quoque ſint, quemadmodum in conſtitueuda manu dignoſcimus, in qua uiginti, & amplius uoces collocantur, & Vitr. ipſe decem, & octo ſonitus facit, ſed qua ratione id ſiat, postea dicam. Cæperunt antiqui minori uocum, uel ſonituum numero organa compo-nere, inde addendo, & progrediendo ad quindecim peruenere. primum ergo tetrachordum fecere, id eſt or-ganum quatuor chordis constans; primam chordam, quæimum locum, & grauem ſonum reddit, a rei natu-ra bypaten, idest primam uocauere; proximam huic parhypaten, hoc eſt primæ proximam nominarunt; po-stremam neten, ideſt ultimam, & tertiam paraneten, ideſt penultimam appellarunt. Ecce quàm commode a natura rerum appellationes ſumpſere. Quatuor igitur tetrachordi uoces, & ſonitus, uel chordæipſæ his uoca bulis exprim antur. Prima, ad primam, penultima, ultima. Verum quia antiqui unico tetrachordo, & ſin-gulari eius concentu non fuere contenti, ſed plures ſonitus addidere, ideo ob diuerſam eorum, & mutuam comparationem plura ſonituum, & uocum nomina fabricarunt, donec tandem poſt duo, & tria tetrachorda fimul coniuncta, ad quartum peruenerint, cuius extremum omnes concentus mirabili proportione contineret, & ita perfectam & abſolutam ſonituum ordinationem perfecere. Grauiorem igitur, & imum ſonitum proſlam-banomenon dixere, quaſi aſſumptum, additumq́; poſtea, quoniam nullam cum alijs tetrachordis communionem habet, ſed extra aſcitus medio reſpondeat. hæc uox a noſtris ponitur, ubi in manu collocatur, a re, ſed quo-niam, & ipſi aliam quoque ad partem grauem infra ipſam poſuere, ideo, gamma ut, ipſam uocauere, græca lit- tera notantes, ut ſignificarent, eam uocem ab ipſis quoque aſſumptam, & in manu collocatam, ideoq́; ea lit-tera in cæteris uocibus non amplius uſi ſunt. uocari autem poſſet uox illa epiproſlambanomenos, uel hypo-proſlanuanomenos. Secundus ſonus hypate dicitur, ideo conſiderandum est, quod ſi ſeparatim ſingula tetra-chorda ordinamus, & nullam rationem ad perfectam ordinationem habemus, prima, ad primam, penultima, & ultima chorda ſuas retinent nominationes. hoc est hypate, parhypate, paranete, & nete. Sed cum plu-ra tetrachorda componuntur, prima quidem eorum chorda hypate dicitur, ſed & additamento, ut hypate, hypaton, hoc est prima primarum dicatur. est enim prima ratione tetrachordi, ſed eſt prima primarum, ra-tione earum, quæ primæ ſunt in alijs tetrachordis, & ita alia uocatur parhypate hypaton, id eſt ad primam primarum, ut a ſecundis aliorum tetrachordorum diſtinguatur. Tertia chorda, quia non amplius ultimæ pro-xima eſt, aliæ enim ſunt additæ ad alia tetrachorda cõſtituenda, ideo hyperparhypate a loco nominatur, hoc eſt ſupra eam, quæ eſt ad primam, altior enim, & acutior eſt parhypate. Vocatur & lycanos, id eſt index, quo-niam quemadmodum index inter digitos magis diſtat a craßiori digito qui pollex eſt, & interdum minus quam a cæteris: ita quarta chorda, quæ tertia eſt in tetrachordorum ordinatione poſita proſlambanomenos pro pri-ma, cum interdum maioribus, interdum minoribus distet interuallis ſecundum modulationum, diſcrimina (ut uidebimus) a ſimilitudine indicis digiti, lycanos nominatur, bæc in ſeparatis tetrachordis parhypate nomina-retur, ſed in ordinatione, a loco, quem tenet, ſic nominatur. Quinta hypate meſon dicitur. hypate quidem, quoniam prima eſt ſecundi tetrachordi, dicitur meſon, id est mediorum, quoniam ſecundum tetrachordum, medium uocatur, quoniam inter duo tetrachorda ponitur, quorum unum dicitur hypaton, id eſt primorum, quod a grauiori parte ponitur, & illud est, quod hactenus abſoluimus. alterum eſt coniunctarum, quemad-modum dicam, quod ad acutiorem partem ſpectat, ideo hæc chorda non dicitur nete, id est ultima, licet ſit ultima primi tetrachordi, nec dicitur hypate, i. prima, licet ſit prima ſecundi tetrachordi, ſed dicitur hypate me-ſon, id est prima mediarum: neceſſe igitur erat additione aliarum chordarum, & nouarum eomparatione ſubiunctione, uocabula immutari primarum, ita ut ipſa penè loquente natura, & ab imperitis eadem nomina imponi facile fuißet, nam quid facilius, quàm ab ordine, & ſitu res nominare ? ut quæ primum locum, primæ; quæ proſtremum, ultimæ; quæ medium tenent, mediæ nominentur ? Quoniam igitur colligantur tetrachorda, & diuerſæ ſunt ſonituum, & chordarum, ſeu uocum comparationes, ideo alia nomina ſingularibus, & per ſe poſitis; alia colligatis, coniunctisq́; tribuuntur. Cum uero ſint duo octochorda, quæ abſolutam ſimphoniam continent, unum a grauiori, alterum ab acutori parte, & cum octochordũ duobus conſtet tetrachordis, quoniam hypatis nomen grauioribus, netis uero acutioribus caſibus datur, ideo utriſque prioribus tetrachordis ex parte grauiori d antur uocabula, ſumpta ab hypate, unde primum tetrachordum parte ima, dicitur tetrachor- dum hypaton, id eſt primarum, & ſecundum dicitur tetrachordum, mediarum, & eius prima chorda dicitur hypate meſon, idest prima mediarum: hisq́; conſiderationibus faeile fit quod ſupereſt. Ideo ſexta chorda parhypatemeſon dicitur, ideſt ad primam mediarum, quæ ſecunda eſt ſecundi tetrachordi. Septima dicitur hyperparhypate, idest ſupra ad primam. Octaua meſon, id eſt media nominatur, quoniam uere media est tetrachordorum. Sed ſi ulterius non progrederemur, & ſonitus octochordo complecterentur, ipſa non media, ſed nete, id eſt ultima diceretur. Sed quoniam eſt finis octochordi grauioris, & initium acutioris, cuius ipſa eſt grauior cæteris utraque connectens, ideo media dicitur, tanquam commune duobus octochordis medium, & uinculum, & tanquam ea, quæ æque ab extremis diſtet. Nona a ſitu dicitur parameſe, idest ad mediam; hoc est proximam mediæ, hæc est ſecunda tertij tetrachordi. Decima dicitur tritediezeugmenon, idest tertia diſ-iunctarum, quoniam in ueterum eptachordis tertia erat in ordine ad ultimam, & uocabatur parameſe, idest ad mediam in tertio tetrachordo, & in ſecundo octochordo. Sed quoniam hæc chorda ratione octochordi ab acutiori parte coniungitur, & ratione octochordi grauioris diſiungitur, ideſt colligatur proportione aliqua cum illo, & non cum iſto, ideo diezeugmenon uocatur, ideſt diſiunctarum, & ſeparatarum quemadmodum clarius infra patebit. Vndecima dicitur paranete diezeugmenon, idest penultima diſiunctarum. Duodecima dicitur nete diezeugmenon, ideſt ultima diſiunctarum, quoniam quarta eſt, & ultima tertij tetrachordi, & prima quarti tetrachordi hyperboleon, ideſt excellentium, & acutißimarum, quoniam ad acutas uoces per-tinet. Tertiadecima dicitur trite hyperboleon, ideſt tertia excellentium, quoniam tertia eſt ab extremis in acutiori parte. Quartadecima dicitur paranete hyperboleon, ideſt penultima excellentium a ſitu, & poſi-tione ſic nominata. Quintadecima nete hyperboleon dicitur, idest excellentium postrema, ultra quam uoces, ſon itusq́; perfectæ conſonantiæ non progrediuntur. hanc ordinationem, nostri, ut dixi, ſcalam nominant, in qua uoces per gradus componunt, ſyllabis, literisq́; utentes, dicentes gamma ut. A re, b mi, & reliqua. qua- tuor partibus eorum ſcalam diuidunt, grauioribus ſonitibus primam dantes, baſſum uocant: ſecundam, teno-rem: tertiam, altum, quartam, ſopranum, & ita diuerſa reſpicientes idem proferunt, quod antiqui, ſed diuerſis nominibus. per baſſum itaque tetrachordum hypaton intelligunt. per tenorem tetrachordum mediarum, per altum tetrachordum diſiunctarum, per ſopranum tetrachordum excellentium intelligunt. Verum non tam aperte exprimunt antiquorum mentem. tribus enim conſtitutionibus ſcalam temperant, & ſingulis plures gra dus attribuunt, & initia earum constitutionum claues appellant, quia tanquam claues aperiunt certas & ter minatas modulationes, unde & notulas quibus utuntur claues etiam nominarunt. Deſignant claues his literis a, b, c, d, e, f, g, Ex clauibus al as graues, alias medias, alias acutas faciunt, graues intelligunt, quæ graui, et remiſſa uoce canũtur, & baſſi claues nominãtur, et modulatio, quæ fit per eas, baſſus uocatur, Octo ſunt his elementis deſignatæ, T, A, B, C, D, E, F, G, Mediæ ita appellantur, quoniam uocem quærunt inter grauem, & acutam, quas in tenore, & alto audiri ſolemus, & ſeptem ſunt hoc modo minoribus elementis nota-tæ a, b, c, d, e, f, g, Acutæ ſunt, quæ elatiori, & acutiori uoce exprimuntur, et ſunt quinque minoribus, ſed duplicibus notulis ſormatæ, aa, bb, cc, dd, ee. Hæc uolui dixiſſe, ut cognoſceretur diuerſa ratione no mina rebus imponi; Antiquosq́; ad 15. perfectam ſymphoniam, quam diapaſon uocant, peruenire iudicarunt; Noſtri ad 22. gradus ſcandentes organorum rationem habuere. Vitr. decem & octo ſonitus poſuit ratione tetrachordorum compoſilionis, de quibus poſtea dicturus eſt.

40 50 60 10 20 30 40 50 60 10

Sonitvs, qui Græci phthongi dicuntur, in uno quoque genere ſunt decem, & octo, e quibus octo ſunt in tribus generibus perpetui, & ſtantes. reliqui decem cum communiter modulantur, ſunt ua-gantes. Stantes autem ſunt, qui inter mobiles interpoſiti tetrachordi continent coniunctionem, & è generum diſcriminibus ſuis finibus ſunt permanentes. Appellantur autem ſic. proslambanomenos, hypate hypaton, hypate meſon, meſe, nete ſynemmenon, parameſe, nete diezeugmenon, nete hyper-boleon. Mobiles autem ſunt qui in tetrachordo inter immotos diſpoſiti, in generibus, & locis loca mutant. Vocabula autem habent hæc, Parhy pate hypaton, lycanos hypaton, parhypate meſon, lyca-nos meſon, trite ſinemmenon, paranete ſynemmenon, trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, triti hyperboleon, paranete hyperboleon.

20
Sequens diagramma ostendit, quæ hactenus a Vitruuio, & a nobis dicta ſunt. ## Armonicum # ## Chromaticum # ## Diatonicum. Stans. # Tonus. # Tonus. # Tonus. # Proslambanomenos # A.re Stans. # Dieſis. # Hemitonium. # Hemitoniũ lyc. # Hyate Hypaton. # b.mi. Vagans. # Dieſis. # Hemitonium. # Tonus. # Parypate Hypaton. # c.fa.ut. Vagans. # Ditonus. # Trihemitonium. # Tonus. # Lychanos uel ditonohypaton. # D.ſol.re. Stans. # Dieſis. # Hemitonium. # Hemitonium. # Hypate meſon. # E.la.mi. Vagans. # Dieſis. # Hemitonium. # Tonus. # Perhypate meſon. # F.fa.ut. Vagans. # Ditonus. # Trihemitonium. # Tonus. # Lychanos uel diatonos meſon. # G.ſol.re ut. Stans. # Dieſis. # Hemitonium. # Hemitonium. # Meſe. # a.la. mi.re. Vagans. # Dieſis. # Hemitonium. # Tonus. # Trile ſynimenon. # b.fa.b.mi. Vagans. # Ditonus. # Trihemitonium. # Tonus. # Paranete ſynimenon. # c.ſol.fa. Stans. # Tonus. # Tonus. # Tonus. # Nete ſynimenon. # d.la ſol. Stans. # Dieſis. # Hemitonium. # Hemitonium. # Parameſe # B.fa.b.mi. Vagans. # Dieſis.# Hemitonium. # Tonus. # Trite diezeugmenon. # C.ſol.fa.ut. Vagans. # Ditonus. # Trihemitonium. # Tonus. # Paranete diezeug. # D.la.ſol.re. Stans. # Dieſis. # Hemitonium. # Hemitonium. # Nete diezeug. # E.la.mi. Vagans. # Dieſis. # Hemitonium. # Tonus. # Trite hyperboleon. # F.fa.ut. Vagans. # Ditonus. # Trihemitonium. # Tonus. # Paranete hyperb. # G.ſol.re.ut. Stans. # # # # Netehyperboleon. # A.la mi.re.

In omni genere horum ſonituum ordinatio fieri potest, exijs alij stabiles, alij mobiles ſunt. Stabiles di-cuntur, qui inter quindecim cuiusq; ordinationis, generis, & coloris in ſuo gradu permanent, tanquam conſo-nantiarum termini. eædem enim in omni genere conſonantiæ ſunt, ijdemq́; tetrachordorum termini. Ideo opor-tebat Vitr. primo de ſonitibus diſſerere, deq́; interuallis, & generibus, & de conſonantijs, quàm hæc ita con-fundere. Mutabiles ſonitus ſunt, qui ſecundum diuerſa genera, & dinerſos colores in ſuis interuallis mutan-tur, ea uel maiora, uel minora efficiendo, quatenus genera, aut colores mutantur. Ecce tibi tam in tetrachor-do chromatis, quàm in alijs extrema stabilia ſunt, quoniam conſonant, ſed uoces & ſonitus medij mutantur ſecundum genera; quoniam harmonia a dieſi ad dieſim, chroma a dieſi ad apotomen, diatonus a tono ad to-num ſcandit. Ideo Vitr. dicit.

10

Ei qui mouentur recipiunt alias uirtutes, interualla enim, & diſtantias habent creſcentes. Oſten-ditq́; exemplis quomodo creſcunt.

Itaqve parhypate, quæ in harmonia diſtat ab hypate dieſi, in chromate mutate habet hemitoniũ, in diatono uero tonum: qui lycanos in harmonia dicitur, ab hypate diſtat hemitonium, in chroma traslatus, progreditur duo hemitonia, in diatono diſtat tria hemitonia. Item decem ſonitus propter translationes in generibus, efficiunt triplicem modulationum uarietatem.

Triplicem uarietatem intelligit ſecundum triplex genus, ob ſonituum tranſlationes & mutationes. quod autem dictum eſt ex ſuperiori deſcriptione manifeſtum eſt. Nunc de numero tetrachordorum agendum.

Tetrachorda autem ſunt quinque. primum grauiſsimum, quod Græcè dicitur hypaton. Se-cundum medianum, quod appellatur meſon. Tertium coniunctum, quod ſynemenon dicitur. Quar- tum diſiunctum, quod diezeugmenon nominatur. Quintum, quod eſt acutiſsimum Græcè hyper-boleon dicitur.

20
Tetrachordum primarum, quod ad grauiorem par- \\ tem pertiner, est infra poſitum. # Tetrachordum diſiunctarum. " # Parameſe. Hypate hypaton. # Trite diezeugmenon. Parypate meſon. # Paranete diezeugmenon. Lycanos hypaton. # Nete diezeugmenon. Hypate meſon. # Tetrachordum hyperboleon. Tetrachordum medianum eſt. # Nete diezeugmenon. Hypate meſon. # Trite hyperboleon. Parbypate meſon. # Paranete hyperboleon. Lycanos meſon. # Nete hyperboleon. Meſe. Tetrachordum coniunctarum. Trite ſynemmenon. Par anete ſynemmenon. Nete ſynemmenon.

Coniunctio est quando communis ſonitus inuenitur duobus tetrachordis continuis, & ſimilibus in figura. Diſiunctio eſt cum duobus tetrachordis continuis, & ſimilibus in figura tonus eſt medius. Non negauerim autem, quin reperiri poſſint communes quædam ordinationes, quæ interdum ſecundum diſiunctionem, inter- dum ſecundum coniunctionem fiant. Omnes coniunctiones in immutabili ordinatione duæ ſunt, grauis, & acu-ta. Grauis est tetrachordi primarum, & medianarum. Acuta eſt diſiunctarum, & hyperboleon. In grauis bypate meſon communis eſt coniunctionis ſonitus. Vt patet hoc exemplo.

40
Hypate hypaton. # # Sed diſiunctio una eſt, quæ fit atono interiecto inter Parhypate hypaton. # # Meſen, & Parameſen, hoc modo. Lychanos hypaton. # # Hypate meſon. Hypate meſon. # Coniunctio. # Parhypate meſon. Parhypate meſon. # # Lychanos meſon. Lycanos meſon. # Tetrachordum. # Meſe. # Diſiunctio. Meſe. # # Parameſe. # # Trite diezeugmenon. # # Paranete diezeugmenon. # # Nete diezeugmenon.

Sed in acuta nete est diſiunctarum, quæ tunc nomen mutat, & hac de cauſa præter quindecim, tres alij ſo-nitus habentur, qui ſunt trite, paranete, & nete diezeugmenon. Sed nos ad conſonantias.

Concentvs quos natura hominis modulari poteſt, Græceq́; ſymphoniæ dicuntur, ſunt ſex. Dia teſſaron, diapente, diapaſon, diapaſon cum diateſſaron, diapaſon cum diapente, diſdiapaſon.

Concentus ſeu conſonantia eſt grauium, & acutorum ſonituum temperata permixtio, quæ ad aures cum iu-cunditate pertinet, ex comparatione, uel multiplici, uel ſupraparticularis proueniens. Concentus modis duo-bus intelligi poteſt, uel ratione eorum ſonituum, qui oblectant quidem, ſed non in perfectam ueniunt conſonantiæ rationem, de quibus dixi, & a Græcis emmeli nominantur, quoniam contrarij ecmeli dicuntur, ideſt e@tra can- tus ſuauitatem: uel ratione maioris, et abſolutæ conſonantiæ, quæ cæteras continet. Veræ igitur cõſonantiæ, aut ſimplices ſunt, aut cõpoſitæ. Simplices ſunt tres, diateſſaron proportione ſeſquitertia conſtans, diapente quæ ſeſ-quialtera cõparatione eſſicitur, diapaſon dupla ratione confecta. Cõpoſitæ ſunt diapaſon diapente, diapaſon dia teſſaron, diſdiapaſon. Nunc ſingulæ declarabuntur. Diateſſaron concentus a noſtris quarta dicitur. Constat to nis duob. et hemitonio minori, ſeſquitertia ſcilicet proportione conſtans. Diapente dicitur quinta, quoniã quem-admodũ diateſſaron, ideſt quarta, ſcandit a linea ad ſecundum ſpatium, uel a ſpatio ad ſecundã lineã, quatuor uo cis gradus amplectens. Ita diapente ſcandit a qualibet linea ad tertiã, & a quolibet ſpatio ad tertium per quin-que uocis gradus, poniturq́; in proportione ſeſquialtera. Ideo quemadmodum in monachordo diateſſaron po-nitur in quatuor partibus diuiſo neruo, ita diapente ponitur tripartito. atque ut in ſumma dicam, quicquid ſo- num emittere potest, ſiue nernus, ſiue calamus, ſiue aliud ex qua uis materia conſtans corpus, cum uelimus concentum ab eo reddi, neceſſe est uel magnitudines, uel ſpatia proportione illa diſtinguere, quam concentus requirit. Ita ijs regulis organorum artifices utentes, non temere, nec caſu, ut plerique faciunt, ſed linearum & corporum proportiones inuenientes quàm primum rem ipſam conſequuntur, nec experiundo tentant, quæ certitudine præcognoſcunt. Sed nos ad rem. Quemadmodum diateſſaron non progreditur uſque ad tres tonos, & ditonum hemitonio minori excellit, & eſt amplius ſeſquitono per interuallum toni, ſexq́; dieſes, & duo com mata complectitur, ita diapente trium tonorum ſpatio, & dieſi una conſtat, a qua ſi tonus auferatur, diateſſa-ron relinquitur, & quarta dempta relinquitur tonus. his ſtantibus, eſt, quod etiam cognoſcamus diapente mi-norem eße octo dieſibus, & conſtare ditono, & ſeſquitono, & diſcrimen inter diateſſaron, & diapente tonus eſt, unde ſi diateſſaron tonus addatur, fit diapente, prædictæ hæ conſonantiæ ſupraparticularibus maiori- bus proportionibus constant, quoniam nulla proportio ſupraparticularis maior est ſeſquialtera, uel ſeſ-quitertia, quod ex earum denominationibus haberi poteſt, quemadmodum in tertio libro dictum est. Præterea neque duæ diateſſaron, neque duæ diapente conſonantiam efficere poſſunt, quoniam neque in multiplici, neque in ſupraparticulari proportione reperiuntur, in quibus diximus concentus poni, ſed pro-portione ſunt ſuprapartienti, ex qua nullus concentus fieri potest, cuius ratio eſt. Quod ſymphoniæ, concen. tusq́; in ijs uocum, & ſonituum comparationibus reperiuntur, in quibus manifesta, & clara est earum com-munis menſura, quemadmodum in multiplici proportione est dupla, cuius illa pars eſt menſura, quæ inter duos terminos pro differentia collocatur, quemadmodum inter duo, & quatuor, binarius eſt utriusq́; menſura. Inter nouem & octo unitas, & in ſupraparticularibus etiam ut in ſeſquialtera inter quatuor, & ſex binarius cadit, tanquam menſura cognita utriusq; termini, ita etiam inter ſex, & octo, quæ ſeſquitertia proportione comparantur, binarius quoque communis menſura eſt utriuſque numeri, quod in ſuprapartientibus non eſt repe rire, quemadmodum inter tria, & quinque binarius non eſt menſura, neque ternarius, quomam binarius non æquat, ternarius excellit quinarium, ſimilis ratio est in reliquis ſuprapartientibus. Diapaſon a noſtris octana dicitur, ea ponitur in dupla comparatione. ita integer neruus ad dimidium comparatus diapaſon reddit. Ea autem in ſcala ordinatur ab una linea ad quartum ſpatium, uel ab uno ſpatio ad quartam lineam. Dicitur diapaſon, quod per omnes concentus eat, amplectitur enim diateſſaron, & diapente, & eſt terminus omnium ſimplicium concentuum, continetur aut em interuallo maiori, quàm quinque, & minori quàm tonis. Oritur a ſeſquialtera, & ſeſquitertia proportione, quemadmodum tertio libro diximus. conſtat igitur quinque tonis, & duobus hemitonijs minoribus, caditq́; a ſex integris tonis commate uno. Eſt autem comma illud amplius quo apotome dieſim excellit. Quod ſi a diapaſon diateſſaron auferatur, relinquitur diapente, & ſi diapente tol- las diateſſaron reliqua erit, & ablato tono, & diapente restat ſeſquitonus. Animaduertendum uero est nul-lam è ſimplicibus conſonantijs poſſe æque partiri certo, & integro numero. hoc primum in concentu diateſſa-ron, & diapente manifeſtum eſt, quoniam utraque in comparatione ſuperparticulari ponitur. Simile iudicium diapaſon habetur, nam cum eius minimi termini ſit unitas, & binarium, cumq́; binarius non ſit è numeris qua-dratis, continuo ſequitur diapaſon, quod comparatione constat unius ad duo non pofſe æque partiri, nec etiam in plures partes, quoniam in arithmeticis probatum est, quod inter duos quadratos numeros proportione re-ſpondens medium cadit, & aliàs dictum eſt, ignotas, & irregulares eas rationes haberi, quæ certo, & deter-minato numero deſignari non poſſunt. Cum igitur ex arithmeticis habeatur ex multiplicatione non quadra-ti numeri in quadratum, non effici quadratum, & ubihoc non datur, ibi non reperiri medium inter eos duos numeros proportione reſpondens: Sequitur nullam comparationem mediam inter multiplices reperiri. cum me- dietas arithmetica nil aliud ſit, quàm uinculum extremorum ex ea comparatione, quam utrunque habet ad medium. Diateſſaron diapente eſt compoſita conſonantia, una inquam non duæ, uocaturq́; a nostris undecima. Alij eam non admittunt, licet ſuauiſſime ad aures perueniat, quoniam ſuprapartienti comparatione constat. Eſto a 1, & b 2. minimi diapaſon numeri, ſit c 4. d 3. minimi diateſſaron. T uco c. in b 4, in 2, redduntur 8, & ſic e 8, duco a. in d. i, unum in tria, redduntur, 3, quæ ſint f, certum eſt e, ad f, ideſt octo ad tria continere duplam, & ſeſquitertiam, quoniam ſi proportio una addit ad aliam tantũ, quantum tertia eſt ſupra quartam, ſit ut quæ erit compoſita ex prima, & quarta æqualis ſit ijs, quæ ex alijs componentur. Eſto igitur ut quantum proportio inter 1. & 2. addit ſupra 3, & 4. tantum addat proportio inter 2. & 4. proportioni, quæ eſt inter 8, & ſex. Dico proportionem compoſita ex 1. ad 2, & ex ſex, ad octo fore æqualem ex alijs compoſitæ, ſcilicet 3. & 4. 2. & 4. ut in Arithmeticis probatur. Dico igitur e 8, non eſſe multiplicem f 3, neque ſupraparticularem eſſe eorum comparationẽ. on est igitur, quod inter concentus numeretur diapaſon cum diateſſaron. Sed diapaſon, ad diapente conſonan-tia eſt, & a noſtris duodecima nominatur, & tripla proportione constat. Oritur enim ex dupla, & ſexquialte-ra. ſupra huiuſmodi concentum eſt diapaſon diapente cum tono, ſed concentus non eſt, licet ſuauiter aures per-tingat. Eſt tandem diſdiapaſon conſonantia, quæ quintadecima nominatur, quadrupla comparatione conſtans, ex duabus duplicibus orta, in qua tandem antiqui conſtitere, & poſtremum perfectæ ordinationis gradum po-ſuere. hanc igitur nos in monochordo cum cæteris ita collocamus. Eſto neruus a b. in quatuor æqu is partes diſtributus, cuius quarta pars c. notetur. a termino, & nota c, uerſus b, tantum progredere, ut tertiam nerui partem inuenias, quam d, litera notabis. a d, vero uerſus b, dimidium nerui quærito, quo inuento nota e, inde ad duas tertias totius nerui uerſus b, ſignato f, indeq́; demum ad tres quartas progredien- do ſignato g, tunc dico te iam monochordum diſtribuiſſe ſecundum prædictos omnes concentus, nam a b, & c b, reddent diateſſaron. a b, & d b, diapente, a b, & c b, diapaſon. a b, & f b, dia-paſon cum diapente, & a b, & g c, diſdiapaſon. quemadmodum figura oſtendit, in qua omiſſis literis, nu-meros appoſuimus. 24, totus neruus, 18, 16. 12. 8. 6. per c. 6 per d 8, per e 12, pro f 16, pro g 18, & extremo loco a, & b. Appoſita eſt etiam deſcriptio concentuum ſecundum notulas a no-ſtris uſurpatas, quæ omnia Vitruuij mente ex Ariſtoxeni ſententia declarantur, nam concentus a numero no-mina acceperunt, ut dicit Vitr.

60 10 20 30 40 50 60 10

Ideoq́; & a numero nomina receperunt, quæ cum uox conſtiterit in una ſonorum finitione, ab eaq́; ſe flectens mutauerit, & peruenerit in quartam terminationem, appellatur diateſſaron; in quintã, diapente; in octauam, diapaſon; in octauam & dimidiam, diapaſon, & diateſſaron; in nonam, & dimi- diam, diapaſon, & diapente. in quintamdecimam, diſdiapaſon. Non enim inter duo interualla cum chordarum ſonitus, aut uocis cantus factus fuerit, nec in tertia, aut ſexta, aut ſeptima poſſunt conſo-nantiæ fieri, ſed ( ut ſupra ſcriptum eſt ) diateſſaron, & diapente, ex ordine ad diſdiapaſon conuenien-tes ex natura uocis congruentis habent finitiones, & ei concentus procreantur ex coniunctione ſoni-tuum qui Græcè phtongi dicuntur.

20
Hæc iam nota ſunt ex prædictis, & ex ſequenti figuratione. DiateſſaronquartaſeſquitertiaDiapentequintaſeſquialtera.Semitonium cum diapente.Sexta minorTonus cum diapenteSexta maior.Semiditonus cum diapenteSeptima minor.Diapaſonoctauadiſdiapaſon.diapaſon con diapentediapaſondiapentediateſſaron 18 16 12 8 6
De Theatris uaſis # Cap. V.

T Ta ex his indagationibus mathematicis rationibus fiunt vaſa ærea pro ratione magnitu-dinis theatri, eaq́; ita fabricentur, ut cum tanguntur, ſonitum facere poſsint inter ſe, dia-teſſaron, diapente, ex ordine ad diſdiapaſon.

Postquam innotuit nobis qua proportione ſinguli concentus efficiantur, uolentes ea uaſa ærea ordinare, quæ ſolebant antiqui in theatris diſponere, ut uox recitantium clara, iucundaq́; perciperetur: Vitruuius primum declarat quomodo aptentur, & qua ratione temperentur, & quos effectus efficiant. Quod igitur ad temperamentum attinet, inquit, ita eſſe facienda, ut cum tanguntur uel a uoce, uel ab aliquo icta inter ſe concinant diateſſaron, & diapente, eatamen conditione, ut diateſſaron, & diapente ad diſdiapaſon ordinentur: ſednon docet, quomodo ea uaſa inter ſe magnitudine, & capacitate compartari debeant, ut hu-iuſmodi concentus efficiant. propterea maxime animaduertendũ, ut ſciamus qua ratione uaſorũ corpora inter ſe reſpondeant, ita ut unum ad aliud uel diateſſaron, vel diapente, uel alium concentum reddat, nam ea pro-portio, quæ cadit inter ſpatium, & ſpatium, inter corpus, & corpus, ea inquã ( ut dixi ) inter ſonos neceßario cadit, cum ea corpora ſonum mittere apta ſunt. Vniuerſa hæc ratio ab inuentione mediæ lineæ inter duas datas proportione reſpondentis, pendet. quæ res quomodo fiat, nos libro nono aperte demonſtrabimus, tum ratione, tum etiam inſtrumentis. Si ergo uaſa illa concinere debent, neceſſe eſt eorum magnitudines, & ſpa-tia, uacuaq́; ijs proportionibus conſtare, quibus concentus, quos reddere debent, constare dignoſcitur. poſt-quam uero corpora illa magnitudinibus, & ſpatijs quibus opus erit comparata, & temperata fuerint, aptan-da ſunt loco conuenienti. Ideo Vitr. de præparanda ſede loquitur, dicens.

60
10

Poſtea inter ſedes theatri, conſtitutis cellis, ratione muſica ibi collocentur, ita uti nullum parie-tem tangant, circaq́; habeant locum uacuum, & a ſum mo capite ſpatium, ponanturq́; inuerſa, & ha-beant in parte, quæ ſpectat ad ſcenam, ſuppoſitos cuneos, ne minus altos ſemipede, contraq́; eas cellas relinquantur aperturæ inferiorum graduum cubilibus longæ pedes duos, altæ ſemipedem.

Loca quibus vaſa collocanda ſunt, cellæ dicuntur a Vitr. nihil ea uaſa contingere debent, quoniam ſonum minime redderent, immo ſurda efficerentur. Sint in uacuo loco, ut melius reſonent, habeant a ſummo capite ſpatium, ut facile ad ea uox perueniat, ponaturq́; inuerſa, ut melius ſubintret uox. habeãt ſuppoſitos cuneos ferreos, ut ſustineant uaſa, ne ſint minus alta ſemipede, ut ſpatium aptum ſub uaſis detur, nec aliud circum-tangant. Contraq́; eas cellas, in quibus ſcilicet uaſa ſunt collocanda, relinquantur aperturæ, alioquin non exiret uox: & ita aptatur locus. Sed ubi eße debeant declaratur.

20

Designationes autem earum quibus in locis conſtituantur, ſic explicentur. Si non erit ampla magnitudine theatrum, media altitudinis tranſuerſa regio deſignetur, & in ea tredecim cellæ, duode-cim æqualibus interuallis diſtantes confornicentur, uti ea echea, quæ ſupra ſcripta ſunt ad neten hy-perboleon ſonantia, in cellis, quæ ſunt in cornibus extremis utraque parte prima collocentur, ſecun-da ab extremis diateſſaron ad neten diezeugmenon, tertia diateſſaron ad neten parameſon, quarta ad neten ſynemmenon, quinta diateſſaron ad meſen, ſexta diateſſaron ad hypaten meſon, in medio unum diateſſaron ad hypaten hypaton. Ita hac ratiocinatione uox ab ſcena, uti a centro profuſa ſe circum-agens, tactuq́; feriens ſingulorum uaſorum caua excitauerit auctam claritatem, & concentu conue-nientem ſibi conſonantiam.

30

Si circa Theatrum media altitudinis pars in duodecim æquales distantias tredecim cellis diuidatur, cer-tum eſt duas in extremis cornibus futuras, unam in medio, quinque utrinque a medio ad extrema. In extremis autem, quas Vitr. primas uocat, raſa ſint acutiorem ſonitum reddentia, neten hyperboleon ſonantia, ideſt eſto hæc uaſa tali magnitudine comparata inter ſe, ut cum alijs ſonantia acuta ſint. ipſa uero, quæ in ex-tremis collocantur uniſona ſunt inter ſe, ideo eiuſdem magnitudinis, & minora reliquis. Secunda ab extre-mis diateſſaron ad netem diezeugmenon. Extremis uaſis duo alia uicina ſunt, quæ & ipſa inter ſe uniſona erunt, eiuſdemq́; magnitudinis, ſed maiora extremis tertia parte; eum enim ſonitum reddere debent, quem facit nete diezeugmenon cum nete hyperboleon, ideſt diateſſaron. & hi extremi termini ſunt ultimi tetra-chordi. Sed tertia uaſa utrinque ſonent diateſſaron ad neten parameſon. Ecce quod Vitr. a tetrachordo in tetrachordum tranſit, extremos tantum capiens terminos, idest eos, qui concentum reddunt, & medios omittit. Quarta ad neten ſynemmenon; & ipſa unius magnitudinis ſunt inter ſe, ſed maiora tertijs. Quinta diateſ- ſaron ad meſon, & tertium tetrachordum claudunt, maioraq́; ſunt reliquis iam dictis, ſed paria inter ſe. Sex-ta diateſſaron ad hipaten meſon, & ita ſuis terminis quartum clauditur tetrachordum, & apte ſuis locis di-ſpoſita ſunt echea, idest echo, & uocem reddentia uaſa, & ſonora. Vox autem ea uaſa feriebat, ut dicit Vitr. ab ſcena uti a centro profuſa ſe circumagens, tactuq́; feriens ſingulorum uaſorum caua. Vnde Plinius libro 12. cap. 51. Mira præterea ſunt de uoce digna dictu in theatrorum orcheſtris, ſcobe aut arena ſuperiecta uox deuoratur, & in rudi parietum circumiectu, dolijs etiam inanibus currit, eodem concauo, uel recto pa-rietum ſpatio, quamuis leui ſono dicta uerba ad alterum caput perferens, ſinulla inæqualitas impediat. At-que is ordo in media regione altitudinis circa theatrum ſeruabatur in ijs theatris, quæ non erant ampla ma-gnitudine. nam in amplioribus theatris aliud obſeruandum eſt, ut dicit Vitr. hoc modo.

40

Sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo diuidatur in partes quatuor, uti tres efficiantur regiones cellarum tranſuerſe deſignatæ, una harmoniæ, altera chromatos, tertia diatoni. Et ab imo quæ erit prima, ea ex harmonia collocetur ita, uti in minore theatro ſupraſcriptum eſt. In mediana autem parte prima, in extremis cornibus ad chromaticen hyperboleon habentia ſonitum ponantur: in ſecundis ab his diateſſaron ad chromaticen diezeugmenon: in tertijs diateſſaron ad chromaticen ſynemmenon: in quartis diateſſaron ad chromaticen ſynemmenon: quintis diateſſaron ad chromaticen h ypaton: ſextis ad parameſen, quod & ad chromaticen hyperboleon diapente, & ad chromaticen meſon, diateſſaron habeant conſonantiæ communitatem. In medio nihil eſt collocan-dum, ideo quod ſonituum nulla alia qualitas in chromatico genere ſymphoniæ conſonantiam po-teſt habere.

50

Animaduertendum eſt, cum Vitr. dicit { In mediana autem parte prima in extremis cornibus ad chroma- ticen hyperboleon habentia ſonitum ponantur } non accipit neten hiperboleon, ſed unam ex illis byperboleis, idest triten hyperboleon, & ita inferius in diatonico genere ſumit paraneten hyperboleon, pro primis in corni-bus extremis. nam ſi in omnibus generibus neten hyperboleon ſumeret nullum eſſet inter ea genera diſcrimen, quia omnes termini tetrachordorum ijdem eſſent. ſunt enim illi ſonitus ſtabiles, quia ſunt ſymphoniarum ter-mini. Nunc ad tertium ordinem.

60
Diateſſ. Diapente Diat. Diat. Diat.meseSumma regio diatonimedia regio chrom.Ima regio bannonproslamua nomenos Lycanosmeſonparanete ſymemenõparanete di ezeugmenõparanete hyperboleõparameſe parhypate hypateon parhypate meſon Trite ſynne menonTrite dieze ugmenonTrite hy-perboleonHypate meſon. Meſenete ſynne-menon parameſenete diezeu gmenon nete hyper-boleon.

In ſumma uero diuiſione, & regione cellarum in cornibus primis ad diatonum hyperboleon, fa- bricata uaſa ſonitu ponuntur: in ſecundis diateſſaron ad diatonon diezeugmenon: tertijs diapente ad diatonon ſynemmenon: quartis diateſſaron ad diatonon meſon: quintis diateſſaron ad diatonon hypaton: ſextis diateſſaron ad proslambanomenon: in medio ad meſen, quod ea, & ad proslambano-menon diapaſon, & diatonon hypaton. diapente habet ſymphoniarum communitates. Hæc autem ſi quis uoluerit ad perfectum facile perducere, animaduertat in extremo libro diagramma muſica ra-tione deſignatum, quod Ariſtoxenus magno uigore, & induſtria, generatim diuiſis modulationibus conſtitutum reliquit: de quo ſiquis ratiocinationibus his attenderit, & ad naturam uocis, & ad au-dientium delectationes facilius ualuerit theatrorum efficere perfectiones.

50

Et nos infra diagramma poſuimus, ex quo prædicta facile percipiuntur, ſed dictu quidem facilia ſunt, qua ratione autem in opus ducantur, non est omnibus expeditum. Solebant antiqui & alia uaſa aptare, quibus to- nitrua reddebantur cum opus erat in theatris, de quibus Hero libro automaton.

60

Dicet aliquis forte multa theatra Romæ quotannis facta eſſe, neque ullam rationem harum re rum in his fuiſſe: ſed errauit in eo, quod omnia publica lignea theatra tabulationes habent complu-res, quas neceſſe eſt ſonare. Hoc uero licet animaduertere, etiam a citharœdis, qui ſuperiore tono cum uolunt canere, aduertunt ſe ad ſcenæ ualuas, & ita recipiunt ab earum auxilio conſonantiam uo cis. cum autem ex ſolidis rationibus theatra conſtituuntur, ideſt ex ſtructura cæmentorum, lapide, marmore, quæ ſonare non poſlunt, tunc ex his hac ratione ſunt explicanda. Sin autem quæritur in quo theatro ea ſint facta, Romæ non poſſumus oſtendere, ſed in Italiæ regionibus, & in pluribus Græcorum ciuitatibus. Etiamq́; authorem habemus L. Mummium, qui diruto theatro Corinthio- rum eius Echea Romam deportauit, & de manubijs ad ædem Lunæ dedicauit. Multi etiam ſolertes Architecti, qui in oppidis non magnis theatra conſtituerunt, propter inopiam fictilibus dolijs, ita ſonantibus electis, hac ratiocinatione compoſitis, perfecerunt utiliſsimos effectus.

De conformatione theatri facienda. # Cap. VI.

I Psivs autem theatri conformatio ſic eſt facienda, uti quam magna futura eſt perimetros imi, centro medio collocato circumagatur linea rotundationis, in eaq́; quatuor ſcriban-tur trigona paribus lateribus, & interuallis, quæ extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim ſignorum cœleſtium deſcriptione Aſtrologi ex muſica conue nientia aſtrorum, ratiocinantur. Ex his trigonis cuius latu s fuerit proximum ſcenæ, ea regione, qua præcidit curuaturam circinationis, ibi finiatur ſcenæ frons, & ab eo loco per centrum parallelos li- nea ducatur, quæ diſiungat proſcenij pulpitum, & orcheſtræ regionem, ita latius factum fuerit'pul-pitum, quàm Græcorum, quod omnes artiſices in ſcenam dant operam, in orcheſtra autem ſenato-rum ſunt ſedibus loca deſignata.

THEATRI LATINORVM VESTIGIVM.

Scena eſt frons theatri, ab ea æque diſtans, & parallelos linea ducatur, quæ per centrum tranſeat, & ſepa-ret, diſiungatq́; pulpitum, idest locum altorem in quo actores recitant, ab orchestra, idestab eo loco, qui m medio theatri planus erat, in quo ſubſellia ſenatorum collocabantur. Aliàs orcheſtra choro, & muſicis da-batur, ſcena uero actoribus. cum igitur in circulo quatuor trigona deſcripſeris, quæ angulis circumferentiam tangant, & eam in duodecim partes æquas diuidant, acceperis unum ex lateribus pro ſcenæ fronte, & illi late-ri æquidiſtantem lineam duxeris, quæ per centrum ducatur, ea linea, quæ & diametros erit ſeparabis proſce- nij pulpitum ad orchesã. Figura uero trigonorum, 12, in circulo ab Astrologis inuenta eſt, ut concentus aſtrorum per ea deſignentur, quemadmodum nos primo libro ſatis aperte docuimus. Cæterum Græcorum thea-tra a Latinorum theatris differebant, quoniam Græci in medio plano ſaltatores, & chorum eſſe uolebant, ideo orcheſtra ſic a ſaltationibus dicta, maior erat, pulpitum uero minus. ſed Romani quoniam in pulpito omni@ ngebant, ideo am pliori ſpatio pulpitum conſtituebant, quod ex deſcriptione erit manifestum.

10 20 30 40 50

Et eius pulpiti altitudo ſit ne plus pedum quinque, uti qui in orcheſtra ſederint, ſpectare poſsint omnium agentium geſtus.

Planum pulpiti orchestræ plano altius, uſque ad hemicycli centrum perueniebat, altitudoq́; eius erat pedum quinque, ut ſenatores ab orcheſtræ plano commode agentium gestus inſpicerent. Vt igitur orchestra inferior pulpito, ſic proſcenium, qui locus erat ante ſcenam, uel ſcena pulpito altior erat.

Cvnei ſpectaculorum in theatro ita diuiduntur, ut anguli trigonorum, qui currunt circum cur-uaturam circinationis, dirigant aſcenſus, ſcalasq́; inter cuneos ad primam præcinctionem.

Conſtituta pulpiti altitudine, docemur, qua parte, & quomodo aſcenſus, ſcalæq́; ſunt dirigendæ. Theatra gradationes circum habebant, & poſt certum graduum numerum, etiam præcinctionem quandam, ideſt planũ latius quàm graduum retractiones per quod iter erat ad gradus. Tres erant præcinctiones, prima imæ, ſecun-da mediæ, tertia ſuperiori regioni dabatur: ſed eaſcala, quæ ad primam præcinctionem ducebat, non dirige-batur ad ſecundam præcinctionem, ſed in media ſecunda præcinctione alia erat ſcala, quæ ad tertiam dirigebat, atque ita ſcalæ non erant directæ, nec continui aſcenſus. Imaginemur autem ad angulos duodecim prædicto-rum trigonorum ſcalarum apertiones dirigi, quæ quaſi cuneum formant, nam duæ lineæ, quæ a circumferentia unà diſcedunt, & ad oppoſitam partem ducuntur, cuneum referunt, idest angulum, qui a linea diuiditur ab acumine proueniens, quod est in circinatione ad centrum, & iter oſtendit ad aſcenſus. Volo igitur eos cuneos, qui diriguntur ad primam præcinctionem ibi terminari, & qui a prima ad mediam præcinctionem ducuntur angulis interpoſitis obuiam eant, & ita, qui ad tertiam præcinctionem eunt, non reſpondeant ijs, qui nos ad ſecundam direxere, ſed alijs medijs alternantibus apertionibus, & præciſionibus. Septem ſint apertiones & ad centrum directæ æque diſtantes. Vna in medio ſemicirculi amplior, & laxior, duæutrinque una a dextris, altera a ſiniſtris diametri, & duæ utrinque inter mediam, & extremas, duæ inquam a dextris, & duæ a ſini- ſtris, & ita aſcenſiones æque diſtribuentur,non tamen negauerim alios aditus, exitusq́; eſſe faciendos ſecun-dum theatri capacitatem, ſed ad prædictac primarias aſcenſiones dirigebantur, ob commoditatem alij adi-tus, aſcenſusq́; contecti.

60
10 20 30 40 50 60

Svpra autem alternis itineribus, ſuperiores cunei medij dirigantur, hi autem qui ſunt in imo, & dirigunt ſcalaria, erunt numero ſeptem.

Hoc iam dictum est, & reſpondebunt ſeptem angulis trigonorũ, ſed ſuperſunt quinque, quiita distribuũtur

Reliqvi quinque ſcenæ deſignabunt compoſitionem, & unus medius contra ſe, ualuas regias habere debet, & qui erunt dextra ac ſiniſtra hoſpitalium deſignabunt compoſitionem, extremi duo ſpectabuntitinera uerſurarum.

10

Regiæ ualuæ in media ſcena, hoſpitalia a lateribus, & qua parte exire, & alio ſe uertere uolebant, quin-que reliquis cuneis reſpondebunt. Ab ſcena ad theatri cornua erant porticus, ſed non ita continui, ut cornua theatri tangerent, quamuis in aliquibus ueſtigijs hoc uidetur, ſed erant tanquam alæ, & pteromata ipſius ſcenæ: ex tabulis autem erant ex Plinij loco ſupra citato de Curionis theatro. Sed quid refert, an Vitr. pro uer-ſura intelligat, id quod etiam tertio libro intellexit, cum ab uno latere angulo intermedio ad aliud latus nos uertimus, & etiam in fine huius capitis idem dicit.

Gradvs ſpectaculorum ubi ſubſellia componantur, ne minus alti ſint palmopede, ne plus pe-de, & digitis ſex, latitudines earum ne plus pedes duos ſemis, ne minus pedes duos conſtituantur.

Gradus ſpectaculorum, idest opus lapideum in quo circumſedebant ſpectatores, non ſint minus alti quinque palmis, idest uiginti digitos, nec plus pede uno digitis ſex. Erant etiam in orchectra ſedendi loca ſenatoribus & honoratis hominibus præparata altioribus locis, in quibus ſubſellia pro tempore collocabantur. Ideo le- gitur ſenatorum prudentia Naſicæ monitu prohibitum fuiſſe ſubſellia poni, quæ pro tempore in theatrum fere-bantur, & iam cœpta ab alijs in uſum poni. Hæc Diuus Augustinus. Cap. 30. primo de ciuitate Dei. Ecce quod apparet ſubſellia nobilium afferri ſolita, & loco gradibus eminenti poni. Mos fuit ſpatio annorum am-plius quingentorum ſenatum cum populo permixtum ſpectaculis intereſſe. Sed Attilius Serannus, & Lucius Scribonius ædiles ſententiam maioris Aphricaniſecuti, ſeparari iuſſerunt loca ſenatorum ab alijs, quam ob rem uulgi animi ab Scipione alienati ſuere. Sed nos ad rem. Poſuimus tibi ueſtigium, frontem, & ſciogra-phiam theatri,& ſcenam,ut poſſis unde uolueris exempla ſumere.

20
De tecto porticus Theatri. Cap. Vll. 30

TEctvm porticus, quod futurum eſt in ſumma gradatione, cum ſcenæ altitudine libratum perſiciatur. Ideo quod uox creſcens æqualiter ad ſummas gradationes, & tectum perue-niet. Namq́ ſinon erit æquale, quo minus fueritaltum, uox præripietur ad eam altitu-dinem ad quam perueniet primo.

Inſuper gradationes theatrum porticu circumuallatum erat, ad theatri aream ſpectabat, ſed a tergo parie-tibus obducebatur, ut uox undique reſonaret. Supratheatrum etiam uelum tendebatur ornatum, & inſi-gnitum ſtellis, uel alia re, tum ut uocem contineret, tum ut Solem arceret. Porticus autem illa ualde elabo-ratum opus præſerebat, ſub ſe columnationes alias habebat, quibus ſuperior pars fulciebatur. Sed in par-tem exteriorem apertas, & hoc in ampliſſimis theatris. Cæterum bæporticus duplices fiebant, ut melius imbres a multitudine uitari poſſent. harum columnationes opere ſolido conſtabant, earumq́; lineamenta ab arcubus deſumebantur, ut ait Albertus Leo.

40

Orchestra inter gradus imos, quam diametron habuerit, eius ſexta pars ſumatur, & in corni-bus, circumq́; aditus ad eius menſuræ perpendiculum inferiores ſedes præcidantur, & qua præciſio fuerit ibi conſtituãtur itinerum ſupercilia, ita enim ſatis altitudinẽ habebunt eorum conformationes.

Primus graduum ordo non ſtatim a terra erectus erat, nam depreſſus nimis fuiſſet,cum gradus duos tantum pedem ſemis altieſſent, & ſubſellia quoque in orcheſtra locis eminentibus collocata. Ideo Vitr. monet ſex-tam diametri orcheſtræ partem ſumendam, eam eſſe altitudinem illius muri tanquam ſtereobatis, qui orche-ſtram ambit, in cuius ambitu præciduntur itinera ad aſcenſus, & ſcalas, & qua parte prima præciſio fa-cta fuerit, ibi ſupercilia tanquam ſupra limitaria ponantur, ut ibi aſcenſus initium ſignificetur eße. apertiones ergo huiuſmodi tam altæ erant, quàm ſexta diametri orcheſtræpars.

50

Scenae longitudo ad orcheſtræ diametron duplex fieri debet. Podij altitudo ab libramento pulpiti cum corona, & lyſi duodecima orcheſtræ diametri. Supra podium columnæ cum capitulis, & ſpiris altæ quarta parte eiuſdem diametri. Epiſtylia, & ornamenta earum columnarum, altitu dinis quinta parte. Item ſi tertia epiſcenos ſutura erit, mediani plutei ſummum ſit dimidia parte, columnæ ſummæ medianarum minus altæ ſint quarta parte. Epiſtylia cum coronis earum columnarum item habeant altitudinis quintam partem.

Albertus Leo inquit eorum parietum ſundamenta, qui ad extremos, & remotiores a centro gradus aſcen-dunt, tam longe a centro iacienda e{ſse}e, quantum est ſemidiametros mediæ are æ cum tertia eius parte. Sed primos gradus, idest centro proximos, & imos, unde incipit gradatio, non ſtatim a ſolo conſtruendos, ſed in magnis theatris aſolo erigendus eſt paries altus nona ſemidiametri orchestræ, ſed in minoribus theatris ſeptem pedes illum eße parietem erigendum. ſupra eos parietes gradus ordiendi ſunt, eamenſura, quam Vitr. docuit. Hanc intentionem uidetur Vitru. innuere ſupra Cap. tertio, & hoc loco etiam, cum loquitur de ea præciſion e, quæ apertionibus itinerum, & aſcenſionum datur. De longitudine autem ſcenæ illud statuit, quod dupla ad diametron orcheſtræ eſſe debet. Vnde ſi diametros erit pedum 60. longitudo ſcenæ erit pedum 120. nam 60. pedes diametro reſpondebunt, & 30. utrinque dabuntur reſpondentes cornubus theatri. Inde alti-tudo podij præſinitur. Podium quid ſit iam diximus,nostri parapettum, & poggium uocant in fronte ſcenæ, @uius inferior pars ad orcheſtram pertinens, est pulpitum. Supra pulpitum ergo, & ab eius libramento ad faciem ſpectatorum podium est erigendum duodecima orchestræ parte, quinque pedes altum eſt pulpitum ſu-pra aream orcheſtræ, & quinque pedes podium ſupra aream pulpiti. Et hoc loco eſt conſiderandum orche- stræ diametron eße modulum theatri. Altum igitur est pulpitum duodecima orcheſtræ diametri cum corona, & undula, ſeu cymatio. Lix Græce, lata eſt petra, & obliqua,quod ſi Vitr. Lijxis diceret, eam podij petram intelligere poßemus planam, cui cubitis innitimur dum a podio ſpectamus. Columnæ, & capitula,& baſes altæ ſint quarta diametri orcheſtræ parte, ita quindecim eſſent pedum, ſi diameter orcheſtræ eſſet 60. in-ſuper has columnas ſecundus columnarum or do imponebatur, & illa pars ſuperior dicebatur epiſcenos, qua-ſi ſupra ſcenam, uel ſcenæ additamentum, & in amplioribus theatris ad tertium ordinem columnarum aſcen-debatur, quouſque tectum porticus theatri æquarent, immo ijſdem menſuris circa theatrum continuatur, ideo de illis modulis non facit mentionem Vitr. quoniam eædem ſunt tertiæ epiſcenos. ex ſcbiographbia theatri ſupra poſita multa intelligentur, quæ bactenus dicta ſunt, quanquam in altitudinibus columnarum aliquantum ua-rijfuimus, ob eam rationem, quæ ſequenti loco a Vitr. dicitur.

60 10
20

Nec tamen in omnibus theatris ſymmetriæ ad omnes rationes, & effectus poſſuntreſpondere ſed oportet Architectum animaduertere, quibus proportionibus neceſſe ſit ſequi ſymmetriam, & quibus rationibus ad loci naturam, aut magnitudinem opus debeat temperari. Sunt enim res quas in puſillo, & in magno theatro neceſſe eſt eadem magnitudine ſieri propter uſum, uti gradus, diazomata, plu-teos, itinera, aſcenſus, pulpita, tribunalia, & ſi qua alia intercurrunt, ex quibus neceſsitas cogit di-ſcedere ab ſymmetria, ne impediatur uſus; Non minus ſi qua exiguitas copiarum, ideſt marmoris ma-teriæ, reliquarumq́; rerum, quæ parantur in opere, deſuerint, paulum demere, aut adijcere, dum id ne nimium improbe ſiat, ſed cum ſenſu, non erit alienum. Hoc autem erit, ſi Architectus erit uſu pe-ritus, præterea ingenio mobili, ſolertiaq́; non erit uiduatus.

Hinc est, quod qui antiquorum opera intuetur, inuenitq́; aliquid, quod extra Vitruuiana præcepta ui- deatur, non debet quàm primum aut Vitruuium, aut opera improbare, quoniam non poteſt ſciri quid, & quan tum neceſſitas afferebat, & quam rationem in corpore integro membrum haberet. Vitr. præuidit hornines buiuſcemodi uenturos, quare ubiq́; postquam ſymmetrias explicauit, monet nos animaduertere debere, quo-modo illa moderatione uti debemus, quam neceſſitas adducit, ſiue in forma rei comparanda ad loci rationem, ſiue in materia & copijs utendis. Plura uſus poſtulat, quæ omnino ad unguem obſeruanda, & facienda ſunt, nam & gradus, & præcinctiones, quas modo diazomata uocat, & aſcenſus itineraq́; , podia item, pulpitaq́; , & tribunalia, quæ ſunt partes illæ omnes, ad quas per gradus aſcendimus, & buiuſmodi alia neceſſario tam in magno, quàm in paruo theatro requiruntur, reliqua non item, quorum opus ad uſum non ſpectat, ſed ad orna-tum, & ad loci opportunitatem.

30

Ipsae autem ſcenæ ſuas habent rationes explicatas, ita uti mediæ ualuæ ornatus habeant aulæ re-giæ, dextra, ac ſiniſtra hoſpitalia, ſecundum autem ea ſpatia ad ornatus comparata (quæ loca Græci περιάκτ{ou}ς dicunt, ab eo, quod machinæ ſunt in his locis uerſatiles trigonos habentes) in ſingula tres ſint ſpecies ornationis. quæ cum aut ſabularum mutationes ſunt ſuturæ, ſeu Deorum aduentus cum tonitribus repentinis, uerſentur, mutentq́; ſpeciem ornationis in frontes. Secundum ea loca uerſuræ ſunt procurrentes, quæ eſſiciunt una a ſoro, altera a peregre aditus in ſcenam.

Valuæ mediæ, quæ medio cuneo e quinque ſcenæ attributis reſpondet, ab ornamentis, & amplitudine, quam habebant, regiæ dicebantur. Vtrinque aliæ portæ erant concharum modo, quas Nichios dicimus, ita pro fronte ſcenæ tres erant apertiones, ante quas in ſingulis machinæ erant collocatæ triangulares axibus uerſa-tiles, in ſingulis earum frontibus picturæ erant ſecundum fabularum, quas agebant, opportunitatem. nam in una comica ſcena, pro comœdijs, in altera tragica pro tragœdijs, in tertia ſatyrica pro ſatyris deſignabatur. Vertebantur illæ facies, & ab illis machinis Dij loquebantur. Tonitrua in eorum aduenlu fiebant, utribus, & pellibus corijs inflatis, calculisq́; repletis, uelictibus percuſſis, quos nos tamburros nominamus. Itaque decorum ſeruabant, Deos inuiſibiles tantum audientes. Ita pro machina in Aiace Flagillifero Vliffi Minerua loquitur, & non uidetur, aitq́; Vlißes uocem Deæ perſimilem eſſe tyrrenicæ æreæ tubæ, quæ horrorem ſonitu incutere ſolet. Hœmachinæ igitur conuertebantur, ideo græce periactus dicunt, dabantq́; aditibus locum, vias reſerentes, unam a foro, alteram aliunde.

50
De tribus ſcenarum generibus. Cap. VIII.

GEnera autem ſunt ſcenarum tria, unum, quod dieitur tragicum, alterum comicum, ter-tium ſatyricum. Horum autem ornatus ſunt interſe ſe diſsimiles, diſpariq́; ratione,quod tragicæ deſormantur columnis, faſtigijs, & ſignis, reliquisq́; regalibus rebus. Comicæ autem æ dificiorum priuatorum, & mœnianorum habent ſpeciem, proſpectusq́; ſeneſtris diſpoſitis imitatione communium ædiſiciorum rationibus. Satyricæ uero ornantur arboribus, ſpelun-cis, montibus, reliquisq́; agreſtibus rebus in topiarij operis ſpeciem deſormatis.

10

Qui uerbum illud interpretantur, quod uolumine primo dicitur, Sciographia, cum de ideis diſpoſitionibus agitur, & de proſpectu, opticaq́; dictum putant, comprobant quod aiunt his rebus, quæ hoc capite dicuntur, in quo tria ſcenarum genera, & apparatus, ornationesq́; ponuntur, quatenus tres ſunt rerum, quæ aguntur, con ditiones, nam cum res uel altæ, uel mediæ, uel infimæ ſint, uolunt actionibus, quæpondus grauitatis habent, in quibus ſummæ conditionis homines uerſantur, dari ſpeciem, ornatumq́; amplorum ædificiorum, opticenq́; ma gnarum, & Regiarum ædium, eamq́; ſpeciem tragœdijs cum Vitruuio concedunt, apparatum, & ornatum buiuſmodi ſcenam tragicam uocant, quam in una trigoni fronte depictam oſtendebant. Non minus cum res domeſticas, & quotidianæ perſonæ inducebantur, aliudſcenæ genus ornabant, comicamq́; ſcenam eam ſpeciem nominabant, priuatorum enim actiones in comœijs tractabantur. Demum infimis, rudibus, ſimplicibusq́; perſonis, quales ſunt qui rura colunt, eorumq́; amoribus, contentionibus, querelisq́; dabatur regionum pro- ſpectus, arboribus, ſyluis, fluuijs, fontibus, collibus, caſisq́; humilibus ornati, eamq́; picturæ ſpeciem, altera trigoni facie depictam, ſcenam ſatyricam appellabant. Itaque tribus generibus uniuerſum ornatum diuiden-tes, neceſſariam ualde opticen Arcbitecto eſſe arbitrati ſunt. quare ſciographiam, adumbrationem ad proſpe-ctum pertinentem interpretati ſunt. Multi quoque ſcenographiam artem ſcenæ frabricandæ intellexerunt, in qua proſpectiuæ uſus maxime requiritur, nam ædes magnificæ, alta atria,Deorum templa, militares viæ, pe-riſtylia, & buiuſmodi, quæſunt tragici ornatus, item inſulæ, & priuatorum ædes, angiportus, uiæq́; comicis attributæ, & regiones, aquarum lapſus, attegia paſtorum, & buiuſmodi alia ſatyrorum ornationibus attri-buta, omnia inquam hæc, ſi rectè delineari debent, punctum tanquam radiorum directorem totius ornatus re-quirunt, a quo prominentiæ, abſcedentiæ, luminum flexus, umbrarum terminationes, aditus, exitus, longin-quitas, proximitas, radiorum decuſſatio, angulorum ratio, & cætera omnia, quæ in plane fronte deſcripta ſunt, ſolida, & ut res ſe habet, uideri ſolent. Itaque hanc partem conſiderantes, ut dixi, libro primo, Archi-tectum opticen habere debere dixerunt, & opticen diſpoſitionis tertiam ſpeciem conſtituere. Sed hoc non ad-modum nobis placuit, nam neceſſe est ſpecies diſpoſitionis ſub uno eodemq́; genere comprehendi, habeantq́; inter ſe quandam ſimilitudinem, qua tanquam unius generis ſpecies conueniant, ita ut ſi uestigium, quod dici-tur icnographia, & erectio, frontis, quæ appellatur orthographia, conueniunt in ordine ad diſpoſitionem, ita ut quod naſcitur, & quod creſcit idem ſit, cur eſt, quod pro tertia diſpoſitionis idea proſpectiuam adduc amus? Sed quicquid ſit, uerum eſt hoc loco Vitru. tria ſcenarum genera constituere, tragicas, comicas, ſatyricas. Verum etiam eſt ſeparatim, quod opus eſt opticæ ſi uelimus ſcenas eas deformare, ita ut ſuos reddat effectus, in qua opticæ iudicij eſt punctum ita aptè accommodare, ut omne quod cerniture, ſitum, ſormam, ordinemq́; naturalem rerum reſerat, nil coactum, nil præceps, nil difforme, nil ſit inuenuſtum, quemadmodum in mul-torum ſcenis eſt uidere, res præter modum paru is, collabentes ædes, abſcedentia tam depreſſa, ut @eque propius neque longius iucunda oculis eſſe poſſint. Quoniam igitur huius rei exercitium non minus iucundum, quàm neceſſarium mihi est uiſum, ut multis prodeſſem, hanc quoque partem literis commendaui, mox editurus post hos commentarios.

20 30 40

In Græcorum theatris non omnia ijſdem rationibus ſuntfacienda, quod primum in ima circina-tione, ut in latino trigonorum quatuor, in eo quadratorum trium anguli circinationis lineam tangũt. Et cuius quadrati latus eſt proximum ſcenæ, præciditq́; curuaturam circinationis, ea regione deſigna tur ſinitio proſcenij, & ab ea regione ad extremam circinationem curuaturæ, parallelos linea deſgina-tur, in qua conſtituitur ſrons ſcenæ, per centrumq́; orcheſtræ proſcenij regione parallelos linea deſcri-bitur, & qua ſecat circinationis lineas dextra, ac ſiniſtra in cornibus hemicycli centra deſignantur, & & circino collocato in dextra ab interuallo ſiniſtro circumagitur circinatio ad proſcenij dextram partem. Item centro collocato in ſiniſtro cornu ab interuallo dextro circumagitur ad proſcenij ſi-niſtram partem. Ita tribus centris hac deſcriptione ampliorem habent orcheſtram Græci, & ſcenam receſsiorem, minoreq́; latitudine pulpitum, quod logium appellant, ideoq́; apud eos tragici, & comi-ci actores in ſeena peragunt, reliqui autem artifices ſuas per orcheſtram præſtant actiones. Itaque ex eo ſcenici, & thymelici græce ſeparatim nominantur.

50

Cum in Græcorum theatris orcheſtra maior quàm in Latinis eſſe ob uſum deberet, tria quadrata, loco trigo norum, quatuor in una circinationis linea deſignabant. ungulitamen quadratorum, quemadmodum & tri-gonorum in circinatione duodecim partes æquas faciebant. hoc autem erat diſcrimen, quod in trium quadra-torum deſcriptione amplius in medio ſpatium relinquebatur. Sed quemadmodum in latinorum theatris latus unum trigoni ſcenæ frontem conſtituebat. Sic & in Græcis latus unum quadrati ſcenæ ſrontem faciebat, & proſcenium terminabat, ſed integra ſcenæ frons in linea poſita erat, quæ ultra circumferentiam protendeba-tur, per circumſerentiam tranſiens, æqueq́; diſtans, & parallelos eius lateris quadrati, quod proſcenium fi-niebat. Hinc erat, quod Græcorum ſcena remotior, & magis recedens erat, quàm Latinorum. præterea du-cebatur linea per centrum tanquam diametros æque diſtans, & parallelos dicto lateri, & ſcenæ fronti in ex-tremis huius lineæ partibus, qua circinationis lineamſecabant, centrum collocabatur, & in uno extremo cir-cini pede collocato, alter ad centrum diducebatur, & cum circumuoluebatur terminos maioris circinatio-nis præfiniebat. nam qua parte proſcenij lineam tangebat, ibi erat circinationis terminus, & præcinctionis ultimæ theatri, quemadmodum eſt in puncto b, & c, & in linea c, b, centra autem a dextris, & a ſini-ſtraſunt d, c, macbina trigona uerſatilis, O, ibi etiam ualuæ regiæ ſunt. frons ſcenæ F, g. Orcheſtra, p, reliqua ſunt facilia. Hoſpitalia enim & reliqua quemadmodum in Latinorum theatris, ſed in uestigio Latini theatri in ſcena tres fecimus portas, in ſingulis trigonum uerſatilem poſuimus, ut mediæ frontis facies, cum reliquis ad opticæ rationem accommodaremus. Etiamq́; diuerſo modo ſcenam cum theatro coniumxi-mus, nec negarem, quin alio quoque modo coniungi poſſent. Sed conſultius ſic fecimus, adiuti ex ruinis cu-iuſdam antiqui theatri Vincentiæ in hortis cuiuſdam nobilis collocati, quod ingenioſus Palladius meus mihi oſtendit. Scenici autem comicos, & tragicos complectuntur. Thymelici uerò cytharædi, tibicines,& hu-iuſmodi ſymphoniaci apo tis thymelis dicti, quæ pars erat theatri, ubi hiſtriones peragebant.

60 10

Eivs logei altitudo, non minus eſſe debet pedum decem, non plus duodecim. Gradationes ſca-larum inter cuneos, & ſedes, contra quadratorum angulos dirigantur ad primam præcinctionem. ab ca præcinctione inter eas iterum mediæ dirigantur, & ad ſummam quoties præcinguntur, altero tan- to ſemper amplificatur.

20

Logeum a Polluce Vomon, ſiue uima, hoc eſt aram, ſeu pulpitum dicitur, quod altius eſſe debet in theatris Græcorum, quoniam Græcorum pulpitum remotius erat a ſpectatoribus, quam Latinorum, erat enim orche-stra Græcorum amplior, & diſtantia res depreſſiores uideri facit, quod optici obſeruant, nam ſi prope do-mos eas, tecta non uides, ſi recedas paululum, mox incipis uidere. Erecto pulpito, dirigit ſcalaria, quemad-modum fecit in Latinorum theatris: ita ut ſcalæ, quæ ad primam præcinctionem ſcandunt, non ſint dirctæ ijs, quæ ad ſecundam ducunt, ſimiliter aberrent & tertiæ a ſceundis, ita ut quotiens præcinguntur, altero tan-to ſemper amplificentur, nam maior intercapedo est inter ſcalas ſummæ præcinctionis, quàm inter ſca-las imas.

Cvm hæc omnia ſumma cura, & ſolertia explicata ſint’, tunc etiam diligentius eſt animaduerten- dum, uti ſit electus locus in quo leniter applicet ſe uox, neque repulſa reſiliens incertas auribus reſe-rat ſigniſicationes.

30

Maxime urget Vitruuium uoci locum aptare, ideo præter ea, quæ dicta ſunt, multa quoque addit præce-pta pulcherrima, & ſumma obſeruatione digna, & certè non ſine ratione, nam finis uniuerſæ huius rei est, ut recte uideatur, & audiatur. Diſtinguit ergo loca ſecundum naturam ſoni dicens.

Svnt enim nonnulli loci naturaliter impedientes uocis motus, uti diſſonantes, qui Græce dicun-tur catichuntes: circumſonantes, qui apud cos nominantur perichuntes. Item reſonantes, qui dicun-tur antichuntes: conſonantesq́; , quos appellant ſinichuntes. Diſſonantes ſunt, in quibus uox prima, cum eſt elata in altitudinem, offenſa ſuperioribus ſolidis corporibus, repulſaq́; , reſiliensq́; in imum, opprimit inſequentis uocis elationem.

40

Quaſi dicat, ſi primus orbis, & prima circinatio uocis offenderet aliquidſolidum, deorſum reijceretur, & frangeret ſecundum orbem, & inſequentem circulationem, unde diſſonantia, ideſt deorſum reiectus ſonus ne-ceſſe est fieri.

Circvmsonantes autem ſunt, in quibus circumuagando coacta uox ſe ſoluens in medio, ſine extremis caſibus ſonans, ibi extinguitur, incerta uerborum ſigniſicatione.

Bombum faciunt buiuſmodi loca, quæ circumſonantia dicuntur, quoniam in ea idem ſonus redit, quemad-modum inter campanas perditur ſonus ceſſante ictu.

Reſonantes uerò, in quibus cum in ſolido tactu percuſſa reſiliat imagines exprimendo, nouiſsimos caſus duplices faciunt auditu.

Reſonat uox percutiendo, & retro redeundo, & quemadmodum Solis radij cum reſlectuntur, quoniam du- plices ſunt, fortiores, ac uehementiores habentur, ita uox iterum ſonans imaginem ſuam duplicando maior eſ-ficitur, & caſus ſuos duplices, ut echo, reddit, quod malum eſt.

50

Item conſonantes ſunt, in quibus uox ab imis auxiliata cum incremento ſcandens, ingreditur ad aures diſcreta uerborum claritate.

Conſonantes omnino aduerſantur diſſonantibus, quoniam in illis uox a centro ad circumferentiam ducitur unita, adiuta, & æqualiter creſcens, in his a circumferentia ad centrum reijcitur, & frangitur, quare ut nil peius eſt diſſonantibus, ita nil melius est conſonantibus locis. Hic enim integra uox, uno caſu, certa claritate percipitur. ibifracta, incerta, & obſcura percipitur. Voxigitur, ſi debet rectè audiri, ex loci, qualitate uni-ca, integra, clara, & diſcreta percipi debet, ex reſonantibus locis duplex, & diſſonantibus fracta, ex circum-ſonantibus obſcura, ex conſonantibus diſcreta fit. quare concluditur.

60
@ESTIGIVM THEATRI GRAECORVM. P D E B R

Ita ſi in locorum electione ſuerit diligens animaduerſio, emendatus erit prudentia ad utilitatem in theatris uocis effectus. Formarum autem deſcriptiones inter ſe diſcriminibus his erunt notatæ, uti quæ ex quadratis deſignanrur, Græcorum, quæ ex paribus trigonorum lateribus, Latinorum ha beant uſus. Ita his præſcriptionibus, qui uoluerit uti, emendatas eſficiet theatrorum perſectiones.

De porticibus poſt ſcenam, & ambulationibus. Cap. IX.

POst Scenam porticus ſunt conſtituendæ, uti cum imbres repẽtini ludos interpellauerint habeat populus, quo ſe recipiat ex theatro. Choragiaq́; laxamentum habeant ad chorum parandum, uti ſunt porticus Pompeianæ. itemq́; Athenis porticus Eumenici, patrisq́; Liberi fanum: Et exeuntibus e theatro ſiniſtra parte odeum, quod A thenis Pericles colum nis lapideis diſpoſuit, nauiumq́; malis, & antennis e ſpolijs Perſicis pertexit. Idem autem incenſum Mithridatico bello Rex Ariobarzanes reſtituit. Smyrnæ ſtrategeum. Trallibus porticus ex utraq; parte (ut ſcenę) ſupra ſtadium, cæterisq́; ciuitatibus, quæ diligentiores habuerunt Architectos.

10

Poſtquam ſedes ad uidendum, & ad audiendum ſpectatoribus accommodauit, theatrumq́; conformauit aptum ad actores, muſicosq́; tum Græcis, tum Latinis moribus, diſtribuitq́; aditus, & ſcalaria, porticusq́; in ſummo theatro: nunc & populum ea parte quærit accommodare, ut habeat quo ſe imbribus ſuperuenien-tibus recipere poſſit, & etiam ut omnis ſcenicus apparatus loco amplo ſit, & commodo. quare & de portici-bus poſt ſcenam, & de ijs, quæ circa theatrum diſponuntur, præcepta tribuit, & ſymmetrias exponit. Præter neceſſitatem ornamentum quoque addebant porticus tum ſacris ædibus, tum illuſtrium virorum domibus, tum etiam publicis ædifiijs. Choragia ſignificant, & eos, qui ludorum inſtrumentum ſuppeditant, & locum, in quo totum inſtrumentum ponitur. Solebant indumenta a choragis aſſumi, quæ ædiles præbendo locabant. Odeum erat quaſi puſillum theatrum, unde muſica certamina ſpectabantur. Odea quatuor Romæ fuiſſe legit Philander, unum in Auentino; alterum inter Palatinum, & Cælium ad metam ſudantem; tertium prope thea trum Pompei; quartum Domitiani. Odeum uero theatrum Athenis a Pericle ad oſtentationem muſicorum ex-tructum eſſe ſertur. eſt etiam ibi prætoris curia. Inſignes etiam porticus enumerat, ut a@ud eum eſt uidere. Stratageum armamentarium eſt, in quo ſpolia hoſtium reponuntur.

20

Circa theatra ſunt porticus, & ambulationes, quę uidentur ita oportere, collocari, ut duplices ſint. Non in altitudine, ſed in amplitudine duplices, ut ſequentia declarant.

Habeantqve exteriores columnas Doricas cum epiſtylijs, & ornamentis ex ratione modulatio nis Doricæ perſectas. Latitudines autem earum ita oportere ſieri videntur, uti quanta altitudine co-lumnæ fuerint exteriores, tantam latitudinem habeant ab inſeriore parte columnarum extremarum ad medias, & a medianis ad parietes,qui circumcludunt porticus ambulationes. Medianæ autem co-lumnæ quinta parte altiores ſint, quam exteriores, ſed aut Ionico, aut Corinthio genere deformentur.

30

Ratio eſt, quare medianæ columnæ exterioribus altiores eſſe debent, quia id ſpatij oecupant, quod epiſty-lia in exterioribus occupant, non enim ſupra medianas columnas epiſtylia imponuntur, quare cum creſcant in altitudinem quina parte, neceſſariò uel Ionicæ, uel Chorintbiæ pro ratione moduli, faciendæ ſunt.

Colvmnarvm autem proportiones, & ſymmtriæ, non erunt ijsdẽ rationibus, quibus in ȩdibus ſa cris ſcripſi. Aliam enim in Deorũ templis debẽt habere grauitatem, aliam in porticibus, & cæteris ope-ribus ſubtilitatem. Itaque ſi Dorici generis erunt columnæ, dimetiantur earum altitudines cum ca-pitulis in partes quindecim, & ex eis partibus una conſtituatur, & fiat modulus, ad cuius moduli ra-tionem omnis operis erit explicatio, & in imo columnæ craſsitudo fiat duorum modulorum. Interco- lumnium quinque, & moduli dimidia parte. Altitudo columnæ præter capitulum quatuordecim modulorum. Capituli altitudo moduli unius. Latitudo modulorum duorum, & moduli ſextæ par-tis. Cæteri operis modulationes, uti deædibus ſacris in libro quarto ſcriptum eſt, ita perficiantur. Sin autem Ionicæ columnæ fient, ſcapus præter ſpiram, & capitulum in octo partes, & dimidiam di-uidatur, & ex his unacraſsitudini columnæ detur. Spira cum plintho dimidia craſsitudine conſtitua-tur. Capituli ratio ita fiat, uti in tertio libro eſt demonſtratum. Si Corinthia, erit ſcapus, & ſpira uti in Ionico. Capitulum autem uti in quarto libro eſt ſcriptum, ita habeat rationem; ſlylobatisq; a die-ctio, quæ fit per ſcamillos impares, ex deſcriptione, quæ ſupra ſcripta eſt in libro tertio, ſumatur, Epiſtylia, coronæ, cæteraq́ omnia ad columnarum rationem ex ſcriptis uoluminum ſuperiorum explicentur. Media uero ſpatia, quæ erunt ſub diuo inter porticus adornanda uiridibus videntur, quod hypæthræ ambulationes habent magnam ſalubritatem; & primum oculorum, quod ex uiridi-bus ſubtilis, & extenuatus aer, propter motionem corporis influens perlimat ſpeciem, & ita auſerens ex oculis humorem craſſum, aciem tenuem, & acutam ſpeciem relinquit. Præterea cum corpus mo-tionibus in ambulatione caleſcat, humores ex membris aer exugendo imminuit plenitates, extenuatq́; diſsipando, quod plus ineſt, quàm corpus poteſt ſuſtinere. Hoc autem ita eſſe ex eo licet animad-uertere,quod ſub tectis cum ſint aquarum fontes, aut etiam ſub terra paluſtris abundantia, ex his nullus ſurgit humor nebulofus, ſed in apertis, hypæthrisq; locis, cum Sol oriens uapore tangit mundum, ex humidis, & abundantibus excitat humores, & etiam conglobatos in altitudinem tollit. Ergo ſi ita uidedur, uti in hypæthris locis, ab aere humores ex corporibus exugantur moleſtiores, quemadmo-dum ex terra per nebulas uidentur, non puto dubium eſſe, quin ampliſsimas, & ornatiſsimas ſub diuo hypætrhisq́; collocari oporteat in ciuitatibus ambulationes. Eæ autem uti ſint ſemper ſiccæ, & non lutoſæ ſic erit faciendum. Fodiantur, & exinaniantur quám altiſsime, & dextra, atque ſiniſtra ſtru-ctiles cloacæ ſiant, inq́; earum parictibus, qui ad ambulationem ſpectauerint, tubuli inſtruantur in-clinati ſaſtigio in cloacis. His perfectis, compleanturea loca carbonibus, deinde inſuper ſabulone eæ ambulationes ſternantur, & exæquentur, ita propter carbonum naturalem ratitatem,& tubulorum in cloacas inſtructionem, excipientur aquarum abundantiæ, & ita ſiccę & ſine humore perfectæ ſue-rint ambulationes. præterea in his operibus theſauri ſunt ciuitatibus in neceſſarijs rebus a maioribus conſtituti. In concluſionibus enim, reliqui omnes faciliores ſunt apparatus, quàm lignorum. Sal enim facile ante importatur, frumenta publicè, priuatimq́; expeditius congeruntur, & ſi deſint, ole- ribus, carne, ſeu leguminibus defenditur. Aquæ ſoſſuris puteorum, & de cœlo repentinis tempeſta-tibus ex tegulis excipiuntur. De lignatione, quæ maxime neceſſaria eſt ad cibum excoquendum, diſſi-cilis, & moleſta eſt apparatio, quod & tardè comportatur, & plus conſumitur. In eiuſmodi tempo-ribus tunc eæ ambulationes aperiuntur, & menſuræ tributim ſingulis capitibus deſignantur. Ita duas res egregias hypætrhæ ambulationes præſtant, unam in pace ſalubritatis, alteram in bello ſalutis. Er-go his rationibus ambulationum explicationes, non ſolum poſt ſcenam theatri, ſed etiam omnium Deorum templis effectæ, magnas ciuitatibus præſtare poterunt utilitates. Quoniam hæca nobis ſa-tis uidentur eſſe expoſita, nunc inſequentur balnearum diſpoſitionum demonſtrationes.

40 50 60 10

Non ſolum poſt ſcenam, ſed circa theatra, & poſt ædes Deorum porticus, & ambulationes conſtituendæ ſunt, ob maximas utilitates, quas Vitr. memorat pacis, & belli tempore, nam pacatis rebus, ſalubres ſunt corporibus: in obſidionibus uero vtiles in rebus neceſſarijs, præſertim in lignatione, cuius apparatus diffici- lior eſt, quàm rerum aliarum. Quomodo autem fiant ambulationes ſiccæ, & ſine humore, docet ſacilitate mi-ra Vitr. In tectis ambulationibus ratio expedita expedita eſt, in bypætrhis uerò, hoc est apertis, & ſub diuo, etiam ex præceptis Vitruuij colligitur, quod neceſſarium est. nam cloacæ, & loca concaua, per quæ colluuies fluit ex fabrica, & ſtructura fiunt quaſi canales, in quas tubi, & fiſtulæ a capitibus inclinantur, ut aquœ per eas in cloacas immittantur, loca carbonibus inſternuntur. Carbones enim ob ignem rarefacti, exugendi uim ba-bent. atque ita ambulationes fint, dirigunturq́; uiæmediæ ita ſtructæ inter uiridariæ, & arboreta, non enim uniuerſa loci amplitudo exinanitur, & præparatur ad ambulationes. Sed ea tantum pars, per quam deam-bulandum eſt. obſeruandum autem in hac parte quàm pulchre poſitis ſymmetrijs, & modulis, ad decorum, ad eurithmiam, ad diſtributionem aſpiciat Vitr. quantum opus ſuum phyſicis rationibus, & ratiocinationibus ornet, ut paßim oſtendat ſe uerum Architectum.

20
30
De balnearum diſpoſitionibus, & partibus. Cap. X.

PRimvm eligendus eſt locus quàm calidiſsimus, ideſt auerſus a Septentrione, & A quilone. ipſa autem caldaria, tepidariaq́; lumen habeant ab occidente hyberno. Sin autem natura loci impedierit, utique a meridie, quod maxime tempus lauandi a meridiano ad ueſperum eſt conſtitutum:

Inducit nos in balnea Vitr. commodiſſime, ostenditq́; quàm ſit eorum uſus neceſſarius,nam thermæ non adeò primum ad id æſtimationis peruener ant, immo balneum tantum ad ſalubritatem corporis deſtinatum erat. inde cum diuitijs luxuries creſcens, ſub thermarũ nomine, magnifica fecere ædificia, porticibus, ſyluis, natatorijs, piſcinis, auiarijs, topiarijs, byppodromis, & buiuſmodi alijs ornatiſſima. Ego primum quæ a Vitr. dicuntur exponam, inde aliquid ratiocinando addam,quod ad rem faciet. primum igitur agit de electione, max de diſpo-ſitione loci, deinde departibus balneorum. Locus igitur uel liber erit, uel neceſſitate aliqua obſtrictus, ſem-perq́; calidißimus est eligendus. Calidiſſimum autem auerſum a Septentrione intelligit, & ab. A quilone. unde cellæ in quibus calor, & tepiditas inducebatur, lumen ab occidente hyberno,ideſt ab Affrico,uel Lybico uento habere debent, qua enim Sol bruma occidit, (ea occidens bybernus dicitur) ea pars calidior cæteris est. Sed cum loci natura nos impedierit, a meridie lumen excipiendum. ratio eſt, quod maxime tempus lauandi a me-ridiano ad ueſperum eſt conſtitutum.

40

Et item eſt animaduertendum, uti caldaria muliebria, uiriliaq́; coniuncta, & in ijſdem regionibus ſint collocata. Et ratio eſt a cõmodiatate ſumpta,licet pudor non patiatur, licet eæpartes pariete diuidantur.

50

Sic enim eſſicietur, utin uaſaria ex hypocauſto communis ſit uſus eorum utriſque. Hypocau-stum fornax eſt, uel concamerata structura, in quaſuccenditur ignis, furnellum nos appellamus. hypocauſim uocat inferius.

Ahena ſupra hypocauſtum tria ſunt componenda, unum caldarium, alterum tepidarium, tertiũ frigidarium, & ita collocanda, uti ex tepidario in caldarium, quantum aquæ caldæ exierit, influat. De ſrigidario in tepidarium ad eundem modum: teſtudiesq́; alueorũ ex cómuni hypocauſi calefacientur.

Caldaria, tepidaria, & frigidaria hoc loco pro uaſis abenis capiuntur. frigidarium partem ſuperiorem oc-eupauit, & in tepidarium medium frigidam infundet. tepidarium medium in infimum caldarium tepidam im-m@ttet. Calidus autem ſornaulæ uapor ſ@b-uaſis plus, & minus caloris afferet. Sed opus est modum ſcire, quomodo caldaria, & cellæ ſuſpendi debent. hunc docet Vitruuius dicens.

60

Svspensvrae caldariorum ita ſunt ſaciendæ, uti primum ſeſquipedalibus tegulis ſolum ſternatur inclinatum ad hypocauſim, uti pila cum mittatur, non poſsit intro reſiſtere, ſed rurſus redeat ad præ-furnium. Ipſa per ſe ita flamma ſacilius peruagabitur ſub ſuſpenſione.

Hipocauſti planum ex tegulis ſeſquipedalibus insternendum, inclin atum autem ad os ſurni, quod præfur-nium dicitur, ut flamma ſub loco in quo ſuſpenduntur facilius uagare poßit, hæc ex diagrammate nota ſunt.

Svpraq́ laterculis beſſalibus pilæ ſtruantur, ita diſpoſitæ, ut bipedales tegulæ poſsint ſupra eſ-ſe collocatæ.

Pilæ ſupra planum hypocausti ſtruantur laterculis octo unciarum, quæ ſunt duo pedis tertia, & ita diſtent una ab alia, ut ſuper illis bipedales tegulæ aptari poßint.

10

Altitvdinem autem pilæ habeant pedum duorum, eæq́ ſtruantur argilla,cum capillo ſubacta, ſupraq́; collocentur tegulæ bipedales, quæ ſuſtineant pauimentum. Concamerationes uerò, ſi ex ſtructura ſactæ fuerint, erunt utiliores, ſin autem contignationes fuerint figlinum opus ſubijciatur, ſed hoc ita erit ſaciendum. Regulæ ferreæ, aut arcus ſiant, eæq́; uncinis ſerreis ad contignationem ſuſpendantur quàm creberrimis, eæq́; regulæ, ſiue arcus ita diſponantur, ut tegulæ ſine marginibus ſe-dere in duabusinuehiq́; poſsint. & ita totæ concamerationes in ſerro nitentes ſint perfectæ, earumq́; camerarum ſuperiora coagmenta ex argilla cum capillo ſubacta liniantur. Inſerior autem pars, quæ ad pauimentum ſpectat, primum teſta cum calce trulliſſetur, dein de opere albario, ſiue tectorio po-liatur. eæq́; cameræ in caldarijs, ſi duplices factæ ſuerint, meliorem habebunt uſum. Non enim a uapo re humor corrumpere poterit materiem contignationis, ſed inter duas cameras uagabitur.

20
I. Laconicum.H. Tepidarium.K. Frigidarium.L. Labrum.I. Fistulæ vaporarie. L K h I
30
a. Frigidarium.b. Tepidarium.C. caldarium.e. Laconicum.d. clypeus æneus.f. Tepidarium.g. frigidarium.i. fistulæ uaporariæ d g f e a b c
40 50

Docet Vitr. qua ratione cameras, & pauimenta cellarum, quæ caldaria, & tepidaria erant, fieri debent, ideſt quomodo eæ cellæ ſuſpendi debent. dicit enim ſuſpendi, quoniam infra eas hypocauſta collocabantur. pa-umentum igitur ita faciendum, ut diſpoſitis pilis ex laterculis beſſalibus, per ſolum inclinatum bypocausti. tam diftantibus, ut in eas bipedales tegulæ ſedere poſſint, altæ pedes duos, tegulæ illæimponantur, structæ cre-ta, capillo ſubacta, ut ignem ferre poſſint. tegulæ pauimentum ſuſtinent, ſub quo erat bypocauſtum, & ignis ab bypocausto per tubos intra parietum craßitudinem ad cellas uaporans aſcendebat, quod animaduer-ſum eſt ex antiquis monumentis nuper inuentis, quorum formas libro ſequenti capite decimo collocauimus. Stratis cellarum caldariorum, & tepidariorum pauimentis, concamerationes, & fornices faciendi ſunt. hi uel contignatione, uel ſtructura fiunt. utriuſque generis præcepta dantur a Vitruuio, Structura utili or est, & ignis uapori aptior. in contignatione imæ, mediæ, & ſummæ partes ſunt conſiderandæ, imæ figlino opere faciendæ, mediæ ferreæſint, ut opus ſustineatur, ſummæ coagmentandæ argilla capillo ſubacta, ferrei arcus in colligatione fiant tranſuerſarijs ferreis laminis decuſſatis, & clatratis. arcus hi uncinis ferreis contignatio- bus applicentur, & ad eas ſuſpendantur, diſtent autem inter ſe tantum, ut ſupra duos arcus eapita duarum tegularum ſedere poſſint, & bæc pars media erit, ſupra autem fiet tanquam ruderatio quædam ex argilla, & creta figulorum pilis ſubacta. Cœlum uerò, quod imminet pauimento, testa cum calce trulliſſetur, & tectorio uel albario opere poliatur. & ſi hæ concamerationes duplices fuerint, idest una ſupra aliam, antequã ad con-tignationem deuenias, melius erit, & tutius contignatio a uapore ſeruabitur.

60 10

Magnitvdines autem balnearum uidentur fieripro copia hominum. ſint autem ita compoſi-tæ. Quanta longitudo fuerit, tertia dempta latitudo ſit, pręter ſcholam labri, & aluei, labrum utique ſub lumine faciendum uidetur, ne ſtantes circum ſuis umbris obſcurent locum. Scholas autem labro rum ita ſieri oportet ſpatioſas, ut cum priores occupauerint loca, circumſpectantes reliqui rectè ſtare poſsint. Aluei autem latitudo inter parietem, & pluteum, ne minus ſit pedes ſenos, ut gradus inſe-rior inde auferat, & puluinus duos pedes.

20

Nunc agit de loco, in quo lauabantur bomines, eiusq́; ſymmetrias declarat. Magnitudines igitur balnea-rum pro copia bominum fieri uidentur, ſed proportione illa conſtare debent, quæ tantum Vitruuio placet, ideſt ſeſquialtera, tertia enim pars longitudini demitur, reliquæ duæ latitudini dantur. Labrum ſeu alueus lapidea, uel structilis foſſa erat balnearum. Schola autem labri. uel aluei erat tanquam margo labri, ubi lauaturi præſtolabantur, & ſpectantes eos, qui prius locum occupauerant, ſtabant. uult igitur labrum ſub lumine po-ni, ne stantes cir cum ſuis umbris obſcurent lucem. Aluei autem, & labri, quod idem eſt, latitudo ſit pedes ſex, ex quibus duos pedes gradus inferior, per quem in labrum deſcendebatur, & puluinus auferebat, & re-linquebantur quatuor pedes inter parietem, & pluteum, uel podium.

Laconicvm ſudationesq́; ſunt coniungendæ tepidario, eæq́; quàm latæ fuerint, tantam altitudi-nem habeant ad imam curuaturam hemiſphærij, mediumq́; lumen in hemiſphærio relinquatur, ex eoq́; clypeum æneum catenis pendeat, per cuius reductiones, & demiſsiones perficietur ſudationis tempera-tura. ipſumq́; ad circinum oportere fieri uidetur, ut æqualiter a medio flammæ, ua porisq́; uis per cur-uaturæ rotundationes peruagetur.

30

Laconicum locus erat ſudationibus dedicatus, ita dicitur, quod Lacedæmonij in eiuſmodi ſudatorijs exer-cebantur. erant autem tanquam turriculæ cameratæ in hemiſphærium, ut patet ex diagrammate. Sudatoria dici poſſunt ab effectu, & ſphæriſteria a forma. Clypeo æneo in medio ubi lumen erat relictum tegeba, ſed clypeus reductus interim, uel demiſſus ſudationes temperabat. erat ſub turriculæ uel laconici pa@@mento concamer atio, ut recte dicit Phil. ubi ſuccendebatur ignis, quaqua uerſum uero in parietibus ad imam hemi-ſphærij curuaturam ſtructiles, fictiles ue canales, per quos flammæ, uaporisq́; uis deferebatur, ut autem æqua liter per curuaturæ rotundationes uapor peruagari poſſet, clypeus ad circinum fiebat. Cellæ tepidariæ, ſudato- ria cella, & laconicum coniungebatur, ex diametro altitudo eius ſumebatur uſque ad imam curuaturam, ideſt ad hemiſphærij incumbam, uel impoſituram.

40
De palæſtrarum ædiificatione, & xyſtis.#Cap.#XI.

N Vnc mihi uidetur (tametſi non ſint Italicæ conſuetudinis ) palæſtrarum ædificationes tra-dere explicatè, & quemadmodum apud Græcos conftituantur monſtrare. Conſtituun-tur autem in tribus porticibus exedræ ſpatioſæ, habentes ſedes, in quibus Philoſophi, Rhetores, reliquiq́; qui ſtudijs delectantur, ſedentes diſputare poſsint. In palæſtris pe- riſtylia quadrata, ſiue oblonga, ita ſunt facienda, uti duorum ſtadiorum habeant ambulationis circui-tionem, quod Græci uocant, diaulon, ex quibus tres porticus ſimplices diſponuntur, quartaq́; quæ ad meridianas regiones eſt conuerſa, duplex, uti cum tempeſtates uentoſæ ſunt, non poſsit aſpergo in interiorem partem peruenire. In duplici autem porticu collo centur hæc membra. Ephæbeum in me-dio, ( hoc autem eſt exedra ampliſsima cum ſedibus, quæ tertia parte longior ſit, quàm lata ) ſub dex-tro coriceum, deinde proxime coniſterium, a coniſterio in uerſura porticus frigida lauatio, quam Græci Lutron uocitant. ad ſiniſtram Ephæbei elæotheſium, proxime autem elæotheſium ſrigidariũ, ab eoq́; iter in propigneum in uerſura porticus, proxime autem introrſus è regione frigidarij colloce-tur concamerata ſudatio, longitudine dup lex quàm latitudine, quæ habeat in uerſuris ex una parte la-conicum ad eundem modum, uti ſupra ſcriptum eſt, compoſitum. Ex aduerſo laconici caldam laua- tionem. In palæſtra periſtylia, quemadmodum ſupraſcriptum eſt, ita debent eſſe perſectè diſtributa. Extra autem diſponantur porticus tres, una ex periſty lio exeuntibus, duæ dextra; , atque finiſtra ſtadia tis. Ex quibus una, quæ ſpectauerit ad ſeptentrionem, perficiatur duplex ampliſsima latitudine; al-tera ſimplex ita facta, uti in partibus, quæ fuerint circa parietes, & quæ erunt ad columnas, margines habeant uti ſemitas, non minus pedum denum, mediumq́; excauatum, uti gradus bini ſint in deſcen-ſu ſeſquipedali a marginibus ad planitiem. Quæ planicies ſit ne minus lata pedum duodecim. Ita qui ueſtiti ambulauerint in marginibus, non impedientur ab cunctis ſe exercentibus. Hæc autem porti-cus xyſtos apud Græcos uocitatur, quod Athletæ per hyberna tempora in tectis ſtadijs exercen-tur. Facienda autem xyſta ſic uidentur, ut ſint inter duas porticus ſyluæ, aut platanones, & in his perficiantur inter arbores ambulationes, ibiq́; ex opere ſignino ſtationes. Proxime au- tem xyſtum, & duplicem porticum deſignentur hypæthræ ambulationes, quas Græci peridro-midas, noſtri xyſtæ appellant, in quas per hyemem e x xyſto ſereno cœlo athletæ prodeuntes exer-centur. poſt xyſtum autem ſtadium, ita figuratum, ut poſsint hominum copiæ cum laxamento A thle-tas certantes ſpectare. Quæ in mœnibus neceſſaria uidebantur eſſe, ut a ptè diſponantur, perſcripſi.

50 60
VESTIGIVM PALAESTRAE. A. Ephœbeum.B. coriceum.C. conis̃terium.D. frigida lauatio.E. elæotheſium.F. frigidarium.G. propignæus.H. concamerata ſudatio.I. Laconicum.K. calda la-uatio.#L. porticus exterior.M. duplex porticus ad ſeptentrionem.N. porticus ubi athletæ exercebantur xyſtos dicta.O. platanones.P. hypethræ ambulationes, ubi æstate exercebantur athletæ.Q. ſtadium, in quo ſpectabantur athletæ.†. oriens.O. Auſter.P. occidens.♐. Septentrio.I. I. I. I. stationes. reliqua ſunt exedræ, & ſcholæ. cum periſtylijs. O N P L D C B A E F G H K M O
10 20 30 40 60 10

Satis aperte, ac explicate Vitruuius, ut ipſe pollicetur, de palæstris, & xyſtis Græcorum more conſtitutis, ſermonem habet, ita ut quorundam uocabulorum declaratio cum diagrammate ſatis eſſe poſsit, ad intelligen-tiam eorum, quæ hoc capite continentur. #Exedræ a ſedium frequentia ſic appellatæ, loca ſunt amplæ ma-gnitudinis, quæ ſi in publicis operibus numer antur, ut hoc loco, ſpatioſæ eſſe debent, & habere ſedes, in quibus philoſophi, rhetores, reliquiq́; , qui ſtudijs delectantur, ſedentes diſputare poſſint. Earum figuram referunt, quæ in cœnobijs uocantur capitula, ut ait Philander. ſi uerò in priuatorum ædibus cenſentur, loca ſunt ad collo-quendum per æſtatem cum amicis, aut ad meridiandum, ideſt in meridie dormiendum. periſtylia ſunt loca columnis clauſa, & undique ſepta, qualia ſunt monachorum clauſtra. Diaulon intelligit Vitr. locum duo ſta-dia continentem in circuitione ambulationis, ideſt periſtylia illa ſiue quadrata, ſiue oblonga, ſint, debent ha-bere in circuitionem ſpatium duorum stadiorum, ideſt quartam miliarij partem, hoc est paſſus. 250, { In duplici porticu } idest duplici columnarum ordine, hæc membra collocentur. Ephæbeum ubi puberes exer-centur. Coriceum eſt locus ubi puellæ exercentur. quod non placet, quia non erat conſuetudo ut puellæ ſe exer cerent, niſi fallor, coreum dicere potius oporteret, ſi a puellis locus nominaretur. unde alij interpretantur co-ryceum pro loco, ubipila exercebantur, ut ait Philander, nam Græci coricum pilam uento conflatam uocant, quæ Latinis follis dicitur. placeret hæc interpretatio, ſi loci amplitudo hoc ludi genus ferre poſſet, niſi forte non follem ſed pilam intelligas. qui ludus in minori area fieri poteſt, ut rachetæ ludus Gallice proprius. quod ſi coureum malis, tonstrinam intelligito. coniſterium a conis, ubi puluere post unctionem luctaturi aſpergebantur, ut prehenſiones eſſent firmiores, & non lubricæ. Eleotheſium, hoc eſt unctuarium, locus ubi cerato oleo , quod ceroma dicunt, perfundebantur. propigneum legerẽ prophigeum, nam phigeos, hoc eſt furni, mentionem fecit lihro decimo, ubi de machina hydraulica loquitur, quod nomen Heroni est familiare. ita ut prophigeum præfurnium ſignificet, & locum, ubi ignis præcluſum æſtuat, licet lihro decimo furnum ſimilitudine quadam uocauit partem illam machinæ, ut ſuo loco patebit. Porticus stadiatæ ſic dicuntur, quod in eis, ceu tectis ſta-dijs per hyemem turbato cœlo athletæ exer cerentur. Platanones, loci platanis conſiti. Xyſtus, & xyſtum apud Latinos diſcrimine aliquo ſeparantur, nam latini xystos uocant porticus tectas, ubi athletæ per hyemem exer-cebantur. Xyſta uero ſubdiales, & hypæthras ambulationes. reliqua ex deſcriptione erunt maniſeſta.

20 30
De portubus, & ſtructuris in aqua faciendis. Cap.#XII. 40

DE opportunitate autem portuum, non eſt prætermittendum, ſed quibus rationibus tuean tur naues in his ab tempeſtatibus, explicandum. Hiautem naturaliter ſi ſint poſiti, ha-beantq́; acroteria, ſiue promontoria procurrentia, ex quibus introrſus curuaturæ, ſiue uer ſuræ ex loci natura ſuerint conformatæ, maximas utilitates ui dentur habere. Circum enim porticus, ſiue naualia ſunt facienda, ſiue ex porticibus aditus ad emporia, turresq́; ex utraque parte collocandæ, ex quibus catenæ traduci per machinas poſsint. Sinautem non naturalem locum, neque idoneum ad tuendas ab tempeſtatibus naues habuerimus, ita uidetur eſſe faciendum, uti ſi nullum ſlu- men in his locis impedierit, ſed erit ex una parte ſtatio, tunc ex altera parte ſtructuris, ſiue aggeribus, expediantur progreſſus, & ita conformandæ portuum concluſiones.

50

Conſtruendi portus finis est, ut naues a uentis, & tempestatibus tutæ ſint. Ideo portus tutus, & capax eſſe debet. Securitas, uel naturalis eſt, uel arte adiuuatur. natur alis a ſitu, & natura loci uidetur pendere, cum locus ſinuoſus est, arcuatusq́; in cornua, quæ alta ſint, & promontorij ſpeciem habeant, in mare promineant, & later a ſinuum a uentis tueantur. Cum uero hæc non habentur, tunc arte iuuat fidas stationes nauibus collocare, & aggeribus procurrentibus in mare ex structura portus cornua conſtituere, ſi flumen non impe-diat. Quomodo autem ſtructuræ in aqua fiant, docet Vitr. Quid autem circa portus faciendum ſit docuit. porticus enim & loca ubi merces uenduntur, ac etiam ſeruantur, quæ emporia dicuntur, & loca ubi conſtruũ-tur naues, aut ſubductæ inſtaurantur, quæ naualia Latini, nos ſquerros dicimus, circa portus facienda ſunt.

60

Eae autem ſtructuræ, quæ in aqua ſunt ſuturæ, uidentur ſic eſſe faciendæ, uti portetur puluis, à regionibus, quæ ſunt a Cumis continuatæ ad promontorium Mineruæ, isq́; miſceatur, ut in mortario duo ad unum reſpondeant, deinde tuncin coloco, qui deſinitus erit, arcæ ſtipitibus robuſteis, & ca-tenis incluſæ in a quam demittendæ, diſtinendæq́; ſirmiter. Deinde inter eas ex tráſtillis inferior pars fub aqua exæquanda, & purganda, & cæmentis ex mortario materia mixta ( quemadmodũ ſupra ſcri-ptum eſt ) ibi congerendum, donicum compleatur ſtructuræ ſpatium, quod fuerit inter arcas. Hoc autem munus naturale habent ea loca, quæ ſupra ſeripta ſunt.

Puteolani pulueris uſus boc loco mire expetendus, de quo ſecundo uolumine plura. nam quæ in aqua fiunt structuræ ex mixtione eius pulueris in foſſa, quam mortarium dicunt, bene ſubigendo partium duarum, & unius calcis æternæ habentur. postea arcæ, quas nostri catarractas uocant, ita ſunt faciendæ. Dolentur planè trabes ex robore, & ab uno capite ad aliud excauentur ſulci, aut canaliculi tam lati, uti in eos ta-bularum capita immitti poſſint. tabulæ eæ æquæ magnitudinis, & craſſitudinis eſſe debent, ut in canales im-mitti poſſint & confingi æquis ſpatijs inter ſe diſtantes, trabes autem non ſolum a capitibus, ſed etiam inter mediam altitudinem tabularum ponendæ ſunt, ita ut bene coniungi, ac contineri poſſint, earum tabularum commiſſuræ obturandæ, & concatenandæ ſunt, poſtea oneribus deorſum ad fundum demittendæ, immobili-ter, & firmiter diſtinendæ, deinde ſpatium, quod inter huiuſmodi arcas continebitur exinanietur, & explana-bitur ijs machinis, de quibus libro decimo agitur, ibi palificationibus innixi ab ijs demittemus iam præpara-tam materiem ad ſtructuram cum lapidibus permixtam, & ad firmitatem in aqua ſtrues hoc modo, cum im-petus aquæ non te impediet.

10

Sinavtem propter fluctus, autimpetus aperti pelagi’deſtinatæ arcæ non potuerint contineri, tunc ab ipſa terra ſiue crepidine puluinus quàm firmiſsime ſtruatur. Isq́; puluinus exæquata ſtruatur planitie, minus quam dimidiæ partis, reliauom, quod eſt proxime littus, proclinatum latus habeat. Deinde ad ipſam a quam, & latera puluino circiter ſeſquipedales margines ſtruantur æquilibros ei pla-nitiæ, quæ ſupra ſcripta eſt. Tunc proclinatio ea impleatur arena, & exæquetur cum margine inpla-nitia puluini. Deinde inſupeream exæquationem pila quàm magna conſtituta fuerit, ibi ſtruatur, eaq́; cum erit extructa, relinquatur ne minus quàm duos menſes, ut ſicceſcat. Tunc autem ſuccida-tur margo, quæ ſuſtinet arenam. Ita arena fluctibus ſubruta efficiet in mare pilæ præcipitationem. Hac ratione quotieſcunque opus fuerit, in aquam poterit eſſe progreſſus.

20

Vt brachium in mare protenſum efficias paulatim a ripa ſtructura eſt incohanda, ſcamnumq́; efficies, pul-uinum uocat Vitr. quod partim in plano ſedeat, partim ſit proclinatum. pars proclinata uerſus littus eſt fa- cienda, circa ſcamnum margines facito a captite uerſus mare, & a lateribus æquilibres illi ſcamno, pendentemq́; partem arena complebis, donec planam partem exæquaueris. Supra ſcamnum pilam eriges craſſam ex iam dicta materie, quam per duos menſes exſiccari permittes. Succides inde marginem, uide bisq́; arenam ex ſuc-ciſione dilapſam ſubrui, pilamq́; paulatim collapſam in mare demum præcipitari, & partem littori proximam implere, atque ita cum progreſſus in mare uolueris facere, ſcamnis, marginibus, & pilis, eo modo quo dictũ eſt, extructis, & demiſſis, opus egregium, & firmum efficies in his locis, in quibus puteolanus non deeſt.

30

In quibus autem locis puluis non naſcitur, his rationibus erit faciendum, uti arcæ duplices, rela-tis tabulis, & catenis colligatæ in eo loco, qui ſinitus erit, conſtituantur, & inter deſtinatas creta me-ronibus ex ulua paluſtri factis calcetur. cum ita bene calcatum, & quàm denſiſsimè fuerit, tunc co-chleis, rotis, tympanis collocatis, locus, qui in ea ſeptione ſinitus ſuerit, exinaniatur, ſicceturq́; , & tunc ſtructura, & cæmentis, calce, & arena compleatur. Sin autem mollis locus erit palis uſtulatis alneis, aut oleagineis, aut robuſteis conſigatur, & carbonibus compleatur, quemadmodum in theatro rum, & muri fundatio nibus eſt ſcriptum. Deinde tunc quadrato ſaxo murus ducatur iuncturis quàm longiſsimis, uti maxime medij lapides coagmentis contineantur. Tunc qui locus erit inter murum, ruderatione ſiue ſtructura compleatur. ita erit, uti poſsit turris inſuper ædificari.

40

Diſtributionis est copias rerum parare ſecundum uſum, ſi quid uerò deest, ad alias copias quærendas, & comparandas eundum eſt. Ita ferè ubique Vitr. ad diſtributionem oculos uertit, quemadmodum etiam hoc loco, ubi puteolanus puluis ad ſtructur as in aqua faciendas non habetur, docet quomodo faciendum ſit. Præparentur igirur tabulæ, ex quibus arcæ faciendæ ſunt, & arcæ duplices ſint, tabulæ uero committantur recte inter ſe, & in loco ad fabricandum destinato catenis colligatæ retine antur, inter eas ar cas conijciendi ſunt ſacci ex paluſtri ulua conſuti, creta pleni, ad exugendum bumorem, tunc calcatis denſiſſime peronibus, machinis ad hauriendam aquam aptis, de quibus decimo libro agitur, locus ille arcis circumſeptus exinania-tur, & ſtructuræ cæmentitia compleatur, iactis prius fundamentis craßioribus, quàm murus, qui ſupra fu-turus ſit, modo ſolum ſolidum, & terrenum ſit, nam ſi mollis, lutoſusq́; fuerit, palificationes faciendæ ſunt. ut aliàs docuit. cætera facilia ſunt in V itruuio. Nunc de Naualibus agendum eſt, ut nihil opportunũ deſidera-ripoſſit.

50

His perfectis naualiorum ea erit ratio, ut conſtituantur ſpectantia maxime ad ſeptentrionem. ná meridianæ regiones propter cœſtus, cariem, tineam, teredines, reliquasq; beſtiarum nocentium gene-ra procreant, alendoq́; conſeruant. eaq́; ædificia minime ſunt materianda propter incendia. De ma-gnitudinibus autem finitio nulla debet eſſe, ſed faciunda ad maximum nauium modum, uti & ſi maio- res naues ſubductæ fuerint, habeant cum laxamento ibi collocationem. Quæ neceſſaria ad utilitetem in ciuitatibus publicorum locorum ſuccurrere mihi potuerunt, quemadmodum conſtituantur, & per-ficiantur, in hoc uolumine ſcripſi, priuatorum autem ædificiorum utilitates, & eorum ſymmetrias, in ſequenti uolumine ratiocinabor.

60

Poſtquam temporibus noſtris nihil ex antiquorum operibus abſolutum, & planè perfectum uidere licet, nec eſt qui ſtudeat illorum ædiſiciorum magnificentiam imitari, pauciq́; ſunt, qui arte, ac experientia auda-cter, & ingenio ſe tantas res aggredi queant, ul ampliſſima theatra, amphitheatra, circos, palæſtras, porticus, baſilicas, & reliqua opera, imperij maieſtate digna constituant, neſcirem ſane quid dicerem, niſi me uerterẽ ad eas fabricarum rationes, quæ pro nostorum temporum conditione magnæ quidem, atque admirandæ ui-dentur. ac imprimis oppidorũ, & urbium munimenta occurrunt, quæ illuſtrem quandam ſpeciem, atque ideam ueterum ædificiorum præbere ſolent. Quis enim non obſtupeſcet profundiſſimas ſubſtructionum fundationes, murorum altitudines, & craſſitudines fidem ſuperantes? Dij boni quam ſpectanda ſunt omnium generum pro-pugnacula, foſſarum latitudines, aggerum amplitudines, portarum, pontiumq́; munitiones, & moles flumini-bus obiectæ, & cætera eiuſmodi, quæ quanquam neceſsitate fiunt, pari tamen, ne dicam maiori dignitate, ac magnificentia cum ueteribus decertant. Erant olim in ur be theatra, & circi, & amphitheatra, nunc urbes ipſæ totæ theatra ſunt, & circi, & amphitheatra. Videbantur moles illæ ingentes, quoniam magnitudo il-larum uidentibus imminebat. At oppida, & munimenta noſtrorum ideo maiora illis, & præſtantiora ſunt, quia uel animo metiuntur, uel ambitu, & circumitione menſurantur. Cæterum me ab his rationibus auocat amplitudo V enetorum naualis, triremium, & nauium apparatus, instrumentorum omnium copia, tormento-rum, & machinarum multitudo, munitionum, & armorum omnis generis theſaurus, infinitorum artificum ſeries, rerum ordo, facilis uſus, promptaq́; ad omnes neceßitates expeditio. Quæ omnia maritimæ rei præſtan-tiam, & excellentiam illis merito tradidere. Nolo autem quod illius loci admiratione capiamur, propterea quod res mira nmibus aduenis, & hoſpitibus uideatur, ſed propterea quod illa are longe admirabiliori originẽ ducit. quã maxime optare non babentes, & ſumma cura ſeruare habentes debetn. Diuturna & inuiolata Reip. libertas eam peperit amplitudinem, uſusq́; rerum maritimarum, & præclaræ occaſiones fecerunt, ut eæco-piæ cum ciuitatis Genio quaſi ſuccreſcentes, ad eam dignitatem, & maieſatem peruenerint. Quare conſtare omnibus illud debet nulla ui, nulla facultate quippiam breui effici poſſe, in quo tempus ius ſuum exercet, unde non tam magni, & ampli imperij, quàm liberæ, & perpetuæ administrationis opus illud est. Quod ſi gladia-tores, & belluæ in ar enam, biſtriones in ſcenam, quadrigæ in circos non inducuntur, in V enetorum tamen nauali acquirendarum prouinciarum, & regnorum tutandorum apparatus extruitur, & alijs illis nocendi uo- luntas cohibetur, & quemadmodum eius urbis ſeueritatem diuina prouidentia architectata eſt, unde nec mœ-nia, nec propugnacula, nec portas habet, ita quicquid homines pulchri fecerunt, ab eadem prouidentia ducti fecerunt. Acceſſit eò charitas quam ciues erga patriam habuere, cum in ea ornanda, & amplificanda nul-li periculo, nulli unquam labori pepercerint. V nde in eo loco & rerum copiæ, & ordo mirabilis uidetur, ut uno oculi ictu, quicquid ad inſtruendam iuſtam claſſem opus est, facillime educatur. V ela, remos, funes, anchoras, tormenta, machinas, organaq; omnia unico nutu in eductas triremes impoſita uideres. Prouidit hoc Nicolaus Zenus uir clariſſimus ſtudio, ac ingenio multo, cuius rei fructum postea patres multa cum laude, atq; admira-tione hominum percepere. Exhibet autem modo non minus ea dignam occaſionem diuina prouidentia, & rerũ natura, quæ non amantem patriæ ſuæ quemlibet deterrere poſſet. Tempus enim quod ſecum fert commoda om-nia, & incommoda, cum duobus elementis quaſi conſpirans urbi bellum intenta, mare, & terram intelligo, quorum alterum cedere, altera occupare ſtagna iſta uelle uidentur. Occaſionem hanc, quæ molestiam, & curam patribus afferre deberet, alacriter ſumere omnes excitantur. quoniam cum Deus illis fiuctus pacis, & ocij benigne tribuat, & quærat ut opportunitatis huius ſitus beneficium primis fundatoribus conceſſum agne-ſcant, ingenia, & animos exercere in maximo negotio student, ideoq́; fiet ut imperij huius magnitudinem, & prudentiam ciuium, & iuuandæ patriæ deſiderium eorum omnes imitentur. in qua re natur æ indagatorum, & expertorum opus erit cauſas quærere unde ſtagna iſta muniantur: & quemadmodum medici morborum cauſas primum inquirunt, & inde opportuna remedia adhibent, ita & ipſi facient. inuenient autem terram in hac uſurpatione fluminibus tanquam ministris uti: inuenient ſalſedinis proprium eſſe abſumere, & quaſi abrode-re, quicquid in ea immittitur: inuenient, quo plus aquæ in hos lacus influit, plus utilitatis afferri, quoniã uis maior effluens plus terreni ſecum effert: inuenient leuanda eſſe naturæ impedimenta, ut ipſa ſponte agat, & id efficiat, quod nullo ingenio, ui, & impenſa fieri potest. ideo terram,. quæ Sole ſicceſcens obduruit, mouebunt, & aquis facilem euectionem præbebunt, dirigent canalium curſus, permixtionem dulcium cum ſaiſis aquis pro-hibebunt, agros prope paludes inaratos relinquent, ne ex illis terra imbribus ſoluta, in lacus iſtos deuoluatur. ac demum quam maxime fieri poterit, fluuios, tam magnos quam paruos ab his ſtagnis arcentes, elemento-rum uictores ſalutis, & ſecuritatis perpetuæ præmia conſequentur.

10 20 30 40 50
VENET AE VRBIS DESCRIPTIO.
A. Templum diui Marci.B. Turris diui Marci.C. Duæ columne.D. Forum diui ’Marci.E. D. Geminianus.F. D. Moyſes.G. D. Baſſus.H. D. Theodorus.I. D. Zacharias.K. D. Ioan. embracora.L. D. Martinus.M. D. Dominicus.N. D. Antonius.O. D. Petrus.P. D. Daniel.Q. D. Donatus.R. Dogana.S. Nauale.T. D. Cœleſtis.V. D. Franciſcus.X. D. Io. & Paulus.Y. D. Laurentius.Z. D. Seuerus.a. D. Marina.b. D. Cantianus.c. D. Apoſtoli.d. Crucigeri.e. D. Sophia.f. D. Maria ab hortis.g. D. Iob.h. S. Crux.i. D. Margarita.k. Magna domus Franciſcanorum.l. D. Paulus.m. D. Auguſtinus.n. D. Agatha.o. D. Maria mater domini.p. D. Caßiani.q. D. Matthia.r. D. Iacobus in riuo alto.ΔΔΔ. Magnus canalis.ſ. Forum riui alti.t. Pons riui alti.@. D. Maria Iubanica.x. D. Stephanus.y. Templum charitatis.Z. D. Gregorius. TRAMONTANAPONENTELEVANTE
M. VITRVVII DE ARCHITECTVRA LIBER SEXTVS. Proœmium. 10

ARistippvs Philoſophus Socraticus, nauſragio cum eiectus ad Rhodien-ſium littus animaduertiſſet Geometrica ſchemata deſcripta, exclamauiſſe ad comites ita dicitur. Bene ſperemus, hominum enim ueſtigia uideo: ſtatimq́; in oppidum Rhodum contendit, & recta Gymnaſium deuenit, ibiq́; de philoſophia diſputans, muneribus eſt donatus, ut non tantum ſe ornaret, ſed etiam eis, qui unà fuerant, ueſtitum, & cætera, quæ opus eſ-ſent ad uictum, præſtaret. Cum autem eius comites in patriam reuerti uo luiſſent, interrogarentq́; eum, quid nam uellet domum renunciari, tunc ita mandauit dicere. Eiuſmodi poſſeſsiones, & uiatica liberis oportere pa-rari, quæ etiam enaufragio unà poſſent enatare. Nanq; ea uera præſidia ſunt uitæ, quibus neque for-tunæ tempeſtas iniqua, neque publicarum rerum mutatio, neque belli uaſtatio poteſt nocere. Non minus cam ſententiam augendo, Theophraſtus hortando doctos potius eſſe, quàm pecuniæ confiden tes, ita ponit. Doctum ex omnibus ſolum, neque inalienis locis peregrinum, neque amiſsis familia-ribus, & neceſſarijs, inopem amicorum: ſed in omni ciuitate eſſe ciuem, difficilesq́; fortunæ ſine ti-more poſſe deſpicere caſus. Atquinon doctrinarum, ſed facilitatis præſidijs putaret ſe eſſe uallatũ, labidis itineribus uadentem, non ſtabili, ſed inſirma conflictari uita. Epicurus uerò non diſsimiliter ait. Pauca ſapientibus ſortunam tribuere, quæ autem maxima, & neccſſaria ſunt, animi, mentisq́; co-gitationibus gubernari. Hæc, ita eſſe plures Philoſophi dixerunt. Non minus etiam Poetæ, quian- tiquas comœdias Græcè ſeripſerunt, & eaſdem ſententias uerſibus in ſeena pronunciauerunt. Euchra-tes, Chionides, Ariſtophanes, maxime etiam cum his Alexis, qui Athenienſes ait ideo oportere lau-dari, quod omnium Græcorum leges cogunt parentes ali a liberis, Athenienſium non omnes, niſi eos, qui liberosartibus erudiſſent. Omnia enim munera fortunæ cum dantur, ab ea facillimè adimun tur. diſciplinæ uerò coniunctæ cum animis, nullo tempore deficiunt, ſed permanent ſtabiliter ad fummum exitum uitæ. Ita que ego maximas, inſinitasq́; parentibus ago, atque habeo gratias, quod A thenienſium legem probantes, mc arte erudiendum curauerunt, & ea, quæ non poteſt eſſe probata ſine literatura, encyclioq́; doctrinarum omnium diſciplina. Cum ergo, & parentum cura, & præcepto-rum doctrinis au ctas haberem copias diſciplinarum, philologis, & phil otechnis rebus, commentario rumq́; ſcripturis me delectans, eas poſſeſsiones animo paraui, è quibus hæc eſt ſructuum ſumma, nul- lam plus habendi neceſsitatem, eamq́; eſſe proprietatem diuitiarum maxime, nihil deſiderare. Sed for-te non nulli hæc leuia iudicantes, putant eos eſſe tantum ſapientes, qui pecunia ſunt copioſi. Itaque plerique ad id propoſitum contendentes, audacia adhibita cum diuitijs etiam notitiam ſunt conſe-quuti. Ego autem Cæſar non ad pecuniam parandam ex arte dedi ſtudium, ſed potius tenuitatem cum bona fama, quàm abundantiam cum infamia ſequen dam probaui. Ideo notities parum eſt adſe-cuta, ſed tamen his uoluminibus editis ( ut ſpero ) poſteris etiam ero notus. Neq; eſt mirandum, quid ita pluribus ſim ignotus. Cæteri Architecti rogant, & ambiunt ut architectentur, mihi autem a prę-ceptoribus eſt traditum, rogatum, non rogantem oportere ſuſcipere curam, quod ingenuus color mouetur pudore petendo rem ſuſpicioſam; nam beneſicium dantes, non accipientes ambiuntur. Quid enim putemus ſuſpicari qui rogetur de patrimonio ſumptus faciendos committere gratiæ pe- tentis, niſi quod prædę, compendijq́; eius cauſa iudicet faciendum ? Itaque maiores primum a gene-re probatis opera tradebant Architectis; deinde quærebant ſi honeſte eſſent educati, ing enuo pudori, non audaciæ proteruitatis committendum iudicantes. Ipſi autem artiſices non erudiebant niſi ſuos liberos, aut cognatos, & eos uiros bonos inſtituebant, quibus tantarum rerum fidei, pecuniæ ſine du-bitatione permitterentur. Cum autem animaduerto ab indoctis, & imperitis tantæ diſciplinæ magni-tudinem iactari, & ab ijs, qui non modo Architecturæ, ſed omnino ne fabricæ quidem notitiam ha-bent, non poſſum non laudare patres familias cos, qui literaturæ fiducia confirmati, per ſe ædifican-tes ita iudicant, ſi imperitis ſit committendum, ipſos potius digniores eſſe, ad ſuam uoluntatem, quàm ad alienam pecuniæ conſumere ſummam. Itaque nemo artem ullam aliam conatur domi facere, uti ſutrinam, ucl fullonicam, aut ex cæteris, quæ ſunt faciliores, niſi Architecturam, ideo quod, qui pro- ſitentur non arte uera, ſed ſa@o nominantur Archticti. Quas ob res corpus Architecturæ, rationesq́; eius putaui diligentiſsime conſcribendas, opinans id munus omnibus gentibus noningratum futurũ. Igitur quoniam in quinto de opportunitate communium operum perſcripſi, in hoc uolumine priua-torum ædiſciorum ratiocinationes, & commenſus ſymmetriarum explicabo.

20 30 40 50 60

De priuatorum ædificijs tractat Vitr. libro ſexto, ea parte lamab ſoluta, quæ ad publica opera, & com-munia pertinebat. proponit pulcherrimum huic libro proœmium, quod Galeno tantum placuit, ut magnam eius partem ſumeret in eo libello, in quo iuuenes ad capeſcendas diſciplinas hortatur. Tranſacto proæmio generalia quædam præcepta dat fabricaturis. Capite primo regionum qualitates, cœliq́; aſpectus, cliuos, tractusq́; ani-maduertendos, & conſiderandos eſſe docet, ſecund um quos diſponenda ſunt ædificia. Sed capite ſecundo, ne putet Architectus ſe in publicis operibus tantum ea ſeruare debere, quæ primo libro cap. 3. ſunt dicta. re- petit ferè eadem, conditiones Architecti præmonſtrans: In reliquis ad priuatorum ædificiorum commenſus explicandos exordens ab ijs ædium partibus, quæ nobis primo occurrunt, paulatim nos ſub tecto, & in pene-tralia ducit; nullas partes inoſtenſas relinquens, quæ ad utilitatem, firmitatem, & poßint, nec urbis delicijs contentus, ad ruris amœnitatem ſuauiter nos conducit, ibiq́; omnia, quæ ad uſum, neccſſitatem, decorumq́; ſpectant, diligenter exequitur, & fundationum demque regulas firmitatisq́; proponit, clauditq́; librum pulcherrimis obſeruationibus. Proœmium facile, & moratum eſt maxime, ſententijs oma-tum, exemplis, authoritatibus, & comparationibus refertum, compar at enim fortunæ uirtutem, bonis ex-terioribus, animi bona, imperitis, audacibus, & proteruis, doctos, ingenuos, & fideles, oſtenditq́; quantum inter ea ſit diſcriminis. Verba autem aliqua ſunt exponenda. Aristippus igitur in arena ſe uidiſſe hominum ueſtigia dixit, non tamen intellexit ueſtigia hominum pedibus impreſſa, ſed ueſtigia humanæ mentis, nam mathematicæ figuræ in arena deſcriptæ prius mente fuerunt conceptæ, ac rationibus doctiſſimorum uirorum ante tractatæ, poste a in arena deſignatæ, & quemadmodum ſcriptio ſermonis inditium est, ſermo autem men-tis, ita mathemdticæ deſignationes, ac geometricæ figuræ erant tanquam ſigna conceptionum. Dixit ergo Ariſtippus, video nestigia hominum, ideſt ron brutorum, quoniam bruta non ratioc nantur, neque partium humani corporis, ſed mentis, & rationis, a quo homo habet, ut homo ſit. Explicata Ariſtippi ſententia, eam probat teſtibus, & exemplis philoſophorum, & poetarum, adducitq́; Athenienſium legem, ſecundum quam de ſe ipſo, deq́; ſuis progenitoribus modeſſtè loquendo, oſtendit quantum curæ, ac ſtudij parentes ponere debent, ut eorum liberi, boni potius, quàm diuites; eruditi, quàmimperiti; digni, quàm indigni habeantur. Solon lege ſanxit liberos parentibus neceßaria uitæ ſubſidia non debere, a quibus nullam artem didicißent. quam legem Athenienſes approbauere. { Encyclioq́; omnium doctrinarum } libro primo coniunctionem, & com- municationem quandam eſſe ſcientiarum docuit, quam aliqui encyelopediam uocant. utq́; oſtendat ſibi non defuiſſe, quod ad bonum Architectum faciendum pertinet, memor eorum, quæ libro primo dixit: utitur duo-bus uerbis { philologis, & philotechnis, } quihus altero ratiocinationem, altero fabricam, ideſt rem ſigni-ficatam, & rem ſignificantem oſtendit. Philologia est ardor, & studium diſciplinarum, & cum ma-xima uoluptatee percunctatio rationis rerum. Philotechnia autem eſt artium, ſubtiltatisq́; artificiorum ue-hemens inquiſitio. quare qui & rationem, & rei faciendæ modum ſtudioſe quærit, is philologus, & philo-technos nominari potſt.

10 20 30
De diuerſis regionum qualit atibus, & uarijs cœli aſpectibus, 40
ſecundum quos ſunt ædificia diſponenda.#Cap.#I.

HAec autem ita erunt rectè diſpoſita, ſi primo animaduerſum fuerit, quibus regionibus, aut quibus inclinationibus mundi conſtituantur. Nanq; aliter A egypto, aliter Hiſpa-nia, non eodem modo Ponto, diſsimiliter Romæ. Item cæteris terrarum, & regionum proprietatibus oportere uidentur conſtitui genera ædiſiciorum: quod alia parte Solis curſu premitur tellus, alia longe ab eo diſtat, alia per medium temperatur.

Quemadmodum in ædificanda ciuitate, & mœnibus collocandis, publicisq́; operibus faciendis, cœli, & regionis ſalubritas est quærenda, ita in priuatorum ædibus obſeruandum eſt, in qua quiſque regione ſibi ædiſi-candum proponit. Habet enim quælibet regio rationem, & comparationem quandam ad Solis curſum, quam omnino cognoſcere eſt neceſſe, alia. n. remotior eſt ab impetu Solis, alia propinquior, alia temperate ſe habet, quatenus inclinatio, tractusq́; cœli diuerſus, diuerſis finitoribus eſſe ſolet. Monet igitur nos hoc capite, qua ratione ſit ad cœli climata reſpiciendum ijs, qui ſunt priuatorum œdes facturi. Vt autem oſtendat quanti ſit momenti regiones, cœli ſpectare, pulcherrima digreſſione oſtendit ab hominum, animantium, rerumq́; natura, quid cœli cuique ferat inclinatio proprietatis.

50

Igitvr uti conſtitutio mundi ad terræ ſpatium inclmatione ſigniferi circuli, & Solis curſu, di-ſparibus qualitatibus, naturaliter eſt collocata, ad eundem modum, etiam ad regionum rationes, cœ-liq́; uarietates, uidentur æ dificiorum debere dirigi collocationes.

In aliquibus locis ſignifer, quem Zodiacum uocant, inclinatior est ad terræ ad terræ ſpatium, in aliquibus remotiori ſitu Solis cur ſum, qui in eo fit, amouet, unde diſpares qualitates regionum oriuntur. Præmonstrante igitur ipſa rerum natura dinerſas diuerſarum partium orbis proprietates, par eſt, ut ipſam in ædificijs collocandis imi-temur. igitur

60

Svb ſeptentrione ædificia teſtudinata, & maxime concluſa, & non patentia, ſed conuerſa ad calidas partes oportere ſieri uidentur. contra autem ſub impetu Solis, meridianis regionibus, quod premun-tura calore, patentiora, conuerſaq́; ad ſeptentrionem, & aquilonem ſunt ſacienda; ita quod ultro na-tura lædit, arte erit emendandum. Item reliquis regionibus ad eund em modum temperari, quemad-modum cœlum eſt ad inclinationem mundi collocatum.

Regionum qualitates ab ædiſicatoribus conſiderandæ ſunt, ideo uidemus in diuerſis partibus alias atque alias ædificandi rationes, uel ad Solis ardores, uel ad frigidos uentorum impetus, uel niuium uires, nel ad maris, fluuiorumq́; inundation es euitandas, unde alij ſubeterraneos ſpecus colunt, alij celſos habitant montes, multi ſyluas tenent, & nonnulli etiam ſupra altiſſimas arbores ſibi domicilia parant. alij proclinata maxime tecta ob niuium pondus, alij procurrentia faciunt ad imbres parcendos. quare ſummatim expoſuit Vitr. quid ſit ob-ſeruandum, & a quo: nam dicit.

10

Haec autem ex natura rerum ſunt animaduertenda, & conſideranda, atque etiam ex membris, cor poribusq́; gentium obſeruanda. Nanq; Sol, quibus locis mediocriter profundit ua pores, in his con-ſeruat corpora temperata, quæq́; proxime currendo deflagrat, eripit exugendo temperaturam humo-ris. Contra uero refrigeratis regionibus, quod abſunt a meridie longe, non exhauritur a caloribus humor, ſed ex cœlo roſcidus aer in corpora fundens humorem, efficitampliores coporaturas, uo-cisq́; ſonitus grauiores. Ex eo quoque ſub ſeptentrionibus nutriuntur gentes immanibus corpori-bus, candidis coloribus, directo capillo, & rufo, oculis cæſijs, ſanguine multo, quoniam ab humoris plenitate, cœliq́; refrigerationibus ſunt conformati. Qui autem ſunt proximi ad axem meridianum, fubiectiq́; Solis curſui, breuioribus corporibus, colore fuſco, criſpo capillo, oculis nigris, cruribus inualidis, ſanguine exiguo, Solis impetu perficiuntur. Itaque etiam propter ſanguinis exiguitatem ti-midiores ſunt ferro reſiſtere, ſed ardores, ac febres ſufferunt ſine timore, quod nutrita ſunt eorum membra cum feruore. Ita corpora, quæ naſcuntur ſub ſeptentrione a febri timidiora, & imbecilla, ſanguinis autem abundantia ferro reſiſtunt ſine timore.

20

Contrariorum contrariæ ſunt qualitates a natura corporum, & ab effectibus anmd, namplerumq́; animi affectiones ſequuntur corporum temperaturas. argumentatur Vitr. ſigno ostendens uera eſſe, quæ dixit de locorum proprietatibus, quæ a cœli inclinatione, tractuq́; ſigniferi oriuntur. Medici planè omnes, & hiſto-rici, & ueritas ipſa a Vitruuio ſunt, quare non eſt opus longiore ſermone, ſed ad aliud argumentum ſumptum a nocis ſono, ueniendum.

30

Non minus ſonus uocis in generibus gentium diſpares, & uarias habet qualitates, ideo quod ter-minatio orientis, & occidentis circa terræ librationem, qua diuiditur pars ſuperior, & inferior mundi, habere uidetur libratam naturali modo circuitionem, quam etiam mathematici horizonta dicunt.

Vt diuerſæ gentes ſunt, ita earum diuerſiuocis ſonitus, & diſpares habentur. ratio eſt, quoniam diuerſos habent finitores, uel horizontes, ſecundũ quos diuerſo modo ſe habent ad cœli faciem, a qua rerum natura, & conditio uariatur, & immutatur. Est autem horizon, quem Cicero, ( ut dictum est alibi ) finitorem uocat, cir-culus imaginatione comprehenſus, qui partem cœli, quæ uidetur, ab ea, quæ non uidetur, partitur, & præfini-tur. unde hem ſphœrij circulus nominatur, de quo nos libro nono multa dicemus.

Igitvr quoniam id habemus certum animo ſuſtinentes, a labro, quod eſt in regione ſeptentrio- nali linea traiecta ad id, quod eſt ſuper meridianum axem, ab eoq́; alteram obliquam in altitudinem ad ſummum cardinem, qui & poſt ſtellas ſeptentrionum, ſine dubitatione animaduertemus ex eo eſſe ſchema trigoni mundo, uti organi, quam {σαμβύknν} Græci dicunt.

40
B G F M A H I N E C D
50

Vt Vitr. ostendat ſonorum uocis diſcrimina gentium diuerſa-rum, conſtituto iam horzonte, figurationem quandam facit, ad ſpeciem organi, quam ſambucem Græci uocant, triangularem ſcilicet, & chordis temperatam. nos ſorte Arpam uocamus, li-cet etiam ſambuca Panis organum diſparibus calamis compa-ctum, ſignificet, forma triquetra, ut in eius picturis uidere poſ-ſumus, quod etiam nihil impedit intellectum nostrum. Summa autem hæc est, eos, quibus cardo, uel polus mundi Septentrio-nalis minus ſupra horizonta eleuatur, acutiorem & ſubtiliorem habere uocem, quàm eos, quibus ſublimior est idem cardo, & quo magis adj Septentriones quis reſpicit, poſt quos ipſe eſt car-do, eo grauiorem, & depreßiorem uocis ſonum efficere. propo-ſitum hoc a ſambucæ inſirumenti ſimilitudine declar atur. Esto igitur meridianus circulus A. B. C. D. centrum Mundi. E. Horizon. A. E. C. cardo ſeptentrionalis, imaginemur eße ubi F. fupra horizonta. A. C. a cardine ad horizonta cadalt linea perpendicularis F. H. & pari for ma ab F. trãſuerſa linea ducatur ad mundi centrũ & ſit F. E. nulli dubium eſt, quin triangulus appareat ex hac figuratione F. H. E. Rurſus imaginetur cardo in ſigno G. a quo ad horizonta cadat perpendicularis linea G. i. item & tranſuer ſa ad centrum, & ſit G. E. hoc quoque modo alium habemus triangulum G. i. E. Aio eos, quibus ſublimis est cardo in puncto F. acutiorem uocem habere ijs, quibus est idem cardo in puncto G. Traducatur igitur linea F. H. intra triangeulum maiorem G. I. E. & ibi uocet ur M. N. certum eſt lineam G. i. maiorem eſſe linea M. N. ſi ergo linea G. i. organi neruus eſſet, depreſſiorem, & grauiorem ſonum redderet, quàm linea M. N. quæ angulo cum proxima ſit, & rdeo breuior, acutiorem quo que ſonum facit. Non minus ſi quis eſſet, cui cardo infra punctum F. in meridiano A. B. C. D. collocaretur acutius ſonaret, quàm cui, qui eſſet in puncto F. Atque hæc ſumma est Vitruuianæ mentis. Vocat autem Vitr. imum cardinem, polum oppoſitum ſeptentrionali, is, enim depreſſus, ille ſublinis est, ideo ſummus uocatur, a cardine autem ad cardinem traiecta linea dicitur axis, cuius extremum unum ſep-tentrionalem, alerum meridianam partem oſtendit. obliquam autem lineam intelligit tranſuerſam. Cardo uero ſeptentrionalis non eſt omnino ubi ſtella, quam tramontanam uocat, ſed aliquantum cardo ab ea distat, ideo Vitr. dicit {Ad ſummum cardinem, qui eſt post ſtellas ſeptentrionum. } Labrum autem uocat orbem, & circuli extremi marginem. unde lbarum ſeptentrionale, & labrum meridianum, & labrum orientis, & labrum occidentis pro partibus illis intelligere poſſemus, quæ eas cœli piagas in horizonte regerunt.

60 10

Itaqve quod eſt ſpatium proximum imo cardini ab axis linea in meridianis finibus, ſub eo loco, quæ ſunt nationes, propter breuitatem altitudinis ad mundum, ſonitum uocis faciunt tenuem, & acu-tiſsimum, uti in organo chorada, quæ eſt proxima angulo.

Chorda angulo proxima breuior est, ideo intenta magis cum fit, facit acutiſſimum ſonum, & est ex ijs, quæ netes uocantur, ut ex quinto libro facile dignoſci potest.

20

Secvndvm eam autem, reliquæ ad mediam Græciam tremiſsiores eſſiciunt in nationibus ſono-rum ſcanſiones.

Græce ſublimior cum fiat cardo, nationes eius remißiores habent uocis ſonos, & quo magis quis ſcandit, eo grauior eius uocis ſonitus efficitur, ita ut paulatim ad chordarum ſimilitudinem uoces quoque augeantur, & decreſcant. atque hoc eſt, quod dicit Vitr.

Item a medio in ordinẽ creſcendo ad extremos ſeptentriones ſub altitudine cœli nationum ſpiri. tus ſonitibus grauioribus ab natura rerum exprimuntur. Ita uidetur mundi conceptio tota, propter inclinationem, conſonantiſsime per Solis temperaturam ad harmoniam eſſe compoſita. Igitur quæ nationes ſunt inter axis meridiani cardinem, & ſeptentrionalis medio poſitæ, uti in diagrammate mu-fico, medianæ uocis ſonitum habent in ſermone; quæq́; progredientibus ad ſeptentriones ſunt natio- nes, quod altiores habent diſtantias ad mundum, ſpiritus uocis habentes humore repletos, ad hypa-tas, & proslambanomenona natura rerum ſonitu grauiore coguntur, uti cadem ratione medio pro-gredientibus ad meridiem gentes, paranetarum acutiſsimam ſonitu uocis perſiciunt tenuitatem .

30

Humiditas ſonum grauem facit. ij quibus cardo ſeptentrionalis magis extollitur, ob Solis distantiam, ma gis humida ſunt temperatura, quam qui ſub meridiano axe habitant, ergo grauiorem uocem illisreddere a natura rerum coguntur. Ordine autem ratio hæc procedit, ut in organo a nete ad proſlambanomenon per medias temperate proceditur, & e conuerſo, ita in mundo a meridie ad ſeptentr ionem progredientibus gra-uior, a ſeptentrione ad meridiem acutior redditur ſonus. Quod uero humida grauiorem ſonum reddant, quàm ſicca, probat Vitr. ut nihil dubitari poßimus, quin uera ſint ea, quæ dixit.

Hoc autem uerum eſſe ex humidis naturæ locis grauiora fieri, & ex ſeruidis acutiora, licet ita expe- riendo animaduertere. Calices duo in una fornace æque cocti, æquoq́; pondere, ad crepitumq́; uno ſonitu ſumantur, ex his unus in aquam demittatur, poſtea ex aqua eximatur, tunc utrique tangantur. Cum enim ita factum fuerit, largiter inter eos ſonitus diſcrepabit, æquoq́; pondere non poterunt eſ-ſe. Ita & hominum Corpora uno generc ſigurationis, & una mundi cõiunctione concepta, alia propter regionis ardorem acutum ſpiritum aeris exprimunt tactu, alia propter humoris a bundantiam grauif-fimas effundunt ſonorum qualitates.

40

Probauit iam ſatis ex humore ſonum uo cis immuitari. quoniam uerò ad mundi conſtitutionem, alia quo que permixtione humoris, alijs conditionibus immutantur, non contentus his, quæ dixit, ad alios effectus, & rationes tranſit, ut Romanis ſuis blandiatur, ut uidebitur. Quæ omnm facillima funt, & aliàs a Ptolemæo re-petita in ſuæ compoſitionis libro ſecundo.

50

Item propter tenuitatem cœli, meridianæ nationes ex acuto feruore mentc expeditius, celeriusq́; mouentur ad conſiliorum cogitationes. Septentrional es autem gentes infuſæ craſsitudine cœli, pro-pter obſtantiam aeris humore reſrigeratæ ſtupentes habent mentes. Hoc autem ita eſſe a ſerpenti-bus licet aſpicere, quæ per calorem, cum exhauſtam habent humoris refrigerationem, tunc acerrime mouentur, per brumalia autem, & hyberna tempora mutatione cæli reſrigeratæ, immotæ ſunt ſtupo re: ita non eſt mirand um ſiacutiores efficit calidus aer hominum mentes, refrigeratus autem contra tardiores. Cum ſint autem meridianæ nationes animis acutiſsimis, infinitaq́; ſolertia conſiliorum, ſimul ad fortitudinem ingrediuntur, ibi ſuccumbunt, quod habent exuctas ab Sole animorum uirtu-tes. Qui uerò reſrigeratis naſcuntur regionibus; ad armorum uehementiã paratiores ſunt, magnisq́; uiribus ruunt ſine timore, ſed tarditate animi ſine conſiderantia irruentes, ſine ſolertia, ſuis conſilijs refringuntur. Cumergoabnatura rerumhæc ita fint in mundo collocata, ut omnes nationes im-moderatis mixtionibus ſint diſparatæ, placuit,utinter ſpatia totius orbis terrarum, regionumq́; me-dio mundi populus Romanus poſsideret ſines. Nanque temperatifsimæ ad utranque partem, & corpo rum membris, animorumq́ uigoribus pro fortitudine ſunt in Italia gentes. Quemadmodum enim Io-uis ftella inter Martis feruentiſsimam, & Saturnni frigidifsimam media currens temperatur, eadem ra-tione Italia inter ſeptentrionalem, meridianamq; ab utraque parte mixtionibus temperatas, & inui-ctas habet laudes. Iraque conſilijs refringit barbarorum uires, forti manu meridianorum cogita-tiones. Ita diuina mens ciuitatem populi Romani egregia temperataq́ regione collocauit, uti orbis terrarum imperio potiretur.

60
10

Italiam mediam, & temperatam ponit Vitru. in Italia urbem Romam conſilio, & uiribus ualere dicit. Quis autem non & Venetam urbem hac ratione commendarit, cum cardo illi ſublimis ſit medio quadrante, ideſt gradu 45. Romæ uero 4 Sed ſatis bæc dicta ſint. concludit Vitruuius.

Qvodſi ita eft, uti diſsimiles regiones ab inclinationibus cœli, uarijs generibus fint comparatæ, & ut etiam naturæ gentium diſparibus animis, & corporum figuris, qualitatibusq́ naſcerentur, non dubitamus ædiſiciorum quoque rationes ad nationum, gentiumq́; proprietatesaptè diftribui debere, cum habeamus ab ipſa rerum natura ſolertem, & expeditam monftrationem. Quo ad potui fumma ratione proprietates locorum ab natura rerum diſpofitas animaduercere, expoſui, & quemadmodum ad Solis curſum, & inclinationes cœli, oporteat ad gentium figuras conſtituere ædificiorum qualita-tes, dixi. Itaque nunc ſingulorum generum in ædificijs commenſus fymmetriarum, & uniuerſos, & feparatos brcuiter explicabo.

20
De ædificiorum priuatorum proportionibus, & men-ſuris. cap II

NVllaArchitecto maior cura effe debet, niſi uti proportionibus ratæ partis habeant ædi-ficia rationum exactiones. Cum ergo conftituta ſymmetriarum ratio fuerit, & commen-fus ratiocinationibus explicati, tunc etiam acuminis eft proprium prouideread naturam loci, aut uſum,aut ſpeciem, & detractionibus, uel adiectionibus temperaturas efficere, uti cum de ſymmetria ſit detractum,autadiectum, id uideatur recte effe formatum, fic ut in aſpectu nihil deſideretur.

30

Quæprimo uolumine capite#ſecundo ſunt dicta ,eaferè omnia boc loco repetuntur, idq́; ratione factum ostenditur, ex eo quod certum eſt, Arcbitectum debere easdem ideas ,ſpeciesq́; in priuatis ædificijs habere, quas habet in publicis; unde ordo, diſpoſitio, decor, euritbmia ,distributio, & ſymmetria proponenda est ſemper in omnibus operibus tampublicis, quàm priuatis ,tam ijs, quæ ad ædificationem ,quàm ijs, quæ ad gnomonicem, & machinationem pertinent. Symmetria primum eſt Architecto quærenda, hoc enim eſt pro-prium Architecti, uti proportionibus ratæ partis habeant ædificia rationum exactiones. quoniam uerò diſpo-ſitio quædam libera eſt,quædam uero coacta, uel a loci, aut uſus, aut etiamformæ ænaceſſitate, ideo in libera, ubi nihil impedit, atqueintegrum eſt, quicquid uolumus efficere ad ſymmetrias, & commenſus recurrendum est; in coacta uero ad ingenium, & ſolertiam ueniendum eſt, ut ſymmetriarum rationem ad locinaturam, ad hominũ uſum, ad formam inchoatam accõmodemus,ita ut adijciẽdo,& detrahendo aſpectui ſatisfactũ ſit.

40

Alia#enim ad manum ſpecies eſſe uidetur, alia in excelſo, non eadem in concluſo, diſsimilis in aperto, in quibus magniiudicij eſt opera, quid tandem faciendum ſit.

Ostendit naturam locialiam, atque aliam ſymmetriarum rationem quærere. loca aut proximc ad oculos, & in promptu ſunt, aut excelſe & remota,aut concluſa, obſcuraq́; , aut patentia, & aperta, buiuſmodi lo-corum diuerſitas, aliamatque aliam ſpeciem quærit. quam igitur quiſque exigat ſpeciem dignoſcere, & ad eam commenſus rationem accommodare, magni iudicij eſt opera. Sed cur ex naturaloci ſpecies immutetur, ra-tio eſt, quia uiſus fallitur. nec ucros uidetur effectus babere. Vnde Vitr. dicit.

Nonenim ueros uidetur habere uiſus effectus,ſed ſallitur ſæpe ab eius iudicio mens. #Et hoc probatur experientia, & exemplis.

50

Qvemadmodvmetiam in ſcenis pictis uidentur columnarum proiecturæ mutulorum ecphoræ, ſignorum figuræ prominentes,cum ſit tabula ſine dubioad regulam plana: ſimiliter in nauibus remi, cum ſint ſub aqua directi, tamen oculis infracti uidentur, & quatenus eorum partes tangant ſummã planitiem liquoris, apparent (uti ſunt) directi. Cumuero ſub aqua ſunt demiſsi per naturæ perlucidã raritatem remittunt enatantes ab ſuis corporibus fluentes imagines ad ſummamaquæ planitiem, atq; ibi commotæ efficere uidenturiufractum remorum oculis aſpectum. #Hocautem ſiue ſimulachrorũ impulſu,ſeu radiorum ex oculis effuſionibus (uti phyſicis placet)uideamus, utraque ratione uidetur ita eſſe, uti falſa iudicia oculorum habeat aſpectus.

Experientia monet ex ijs, quæper opticen in tabula explanata pinguntur, partes rerum uideri promi-uentes, & fugientes, & remotas, & proximas, quatenus puncti ratio, ſitusq́; expoſtulat. #Cum uerò non

60

promineant, neque abſcedant, neque remotioes, aut magis proximæ ſint, uideantur tamen ita eſſe, procul-dubio non uidentur oculorum proprios habere uiſus effectus. Vnde Plinius#libro#31. cap. 4. inquit ſce-nam ludis Claudij pulchrimagnam babuiſſe admirationem picturæ, cum ad tegularum ſimilitudinem Coriui decepti imagine aduolarent. pariforma directi cum ſint remi, & uideantur infracti ſub aqua, fallitur uiſus in ijs iudicandis, quæad eum pertinent. Sed error is non a uiſu prouenit, ſed ab imagine, & ſpecie, medioq́; ita affecto, ut rei imago aliter in aqua,aliter in aere conſpiciatur. Fallaciæ autem uiſus ſunt, aut ab interſti-tiorum & mediorum, per quæ uidemus, diuerſitate, nam res directæ uidentur infractæ, paruæ uidentur ma-gnæ, remotæ uidentur propinquæ, aut ratione medij, uel denſi, uelrari, uel immoti, uel fluentis. Lux nimia impedit, parua non permittit uidere minutas res. Velocitas motus continuatam ſpeciem in diſpa- ratisrebus afferre ſolet, ipſa quoque oculorum affectio ob bumorem, aut ſiccitatem errores in uidendo parit. Diſtantiæ quoque rerum figuras immutant, hoc eſt, quadratas res alonge teretes bideri, aer enim ob inter-ualla figurarum angulos abſumit.

10

Cvm#ergo quæ ſunt uera, falfa uideantur, & nonnulla aliter quàm ſunt,oculis probentur, non puto oportere eſſe dubium, quin ad locorum naturas, aut neceſsitates, detractiones, aut adiectiones fieri debeant. Sed ita ut nihil in his operibus deſideretur. Hæc autem etiam ingeniorum acuminibus, non ſolum doctrinis efficiuntur. #Igitur ſtatuenda eſt primum ration ſymmetriarum, a qua ſumatur ſine dubitatione commutatio Deinde explicetur operisſuturi, & locorum imum ſpatium longitudinis, & latitudinis, cuius cum ſemel conſtituta ſuerit magnitudo, ſequatur cauſa proportionis ad decorem apparatio, uti non ſit conſiderantibus aſpectus eurythmiæ dubius; ; de qua quibus rationibus efficiatur, eſt mihi pronunciandum. primumq́; de cauis æ dium (uti fieri debeant )dicam.

20

Hoc locotacite nonnullorum inſcitia reprehenditur, qui cum membra ædificiorum aliqua ex antiquis me-tiuntur, & ea Vitruuianis regulis reſpondere non uident, statim ea damnant, quæ a Vitr. dicta ſunt, meliusq́; feciſſe poſteriores affirmant, quàm Vitr. & pro exemplari ea ſumunt, quæ diuerſis in locis menſurari con-tigerit, nulla habita ratione, quorum operum ea membra fuerint, quibusq́; locis ædificia illa, quorum partes diſiectas collegerunt, erant collocata, ea igitur tanquam firma arbitrantes omnibus in locis, eodemq́; modo ponere ſolent. nec recte conſiderant, quæ a Vitr. ſemper auribus Architecti inculcantur, ut non ſolum propor tiones, & ſymmetrias perſequi debeamus, ſed locinaturam, uſum, ſpeciemq́; intueri. Quare ſi quis coronam theatri Marcelli diuerſam aliquantum a#Vitruuianis præceptis inuenerit, reliqua uero optime collocata, & perfecta, non statim debet eius operis Architectum damnare. #Nam ſi integrum opus liceret aſpicere, aliud de eare iudicium freret. Hinc quàm rectiſime dictum arbitror a Vitr. & maxime animaduertendum: Quod licet nulla Architectimaior cura eſſe debeat, quàm ut proportionibus ratæ partis habeant ædificia rationum exactiones, tamen deberenos conſiderare, quid uſus, quid locus, quid ſpecies poſtulet, ut cuma ſymmetrijs diſcedere cogimur, posimus operum noſtrorum rationes monstrare, & aſpectui ſatisfacere.

30
De cauis ædium. Cap. 111.

CAva#ædium quinque generibus ſunt diſtincta, quorum ita figuræ nominantur,#Tuſcani-cum, Corinthium, tetraſtylon, diſpluuiatum, teſtudinatum. #Tuſcanica ſunt, in quibus trabes in atrij latitudine traiectæ habeant interpenſiua, & colliquias ab angulis parietum, ad angulos tignorum intercurrentes. Item afferibus ſtillicidiorum in medium complu-uium deiectus. In Corinthijs ijſdem rationibus trabes ,& compluuia collocantur, ſed a parietibus trabes recedentesin circuitionem circa columnas componuntur. #Tetraſtyla ſunt, quæ ſubiectis ſub trabibus angularibus columnis, & utilitatem trabibus, & firmitatem præſtant, quod neque ipſæ ma-gnum impetum coguntur habere, neque ab interpenſiuis onerantur. #Diſpluuiata autem ſunt, in qui-bus deliquiæ arcam ſuſtinentes ſtillicidia reijciunt. Hæc Hæc hybernaculis maximas præſtant utilitates, quod compluuia eorum erecta non obſtant luminibus tricliniorum, ſedea haberna in refectionibus mo leſtiam magnam, quod circa parietes ſtillicidia defluentia continent, ſiſtulæ, quæ non celeriter reci-piunt ex canalibus aquam defluentem. Itaque redundantes reftagnant, & inteſtinum opus, & parie-tes in eis generibus ædificiorum corrumpunt. Teſtudinata ueroibifiunt, ubi non ſuntimpetus ma- gni,& in contignationibus ſupra ſpatioſa redduntur habitationibus.

40 50

Cum ea nobis expoſita ſint, quæ conſiderare oportet, priuſquam ad fabricandum accedamus, tamratione, partium,tractusq́; cœli, ſecundum quem diſponere ædificia ſolemus,tamratione proportionum, & menſurarum ad quas oculos conuertere debemus, tam in libera, quàm in coacta diſpoſitione: iam orditur præceptatra-dere, & commenſus ædium priuatorum ad eas partes proſpiciens, quæ digniores in ædibus habentur, ſiue com munes, ſiue propriæſint, easq́; ad perſonarum conditiones accommodat. Initium huius tractationis est ab illis partibus, quæ primum ſub aſpectum cadunt, nam & tertio uolumine cum de templis ageret, abijs formis ( ut dixi ) initium ſumpſit, quæ aſpectui ſtatim offerebantur. Quodigitur in priuatis ædibus nobis primum occurrit,eſt ſpecies exterior tecti, ſecundum quod abeo pluuiæ, imbresq́; cadunt, & locus in quem imbres cadunt, ideſt compluuium, & impluuium, necratione caret, ab eare ordiri, a que primatotius facies cerni-

60

tur, & modum reliquis partibus imponit, atque eò magis, quia contignationis, & materiationis totius inte-rioris præcepta ſuperiustraidita ſunt, quemadmodum uolumine quarto explicatum eſt. Quare & illud erat ne-ceſſe oſtendere, quod ad tectorum, columnarumq́; exteriorem aſpectum pertinebat. Hocigitur loco aſpectus, faciesq́; tectorum exteriores, & earum genera docet. Caua ædium uocat buiuſmodi loca, ſunt enim tanquam caua ipſarum ædium priuatorum. Aulas Græciloca muris circumcluſa, & in medio ſine tecto uocare ſolent,

A. tetrastylon cauum ædium.F. cellæ F A FF A F
10 20 30 40 50

nos cohortes, & cobortilia, & ingreſſus. Cohortilia quidem ſub dio: ingreſſus, aut introitus tectos. Cauum ædium igitur pars est primaria, in quam ( ut ait Albertus ) tanquam in forum commune, alia minora ædium membra concurrunt, & quemadmodum in urbe forum, & partes foro coniunctæ,priores ſunt, quæ ad aſpe-ctum quæruntur; ita in æde, quæ, tanquam parua ciuitas es̃t, primo ad cohortem,& canædium reſpicimus, cui

60

ampla area aperta,& parata ad omnia datnr. #Cauædiorum nomina aut a more gentium aut a forma ſu-muntur. #Atria quoque nominantur, ſed alia ratione, nam cauædium dicitur ratione illius partis, quæ est ſub diuo, & in medium impluit. Atrium uerò, ratione illius, quæ tecta eſt. Quinque ſunt cauædiorum genera, duo nomma a gentium conſuetudine ſumuntur. Tuſcanicum ſcilicet, & Corinthium. Tria ab ipſa forma no-minantur. Simplicius cæteris genus Tuſcanicũ est, a quo forte atrium nomen habuit. in Thuſcia enim Atrien-

B. Tuſcanicum cauum ædium.E. cellæ.D. interpenſiua. E B E
D D E B E
10 20 30 40 50

ſes populierant, a quibus atria dicta Varro teſtatur. Quarenon auderem ego affirmare atrium ab atro culina colore dici, quoniam decor non patitur eam partem, quæ maxime erat in promptu, & egregijs operibus or-naridebebat, atrameſſe,& fuliginoſam. Cauædium igitur Tuſcanicum est, in quo trabes, quæ per atrij lati-

60

tudinem tranſeunt, ſuſtinent aſſeres, & tigilla quædam ab angulis parietum ad angulos tignorum intercluſa, & pendentia, ut inde in canales imbres deſruerent. Erant quatuor trabes primariæ, in quibus incumbebant aliæ paruætrabes, quæ a Vitr . interpenſiua dicuntur ,quoniam inter alias pendebant, & proclinatæ erant, hæ ab angulis parietum ad angulos minorum trabium procurrebant, ex uno eorum capite trabeculæ firmabantur, ex altero angulis parietuminnitebantur. Erant pvstmodum aſſeres, morellos nos appellamus, ſupra quoste-

C. diſpluuiatum.G. cellæ. G C G
G C G
10 20 30 40 50

gulæ, imbricesq́; ponebantur, & in cauum ædium, impluuiumq́; aquam demittebant. Quod uerò. Vitr. inter-penſiua eaeſſe intelligat, quædiximus, & non fulcra stillicidiorum, uidetur ex ijs uerbis, uerbis, quæ infra dixit,

60

quando ait {neque ab interpenſiuis oner antur. } Interpenſiua ergo ſupra imponebantur, & oneri erant in ædi-fic ijs, unde fulcra eſſe non poterant. #Cauædia huiuſmodi nullas circum habebant porticus,compluuium ſim-pliciſsimum bahebant, & quia multum prominebant, ideo longe aquas arcebant, & in impluuium demitte-bant. Secundum genus Corinthium nominatur, nec differt a Tuſcanico genere, quatenus compluuium ualde prominebat, quemadmodum in Tuſcanico. Sed boc differebat, quoniam trabes ab atrij latitudine traiectæ

D. cauædium teſtudinatum.M. cellæ.P. lumen. M D MM D P M
10 20 30 40 50

columnis imponebantur, quæ circum cauædium erant diſpoſitæ, quemadmodum in cauædij uestigio. #O ele-mentum oſtendit. Tertium genus eſt tetraſtylos nominatum, a columnarum numero; eſt autem hoc genus fir-mum ſatis, ſed non habet interpenſiuorum onus. Puto ego non nimis amplum fuiſſe buiuſmodi cauædium, nam cum quaternis columnis tantumconſtet, eæq́; in angulis collocentur, ſi longum nimis, & latum fuiſſet, inter-

60

columnia ualde inter ſe diſtantia fuiſſent, opusq́; non habuiſſet eamfirmitatem, quam dicit Vitru. Quartun genus diſpluuiatum dicitur, eo quod diſparatis, & diuaricatis trabibus, quæ deliquiæ ducuntun, conſtet, im-bres ad duas partes demittente tecto, duos enipsid genusbabet imbrium caſus, alter in cauædium, alter in partem exteriorem. Habet uerò genus diſpluuiatum, unde damnum facere poſſit, nam aqua per canales ftuens, non potest celeriter in fiſtulas ſubiectas deftuere, unde in ſiſtularum orificijs redundat, & reſt rgnat, & per parietes-deftuit, ſubgrundia, & ſeneſtras, & materiem omngm corrumpit, in quarum rerum reſection maxima est difficultas. cæterum id habent commodi, quod tricliniorum lumina non impediunt, quoniam non nimium prominent, ſed leniter pendent. huiuſnrodi tauædia circumuallata erant ( utputo ) perietibus ædis, in quibus feneſtræ, & ianuæ erant, atque area ſub dio erat. Quintum genus tes̃tudinatum dicitur a forma; crant tecta in quatuor partes deuexa, habebant enim ex quatuor lateribus imbrium caſus, & ſtillicidia. Hæc arbitror tecta fuiſſe, ſupraq; aulas, & conclauia ampla, habuiſſe, contignationesq́ pulcherrimis colu-mnationibus innixas, & ante ianuas ſpeciem ueſtibulorum & atriorum egregiam præſtitiſſe uemo enimuetat, quin & atria illos aditus intelligamus, opus enim eſt, ut qui harum rerum rationem tenere uelis, ut mente, animoq́; uoluat quid eſſe poterat, quis uſus, quæ ſpecies eorum conneniens iudicari debeat . Schemata horum poſita ſunt, ſunt, in quibus reſpondentes literas appoſuimus, ut quid quæque innuant, oſtenderentts, Sed Corinthij diagramma, in priuatæ ædis deſcriptione collocauimus.

10
De atrijs, & alis, & tablinis cum dimenſionibus, & ſym-metrijs eorum. Cap. IIII 20

ATrtorvmuero longitudines, & latitudines tribus generibus formantur; & primum ge-nus diſtribuitur, uti longitudo cum in quinque partes diniſa fuerit, tres partes lauitudi-nidentur. Alterum cum in tres partes diuidatur, duæ partes latitudinitribuantur. Ter-tium uti latitudo in quadrato paribus lateribus deſcribatur, in eoq́; quadrato diagonij linea ducatur, & quantum ſpatium habuerit ea linea diagonij,tanta longitudo atrio detur. Altitudo corum quanta longitudo fuerit quarta dempta, ſub trabes extollatur, reliquum lacunariorum, & ar-cæ ſupra trabes ratio habeatur.

Quoniam ſimul atrium, & cauædium intelliguntur, non puto alio capite huiuſmodi tractationem eſſe diui- dendam, quod etiam loquendi modus oſtendit,cum dicat. {Atriorum uero longitudines. } Atrium enim ſta- tim abinterioriianua introeuntibus occurrit, continetq́; aream,in quam collecta ex omnitecto pluuia deſcen-dit. Tectum autem atrium eft, in medio primariam ianam habets cuipro fronte ianuæ ad periſtylia inducen-tes ſunt, aditusq́; quidam ad loca, quæ tablina dicuntur, per quos aditus iter estex tablino in periſtylia, quem-admodum infra exponemus. Habet atrium dextra, ac ſiniſtra alas, quæ Græcè pteromata dicuntur. Quod uero atrium ſit primum ædificium, quod ab interiori ianua introeuntibus occurrat, oſtendit Vitru. Capite octauo huius uoluminis, cum dicit, { Atria inurbe proxima ianuis folent eſſe. } Quod autem atrium tectũ eſſet, ſimiliter ſuperiori capite innuit, cum dicat, { Trabes in atrij latitudine traiectas. } Quod demum a triũ, & cauædium idem ferè ſint, pari ratione inſerius ſignificabit, cum dicet. {loca eſſe quædam in ædibus com-munia, quibus etiaminuocati ſuo iure depopulo poſſunt uenire, ideſt ueſtibula, caua ædium, periſtylia, quæq́; eundem habere poſſunt uſum,} & ſequitur. { Igitur his qui commum ſunt fortuna, non neceſſaria magni-fica ueſtibula, nectablina, neque atria. } eccee quod hic atria dixit, & non cauaædium, ſicut ſupra. Sym-metriæ atriorum triplici proportionum genere expliantur, primum genus est, cum atrij longitudo in partes quinque diuiditur, & ex {ij]s très latitudini dantur, ut ſit proportio ſuperbipartiens tertias. Alterum est, cum ex tribus longitudinis partibus duæ latitudini tribuuntur, unde ſeſquialtera comparatio emergit. Tertium genus eſt, cum longitudini datur diagonia quadrati latitudinis, ita ut ſi ex ea quadrata fieret longitudo, dupla quadrato latitudinis. Sed antequamueniam ad harum partium expoſitionem, afferam quæ a Plinio cap, 2. Libr trigeſimi quinti dicatur, uidetur enim ad rem facere, ut & atriorum, & tablinorum uſum cognoſca-mus: ſic enim ait. #Imaginum quidem pictura quàm maximè ſimiles in æuum propagabuntur figuræ: quod in totum exoleuit. #Aeretponuntur clypei, argenteæ facies furdo figur arum diſcrimne, statuarum capita per-mutantur, uulgatis iamprideni ſalibus etiam carminum. #Adeò materiam malint confpici ommes, quàm ſe noſci. Et inter hæc pinacotbecas uerteribus tabulis conſuunt, alienasq́; cffigies cotunt, ipſi bonorem non niſi pretio ducentes, ut ſrangat hæres, furis detrahat laqueus. Itaque nullius effigie uiuente, imagines peauniæ, non ſuas relinquunt: Iidem palæstras athletarum imaginibus, & ceromata ſua exornant, & uultus Epicuriper-cubicula gestant, ac circunferunt ſecum. #Natali eius uiceſima Luna ſacrificant, fer asq́; omntmenſe cu-stodiunt, quas icadas uocant, himaxime, qui ſe ne uiuentes quidem nnoſst tsotunt. Ita est proſecto, artes de-ſidia perditdit: & quoniam animorum imagines non ſunt, negliguntur etiam cerporum. Aliter apud maiores in atrijs hæ erant, quæ ſpectarentur, non ſigna externorum artificum, nec æra, aut marmora. Expreſſi cæra uultus ſingulis diſponebantur armarijs, ut eſſent imgines, quæ comitatur gentilitia funera, ſetoperq́; defuncto aliquo, totus aderat familiæ eius, qui unquam fuerat, popubus. Stemmata uero lineis diſcurrebant ad imagines pictas. Tablina codicibus implebantus & monumentis rerum in magiftratu geſtarum. Atiæ

30 30 40 50
60

foris, & circa limina animorum ingentium imagines, erant, affixis hoſtium ſpolys, quænec emptori refringere liceret; triumphabantq́; etiam dominis mutatis ipſæ domus, & erat hæc stimulatio ingens, exprobrantibus tectis, quotidie imbellem dominum intrare in alienum triumphum. #Ex allegato cajpite Vitruuianæ lectionis ſenſus oſtenditur, apparetq́; quod in atrio tablinum erat, imaginesq́; , & ſtatuæ. pari forma Ouidius Amorum primo. #Elegia octaua,inquit. #Nec te decipiant ueteris quinque atria cæræ. Cum uellet oſtendere antiquam. & confirmatam nobilitatem, cui non ſatis eſſent atria quinque, in quibus maiorum imagines collocarentur.

O. cauum ædium.P. alæ.Q. uiridaria.T. ueſtibulum.Z. baſilica.r. tablinum. Z Y Q Q O Q Q T
10 20 30 40 50

Vſus igitur atriorum, & partium quales ſunt alæ, & tablini,ex præallegatis authoribus facile excipitur. Vt igitur ordine procedamus in atrijs deſignandis, & ſymmetrijs eorum diſponendis, ait, quàm primum ad ichnographiam eſſe ueniendum, & lineis atrium deſcribendum, ſecundum longitudinem, & latitudincm, ea

60

proportione, quam eligere uolumus ex Vitr. ſiue unius quadrati, & dimidij, ſeu ſecundum diagoniam lineam, ſiue demum unius quadrati, & duarum tertiarum. Sed nos hoc loco ſeſquialteram proportionem ſumpſimus, ut pater ex litteris a b c d. Inde alæ deſignantur, quœ ſunt dextra, ac ſinistra tantum, & ſunt porticus, uel columnationes, & quia pendent aproportione longitudinis atrij, ut cum ipſo atrio reſpondeant, neceſſe eſt ſcire, quot pedes longum atrium fieri debeat. Nos igitur hoc ueſtigio pedum octuaginta longum ſtatuimus atrium, ideo ſub eam regulam Vitruuianam cadet, qua ponitur atrium ab octuaginta ad cẽtum pedes in partes

ORTHOGR APHIA DOMVS PRIV AT AE.
10 20 30 40 50

quinque per longum partiri, ex quibus una dabitur alis. pars enim quinta octuaginta in duas æquas diſtribui-tur partes, dimidiumq́ dextræ, & dimidium ſiniſtræ tribuitur alæ. Sed in hac ſumma non ponitur columnarũ craſſitudo, namque alæ angustæ nimis eſſent. Alæ igitur octo pedibus constabunt in latitudine, nam ſexdecim quinta eſt pars octuaginta. Atriũ ergo in uestigio, et ichnographia noſtra longum erit pedes octuaginta, latum quinquaginta tres, & pollices, quatuor habebit alas latas pedes octo dempta columnarum craſſitudine. Al-titudo uerò atriorum eadem in omnibus, ideſt eodem modo excipitur, nam demitur quarta longitudinis pars, reliquune datur altitudini, ideſt a ſolo ad trabes, quæ est tecti catena, quæ arcam, & tectum ſuſtinet. demendo

60

igitur uiginti ex octuaginta relinquuntur ſexaginta pedes, ex his pedibus ſexaginta facienda eſt columnarum, epiſtylij, Zophori, & coronæ altitudo. dabimus igitur columnrum altitudini cum capitulis, & ſpiris pedes tres & quinquaginta, cum pollicibus quatuor, reliquum ſuperioribus membris pro rata pitulis, & ſpiris pedes Nec eſt quod miremur tantam columnarum altitudinem: ita enim ædium illarum amplitudo requirebat, pro- priaq́; illis eſt altitudo, & longitudo. Vnde Vitr. infra dicit {Alta atria} & Virg. Atria longa pateſcunt. Nec eſt quod recenſeam quæ a Plinio dicuntur de luxu Romanorum in ædibus fabricandis, libro#36, & #37, & quàrn copiosè Budæus libro 3, & 4, de aſſe. illud tamen dicam, ut teſtkimonium faciam altitudinis colum narũ, quod. ſ. uſq; ad coronam tecti erigebantur. Quod Plinius ait. Verũ eſto, indulſerint publicicis uoluptatibus, etiam ne tacuerunt maximas earum, atque adeò duo de quadragemũ pedum Lucullei marmoris in atrio Scauri collocari, nec clam illud, occulteq́; factum est, ſatis dari ſibi damni infecti egit redemptor cloacarum, cum in Palatium axtraherentur. Et his uerbis ( inquit Budæus ) elicere poſſimus, & intelligere, quod diruto theat, o. per menſem facto columnæ maxime in atrium domus Scauritranſlatæfuerint. Altitudines igitur columnarũ magnæ erant, & ideo Vitr. infra dicet. {trabes liminares alarum ita altas eſſe, ut altitudines latitudinibus ſint æquales, } latitudinibus ſcilicet atriorum. Hinc est quod atrium cum ſit latum pedes tres & quinqua- ginta cum trienta pariratione ab epistylio ad planum pedes erunt quinquaginta tres cum trients. Vitru. uocat has trabes liminares, primo ut ostendat non fuiſſe atrij columnis impoſitos arcus, deinde quoniam ſimi-les ſunt liminaribus ianuarum. Hæc igitur ita intelligerem.

40 50

Alisdextra, ac ſiniſtra latitudo, cumſit atrij longitudo ab triginta pedibus ad pedes quadraginta, ex tertia parte eius conſtituatur. Ab quadraginta ad pedes quinquaginta longitudo diuidatur in par-tes tres, & dimidiam, exhis unapars alis detur. Cum autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad ſexaginta, pars quarta longitudinis alis tribuatu. Ab pedibus ſexaginta ad octoginta, longitudo diuidatur in quatuor partes,& dimidiam, ex his una pars fiat alarum latitudo. Ab pedibus octuaginta ad pedes centum, in quinque partes diuiſa longitudo iuſtam conſtituerit latitudinem. Trabes carum liminares ita altæ ponantur, ut altitudines latitudinibus ſint æquales.

60
FRONTE.

Hoc loco quemadmodum, & alijs pluribus adiectio, detractio, & permixtio proportionum maxima cer-nitur. Quod ſi quis ex ijs regulis, quas volumine tertio dedimus, ratiocinariuoluerit, admirandam uim com-parationum cognoſcet, effectumq́; iucundum, quem faciunt. Summa est, quanto minus atria longa ſunt, tanto maiorem proportionem cadere in latitudinem alarum. Nam ſi proportiones alarum atriorum minorum minores eſſent, anguſtæ nimis alæ uiderentur, nec uſum haberent, nec ſpeciem. hæc ſatis nota rectè conſide-rantibus erunt.

40

Tablino, ſi latitudo atrij erit pedum uiginti, dempta tertia, eius ſpatio reliquum tribuatur. Si erit ab pedibus triginta ad quadraginta ex atrij latitudine tablino dimidium tribuatur. Cum autem ab quad raginta ad ſexaginta, latitudo diuidatur in partes quinque,& ex his duæ tablino contribuãtur. Non enim atria maiora cum minoribus eaſdem poſſunt habere ſymmetriarum rationes. Si enim ma-iorum ſymmetrijs utemur in minoribus, neque tablina, neque alæ utilitatem poterunt habere.

Hoc declaratum est ſuperius. anguſtæ enim alæ redduntur, & tablina inuenuſtam ſpeciem habent. cum non proprijs utimur proportionibus, ideo dicitur etiam. Sin autem minorum in maioribus utemur, uaſta, & immania in his ea erunt membra.

50

Exemplo ſit hoc. Si proportio alarum, quæ ſunt in atrijs octoginta pedes longis, quæ est quinta longitudinis pars. Sumatur in alis metiendis atriorum eorum, quæ longa ſunt pedes triginta, certe alæ angu-stæ nimis erunt. quinta enim pars triginta pedum, ſex pedibus conſtat, quorum dimidium eſt pedes tres. Ecce quàm arcta, & anguſta eſt alarum distributio. Contra ſi ſumatur proportio atrij longi pedes triginta ad diſtribuendas alas atrij longi pedes octoginta, uaſtæ alæ, & immane tablinum erit. nam tertia pars octo-ginta partium dabitur alis. nanque latæ erunt pedes uiginti ſex pollices octo. hoc eſt ſingulæ pedes tredecim & triente. pari rat ione in tablinis ſeruanda est proportio conueniens atriorum latitudini. Et quemadmodum in atrio longiori minor proportio ſumebatur in alis diuidendis, ita in atrio latiori ſumitur minor proportio in tablino deformando. Ecce ab atrio lato pedes uiginti dempta tertia reliquum pro latitudine tablini datur. & ab atrio lato pedes triginta ad quadraginta ſumitur dimidium, & a quadraginta ad 60. latitudo diuiditur in partes quinque,& ex his duæ tablino contribuuntur. Quis eſt igitur, qui non uideat plus eſſe duas tertias quàm dimidium? plus dimidium, quàm duæ quintæ? Cum hæc igitur ita ſint conſideranda, inquit Vitr.

60

Itaque generatim magnitudinum rationes exquiſitas, & utilitate, & aſpectui conſeribendas putaui.

Vtilitati ſeruit alarum latitudo, nam ſi anguſtæ ſunt, ambulatlones impediuntur. Tablinum quoque in quo statuæ maiorum ponebantur,& armaria,ſi anguſtum ſit, caret uſu, ſi uastum ,& amplum caret uenuſtate. nam in re uaſta diſſoluitur uiſus, in anguſta occupatur. Si tablinum ab atrio longo pedes uiginti ſumptumba-buerit proportionem atrijlongi pedes ſexaginta, nullum uſum habebit. octo enim pedibus conſtabit latitudo eius ſi quintæ duæ ſumantur. contra uero ſi proportio permutetur, nimis uaſtum erit. nam cum duæ tertiæ con-ſtet illa proportio,tablinum erit pedum quadraginta, & offendetur aſpectus, cum ex atrio in tablinum paulo minus atrio ueniendum erit. Longitudo tablini ex airijproportione ſumatur.

10

Altitvdo tablini ad trabem adiecta latitudinis octaua conſtituatur. Lacunariaeiustertialati-tudinis ad alticudinem adiecta extollantur.

T ablinum igitur noſtræ icnographiæ altum erit duæ quintæ latitudinis atrij, ideſt paulo plus ped. 22. Atrium eimlatumeſtped. 53. unius tertij, altum pedes 22. unius octauæ, adtrabem, cui altitudini dabitur etiam tertia pars latitudinis tablini, uſque ad lacunaria,atque hoc modo expeditum erit atrium, alæ,& ta-blinum, quantumadcommenſus,& ſymmetrias eorum membrorum ſpectat. Quoniamueroantiquimulta atria, caua ædium, periſtylia, columnationesq́ habebant, ideo fauces erant in eorum ædibus, aditusq́ ad illa membra, & partes. Quare Vitr. inquit.

Favces minoribus atrijs e tablini latitudine, demptatertia, maioribus dimidia conſtituantur.

20

Fauces, aditus ſunt, & traiectiones ex loco ad locum, nos anditus uocamus. huiuſmodi partes ſuis orna-mentis ornatas fuiſſe credendum eſt. Quia uero tablinorum uſus in imaginibus maiorum collocandis poſitus erat, ideo ut conuenienti loco altæ ponantur, demonſtrat Vitr.

Imagines item altæ cum ſuis ornamentis ad latitudinem alarum ſint conſtituendæ.

Nos octo pedes altas imagines in ortographia tablini poſuimus, tanta enim est alarum latitudo. Reliqua ſunt facilia, & regulis traditis libro tertio, & quarto comprehenſa.

Latitvdines oſtiorum ad latitudinem, ſi Dorica erunt, uti'Dorica: Si Ionica erunt, uti Ionica perficiantur. Quemadmodum de thyromatis, in quibus quarto libro rationes ſymmetriarum ſunt expoſitæ.

Atque hæc ſunt facilia ex quarto libro, & nos in orthographia regulas ſymmetriarum obſeruauimus.

30

Implvviilumen latum latitudinis atrij, ne minus quarta,ne plus tertia parte relinquatur; longi-tudouti atrij pro rata parte fiat. Periſtylia autem in trauſuerſo tertia parte longiora ſint,quàm in-trorſus. Columnæ tam altæ, quàm porticus latæ fuerint. Periſty liorum intercolumnia ne minus triũ, ne plus quatuor columnarum craſsitudine inter ſe diſtent. Sin autem Dorico more in periſtylio co-lumnęerunt faciendæ,uti in quarto libro de Doricis ſcripſi, ita moduli ſumantur ,ut ad eos modu-los, triglyphorumq́; rationes diſponantur.

Impluuium locus eſt ſine tecto in ædibus, quo impluere imber in domum poſſit. cum uero de impluuio ſit mentio in atriorum deſcriptione, ſatis firmum argumentum eſt, atria, & caua ædium ad idem reſpicere, ut ca-ua ædium ratione impluuij. Atriaratione circumcludentis fabricæ dicantur, & forte atria ab atro colore non fumi, ſed parui lumin is, quod habebant,dici poſſunt.

40
De triclinijs, exedris, & pinacothecis, & eorum dimen-ſionibus. Cap. V.

TRicliniorvm quanta latitudo fuerit,bis tanta longitudo fieri debebit. Altitudines omnium conclauiorum,quæ oblonga fuerint, ſic habere debent rationem, ut longitudi-nis, & latitudinis menſura componatur,& ex ea ſumma dimidium ſumatur, & quantum fuerit, tantum altitudini detur. Sin autem exedræ,aut Oeci quadrati fuerint, latitudini dimidia addita altitudines educantur. Pinacothecæ uti exedræ amplis magnitudinibus ſunt conſti-tuendæ. Oeci Corinthij, tetraſtyliq́; , quiq́ Aegyptij uocantur, latitudinis,& longitudinis, uti ſupra tricliniorum ſymmetriæ ſcriptæ ſunt,ita habeant rationem, ſed propter columnarum interpoſitio-nes, ſpatioſiores conſtituantur.

50

Hactenus de communibus ædificiorum partibus ſermo habitus eſt, nunc deproprijs agit, quales ſunt cœna-cula, thalami, conclauiaq́; , & alia ad uſum priuatum pertinentia. Huiuſmodi partes nominibus diuerſis nominantur. Triclinium, locus erat in quo cœnabant a tribus ſtratis, lectisq́; dictum, nam ſuper lectos cu-bito innitentes edebant, non tamen ibi dormiebant, forte Turcharum ijs, quos Maſtabeos uocant,ſimiles erãt, a numero lectorum dicebatur diclinium, triclinium, tetraclinium, & decaclinium. Philander multa recte ad propoſitum de triclinijs affert. ab uno menſæ latere tantum ſtrati, in lectulo edebant. menſa tripode fulcieba-tur, quam mutabant aduentu ferculorum, ita ut primis conſumptis ferculis,menſa prior auferebatur,indealia nouis dapibus reſerta afferebatur. fœmin æantiqua conſuetudine ſedebant. uiri cubito ( ut dixi )nitentes ſtra- tiedebant conclaue dicitur habitaculum omne ſub una claui concluſum. in oecis autem fieoant uirilia con-uiuia. oeci quaſi habitationes dicuntur,nos ſtanzas dicimus, uel ſalottos, Exedra ſimiliter locus audientiæ no-minaripoteſt, item noſtro more ſala. locus erat proximus uiridarijs, & hortis, a ſedibus ſic dictus, in quo etiam æstate in meridie dormire ſolebant. Pinacotheca locus ubi tabulæ pictæ, & ſcriptæ ſeruabantur. Huiuſmodi partes, ſcilicet exedræ, pinacothecæ, & triclinia maxime ornata, magnificentiam, & luxum po-tiuspræferebant, picturis, columnis, ſignino opere, marmoribus illuſtria. Modo Vitru. omnium harumpar-tiumſymmetrias tum generalibus, tum particularibus præceptis explicat. Triclinia primum expedit, eaq́; eſſe dicit duorum quadratorum, id eſt longitudinem duplam latitudini. Generatim uerò omne conclaue ait debere eſſe altum dimidio illius totius, quod fit ex compoſitione longitudinis, & latitudinis, nam ſi latitudo ſex fuerit paſſuum,longitudo autem duodecim componantur ſex & duodecim, reddentur 18. quorumdi-midiumſuntnouem. Quod ſi exedræ quadratæ fuerint, altitudines erunt ſex quialteræ ad latitudinem. Pina-cothecæuerò ex maioribus debent proportionibus fieri, ex duplicibus ſcilicet, & triplicibus. Oeci tetraſtyli, Corinthij,& oeci qui Aegiptij dicuntur, tricliniorum proportiones ſeruant, ſed quoniam in ipſis columnæ in-terponuntur, ideo maioraſpatia occupare debent. Sed quid ſit inter oecos Corinthios, & Aegyptios diſcri-minis declaratur.

60 10

Inter Corinthios autem,& Aegyptioshoc erit diſcrimen. Corinthij ſimplices habent columnas, aut in podio poſitas, aut in imo, ſupraq́; habent epiſtylia coronas,aut exinteſtino opere, aut albario. præterea ſupra coronas curua lacunaria ad circinum delumbata. In Aegyptijs autem ſupralcolumnas epiſtylia, & ab epiſty lijs ad parietes, qui ſunt circa,imponenda eſt contignatio. Supra eam coaxatio, & pauimentum ſubdio,utſit circuitus. Deinde ſupra epiſtylium ad perpendiculum inferiorum colum- narum imponendæ ſunt minores quarta parte columnæ. Supra earum epiſtylia,& ornamenta, la-cunarijs ornantur, & inter columnas ſuperiores feneſtræ collocantur. Ita baſilicarum ea ſimilitudo, non Corinthiorum tricliniorum uidetur eſſe.

20

Oeci Corinthij columnas habeant propè parietes, & ſimplices, hoc eſt unius ordinis, nullasq́ alias ſuper-poſitas habebant,quæ columnæ aut ſtylobatis,& podio imponebantur, aut in imo, ideſt ſine podio ſtatim a ſolo collocabantur. Supra columnas epiſtylia erant, coronæq; , earatione factæ, quæ in curia fieri deberedixi-mus ex intestino, uel albario opere. Supra coronas curua lacunaria non ad ſemicirculum, ſed ad circulipor-tionem, nos remenatos appellamus, erant enim ad circinum ſed centro longe inferius collocato, quàm dimidiũ circinationis postulabat. Sed oeci Aegyptij parietem habebant circum, & interiores colummnas a pari-tibus distantes. quemadmodum in baſilicas uidimus. Supra columnas erant epistylia,& coronæ ſpatiaq́; inter columnas, & parietem habebant contignationem, ſupra quam facta tignorum textura ,ſectiles tabulæ ſternebantur. clauisq́; figebantur,& tanquam pauimento ſub dio ſubſtrata coaxatione illa ad deambulationes circum oecos accommodata erat, ſupra epistylia alius columnarum ordo, inter quas feneſtræ baſilicarũ more collocabantur, unde lumen oecis ueniebat. Lacunaria uerò, quoniam ſupra epiſtylia ,& coronas ſecundi or-dinis ponebantur, altitudinem miram præferebant. Vſus autem ad ſpectanda conuiuia, & choreas, aliaq́; , quæ in ijs oecis fiebant, magnus erat, ita ut tricliniorum ſpeciem,& dignitatem excederent,& baſilicis potius eſſent ſimiles, quàm priuatorum ædibus.

30
De Oecis more Græco. Cap. VI. 40

FIvnt autem@etiam non Italicæ conſuetudinis oeci, quos Græci, quosGræcicyzicinus appellant. Hi collocantur ſpectantes ad ſeptentrionem, & maxime uiridia proſpicientes, valuasq́ habẽt in medio. Ipſi autem ſint ita longi, & lati, uti duo triclinia,cum circuitionibus inter ſe ſpectantia poſsint eſſe collocata. habeantq́ dextra,ac ſiniſtra lumina feneſtrarum ualua-ta, uti uiridia de tectis per ſpatia feneſtrarum proſpiciantur, altitudines eorum dimidia latitudinis addita conſtituantur. In his ædiſiciorum generibus omnes ſunt faciendę earum ſymmetriarum ratio-nes, quæ ſine impeditione loci fieri poterunt. Luminaq́; parietum altitudinibus ſi non obſcurabun-tur, faciliter erunt explicata, ſin autem impedientur ab anguſtijs, aut alijs neceſsitatibns, tum opus erit ut ingenio,& acumine de ſymmetrijs detractiones, aut adiectiones fiant, ut non diſsimiles ueris ſymmetrijs perficiantur uenuſtates.

50

Oecos uocarem magna triclinia,& triclinia paruos oecos, illa priuatis, hos publicis ædificijs dedicatos, cũ uerò diſcrimen poſuerit Vitr. inter Corinthios oecos, & Aegyptios, ponit conſuetudinem Græcorum in his oecis construendis. Quanquam uero uidetur Corinthios oecos Græcos eſſe, & Aegyptios a Græcis uſurpatos, & utroſque ab Italis etiam ſumptos: arbitror tamen ego oecos eos, de quibus modo agitur, Græcæ tantum conſuetudinis, & non Italicæ extitiſſe,& a Mileſiorum oppido in Propontide Cyzico nominatos fuiſſe, ad ſep-tentrionem uerſi uiridaria proſpiciebant, in medio ualuas habebant, duo triclinia continebant, & ambula-tionescircum triclinia, quæ ſibi oppoſita erant, & ab eorum lectis per fenestras, quæ dextra, & ſinistra lu-men immittebant, loca uidebantur uirentibus arboribus conſita, platanones, pomaria,& horti, eorum ſym-metriæ aperte ſatis a Vitr. ponuntur, cum diſpoſitio libera eſt, alioquin neceßitate cogente ingenio & acumi- ne de ſymmetrijs detrahendum,aut adijciendum monet Vitr. quemadmodum ſuperius alibi in multis operi-busfaciendumeſſe docuit.

60
Ad quas cœli regiones quæ ædificiorum gener a ſpectare debeant, ut uſui, & ſalubritati ſint idonea. Cap. VII.

NVnc explicabimus quibus proprietatibus genera ædificiorum ad uſum, & cœli regiones debeant ſpectare. Hyberna triclinia, & balnearia occidentem hybernum ſpectent, ideo quod ueſpertino lumine opus eſt uti: præterea quod etiam Sol occidens aduerſum ha-bens ſplendorem, calorem remittens, efficit ueſpertino tempore regionem tepidiorem. Cubicula, & bibliothecæ ad orientem ſpectare debent, uſus enim matutinum poſtulat lumen. Item in biblio thecis libri non putreſcent. Nam in his, quæ ad meridiem, & occidentem ſpectant, a tineis & humore uitiantur, quod uenti humidi aduenientes procreant eas, & alunt, infundentesq́; humidos ſpiritus, pallore uolumina corrumpunt. Triclinia uerna,& autumnalia ad orientem: cum enim præ-tenta luminibus aduerſus Solis impetus progrediens ad occidentem, efficit ea temperata adid tem-pus,quo opus ſolitum eſt uti. Aeſtiua ad ſeptentrionem, quod ea regio (non ut reliquæ, quæ per ſolſtitium propter calorem efficiuntur æſtuoſæ) eo quod eſt auerſa a Solis curſu, ſemper refrigerata, & ſalubritatem,& uoluptatem in uſu præſtat. Non minus pinacothecæ, & plumariorum textrinæ, pictorumq́ officinæ, uti colores eorum in opere, propter conſtantiam luminis, immutata perma-neant qualitate.

10 20

Maxime reſpiciebant antiqui ad decorum, de quo nos primo uolumine plura. ſimiliter & diſtributionis cu-ram habebant, ut rerum uſui inſeruirent. hinc Vitr. hoc capite deijs agit, quæ aduſum,& commodum perti-nent, ſequenti uerò reſpiciens ad perſonarum dignitatem, ea,quæ decent, abſoluet. Quanquam uerò non omnia, quæ ad uſum parari poſſunt Vitr. proſequitur, tantum tamen luminis affert, ut poſſimus ingenio, & acumi-ne prouidere quæ ad uſum reliquarum rerum erunt neceſſaria. Docet igitur ad quas cœli regiones, quæq́ ædi-ficiorum partes ſpectare debeant, ut uſui, & ſalubritati ſint aptæ. Cœnaculorum alia æſtiua, alia byberna, alia mediaſtina, Aeſtiua aquam, & uiridia poſcunt hortorum. Hyberna teporem, & focum, in utriſque amplitu-do, hilaritas, & lautities. Lautiſſimum eſt cœnacula non eadem habere æſtate, atque bruma; & iuxta Lu- cullum, non oportet ingenuum hominem deteriorem in ſorte eſſe, quàm grues, atque hirundines. Mediaſtina cœnacula ſunt, in quibus autumno, & uere cœnamus. hæc ad orientem debent ſpectare . pictores æqualitatem luminis deſiderant, item & qui acu pingunt, ſiue ſimp liciter, ſiue tomento confarciant, ut ijſunt,quos recama-tores, & imbotitores nominamus, quos latini plumarios uocant; & ij, qui in Flandria mantilia texunt, & aulæa, quos Arazos dicunt, deſiderant enim æqualitatem luminis, & conſtantiam, ut uerè, quod uerum est, imitentur, quare eorum officinæ, uel textrinæ ad ſeptentrionem uergere debent.

30
40 De priuatorum, & communium ædificiorum proprijs lociset ge-neribus, ad quaſcunque perſonarum qualitates con- uenientibus. Cap. VIII.

CVm ad regiones cœli, ita ea fuerint diſpoſita, tunc ctiam animaduertendum eſt, quibus rationibus priuatis ædiſicijs propria loca patribus familiarum, & quemadmodum com-munia cum extraneis ædificari debeant. Nanque ex his, quæ propria ſunt, in ea non eſt poteſtas omnibus introeundi, niſi inuitatis, quemadmodum ſunt cubicula, triclinia,bal-nea, cæteraq́; , quæ eaſdem habent uſus rationes. communia autem ſunt, quibus etiam inuocati ſuo iure de populo poſſunt uenire, ideſt ueſtibula, caua ædium, periſtylia, quæq; eundem habere poſſunt uſum. Igitur his qui communi ſunt fortuna, non nece ſſaria magnifica ueſtibula,nec tablina, neque atria, quod hi alijs officia præſtant ambiundo,quæ ab alijs ambiuntur. Quiautem fructibus ruſti- cis ſeruiunt, in eorum ueſtibulis ſtabula, tabernæ, in ædibus cryptæ, horrea, apothecæ, cæteraq́; , quæ ad fructas ſeruandos magis, quàm ad elegantiæ decorem poſſunt eſſe, ita ſunt facienda. Item fœne-ratoribus, & publicanis, commodiora & ſpecioſiora, & ab inſidijs tuta. Forenſibus autem, & diſertis elegantiora, & ſpatioſiora ad conuentus excipiendos. Nobilibus uerò, qui honores, magiſtratusq́; gerendo præſtare debent officia ciuibus, facienda ſunt ueſtibula regalia, alta atria, & periſtylia am-pliſsima, ſyluæ, ambulationesq́; laxiores ad decorem maieſtatis perfectæ. Præterea bibliothecas,pi-nacothecas, baſilicas, non diſsimili modo,quàm publicorum operum magnificentia comparatas,quod eorum in domibus ſæpius, & publica conſilia, & priuata iudicia conficiuntur. Ergo ſi his rationi-bus ad ſingulorum generum perſonas, uti in libro primo de decore eſt ſcriptum, ita diſpoſita erunt ædificia, non erit quod reprehendatur. Habebunt enim ad omnes res commodas, & emendatas ex- plicationes. Earum autem rerum non ſolum erunt in urbe ædificiorum rationes, ſed etiam ruri, præ-terquam quod in urbe atria proxima ianuis ſolent eſſe; ruri uerò pſeudourbanis ſtatim periſtylia, de-inde tunc atria habentia circum porticus pauimentatas, ſpectantes ad palæſtras,& ambulationes. Quo ad potui urbanas rationes ædificiorum ſummatim præſcripſi, ut propoſui.

50 60

Expedit a ea parte, quæ ad diſtributionem pertinebat, iam ad decorem uenit Vitr. Decor autem est ratio perſonarum qualitatibus conueniens. Facta igitur perſonarum diſtinctione unicuique iuxta gradum, & con-ditionempropriam, ædificia ſunt facienda. Alia igitur diſpoſitio reguli,alia nobilis, alia popularis domus erit. partes quoque ædium ſiue propriæ, ſiue communes perſonarum qualitatem reſpicere debent. Solebant antiquitus qui ſplendidè ædificabant, ante fores uacuum locum relinquere, qui locus pars domus non erat, ſed ad domum ducebat, in quo clientes, & qui ſalutaturi dominos accedebant, expectare ſolebant, donec admit-terentur. itadicipoterat eos neque in domo, neque extra domum eſſe. Locus is ueſtibulum nominabatur, & maximæ dignitatis erit, ſpatioſus, & columnationibus ornatus. Eius decor uia erat, uſus, poſſe commodè expectare: uoluptas, quoniam ibi iuuenes dominos expectantes pila ludebant, uarijsq́; ſe ludis exercebant. Erant ianuæ primæ communes,& forte hæc una erat ampla, ornata,in medio poſita, dein priuatæ, ideſt ad res intromittendas, inde erat ſecreta ianua, ut nullo uidente, cum uellet, poſſet exire dominus, unde Horatius. Atria ſeruantem postico falle clientem. poſt ueſtibulum aditus, atrium, tablinum, & periſtylium ordine di-ſpoſitum erat. Scalæſecundum dignitatem, & formam amplæ, commodæ, luminoſæ, in magnos oecos du-cebant. unde mare, uiridia, hortiq́; proſpiciebantur. ſub his bibliothecæ, exedræ, & porticus amplæ collo-cabantur. Cætera proprijs partibus, propria ratione fabricata, uſum, & commoditatem cum magnificentia, & ornatu coniungebant. Alia autem alios decent ædificia, quod aliqui alijs officia præſtant ambiundo, quæ ab alijs ambiuntur. Vnde Philander. Romæ uti erat interpræcipuos honores ſalutari, ita in maximis offi-cijs ſalutare, eratq́; utraque res plauſibilis, & popularis, plurimumq́; ad gratiam captandam ualens. Medio-cris fortunæ homines, quæ ab humilioribus officia expectant, & maioribus præſtant. In ædibus cryptæ,ideſt foſſæ testudinatæ ſubterraneæ, aut concaua loca, & ſcrobes ubitriticum ſeruatur. Apothecæ, ideſt cellæ ui-nariæ, cantinas noſtri uocant. Ruriuerò pſeudourbanis ſtatim periſtylia. Villa, id est domus ruralis in tres diuiditur partes, urbanam, rusticam, & fructuariam. Vrbanam Vitru. quod vrbis domum ementiretur pſeu-dourbanam appellat. ea eſt villæ pars, quam ſibi pater familias reſeruat. Ruſtica pars uilliciest,familiæ. ibi ſunt bubilia, equilia, ouilia, caprilia. omne denique ruſticum inſtrumentum. Fructuaria pars continet cellam oleariam, torcularia, cellam uinariam, defrutoriam, fænilia, paleariaq́; , & apothecas, & horrea. Vitr. lib. I. cap. 2. cum de decore loquitur, utitur his verbis {beatis,& delicatis. } pro quibus hoc loco utitur his {forenſibus autem & diſertis. } Similiter ibi quospotentes appellat, hic nobiles dicit,qui ho-nores, magistratusq́; gerendo præſtare debent officia ciuibus. Eum uerò qui uectigal populi Rom. conductũ habet, publcanum appellamus, nam publici appellatio in compluribus cauſis ad populum Rom. reſpicit. ciui-tates enim loco priuatorum habentur. ut ait Cai. lib. 3. adedictum. L. 16.

10 20 30
De ruſticorum ædificiorum rationibus, & multarum partium eorum deſcriptionibus, atque uſibus. Cap. IX.

NVnc ruſticarum expeditionum, ut ſint ad uſum commodæ, quibusq́; rationibus collo- care oporteat eas, dicam.

40

Sunt quidam modi loquendi apud Vitr. in quibus niſi aliquid ſub intelligatur,aut deeſſe quip-piam uidetur,aut ſolœciſmus inest, quemadmodum & ſuperiori capite dixit {præterea biblio-thecas, pmachothecas, baſilicas non diſſimili modo, quàm publicorum operum magnificentia comparatas. } nam caſus ille accuſandi a quo uerbo depen deat, non uidetur,forte aliquid ſubintelligendum est. Eademra-tione hoc loco; in quo figura utitur, ea, quæ ad perſpicuitatem pertinet,qua de dictis, & de dicendis mone-mur, quæ ſimpliroſis nominatur, unde & uerba iſta melius cum ſuperiori capite ſunt coniungenda, ut ſubin-telligatur. Nunc rusticarum domuum, uel ædium rationes dicam, ut ſint ad uſum commodæ. & initium ca-pitis ſit, ut rectè ait Philander.

50

Primvm de ſalubritatibus, uti in primo uolumine de mœnibus collocandis ſcriptum eſt, regio-nesaſpiciantur, & ita uillæ collocentur. Magnitudines earum ad modum agri copiasq́; fructuum comparentur. Chortès, magnitudinesq́ earum ad pecorum numerum, atque quot iuga boum opus fuerit ibi uerſari, ita finiantur. In chorte culina quàm calidiſsimo loco deſignentur, coniuncta autem habeat bubilia,quorum pręſepia ad focum,& orientis cœli regionem ſpectent,ideo quod boueslu-men & ignem ſpectando, horridi non fiunt. Item agricolæ regionum imperiti,non putant oporte-realiam regionem cœli boues ſpectare, niſi ortum Solis. Bubilium autem debent eſſe latitudines,nec minores pedum denum, nec maiores quindenum. Longitudo uti ſingula iuga, ne minus occupent pedes ſeptenos. Balnearia item coniuncta ſint culinæ,ita enim lauationis ruſticæ miniſtratio non erit longe. Torcular item proximum ſit culinæ,ita enim ad olearios fructus commoda erit miniſtratio, habeatq́; coniunctam uinariam cellam, habentem ad ſeptentrionem lumina feneſtrarum. Cum enim alia parte habuerit, qua Sol calefacere poſsit, uinum, quod erit in ca cella conſuſum a calore, efficie-turimbecillum. Olearia autem ita eſt collocanda, ut habeat a meridie, calidisq́ regionibus lumen. Non enim debet oleum congelari, ſed tepore caloris extenuari. Magnitudines autem earum ad fru-ctuum rationem, & numerum doliorum ſunt faciendæ, quæ cum ſint cullearia per medium occupare debent quaternos pedes. Ipſum autem torcular ſi non cochleis torquetur, ſed uectibus, & prælo pre-mitur, ne minus longum pedes quadraginta conſtituatur, ita enim erit uectiario ſpatium expeditum. Latitudo eius ne minus pedum ſenum denum, nam ſic erit ad plenum opus facientibus libera uerſa-tio, & expedita. Si autem duobus prælis loco opus fuerit, quatuor & uiginti pedes latitudini den-tur. Ouilia, & caprilia ita magna ſunt facienda, ut ſingula pecora areæ ne minus pedes quaternos, & ſemipedem, ne plus ſenos poſsint habere. Granaria ſublimata, & ad Septentrionem, aut Aquilonem ſpectantia diſponantur. ita enim frumenta non poterunt cito concalcſcere, ſed afflatu refrigerata diu ſeruantur. Nanque cæteræ regiones procreant curculionem, & reliquas beſtiolas, quæ frumentis ſo-lent nocere. Equilia quàm maxime in uilla, ubi loca calidiſsimafuerint,conſtituantur,dumneadfo-cumſpectent ,cum enim iumenta proxime ignem ſtabulantur, horrida ſiunt. Item non ſunt inutilia præſepia, quæ collocantur extra culinam in aperto, contra orientem, cum enim in hyeme anni ſereno cœlo in ea traducuntur, matutino boues ad Solem pabulum capientes, fiunt nitidiores. Horrea, fœ-nilia,ferraria piſtrina extra uillam facienda uidentur, ut ab ignis periculo ſint uillæ tutiores, ſi quid delicatius in uillis faciendum fuerit, ex ſymmetrijs, quæ in urbanis ſupra ſcripta ſunt conſtituta, ita ſtruantur,ut ſine impeditione ruſticæ utilitatis ædiſicentur.

60 10
20

Ruris quoque meminiſſe iuuat. namſiue utilitatem ,ſiue uoluptatem ſpectemus, quid rure fructuoſius, quid delectabilius eſſe potest. Multa multi de ædificanda uilla non ignobiles authores tractarunt, quorum præcepta alij colligere uoluere. Nos autem ſatis officio noſtro feciſſe putamus, ſi Vitruuiana præcepta ob-ſeruabimus, a quibus forte alij ſua ſumpſere. Eligendus igitur eſt locus ſalubris, nam ubi cum orco paciſci-mur, non ſolum prouentus, ſed uita dubia eſt, immo mors ipſa certior eſt, quàm lucrum. deinde optimo con-ſilio tam magna fabricanda eſt villa, quàm copia fructuum, agriq́ cultura postulat. Agri modus, & men-ſura eſſe debet. nam uerißimum eſt illud, quod dicitur. Agrum colono eſſe debiliorem oportere, nam cum optima cultura indigeat, cum coloni uires non ſunt idoneæ ad colendum agrum, neceſſe eſt multum fructuum deperire, unde ſæpe agrorum copia male minores affert prouentus, quàm minor bene culta. Tantum igitur te-nendum est, quantum ſuſtinere poſſumus, nil enim prodeſt uelle poßidere, & nolle colere. Quod uero ad uill æ pertinet ædificationem, fugiendus eſt@& Sceuolæ modus. Lucullus enim ultra modum agrorum amplio-rem uillam ædificauit, Scæuola au@fecit, unde alteri minus ſumptus, alteri euidens iactura obijciebatur. Sunt autem in urbe noſtra, qui iam Lucullum incipiant imitari, quod nunquam laudare potero . fabricandum igitur est rure ita, ut neque fundus uillam, nec uilla fundum deſideret. Ideo Vitr. inquit, magnitudines earũ ad modum agri, copiasq́; fructuum comparentur, ne anguſtia uillæ multos fructus inſeruatos relinquat. poſt-quam igitur loci ſalubritatem quæſierimus,ædific andum est ad agrorum modum. cæterum uillæ liberiores ſunt, quàm urbanæ ædes, multæq́ in illis commoditates a nobis quærendæ, multæ a natura habend æſunt. Qui me-diocris eſt fortunæ, commodam uillam habere studeat, ut libentius uxor ibimaneat, utilitati potius quàm uoluptati inſeruiat. Diuites uero ante & domestiois,& hoſpitibusmagnificeprouideant,uoluptatem quærant, amoueant a uillis quicquid uiſum, & odoratum offendere poteſt, omnia demum cum dignitate fiant. coloni habitatio pro rebus, famulis, animalibus, inſtrumentis diſpoſita collocetur. Area Soli expoſita, ampla, bene ſubacta, in medio tumens, tecto proxima ſit, Colonus ianuæ proximus dormiat; famuli in his locis, e quibus ad officia quiſque ſua promptior ſit. Culina ampla, lucida, ab igne & tuta ſit: Penuaria commoda habean-tur, stabula item ſuis locis collocentur, ut animalia, quæ labori ſunt deſtinata, rectè habeant. ijs uerò anima-libus a quibus fructus exigimus, ut ſunt oues, porci, pulli, columbi, lepores, aues, piſces, & ſimilibus, loca præparentur naturis, & qualitatibus eorum accommodata. Granum, & ſemen omne humore marceſcit, ca-lorepallet, arctatum cogitur, & calce contactu corrumpitur. ideo in contignationibus, & ſublimatis locis ponitur, aut nuda terra ſub caua ad boream collocatur. Poma ſrigidis locis, tabulatisq́; ſeruantur. Cella uinaria ſubterranea, occluſa, a meridie, uentisq́; auſtralibus auerſa, a strepitu remota. Lumen habeat ab oriente, aut a borea. Vapor omnis, fœtor item, & humor ab ea debet abeſſe, ita pendeat, & ſit pauimen- tata ,ut effuſum uinum facile colligi poßit. Vaſa uinaria amplißima & firma ſint. Boues ab humo edant, æquis fœnum a pariete propendeat, paries autem non ſit bumidus, bumenti enim cum capite ſint ,in motu exſiccantur, & ita bene habent, quare cauendum eſt ne lumen Lunæ in earum stabula ſubintret. Luna enim equorum oculi læduntur. Mula calidis, obſcuris, & depreſſis locisfurit. Menſuras ſtabulorum, & quantum quodq́; areæ occupet animal, iam Vitr. declarauit. Agricolæ instrumenta ſuis locis, & prompta diſponãtur. Currus, iuga, aratrum, corbes, funes ſub tecto collocentur. Torculari detur locus amplus, de cuius menſura ſatis est a Vitru. dictum. Quod autem dicitur de dolijs, quæ cum ſint cullearia, ſciendum eſt culleare uas uiginti amphoras continere, amphora autem quadraginta ſextarios. Culleus amphoras uiginti capit, ut collegit Philander. ideſt libras menſurales. quibus ſcilicet reimoles, non pondus exigere mille ſexcentas . amphora urnas duas, ideſt libras octoginta. Vrna congios quatuor, ideſt libras quadraginta. Congius ſex-tarios ſex, id est libras decem. Sextarius heminas duas, ideſt libram & beſſem. ſiue uncias uiginti: hemina, quæ & cotyla, quartarios duos, ideſt uncias decem. quartarius acetabula duo, ideſt uncias quinque. aceta-bulum ſeſquicyathum, & uncias duas cum dimidia. Cyathus ligulas quatuor, idest ſeſcunciam drachmam, & ſcrupulum. { Ipſum autem torcular ſi non cochleis torquetur, } cochlcam nostri uidam appellant. circulis enim constat tanquam anulis ſpirisq́; eſe ſubſequentibus,& continuis intermedijs, ſtrijs, & canaliculis: quod ſicanalis unus eſt, ſimplex; ſigeminus,duplex; ſiternus triplex cochlea nominatur. Scapus tortilis mas di-citur, id uero in quod uertitur ſœmina nuncupatur. Prælum igiturperforatum eſt,& fœminæ locum ſubit, & ſpiratim attollitur, & deprimitur in torculari, uectibus, ideſt baculis eam machinam traiectis.

30 40 50 60

Omnia ædiſicia, ut luminoſa ſint oportet curari, ſed quæ ſunt ad uillas, faciliora uidenture eſſe, ideo quod paries nullius uicini poteſt obſtare. In urbe autem, aut communium parietum altitudines aut anguſtiæ loci impediundo faciunt obſcuritates. Itaque de ea re ſic erit experiendum. Ex qua par-te lumen oporteat ſumere, linea tendatur ab altitudine parietis qui uidetur bſtare, ad eum locum, cui lumen oporteat immittere, & ſiab ea linea in altitudinem cum proſpiciatur, poterit ſpatium puri cœli amplum uideri, in eo loco lumen erit ſine impeditione, ſin autem officient trabes, ſeu limina,aut contignationes de ſuperioribus partibus aperiatur, & ita immittatur. Etad ſummam ita eſt gubernan dum,ut e quibuſcunque partibus cœlum proſpici poterit,per eas feneſtrarum loca relinquantur, ſic enim lucida erunt ædificia. Cum autem in triclinijs, cæterisq́; conclauibus maximus eſt uſus lumi-num,tum etiam in itineribus, cliuis, ſcalisq́; , quod in his ſæpius alij alijs obuiam uenientes, ferentes ſar-cinas, ſolent incurrere. Quo ad potui diſtributiones operum noſtratium, uti ſint ædificatoribus non obſcuræ, explicui. Nunc etiam quemadmodum Græcorum conſuetudinibus ædificia diſtribuan- tur, uti non ſint ignota, ſummatim exponam.

10 20

Poſtquam neceſſaria uillarum diſpoſitio, & collocatio poſita eſt, ſiue uſum, ſiue uoluptatem, ſiue utilita-tem ſpectet,de lumine,& feneſtrarum poſitione agit. Lumina ruri minus impedita eſſe ſolent, quàm in ciuita-te. multa enim aduerſa, & contraria urbanis ædificijs eſſe poſſunt, quibus mederi quandoq; difficile,& incõmo dum est. Cæterum in omnibus conſiderandus est lucis effectus,& caſus ,unde ueniat. nam certum est lu-men haberi ab ea parte minime poſſe, a qua cadere, & immitti non potest. Craſſitudines parietum ſæpe lumen impediunt, unde nonnulli præcidere murum ſolent, in quo feneſtræ ponendæ ſunt, ab exterioriparte in interiorẽ per muri c raſſitudinem penetrantes,ita ut præciſio illa pendens & demiſſaſit, & ab hac ratione forte non eſt Vitruuij mens aliena. Qua uero directe linea duci potest ab apertis, & patentibus cœli regionibus, ab his ſine dubio lumen immitti poteſt, cum uero id a lateribus parietum non eſt expeditum, ſuperius aperiendum, & immittendum eſt lumen, cuius uſus eſt iucundiſſimus, quare curandum eſt ,ut partes omnes luminoſæ ſint maximè, & præſertim eæ, in quibus itinera, ideſt tranſitus ab uno loco ad alium ,ſcalæ,& ſcalarum ſimiles cliui fieri ſolent, nam ſine impeditione, qui ſarcinas ferunt obuiam uenientes ire debent. Defeneſtris, & apertionibus alio loco diximus explicatè.

30
De Græcorum ædificiorum, eorum{q́ue} partium diſpoſ itione,atquediffe-rentibus nominibus ſatis ab It alicis moribus, & uſibus di-ſcrepantibus. Cap. X. 40

ATriis Græciquia non utuntur, neque noſtris moribus ædificant, ſed ab ianua intro-euntibus, itinera faciunt latitudinibus non ſpatioſis, & ex una parte equilia,& ex altera hoſtiarijs cellas, ſtatimq́ ianuæ interiores finiuntur. Hic autem locus inter duas ianuas græcèθνρωον appellatur. Deinde eſt introitus in periſty lium. Id periſtylium in tribus partibus habet porticus, in ea parte, quæ ſpctat ad meridiem, duas antas inter ſe ſpatio amplo di-ſtantes, in quibus trabes inuehuntur, & quantum inter antas diſtat, ex eo dempta tertia, ſpatium da-turintrorſus. Hic locus apud nonnullos proſtas, apud alios paraſtas, nominatur. In his locis in-trorſus conſtituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum cum lanificijs habent ſeſsiones. In proſtadis autem dextra, ac ſiniſtra cubicula ſunt collocata, quorum unum thalamus, alterum amphi-thalamus dicitur. Circum autem in porticibus triclinia quotidiana, cubicula etiam & cellæ familiari- cæconſtituuntur. Hæ cpars ædificij gynęconitis appellatur. coniunguntur autem his domus am-pliores habentes latiora periſtylia, in quibus pares ſunt quatuor porticus altitudinibus, & una, quæ ad meridiem ſpectat, excelſioribus columnis conſtituitur. Id autem periſtylium, quod unam altiorem habet porticum, Rhodiacum appellatur. Habent autem hæ domus ueſtibula egregia,& ianuaspro-prias cum dignitate, porticusq́; periſtyliorum, albarijs, & tectorijs, & ex inteſtino opere lacunarijs ornatas, & in porticibus ,quæ ad ſeptentrionem ſpectant, triclinia Cyzicena,& pinacothecas,ad orientem autem bibliothecas, exedras ad occidentem, ad meridiem uero ſpectantes oecos quadratos, tam ampla magnitudine, uti faciliter in eis triclinijs quatuor ſtratis, miniſtrationum, ludorumq́; lo-cus poſsit eſſe ſpatioſus. in his oecis fiunt uirilia conuiuia. Non enim fuerat inſtitutum matres fami-liarum eorum moribus accumbere. Hæc autem periſtylia domus andronitides dicuntur, quod in ijs uiri ſine interpellationibus mulierum uerſantur. Præterea dextra, ac ſiniſtra domunculæ conſtitaun-tur, habentes proprias ianuas, triclinia,& cubicula commoda, uti hoſpites aduenientes non in peri-ſtylia, ſed in ea hoſpitalia recipiantur. NamcumfueruntGræcidelicatiores,& ab fortuna opulen- tiores, hoſpitibus aduenientibus inſtrue-bant triclinia, cubicula, cum penu cellas, primoq́; die ad cœnam inuitabant, poſtre-mo mittebant pullos ,oua, olera, poma, reliquasq́; res agreſtes. Ideo pictores ea quæ mittebantur hoſpitibus imitantes,xe- niaappellauerunt. Ita patres familiarum in hoſpitio non uidebantur eſſe peregre, habentes ſecretam in his hoſpitalibus li-bertatem. Inter autem hæc periſtylia, & hoſpitalia itinera ſunt, quæ meſaulæ dicun tur, quod inter duas aulas media ſunt in-terpoſita. Noſtri autem eas andronas ap-pellant. Sed hoc ualde eſt mirandum, nec enim græcè nec latinè poteſt id conueni-re. Græci enim andronas appellant, oecos ubi cõuiuia uirilia ſolent eſſe, quod eò mu lieres non accedant. Item aliæ res ſunt ſi-miles, uti xyſtus, prothyrum, telamones,& nonnulla alia eiuſmodi. Xyſtos enim græ-ca appellatione,eſt porticus ampla latitu-dine, in qua athletæ per hyberna tempora exercentur. Noſtri autem hypæthras am-bulationes, xyſtos appellant, quas Græci peridromidas dicunt. Item prothyra græ-cè dicuntur, quæ ſunt ante in ianuis ueſti- bula. Nos autem appellamus prothyra, quæ græcè dicuntur diathyra. I tem ſi qua uirili figura ſigna mutulos,aut coronas ſuſtinent, noſtri telamones appellant, cu-ius rationes quid ita, aut quare, ex hiſto-rijs non inueniuntur. Græciueròeos at-lantas uocitant. Atlas enim hiſtoricè for-matur ſuſtinens mundum, ideo quod is primum curſum Solis & Lunæ, ſyderumq́; omnium ortus & occaſus, mundique uer- ſationum rationes uigore animi, ſolertiaqi curauit hominibus tradendas, eaq́; re a pictoribus, & ſtatuarijs deformatur pro eo beneficio ſuſtinens mundum, filiæq́, eius Athlantides (quas nos Vergilias, Græci autem Pleiadas nominant) cum ſyderibus in mundo ſunt dedicatæ. Nec tamen ego ut mutetur conſuetudo nominationum , aut ſermonis, ideo hæc propoſui, ſed ut ea non ſint ignota, philologis exponenda iudicaui. Quibus conſuetudinibus ędificia Italico more,& Græcorum inſtitutis con-formantur, expoſui; & de ſymmetrijs ſin-gulorum generũ proportiones perſcripſi. Ergo quoniam de uenuſtate, decoreq́ an-te eſt ſcriptum ,nunc exponemus de fir-mitate, quemadmodum ea ſine uitijs per-manent, & ad uetuſtatem collocetur.

50 60
A
10 20 30 40 50

Quoniam multa erant partium,& membrorũ uocabula,quæ aliter a Græcis, aliter a Latinis uſurpabantur, ideo ne uaria nomenc latura errandi anſam præberet, ea diſtinguit Vitr. & differentes ſumendi modos Italo-rum ab Græcis exponit. Sed primum aliquas Græcorum ædificiorum partes,& diſpoſitiones enumerat, ut dinerſas ædificandi conſuetudines Græcorum, & Italorum oſtendat. Atrijs Græci quia non utebantur, ne-ceſſe erat, cum apud Romanos eſſent prope ianuas, ut eorum loco aliquid eſſet apud Græcos. Quare statim ab ianua introeuntibus Græco more aditus erat, atque iter quoddum non nimis latum, utrinque uerò quoniam equis delectabantur ,equilia erant ab una parte, ab alia uerò ostiarij cellæ, & locus oſtiarij, uel ianitoris pylorion dicitur. interim primo ianua occurrebat, deinde iter illud, quod ab alia parte, ideſt in fronte aliam ianuam habebat, unde ſpatium itineris illius, quod inter duas ianuas interponebatur, tbyrorion, dicebatur, a portis deſumpto uocabulo, & hic locus pro atrio, uel uestibulo erat, ab ſecundis ianuis poſt thyrorion, in-troitus erat in periſtylion, quod a tribus partibus habebat porticus,ſed pro fronte, quæ ad meridiem uergebat, erat hiatus, & apertio ſatis ampla ſecundis ianuis oppoſita, utrinque uerò in angulis pilas, & antas habens, quæ magiſtram trabem tanquam fulcra ſustinebant. Sub hiatu huiuſmodi ſpatium quoddam tectum erat ter-tia parte minus, quàm hiatus, & locus isproſtas,uel parastas, ab ipſis antis dicebatur. Sed in oppoſito pa-riete introrſus erant magni oeci, in quibus matres familiarum ſedebant lanificio operi incumbentes. Sed a dextra, & aſiniſtra proſtadis cubicula erant uiri, & uxoris, quæ thalami dicebantur, & ancillarum cubi-cula, ne longius abeſſent ab imperio dominæ, quæ amphithalami, uel antithalami uocabantur. Sed circum in porticibus periſtylij triclinia quotidiana erant, idſt loca, ubi ordinariè diſcumbebant, & cubicula, & cellæ familiarium, & domeſticorum. Vniuerſa uerò pars hæc gynæconitis appellatur, quia mulierum ha-bitationibus erat dicata, unde Græcorum ædificiorum commoditas, & dignitas maxime ſpectanda cernitur, qui ædificium duas in partes diſtribuebant, nam pars una erat, in qua uiri ſine fœminarum interpellationibus uer ſabantur, quam andronitiden a uiris nominabant: alteram uerò in qua congruerent mulieres lanificio,& textrinæ operam dantes. Gynæcijs coniungebantur domus ampliores peristylijs, porticibusq́; ornatas,pro-prias ianuas, ueſtibulaq́; egregia habentes, in quibus nihil deſiderabatur, quod ad magnificentiam pertine-bat, non triclinia Cyzicena, non pinacothecæ, non exedræ, non bibliothecæ, non oeci quadrati, non ſpecta- cularequirerepoterasſuisquæq́; locis diſpoſita,& certas cœli regiones ſpectantia. Quiduero dignius, ac re-gium magis erat, quàm ita hoſpitibus, & peregrinis prouidiſſe, ut in hoſpitio nulli eſſe peregre uiderentur. Vſque adeo ſecreta,& commoda hoſpitibus libertas parata erat, cum ſeparatæ domunculæ illis, & commo-dæ inſtruerentur ? certe & delicatorum & opulentorum ſigna hæc erant. nolebant enim ipſi ab hoſpitibus impediri, nolebant & ipſi hoſpites impedire, quare etiam a periſtylijs in hoſpitalia itinera faciebant, quæ me-ſaulæ dicebantur, quod inter duas aulas, quæ quaſi atria erant, media ſint interpoſita, Latini ea uocant an-dronas,nostri anditus dicunt. Expoſitis Græcorum ædificiorum partibus ad nomenclationes, & uocabula rerum, quæ aliter a Latinis, aliter a Græcis ſumebantur, declaranda uenit Vitru. in qua re prudenter feciſſe uidetur,cum dicat. Nec tamen ego,ut mutetur conſuetudo nominationum aut ſermonis, ideo hæc propoſui, ſed ut ea non ſint ignota philologis, exponenda iudicaui. non uult enim de uerbis contendere, cum de re conſtat. omnia ferè ſunt facilia. illud tamen eſt animaduertendum, quod xystos neutro genere ſcribendum monet Phi lander, uel testimonio quorundam ueterum codicum, diathyra autem repagula dicit eſſe lignea, quibus ar-centur equi, & currus ab ædium ueſtibulis, forte nos diathyra raſtellos ante portas urbium uocare poſſe-mus. De . Atlantibus uero, & Telamonibus inquit, ſe a Seruio habuiſſe,quod a Vitr. ignoratum animaduertit.

60
Græcorum ædes earumq́; partium diſpoſitiones. A. peristylium amplum.E. peristylium primum.C. aditus amplus.D. aditus ab uno ad aliudperiſtylium.E. proſtas ubi eraut duæ antæ.F. G. Antithalamus.H. I. gynæconitides.K. cu-bicuUmdiebria.L. S. oeci,& bibliotecæ,& ubi ſunt pictores.M. R. pinacotbecæ.N. cyzicena triclinia.O. porticus ad ſeptentrionem.P. cellæ hostiariæ.Q. oeci quadrati.T. V. porticus ad triclinia cizcena.X. hypæthra loca.r. oeci magni ubi matres familiarũ cum lanificijs habent ſeſſiones.Z. hoſpitalia.1. thirorium.2. Equilia.3. cubicula.4. meſaulæ & andronæ.5. triclinia quo-tidiana.6. posthalamus.7. thalamus.8. porticus Rhodiaca altior. T QVNMRN8SALKICHXYYFEG76B543O32P21
10 20 30 40 50 60 10 20 30
De firmitate, & fundamentis ædificiorum. Cap. XI.

AEdificia, quæ plano pede inſtruuntur, ſi fundamenta eorum facta fuerint, ita uti in prio-ribus libris de muro,& theatris a nobis eſt expoſitum, ad uetuſtatem ea erunt ſine du- bitatione firma, ſin autem hypogea concamerationesq́; inſtituentur, fundationes eo-rum fieri debent craſsiores ,quàm quæ in ſuperioribus ædificijs ſtructuræ ſunt futuræ, eorumq́; parietes, pilæ, columnæ,ad perpendiculum inferiorum medio collocentur, uti ſolido re-ſpondeant. Nam ſi in pendentibus onera fuerint parietum, aut columnarum, non poterunt habere perpetuam firmitatem.

40

Quod ædificandum ſumimus firmitatem, utilitatem,& uenuſtatem habere debet, ut dictum eſt uolumine primo,id præceptum paßim a Vitr. obſeruatum uidimus, tum in primo cum de mœnibus collocandis ageret, tum in tertio, cum de fundationibus, & columnis tam in locis ſolidis, quàm in congeſtitijs tractaret, tum etiam in quinto cum theatrorum rationem exequeretur, ſempere nim habita ratione utilitatis, & uenuſtatis ad fir-mitatem operum reſpexit, quod & in priuatorum ædificijs, etiam obſeruandum cenſet. cum ergo tractauerit de utilitate, & decore, reliquum eſt ut de firmitate agat. Quoniam uero in antiquorum ædificorum ruinis mul ta ædium membra ſubterranea fuiſſe reperiuntur, eademq́; concamerata, & for nicis modo delumbata magni-tudine ampla, & ornatu magnifica, ideo forte erit, quod deſideremus, qua ratione fundationes eorum fieri debent, ut ſine dubitatione firma ſint. Ideo hoc loco de ijs rebus præcepta traduntur. Aedificia partes ha-bent imas, & ſubterraneas, item & partes plano pede ſtructas, item & contignationes, quemadmodum plano pede ædificia inſtituta fundentur, præallegatis locis declarauit. nunc de ſubterraneis, quæ hypogea no-minat, & concameratis fundandis monet, fundamenta eorum ædificiorum craſſiora eſſe debere omnibus ædi-ficiorum ſtructuris,quæ ſupra futuræ ſunt. Craſſiores certè omnes ſubſtructiones eſſe debent ſtructuris ſupe-rioribus, ſed hæ quæhypogeorum ædificiorum fiunt,mira craſſitudine eſſe debent, quod in antiquis obſerua-tum est, maxima enim onera ſustinent, & humiditatibus obnoxia ſunt, quare fund amentorum firmit ati pro- uidendum eſt. Est & aliud præceptum, quàm minime in noſtra ciuitate obſeruatum. Atque illud est, non debere nos columnas, aut pilas, aut parietes ſupra collocare, qui ad perpendiculum inferiorum columnarum pilarum, aut parietum non cadant, tum quia error eſt ſuperiora ab inferioribus non naſci, tum quia pericu-lum ruinæ ædificiorum cito imminet cum paries tranſuerſus ſupra contignationem ducitur nullo pariete ſub-iecto, quod noſtriin aere fabricare uocant. Vitr. dicit ſi in pendentibus onera fuerint parietum, aut columna-rum, non poterunt perpetuam babere firmitatem. inde ad aliud præceptum progreditur.

50 60

Praeterea inter limina ſecundum pilas, & antas, poſtes ſi ſupponantur, c unt non uitioſæ, li-mina enim & trabes ſtructuris cum ſint oneratæ medio ſpatio pandantes frangunt ſub lyſi ſtructu-ras, cum autem ſubiecti ſuerint, & ſubcuneati poſtes non patiuntur inſidere trabes neq; eas lædere.

Vbi limina, & ſupraliminaria, & trabes ſunt, quæ a lateribus pilas, ſeu antas babeant, quas nos ertas uocamus, quemadmodum in ianuis, & ſenestris eſſe ſolent, oportet, ſi fractionem liminum, & ſtructurarum quæ ſub liminibus fiunt, euitare nelimus, ut postes a capitibus liminum ſubijciamus, nos relaſſos uocamus, li-mmum enim capita ſuper eos poſtes collocantur, ſpatium uerò quod ſub liminibus eſt uacuum reliquitur, & lnnen nibil babet inferius, quod contingat, unde non frangitur, nec ſtructuram ſub eo frangi permittit. Quod autem Vitr. dixit { frangunt ſub lyſi ſtructuras } ita intelligo, quod ſi trabes aut limina incuruata ponderi ce-dunt, franguntur. & ſub lyſi, ideſt ſub plano frangunt structuras. Lyſim enim ſupra diximus eſſe ſtyloba-tis, & podij planam illam ſuperficiem lapidis, in qua balustia inuebuntur. Vocabulum architectonicũ eſt.

10

Item adminiſtrandum eſt uti leuent onus parietum fornicationes cuneorum diuiſionibus, & ad centrum reſpondentes earum concluſuræ, cum enim extra trabes, aut liminum capita, arcus cuneis erunt concluſi, primum non pandabit materies leuata onere; deinde ſi quod e uetuſtate uitium cœ- perit, ſine molitione fulturarum faciliter mutabitur.

20

Hoc in antiquis ædificijs Romæ mdetur in parietibus enim ſunt arcus cuneis ad centrum reſpondentibus, & ſupra portarum limina, & ſupra feneſtrarum trabes, qui parietum onera maxime leuant, cum rectè ſacti ſint, & extra liminum, uel trabium capita poſiti. ac ſi quid est uitium ob uetuſtatem, non neceſſe erit admouere fu lcimental, ſi quid erit immutandum. ſulturas nos puntellos uocamus, quibus non eſt opus, cum parietes for-nicantur cunneorum diuiſionibus, & ad centrum reſpondentes ſint earum concluſuræ, modo extra trabes, aut liminum capita (ut dixi) arcus cuneis non concludantur.

Item q́ quæ pilatim aguntur ædificia, & cuneorum diuiſionibus coagmentis ad centrum reſpon-dentibus, fornices concluduntur, extremæ portæ in his latiores ſpatio ſunt faciendæ, uti uires eæ ha-bentes reſiſtere poſsint, cum cunei ab oneribus parietum preſsi per coagmenta ad centrum ſe præ- mentes extruderint incumbas. Itaque ſi angulares pilæ erunt ſpatioſis magnitudinibus continendo cuneos, firmitatem operibus præſtabunt.

30

Per pilas quadratas aguntur ædificia, & ſpatia inter eas ſunt arcubus concluſa, cuneiq́; lapidum ad cen-trum reſpondentes fornices, arcusq́; conficiunt, de ij ædificijus præcipit Vitr. ut quæ in angulis pilæ ſunt ſuturæ, latiores & craſſiores fiant, quam mediæ, cuius ratio eſt, quoniam forniciei arcuum coagmenta pondere pa-rietum premuntur, & ita preſſa extrudunt incumbas, id est impostas ab imponendo quas nos dicimus, id est eam pilæ partem, ubiarcus innituntur, medij enim arcus fornicesq́ in medianis pilis incumbentes, alter alteri ſubſidio eſt, ſed extremis pilis impoſiti, niſi craſſitudinem pilarum pro fulcimento babeant, facile dilabuntur, & diſſipantur, extruſis in diuerſas partes incumbis. Videtur hoc loco Vitr. genus illud innuere, quod nos ruſticum appellamus, quod magnis lapidibus ſtuitur, coagmentis diuiſum, quæ nos bugnos nominamus, nam cuneorum diuſiones coagmenta uocat, cunei uero diuerſis modis coagmentantur, & diuerſam ſpeciem præ-ferunt. modo enim rudibus lapidibus, modo planis fiunt, interim aliter, atque aliter diuiduntur. qui uero in arcus, fornicesq́; cadunt, ad centrum omnes reſpondere debent, medius autem ſolus ad perpendiculum medij centricadat oportet.

40

Cvm in his rebus animaduerſum ſuerit, uti ca diligentia in his adhibeatur, non minus etiam obſer-uandum eſt, uti omnes ſtructuræ perpendiculo reſpondeãt, neque habeant in ulla parte proclinatiões.

Aliud præceptum maxime obſeruandum affert Vitr. ut diligentiſſime prouideamus quod omnes structur. æ perpendiculo reſpondeant, nibil proclinatum, nibil ſit extra ſolidum, & uiuum, ut nos dicimus. perpendiculi formas duas ponit philander, quibus paſſim utimur. nos hoc loco ea deſcribemus. Regulam capimus in cuius longitudine media, quam longa ſit, lineam deſcribimus ab extremo altero eius regulæ plumbum e filo pendeat, in altero extremo ad finem lineæ for amen ſit tantæ magnitudinis, ut erecta regula pendens e filo plum-bum intrare poſſit. Regula ſic compoſita structuris admouetur, quæſi rectæ erunt, & in nullam partem proclinabunt, ſilum e quo pendet plumbum, per totam longitudinem lineam deſcriptam tanget. Si aliqua ſue rit inclinatio, ipſum filum extra lineam cadere oportet.

50

MAxima autem debet eſſe cura ſubſtructionum, quod in his infinita uiria ſolet facere terræ con geſtio; ea enim non poteſt eſſe ſemper uno pondere, quo ſolet eſſe per æſtatem, ſed hybernis tem-poribus recipiendo ex imbribus aquæ multitudinem creſcens, & pondere, & amplitudine diſrumpit, & extrudit ſtructurarum ſeptiones. Itaque ut huic uitio medeatur, ſic erit ſaciendum, uti primum pro amplitudine congeſtionis craſsitudo ſtructuræ conſtituatur; deinde in frontibus anterides, ſiue eriſmæ ſint, unà ſtruantur, eæq́; inter ſe diſtent tanto, quanto altitudo ſub ſtructionis eſt ſutura, craſsitudine ea, qua ſubſtructio. procurrant autem ab imo, per quam craſsitudo conſtituta ſuerit ſubſtructionis, deinde contrahantur gradatim, ita uti ſumman habeant prominentiam, quanta ope-ris eſt craſsitudo. præterea introrſus contra terrenum, uti dentes coniuncti muro ſerratim, uti ſinguli dentes ab muro tantum diſcedant, quanta altitudo futura erit ſubſtructionis. Craſsitudinis autem habeant dentium ſtructuræ uti muri. Item in extremis angulis cum receſſum ſuerit ab interiore an-gulo, ſpatio altitudinis ſubſtructionis in utranque partem ſignetur, & ab his ſignis diagnoios ſtructu. ra collocetur, & ab ea media altera coniuncta cum angulo muri. Ita dentes, & diagoniæ ſtructurę non patientur tota ui premere murum, ſed diſsipabunt retinendo impetum congeſtionis.

60

Nil prodeſſet poſtes liminibus ſupponere, parietes fornicari, arcus cuneatim ducere, ſuperiora ad perpen-diculum inferiorum reſpondere, inferiora eſſe craſſiora ſuperioribus, ſtructuras nullas babere proclinationes, niſi ſubſtructio & fundatio rectè facta poſſet tot onera ſuſtinere: quare maximam curam ſubſtructionis ha-bendam monet Vitr. atque ea de cauſa præcipue, quoniam terræ congeſtio infinita uitia facere ſolet, quibus medendum eſt quam primum, & prouidendum ante quàm periculum ruinæ immineat. probat autem ab ipſa terræ natura uitia fieri poſſe, terra enim alio pondere per æſtatem, alio per hyemem eſſe ſolet; œstate enimfic-citate coacta leuior eſt; per byemem autem imbrium bumorem recipiens, & pondere, & amplitudine creſcit, unde cum ampliorem locum requirat, contineaturq; ſtructurarum ſeptionibus, ſi pondus, & amplitudo eius præualet, diſrumpit, & extrudit ſtructurarum ſepta, unde quicquid ſuperſtruitur, neceſſariò ruit, cum ſuſti-neri ab extruſa ſubſtructione non poßit. imaginemur igitur aream quadratam, in qua ſit ædificandum, primo prouidendum est in ſubstructione, ut eius structura pro amplitudine congeſtionis craſſa fiat. circundabit igitur ſubstructio aream uniuerſam, & partes areæ ſecundum partium ædificij diſpoſitionem, & uestigium om-nium membrorum deformabit, tunc conſiderandum eſt ſeptionem ſtructuræ ab exterioribus frontibus, & ab interioribus partibus eſſe muniendam, ita ut duplici uitio, quod poteſt fieri ex terræ congeſtione, amplitudine, & pondere, prouideatur. Neigitur amplitudo terræ diſrumpat, & extrudat ſtructuræ ſeptionem, & am-bitum areæ ſubstructione fundatum, pro frontibus, & ab exteriore parte anterides, quas nos contrafortes, & ſperones dicimus, Græci uerò eriſmata uocant, unà ſtruantur. harum officium eſt obniti muris, ne extru-dantur ab creſcente, & intumeſcente terreno. pedes eriſmatum, ſeu anteridum tantum procurrere debent, ab imo, quantum craſſitudo ſubstructionis est ſutura. Gradatim uero contrabantur uſque ad ſummam ſub-ſtructionem, ita ut cum ſubſtructionis ſummitate conueniant, efficiantq́; quaſi trigonum rectangulum, cu-ius ſubtenſa ſit ab extremo pede ad ſummam ſubstructionem. diſtent uero inter ſe anterides tanto ſpatio, quanto altitudo ſubſtructionis est futura, atque ita prouiſum erit, ne amplitudo terræ diſrumpat, & extrudat structureæ ſeptionem. Ne autem pondus congeſtionis, murorumq́; premat inferiores ſtructuras, ita ut diſſi-pentur, ſic erit faciendum. conſideretur ſtructuræ iam dicta ſeptio. habet illa angulos introrſus iuxta diſpo-ſitionem parietum. habet & partes uerſus aream reſpicientes, & in ea terræ congeſtio eſt, quare introrſus contra terenum struendi ſunt dentes coniuncti muro ad modum ſerræ, quemadmodum libro primo cap. 5. ex-poſuimus, tantum uero ſinguli dentes ab muro diſcedere debent, quanta altitudo erit ſub ctructionis, ſint autẽ tam craſſi, uti muri. cæterum uti hi dentes contineantur, & firmitatis initium habeant, recedendum est ab in-terioribus angulis, & oppoſitis tanto ſpatio, quanto erit altitudo ſubstructionis, & in utranq; partem ſignum faciendum est in terminis receſſionis, & ab bis ſignis diagonios ſtructura collocetur, hoc erit intium firmitatis, & colligationis dentium, modo ab ea ſtructura media altera ſit coniuncta cum angulo muri. Ita dentes, & diagoniæ ſtructuræ non patientur tota ui premere murum, ſed diſſipabunt retinendo impetum congestionis, hoc quoque libro primo dixit cap. 5. cum enim ſic erit factum, tunc ita oneris terreni magnitudo diſtributa in paruas partes, neque uni uerſa pondere premens, poterit ulla ratione extrudere muri ſubſtructiones.

Qvemad modvm opera ſine uitijs oporteat conſtitui, & uti caueatur incipiẽtibus expoſui. namq́; de regulis, aut tignis, aut aſſeribus immutandis, non eadem eſt cura, quemadmodum de his, quod ea quamuis ſint uitioſa faciliter mutantur. Ita quę nec ſolida quidem putantur eſſe, quibus rationibus hæc poterunt eſſe ſirma, & quemadmodum in ſtituantur, expoſui.

Sunt uitia, quæ præcauere incipientes debent, ſunt & quæ factis iam operibus emendantur. de ijs quæ præ-caueri debent, maxime curandum est, ante quàm incipiamus, nam poſtea nullam habent medellam. Deillis uerò, quæ iam factis operibus aliqua de cauſa fiunt, quàm facillime mutantur, non eadẽ eſt habenda cura. in promptu enim eſt tignorum, aſſerumq́; mutatio, aliarumq́ rerum refectio, ut quotidianus uſus docet, quoniã uerò, ut initio diximus, res primo ſunt, deinde ornantur, ornari enim quod non eſt, nibil poteſt. ideo poſitis iam rebus ædificijsq́; ſecundum genera quæq́ue ſua ad eorum ornamenta ueniendum eſt, ne uero aliquid deſidere-tur, pauca quædam de refectionibus, & emendationibus dicemus in fine huins libri, ne uero diſtributionis im-memor in priuatis ædificijs uideatur eſſe Vitru. monet nos hoc mode, quemadmodum primo libro & alibi etiam fecit.

Qvibvs autem copiarum generibus oporteat uti, non eſt Architecti poteſtas, ideo quod non in omnibus locis omnia genera copiarum naſcuntur, uti in proximo uolumine eſt expoſitum. Præterea in domini eſt poteſtate utrum lateritio, aut cæmentitio, an ſaxo uelit ædificare.

Quemadmodum orator a cliente ſingrapha, conuentiones, testes, & res alias habere debet, quas poſtea in ordinem probationum ponit, auget, ornatq́; ex artis præceptis, nec in ſua eſt poteſtate res eſſicere, quæ cauſa ipſa ſolet afferre: ita & Architecti non est copiarum genera, quibus oportet uti, ſemper habere prompta, nam ea natura ipſa præstare ſolet; natura uerò non in omnibus locis omnia generat, non enim ubique eſt pul-uis puteolanus, neque in omnibus locis arenæ ſoſſitiæ, nec cæmentorum, nec abietis, nec ſapinorum, nec mar-moris copia, ſed aliud alio loco naſcitur. utendum autem est, ubi non eſt arena foſſitia, fluuiatica, aut marina lota. inopiæ quoque abietis, aut ſupinorum uitabuntur, utendo cupreſſo, populo, ulmo, pinu, ut ait libro primo cap. 2. item eodem libro cap. 5. {De ipſo autem muro, e qua materia ſtruatur, aut perficiatur, ideo non eſt præfiniendum, } & reliqua, præterea licet natura rerum copias afferat, tamen in domini poteſtate eſt eligere utrum his uel illis copijs uti uelit. Nibil enim Architecto est imputandum, ſi materia deeſt; quod uero Archi-tecto tribuitur, & domino, & artiſici, eſt quod Vitr. dicit.

Itaqve omnium operum probationes tripartito conſiderantur. ideſt fabrili ſubtilitate, magniſi- centia, & diſpoſitione. cum magniſicenter opus perſectum aſpicietur ab omni poteſtate impenſæ lau-dabuntur. cum ſubtiliter officinatoris probabitur exactio. cum uero uenuſtate, proportionibus, & ſymmetrijshabuerit authoritatem, tunc fuerit gloria Architecti. Hæc autem rectè conſtituuntur, cum is & a ſabris, & ab idiotis patiatur accipere ſe conſilia. Nanque omnes homines, non ſolum Architecti, quod eſt bonum, poſſunt probare, ſed inter idiotas, & eos hoc eſt diſcrimen, quod idiota niſi ſactum uiderit, non poteſt ſcire quid futurum ſit: Architectus autem ſimul animo conſtituerit, antequam inceperit, & uenuſtate, & uſu, & decore, quale ſit futurum habet definitum. Quas res pri-uatis ædiſicijs utiles putaui, & quemadmodum ſit faciendum, quàm apertiſsime potui, perſcripſi. De expolititionibus autẽ eorũ, ut ſint elegantes & ſine uitijs ad uetuſtatẽ, in ſequenti uolumine exponã.

10

Est in ædificatione qui diſponit, est qui operatur, eſt qui impenſam ſncit. Architectus diſponit; oſſicinator, ſeu faber operatur; dominus impenſam facit. Laudatur Architectus, qui uenuſtate, uſu, & decore diſponit. Laudatur faber qui ſubtiliter manibus efficit, & operatur. Laudatur, dominus, qui magnificè expendens præ-cioſas, & amplas copias ſubminiſtrat. materia igitur dominum, forma Architectum, opus artificem commen-dat. magnificentia a domino, ſubtilitas ab artifice, diſpoſitio ab Architecto prouenit. maxime autem, & op-time fortunæ est, ſi optimus Architectus liberalem dominum, & ſubtilem fabrum inuenerit, nam omnis operũ laus in ipſum demum Architectum redundat, qui domino liberalitatem conſuluiſſe, & fabro rectè ordinaſſe iudicatur. Quare monendus eſt Architectus, ut expertos quandoque audiat, & operatios, & eorum non temnat conſilia, nam quemadmodum non omnis tellus omnia fert, ita non omnis homo omnia intelligit. Con-tentus ſit Architectus, & ſe diſcrimine ab idiota ſeiungi, quod multo ante prouideat, probetq́; quodfuturũ est, quàm opus uideat. & idiota nil niſi factum cognoſcat.

20
30
M. VITRVVII DE ARCHITECTVRA LIBER SEPTIMVS. Proœmium.

Aiores cum ſapienter, tum etiam utiliter inſtituerunt per commentario-rum relationes cogitata tradere poſteris; uti ea non interirent, ſed ſingulis ætatibus creſcentia uoluminibus edita gradatim peruenirent uetuſtatibus ad ſummam doctrinarum ſubtilitatem. Itaque non mediocres, ſed inſinitæ ſunt his agendæ gratiæ, quod non inuidioſi ſilentes prætermiſerunt, ſed omnium generum ſenſus conſcriptionibus memoriæ tradendos curaue-ſrunt. Namq́ ſi non ita feciſſent, non potuiſſemus ſcire, quæ res in Troia fuiſſent geſtæ, nec quid Thales, Democritus, Anaxagoras, Xenophanes, reliquiq́ phyſici ſenſiſſent de rerum natura, quasq́; Socrates, Plato, Ari-ſtoteles, Zenon, Epicurus, alijq́; Philoſophi, hominibus agendæ uitæ terminationes finiuiſſent, ſeu Crœſus, Alexander, Darius, cæteriq́ Reges, quas res, aut quibus rationibus geſsiſſent, fuiſfent notæ, niſi maiores præceptorum comparationibus omnium memoriæ ad poſteritatem commentarijs extu-liſſent. Itaque quemadmodum his gratiæ ſuntagendæ, ſic contra, qui eorum ſcripta furantes, pro ſuis prædicant, ſunt uituperandi, quiq́; non proprijs cogitationibus nituntur ſcriptorum, ſed inuidis moribus aliena uiolantes gloriantur, non modo ſunt reprehendendi, ſed etiam quia impio more ui-xerunt, pœna condemnandi. Nec tamen hæ res non uindicatæ curioſius ab antiquis eſſe memoran- tur, quorum exitus iudiciorum qui fuerint, non eſt alienum, quem admodum ſint nobis traditin, ex-plicare. Reges Attalici magnis philologiæ dulcedinibus inducti, cum egregiam bibliothecam Perga-mi ad communem delectationem inſtituiſſent. Tunc item Ptolomæus infinito zelo, cupiditatisq́; in-citatus ſtudio, non minoribus induſtrijs ad eundem modum contenderat Alexandriæ comparare. Cũ autem ſumma diligentia profeciſſet, non putauit id ſatis eſſe, niſi propagationibus in ſeminando cu-raret augendam. Itaque Muſis, & Apollini ludos dedicauit, & quemadmodum athletarum, ſic com-munium ſcriptorum uictoribus præmia, & honores conſtituit. His ita inſtitutis, cum ludi adeſſent, iudices literati, qui ea probarent, erant legendi. Rex cum iam ex ciuitate ſex lectos habuiſſet, nec tam cito ſeptimum idoneum inueniret, retulitad eos, qui ſupra bibliothecam fuerant, & quæſiit, ſi quem nouiſſent ad id expeditum. tunc ei dixerunt, eſſe quendam Ariſtophanem, qui ſummo ſtudio, ſummaq́; diligentia quotidie omnes libros ex ordine perlegeret. Itaque in conuentu ludorum, cum ſecretæ ſedes iudicibus eſſent diſtributæ, cum cæteris Ariſtophanes citatus, quemadmodum fuerat locus ei deſignatus, ſedit. Primo Poetarum ordine ad certationem inducto, cum recitarentur ſcripta populus cunctus ſignificando monebat iudices, quod probarent. Itaque cum ab ſingulis ſententiæ funt rogatæ, ſex unà dixerunt, & quem maximè animaduerterunt multitudini placuiſſe, ei primum præmium, inſequenti ſecundum tribuerunt. Ariſtophanes uero cum ab eo ſententia rogaretur, eum primum pronunciari iuſsit, qui minimè populo placuiſſet. cum autem Rex, & uniuerſi uehementer indignarentur, ſurrexit, & rogando impetrauit, ut paterentur ſe dicere. Itaque ſilentio facto docuit, unum ex his eum eſſe poetam, cæteros aliena recitauiſſe; oportere autem iudicantes non ſurta, ſed ſcripta probare. Admirante populor, & rege dubitante, fretus memoria e certis armarijs infinita uo-lumina eduxit, & ea cum recitatis conferendo coegit ipſos. furatos de ſe confiteri. Itaque rex iuſsit cum his agi furti, condemnatosq́; cum ignominia dimiſit. Ariſtophanem uero ampliſsimis mune ri-bus ornauit, & ſupra bibliothecam conſtituit. Inſequentibus annis a Macedonia Zoilus, qui adopta-uit cognomen, ut Homeromaſtix uocitaretur, Alexandriam uenit, ſuaq́; ſcripta contra Iliadem, & Odiſſeam comparata regi recitauit. Ptolomæus uero cum animaduertiſſet poctarum parentem, phi-lologiæq́ omnis ducem abſentem uexari, & cuius ab cunctis gentibus ſcripta ſuſpicerentur, ab eo uituperari, indignatus nullum ei dedit reſponſum. Zoilus autem cum diutius in regno fuiſſet inopia preſſus, ſummiſit ad regem poſtulans, ut aliquid ſibi tribueretur. Rex uero reſpondiſſe dicitur Ho-merum, qui ante annos mille deceſsiſſet æuo perpetuo, multa millia hominum paſcere, item debere, qui meliori ingenio ſe profiteretur, non modo ſe unum, ſed etiam plures alere poſſe. Et ad ſummam mors eius, ut parricidij damnati uariè memoratur. Alij eum ſcripſerunt a Philadelpho eſſe in crucem fixum, nonnulli in eum lapides eſſe coniectos, alij Smyrnæ uiuum in pyram coniectum, quorum utrũ ei acciderit, merenti digna conſtitit pœna. Non enim aliter uidetur promereri, qui citat eos, quorũ reſponſum quid ſenſerint ſcribentes, non poteſt coram iudicari. Ego uero Cæſar, neque alienis in-dicibus mutatis interpoſito nomine meo id profero corpus, neque ullius cogitata uituperans, inſti-tui ex eo me approbare, ſed omnibus ſcriptorbus inſinitas ago gratias de egregijs ingeniotum ſoler-tijs ex æuo collatis, abundantes alijs, alio genere copias præparauerunt. Vnde nos uti fontibus hau-rientes aquam, & ad propria propoſita traducentes, & expeditiores habemus ad ſcribendum faculta-tes; talibusq́; confidentes authoribus audemus inſtitutiones nouas comparare. Igitur tales ingreſſus eorum habens, quos ad propoſiti mei rationes animaduerti præparatas, inde ſumendo progredi cœ-pi. Namq; primum Agatharchus Athenis Aeſchylo docente tragicam ſcenam fecit, & de ea commen tarium reliquit. ex eo moniti Democritus, & Anaxagoras de eadem re ſcripſerunt, quemadmodum oporteat adaciem oculorum, radiorumq́ extenſionem certo loco centro conſtituto ad lineas ratio-ne naturali reſpondere, uti de incerta re certæ imagines ædificiorum in ſcenarum picturis redderent ſpeciem; & quę in directis, planisq́; frontibus ſint figuratæ alia abſcedentia, alia prominentia eſſe ui-deantur. Poſtea Silenus de ſymmetrijs Doricorum edidit uolumen; de æde Iunonis, quæ eſt Sami, Dorica Theodorus, Ionica Epheſi, quæ eſt Dianæ, Cteſiphon, & Metagenes; de fano Mineruæ, quod eſt Priene, Ionicum, Phileos. Item de ęde Mineruæ Dorica, quæ eſt Athenis in arce, Ictinus, & Car-pion, Theodorus Phoceus de tholo, qui eſt Delphis. Philo de ædium ſacrarum ſymmetrijs, & de ar-mamentario, quod fuerat Pyræi portu. Hermogenes de æde Dianæ Ionica, quæ eſt Magneſiæ pſeu-dodipteros, & Liberi patris Teo monopteros. Item Argelius de ſymmetrijs Corinthijs, & Ionicis Trallibus Aeſculapio, quod etiam ipſe ſua manu dicitur feciſſe. De Mauſoleo Satyrus, & Pytheus, qui-bus uerè felicitas ſummum maximumq́; contulit munus. Eorum enim artes æuo perpetuo nobiliſ-ſimas laudes, & ſempiterno florentes haberc iudicantur, & cogitatis egregias operas præſtiterunt. Namque ſingulis frontibus ſinguli artifices, ſumpſerunt, certatim partes ad ornandum, & probandũ, Leochares, Bryaxes, Scopas, Praxiteles, non nulli etiam putant Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad ſeptem ſpectaculorum eius operis peruenire famam. Præterea minus nobrles multi præcepta ſymmetriarum conſcripſerunt, ut Nexaris, Theocydes, Demophilos, Pollis, Leoni-des, Silanion, Melampus, Sarnacus, Euphranor, non minus de machinationibus, uti Cliades, Archi-tas, Archimedes, Cteſibius, Nimphodorus, Philo Byzanteus, Diphilos, Charidas, Polyidos, Phyros, Ageſiſtratos. quorum ex commentarijs, quæ utilia eſſe in his rebus animaduerti, collecta, in unum coegi corpus. & ideò maximè, quod animaduerti ea in re ab Græcis uolumina plura ædita ab noſtris oppido quàm pauca. Fuſsitius enim mirum de his rebus primus inſtituit edere uolumen. Item Te-rentius Varro de nouem diſciplinis, unum de Architectura. Publius Septimius duo; Amplius uerò in id genus ſcripturæ adhuc nemo incubuiſſe uidetur, cum fuiſſent & antiqui ciues magni Architecti, qui potuiſſent non minus eleganter ſcripta comparare: Namq; Athenis, Antiſtates, & Calleſchros, & Antimachides, & Potinos Architecti, Piſiſtrato ædem Ioui olympio ſacienti fundamenta conſtitue-runt, poſt mortem autem eius propter interpellationem Reip. incepta reliquerunt. Itaque circiter annis ducentis poſt Antiochus Rex, cum in id opus impenſam eſſet pollicitus, cellæ magnitudinem, & columnarum circa dipteron collocationem epiſtyliorum, & cæterorum ornamentorum ad ſym-metriarum diſtributionem magna ſolertia, ſcientiaq́; ſumma, ciuis Romanus Coſſutius nobiliter eſt Architectatus. id autem opus non modo uulgo, ſed etiam in paucisa magnificentia nominatur. Nam quatuor locis ſunt ædium ſacrarum marmoreis operibus ornatæ diſpoſitiones, è quibus propriæ de his nominationes clariſsima fama nominantur, quorum excellentiæ, prudentesq́; cogitationum ap-paratus ſulpectus habent in Deorum ſeſsimonio. Primumq́ ædes Epheſio Dianæ Ionico genere ab Cteſiphonte Gnoſio, & filio cius Metagene eſt inſtituta, quam poſteà Demetrius ipſius Dianæ ſer-uus, & Peonius Epheſius dicuntur perfeciſſe. Mileti Apollinis, item Ionicis ſymmetrijs, idem Peo-nius, Daphnisq́; Mileſius inſtituerunt; Eleuſinæ Cereris, & Proſerpinæ cellam immani magnitudine, Ictinus Dorico more ſine exteriorioribus columnis ad laxamentum uſus ſacrificiorum pertexit. Eam autem poſtea cum Demetrius Phalereus Athenis rerum potiretur, Philon ante templum in fronte co- lumnis conſtitutis proſtylon fecit. Ita aucto ueſtibulo laxamentum initiantibus, operisq́; ſummam adiecit auctoritatem. In Aſty uerò Iouem olympium amplo modulorum comparata Corinthijs ſym-metrijs, & proportionibus, (uti ſupra ſcriptum eſt) architectandum Coſſutius ſuſcepiſſe memora-tur. Cuius commentarium nullum eſt inuentum: nec tamen a Coſſutio ſolum de his rebus ſcripta funt deſideranda, ſed etiam a C. Mutio, qui magna ſcientia confiſus ædes Honoris, & Virtutis Marianę cellæ columnarumq́ & epyſtiliorum ſymmetrias legitimis artis inſtitutis perfecit. Id uero ſi marmoreũ fuiſſet, ut haberet quemadmodum ab arte ſubtilitatem, ſic a magnificentia, & impenſis authoritatem, in primis & ſummis operibus nominaretur. Cum ergo & antiqui noſtri inueniantur, non minus quàm Græci ſuiſſe magni Architecti, & noſtræ memoriæ ſatis multi, & ex his pauci præcepta edidiſſent, non putaui ſilendum, ſed diſpoſite ſingulis uoluminibus de ſingulis exponendum. Atque quoniam ſexto uolumine priuatorum ædiſiciorum rationes perſcripſi, in hoc, quod ſeptimum tenet numerum, de expolitionibus, quibus rationibus & uenuſtatem, & firmitatem habere poſsint exponam.

60 10 20 30

Septimus liber expolitiones continet, & ornamenta. ita enim natur æ ordo postulat, ut prius res ſint, poſtea expoliantur, & ornentur. nam (ut dixi) quod non eſt, ornari non poteſt. Aedificiorum igitur dictorum par-tes ſuas habent expolitiones & ornamenta primum plana, deinde parietes, moxlacunaria, & tecta. plana enim pauimentis, ruderationibusq́; ſternuntur, tecta albario opere, picturisq́; ornantur, & marmoreis crustis ueſtiuntur, lacunaria, & tecta contignationibus, fornicibus, atque etiam picturis, ſigninisq́; operibus pul-chriora redduntur. Quoniam uero non ſolum politæ, ornatæq́; res eſſe debent, ſed firmæ, ac durabiles, ideò non tam pulchritudini, quam firmitati conſulit Vitruuius hoc uolumine, cui proœmium pulcherrimum pro-ponit, in quo primum commendatur antiquorum conſuetudo, quod ſcripta in commentariorum relatione po- nentes, maximœs humano generi utilitates, & delectationes reliquere, mox damnabiles, & damnandos eos eße oſtendit, qui aliena pro ſuis uſurpant, alienisq́; operibus ſua nomina præponunt. Vnde, & aliquorum pœnas ab antiquis regibus inflictas huiuiſmodi furibus fuiſſe oſtendit. mox enumer ando quot egregij Archi-tecti ſuerint, quæq́; ſcripta reliquerint, tam de Græcis, quàm de Romanis mentem ſuam aperit, oſtenditq́; quo propoſito de Architectura ſcripſerit, & quibus auctoribus ſit uſus, & quod ſeptimo uolumine contineri uelit. Finito autem proœmio quatuor primis capitibus panimentorum & parietum expolitiones, tam in ſiccis, quã in humidis locis, quomodo fieri debeant: a quinto ad ſeptimum, de pingendi ratione & marmorum incrusta-tione loquitur: a ſeptimo ad ſinem libri de coloribus tam naturalibus, quàm arte factis multa commemorat non iniucunda. nos ubi opus erit, inſiſtemus, ut in hac parte etiam ſtudium noſtrum non deſideretur.

40
De Ruderatione commode facienda.

Rimvmq́ incipiam de ruderatione, quæ principia tenet expolitionum, uti curioſius, ſum-maq́; prouidentia ſolidationis ratio habeatur. Et ſi plano pede erit ruderandum, quæ-ratur ſolum, ſi ſit perpetuò ſolidum, & ita exæquetur, & inducatur cum ſtatumine rudus: ſi aut omnis, aut ex parte congeſtitius locus ſuerit, ſiſtucationibus cum magna cura ſo-lidetur. in contignationibus uero diligenter eſt animaduertendum, ne quis paries, quinon exeat ad ſummum, ſit extructus ſub pauimentum, ſed potius relaxatus ſupra ſe pendentem habeat coaxationẽ. Cum enim ſolidus exit contignationibus areſcentibus, aut pandatione ſidentibus, permanenti ſtru- cturæ ſoliditate, dextra ac ſiniſtra ſecundum ſe facit in pauimentis neceſſario rimas. Item danda eſt opera, ne cõmiſceantur axes eſculini quernis, quòd querni ſimul ac humorem perceperunt ſetorquen tes rimas faciunt in pauimentis; ſin autem eſculus non erit, & neceſsitas coegerit propter inopiam uti quernis, ſic uidetur eſſe faciendum, ut ſecentur tenuiores: quo minus enim ualuerint, eo facilius clauis fixi continebuntur. Deinde in ſingulis tignis extremis partibus axis bini claui figantur, uti nul-la ex parte poſsint ſe torquendo anguli excitare. Namque de cerro, aut fago, ſeu farno, nullus ad uetuſtatem poteſt permanere. Coaxationibus factis, ſi erit filex, ſi non, palea ſubſternatur, uti mate-ries a calcis uitijs defendatur. Tunc in ſuper ſtatuminetur non minore ſaxo, quàm quòd poſsit manũ implere: ſtatuminibus inductis ruderetur. Rudus ſi nouum erit ad tres partes una calcis miſceatur, ſi rediuiuum ſuerit, quinque ad duum mixtiones habeant reſponſum. Deinde rudus inducatur, & ue-ctibus ligneis decurijs inductis crebiter pinſatione ſolidetur, & id non minus pinſum abſolutum ſit craſsitudine dodrantis. Inſuper ex teſta nucleus inducatur mixtionem habens ad tres partes unam cal-cis, uti ne minore ſit craſsitudine pauimentum digitorum ſenum. Supra rudum ad regulam, & libel-lam exacta pauimenta ſtruantur, ſiue ſectilibus, ſiue teſſeris. Cum ea extructa ſuerint, & faſtigia ex-tructiones habuerint, ita fricentur, uti ſi ſectilia ſint, nulli gradus in ſcutulis, aut trigonis, aut quadra-tis, ſeu fauis extent, ſed coagmentorum compoſitio planam habeat inter ſe directionem: ſi teſſeris ſtru ctum erit, ut eæ omnes angulos habeant æquales, nullibiq́; a fricatura extantes. Cum enim anguli non fuerint omnes ęqualiter plani, non erit exacta, uti oportet fricatura. Item teſtacea ſpicata tibur-tina ſunt diligenter exigenda, ut non habeant lacunas, nec extantes tumulos, ſed ſint extenſa, & ad regulam perfricata. ſuper fricaturam lęuigationibus, & polituris cum fuerint perfecta, incernatur mar mor, & ſupra loricæ ex calce, & arena inducantur. Sub dio uero maximè idonea faciunda ſunt paui-menta, quod contignationes humore creſcentes, aut ſiccitate decreſcentes, ſeu pandationibus ſiden-tes mouendo ſe faciunt uitia pauimentis. præterea gelicidia, & pruinæ non patiuntur ea integra per-manere. Itaque ſi neceſsitas coegerit, ut minime uitioſa ſiant, ſic erit ſaciundum. Cum coaxatum fuerit ſuper altera coaxatio tranſuerſa ſternatur, clauisq́; fixam duplicem præbeat contignationi lori-cationem: deinde ruderi nouo tertia pars teſtæ tuſæ admiſceatur, calcisq́ duæ partes ad quinque mortarij mixtionibus præſtent reſponſum. ſtatuminatione facta rudus inducatur, idq́ pinſum abſo-lutum ne minus pede ſit craſſum. Tunc autem nucleo inducto, ( ut ſupraſcriptum eſt) pauimentum e teſſera grandi circiter binum digitum cæſa ſtruatur, ſaſti gium habens in pedes denos, digitos bi-nos. quòd ſi bene temperabitur, & rectè fricatum fuerit, ab omnibus uitijs erit tutum. Vti autem in-ter coagmenta materies ab gelicidijs ne laboret, fracibus quotannis ante hyemem ſaturetur, ita non patienturin ſe recipere gelicidij pruinam. ſin autem curioſius uidebitur ſieri oportere tegule bipeda-les inter ſe coagmentatæ ſupra rudus ſubſtrata materia collocentur, habentes ſingulis coagmentorũ frontibus, canaliculos digitales, quibus iunctis impleantur calce ex oleo ſubacta, confricenturq́; in-ter ſe coagmenta compreſſa. ita calx quæ erit hærens in canalibus, dureſcendo non patietur aquam, neque aliam rem per coagmenta tranſire. Cum ergo fuerit hoc ita perſtratum, ſuper nucleus induca-tur, & uirgis cædendo ſubigatur, ſupra autem ſiue ex teſſera grandi, ſiue ex ſpica teſtacea ſtruantur fa-ſtigijs, quibus eſt ſupra ſcriptum: & cum ſic erunt facta, non cito uitiabuntur.

60

Primas partes inter expolitiones tenent ruderationes, & pauimenta. de ijs hoc capite agitur. Rudera ſunt lapides contuſi, & calce admixti, quæpauimentis faciendis ſubſternuntur; unde ruderare eſt huiuſmodi opus ſternere, nos ſgroſſare dicimus, uelterrazzare. Antequam igitur ad pauimentum ueniamus ideſt ad ultimam illam, & ſummam ſoli ſuperficiem expolitam, primo ſtatuminandum, deinde ruderandum, mox nu-cleus inducendus, demum pauimentum ſtruendum. Statumen dicitur, quicquid pro fulcimento sternitur ideſt pauimentorum imum stratum, quod ex grandioribus ſaxis conficitur. poſt ſtatuminationem ruder atio ſequitur, quæ quid ſit, iam diximus. ſubtilior enim permixtio ruderationi adhibetur, quam ſtatuminationi, mox nucleus inducitur ideſt cruſta alia, ſiue corium, quod medium eſt inter ruderationem, & pauimentum, ideo ab Italis anima nominatur. de quo infra ſuo loco dicetur. demum pauimentum ſuper ſtruitur, & is ordo in ruderatione ſeruatur. Ruderandum autem eſt uel pede plano, uelin contignationibus ſub tecto, uel ſupra contignationes ſub diuo. omnibus his locis commune eſt, ut ſtratum, quod ſubſternitur ſolido, & æquabili loco nit atur, ſed alibi maior diligentia eſt adhibenda ob uitia, quæ fieri poſſunt in pauimentis struends, ut durent ad uetuſtatẽ. Cum igitur plano pede ruderandum eſt, uel locus omnis ſolidus est, vel ex parte uel omnino congeſtitius. In plano, & per totum ſolido nibil aliud faciendum eſt, niſi curandum, ut exæquentur planè, inde inducatur cũ ſtatumine rudus. Si uero congeſtitus aliqua ex parte uel omnino fuerit palationibus, palis, aut ſublicis uſtu-latis confixis, & machinis adctis ſolidetur, & fistucis exæquetur, & firmetur, & ita inducatur cum ſtatu-mine rudus, ideſt & primum, & ſecundum ſtratum, atque id obſeruandum eſt in locis, quæ plano pede fiunt. In contignationibus uero, non eadem exæquandi cura est adbibenda, cum ipſa exæquatio per ſe ſacta ſit, ſed maiori ſtudio prouidendum, ut exæquatio conſernetur: nam ſemper parietes ſubſunt, quod non ad ſummum perueniunt. Vnde coaxatio non omnis in parietes incumbit, quare licet plana uideatur, ſitq́; uere, antequam pondus aliquod immittatur, tamen adiuncto, & ſuper impoſito pondere ruderationis, & pauimenti pandat, atque oneri cedit ea parte, qua paries non ad ſummum peruenit. Periculum item eſtex areſactis, & ſicce ſcentibus, aut pandatione ſidentibus contignationibus. Item mixtione axium diuerſorum lignorum, quorum alia ſua natura humore percepto torquentur, alia in ſua firmitate permanent; fieri ſolet, ut altera ſubſidente, altera durante inæqualiter pondus ſustineatur: quare ijs uitijs medendum est, primo ne dextra, ac ſinistra in pauimentis rimæ fiant ob areſcentes, aut pandantes contignationes permanente ſtructuræ ſoliditate. Nam ſi quo loco aut paries, aut trabs ualde robustior cæteris ſubiecta ſit, eo loci findetur pauimentum, atque uitia-bitur. Curandum igitur eſt, ut oſſa quibus ſustinetur, uiribus ſint ualida, & inter ſe coæqualia, deinde ne miſceantur axes diuerſi generis lignorum. Et ſi neceſſitas coegerit, prouideatur, ut axes, quod damnum fa-cere poßunt, cum torquentur tenuiores, & ſubtiliores ſecentur, nam ita minus ualebunt & facilius clauis. continebuntur, tanto magis ſi tranſuerſi, atque directi duplici tabularum ordine ponantur; deinde in ſingulis tignis extremis partibus axis bini claui figantur, uti nulla ex parte poſſint ſe torquendo anguli excitare. Ita igitur prouiſum erit, ut perpetuo tenore ſolũ exæquatũ sternatur, & coaxatio temperetur, mox filice aut palea sternenda eſt coaxatio ne ligna a calce uitientur. Calx enim ( ut aliàs dictum est ) materiem uitiare ſolet; inde rudiori ſaxo ſtatumen, hoc est primum stratum struatur, ſaxum autem non minus eſſe debet, quam quod poſſit manum implere. Poſtquam igitur ſtatuminatum fuerit tunc ruder andum eſt. Rudus duplex est nouũ, & uetus: nouum fit ex ſaxis contuſis, ſiue testis fractis, & glarea cum calce. Vetus fit ex pauimentis iam dirutis. Si ergo rudus nouum erit ad tres partes una calcis miſceatur; ſi uetus, quod rediuiuum dicitur a Vitr. ideſt e ueteri renouatũ quinque ad duum mixtiones habeant reſponſum. Inducto rudere uectibus, & ba-culis ligneis, pinſantũ eſt crebiter, ut ſolidetur, claſſes uero pinſantium immittendæ, quæ non minores, quàm denum hominum faciendæ, quas antiqui decurias appellabant, & maxime probabant, quod is numeri mo- dus in opere commodiſſime cuſtodiretur, nec præeuntis monitoris diligentiam multitudo confunderet, ut ait Columella. Altitudo ruderis, uel craſſitudo ita pinſatione crebra ſolidata, ſit non minus nouem pollicibus. Ita enim dodr antem intelligo, uncias pollices in pedem eſſe dixi, pedem in uncias duodecim diuiſum ostendens. Solidato ruderi nucleus inducendus idest anima, & medium corium inter rudus, & pauimentum, quod ſit ex tſsta contuſa & temperata ad tres eius partes una calcis appoſita, cuius nuclei uel pultis craßitudo non ſit minor ſenis digitis. Inducto nucleo tanquam ſtrato, pauimenti ratio eſt habenda. Pauimentum multis modis ſtruebant. Nam primo picta ſuerant, & uerſicoloriruderatione facta. (Secretum enim marmor colla caſei albumine oui ſubacta, & calce adhibita, coloribus intinctum uarijs ad libitum formisq́; ligneis, quibus uolueris incluſum efficiet opus pauimenti coloratum, & depictũ) post picturam pauimentorũ lapidibus ſterni cœperunt, lapides autẽ, autẽ in paruas cruſtas ſecabantur, & ſic ſectiles dicebantur, qui cum uarietate colorum componerentur, opus faciebant, quod nos Muſaycum uocamus, alij amuſcatum, uel muſicum: aut quadrata grandiori forma conſtabant lapides, & ita teßeræ uocabantur. ſecabantur uero lapides uarijs modis, alij enimſcutulari, hoc est rotunda figura, alij triangulari, alij tetragona, nonulli etiam fauorum hoc eſt cellarũ apium modo hexagoni fielant, componebantur item in pauimentis accuratißima & exquiſitißima diligentia lapilli parui, & minuti, ita ut piſcium, & aliarum rerum eſſigies, uarijs coloribus penitus imitarentur. Ex Alberto autẽ Durero haberi poſſunt uariæ figurationes pauimentorum, itemq́; ex primario templo Senis, pictu ras & Venetijs, Romæ in antiquis ruinis, alibiq́; magna opera, & precioſorum lapidum ſtrata pauimenta uidere poſſumus, quæ diligentiam ueterum commendant. In omnibus autem pauimentis struendis ea dili-gentia adhibenda eſt, ut nulli extent anguli, æqualia ſint coagmenta, plana omnium directio, quod fiet, ſi ita fricentur, cum ſectilia ſint, ut nulli gradus in ſcutulis, aut trigonis, aut quadratis, ſeu fauis extent, & ſupra nucleum ſint prius ad regulam, & libellam exacta pauimenta, uelſi teſſeris ſtruantur omnes habeant angu-los æquales. Quoniam uero & teſtacea pauimenta ſiebant in ſpicæmodum exacta, quæ constabant arena, calce, teſtis, & quarta parte Tyburt ini ſaxi contuſi, in quæ laterculi pollicis craſſitudine, & ſemipedali lon-gitudine inſerebantur, ordine ſpicato, ut deſcriptio ostendit, & repertum eſt in ueterum monumentis. Ideo Vitr. ea diligenter exigenda dicit, ut non habeant lacunas uel extantes tumulos, ideſt ut non ſint in uentrem concreta, uel ſoſſiculas faciant, ſed ſint extenta, & ad regulam perfricata. huiuſmodi pauimentum ita fie-bat, ne bumor, & aquæ liquor ad contignationem, uel coaxationem pertingerent. Supra uero contuſi mar-moris, & arenæ cruſta calce permixta, quam loricam uocat Vitr. inducebatur, quæ opus ſpicatum tegebat. Atque hæc ratio ad pauimenta ſub tecto in conignationibus struenda pertinent. Sub diuo autem alia cura adbibebatur ob uitia, quæ ineſſe poterant, nam & contignationes modo humore creſcentes, modo ſiccitate de-creſcentes, modo etiam pandationibus ſidentes, mo uentur, ex quo motu uitia fiunt, rimæq́; in pauimentis, & gelicidia, & pruinæ ipſis pauimentusis damnum inferunt, quibus uitijs medendum est, & primum illi uitio, quod habent a contignationum motione ſuccurendum est, mox illi, quod a gelicidijs, & pruinis contrahere ſolent. Directe igitur & tranſuerſe coaxandum eſt, ita ut duplex loricatio coaxationis habeatur, clauisq́; utraque figenda eſt, ita enim plana, & ſolida fiet, mox ruderi nouo tertia pars teſtæ tuſæ admiſceatur, calcisq́; duæ partes ad quinque mortarij mixtionibus præstent reſponſum. Mortaritum hoc loco pro rudere, & materia ſumitur, non pro lacu, ubi rutro ſubigitur. unde Plinius inquit, neceſſarium ruderi nouo tertiam partem teſtæ tuſæaddi, deinde rudus, in quo duæ quintæ calcis miſceantur. statuminatione facta rudus inducatur, idq́; pinſum abſolutum, ne minus pede ſit craſſum poſtea nucleo inducto craſſo ſex digitos, ut monet Plinius, pa-uimnentum & teſſera grandi circiter binum digitum cæſa ſtruatur. Digitus eſt ſextadecima pedis pars, ſicut pollex duodecima, oportet aut pauimentum faſtigium, & tumorem quendam in medio habere, ut aquæ dila- bantur & non firmentur: habebit igitur pauimentum faſtigium in pedes denos digitos binos, ideſt ſeſquuncẽ ideſt unciam cum dimidia, at que ita totum opus bene temperatum, & rectè fricatum cum fuerit ab omnibus uitijs erit tutum. Si uero gelicidiorum damna euitare uoluerimus, ſic monet Vitr. eſſe faciendum; Vti inter coagmẽta materies ab gelicidijs ne laboret. i. ne gelu offendat ligna, olei fæibus eretnmento olei, quotannis an te hyemem ſaturetur; fraces dixit Vitr. quæ ſunt olearum carnes, & inde fæces. Craßities enim olei non per-mittit aquæ humorem penetrare. Sed quia adhuc aliqui maiori diligentia student prouidere ne pruinæ, & gelicidia offendant pauimenta, ut perpetuò durent: Sic monet eos Vitru. ut ait Palladius, tunc antequam rudus ſiccetur bipedas tegulas, quæ per omnia latera candaliculos habeant digitales, iungemus ita, ut calce uiua ex oleo temperata bipedarum canales, qui inter ſe connectendi ſunt, impleantur, & earum coniunctione rudus omne cooperiatur; Ram ſiccata omnis materia unum corpus efficiet, & nullum tranſmittet humorem. Cum autem fuerit hoc ita perſtratum, ſupra nucleus inducatur, & reſiſtens illud corium de quo ſupra, & uir- gis cædendo ſubigatur, ut ſolidetur: ſupra autem, ſiue ex teſſera grandi, ſiue exſpica testacea, quam Itali piſcis ſpinam uulgo uocant, & nos ſupra eius formam aliter quam Philander delineauimus, faſtigijs uti dictũ eſt, ideſt in pedibus denis digitos binos habentibus, habeas autem quo aqua deſluens aut in cisternas excipiatur, aut in cloacas deriuetur. Subigendi autem pinſandi, & exæquandi ruderis, uel pauimenti modum noſtri or-ſare dicunt. Accipiunt autem plumbum, aut ſilicem multi ponderis funibus alligant, trabuntq́; & retrabunt ſupra pauimentum, arenam aſperam continuo, & aquam ſpargentes, & ita exæquatur pauimentum, quod poſtea lini oleo perfundentes lucidiſſimum reddunt, humecto autem aere gaudent pauimenta, dum fiunt, & in umbroſo, atque humido firmiora & integriora ſeruantur, & pauimentis nocua in primis ſunt, ut ait Al-bertus ſolis infirmitas, & repentina exſiccatio, nam uelutireiteratis pluuijs denſatur in aruis tellus, ita, & paui-menta abundè humectata unam, integramq́; in ſoliditatem ferruminantur. Quo uero in loco pauimenti ex fistulis tectorum imber cadens excipitur lapideam poſuiſſe oportet cruſtam per quam integram, & admo-dum ſolidam, ne impetentium guttarum aſſidua, ut ita loquar, improbitate, refodiatur, atque uitietur.

50 60 10 20
Pauimentorum genera. Filandri.Anticum.
30 40 50 60 10 20 30 40
De maceratione calcis adalbaria opera, & tectoria per-ficienda. cap. II

Vm a pauimentorum cura diſceſſum uerit, tunc de albarijs operibus eſt explicandum. Id autem erit rectè ſi glebæ calcis optimè ante multo tempore quàm opus fucric macerabun tur, uti ſi qua gleba parum ſuerit in fornace cocta in maceratione diuturna liquore defer- uere coacta, uno tenore concoquatur. Nanque cum non penitus macerata, ſed recens ſumitur, cum fuerit inducta habens latentes crudos calculos puſtulas emittit, qui calculi in opere uno tenore cum permacerantur, diſſoluunt, & diſsipant tectorij politiones. Cum autem habita erit ratio macerationis, & id curioſius opere præparatum erit, ſumatur aſcia, & quemadmodum materia dolatur, ſic calx in lacu macerata aſcietur, ſi ad aſciam offenderint calculi, non erit temperata: cumq; ſiccum, & purum ferrum educetur indicabit eam euanidam, & ſiticuloſam, cum uero pinguis ſuerit, & rectè macerata, circa id ferramentum uti glutinum hærens omni ratione probabit ſe eſſe temperatá. Tunc autem machinis comparatis, camerarum diſpoſitiones in conclauibus expediãtur, niſi lacuna-ribus ea fuerint ornata.

50

Facilis eſt calcis maceratio, & bene maceratæ probatio ex his quæſecundo libro diximus, item hoc loco ſatis apertè Vitr. nos monet qua ratione præparetur ad albaria, & tectoria opera. quod autem in ſolo est pauimẽtum, id in pariete est tectorium, ideſt illimentum quoddam parietum, atque incruſtatio, nos intonicaturã dicimus, bæc fit aut calce pura, & albarium opus uocatur, præſertim cum extrema manus imponitur: aut gypſo, quod Philander gypſatum opus non ſine ratione appellari poſſe dicit: aut calce, & arena & dicitur arenatum: aut marmore & calce, & marmoratum nominatur, nos ſtuccatum dicimus. Maceranda igitur est calx, ideſt in aqua ponenda ut extinguatur, & diſſoluatur, cum uero optima ſit, & conueniat albarijs ope-ribus, quæ lenta eſt, & glutinoſa, curare oportet, ut multo tempore ante quàm opus fuerit, in lacu id est in foſſa, & conceptaculo maceratione ſoluatur, quod ad minus trium menſium ſpatio perficitur: tempore enim & diuturna maceratione fiet ut glebæ, in quas ignis calcarij, ideſt loci, in quo excoquitur calx, minus potue- rit, dißoluantur, deferuentes enim in maceratione diuturna ob liquorem concoquentur uno tenore cum reliquis glebis bene excoctis. Si uero hoc non fuerit factum, fiet ut calculi latentes, & non macerati, cum fuerit calx parietibus inducta, puſtulas quaſdam facient, & prominentes partes oſtendent, quæpuſtulæ, ſeu calculi, cum tempore permacerantur, diſſoluunt polituras parietum, nam puſtulæillæ tanquam bullæ inflatæ diſrumpuntur. Macerandæ igitur diutius glebæ ſunt illæ, poſtea aſcia, & inſtrumento illo dolabræ ſimili aſcientur in lacu diligenter, & curiosè, ita enim fiet, ut uno tenore calx diſſoluta ad albarium præparetur. Signa autem benè præparatæ calcis, & optimæſunt. Primum ſi ad aſciam non offenderint calculi, duri enim quando ſunt, of-fendunt, & ſentiuntur, nec ſunt temperati, poſtea ſi ferrum aſciæ poſt aſciationem educatur ſiccum, & purũ, cuiq; nihil adbæſerit, ſignum erit calcem eſſe raram, inanem, uanidam, & ſiticuloſam, cum oporteat pin-guem, lentam, uiſcoſam, uel glutionoſam eſſe. Bene macerata, & temperata calce, ſtatim machinæ compa- rari debent, nos armaturas appellamus, ut ad cameras aſcendamus, & commodè tectoria inducamus, Ca-meræ ſunt quæ curuantur, aliæ in teſtudines, quædam in hemiſphæria, quædam ad circinum delumbantur, di-uerſicq́; arcuatis operibus, uel ſimplicibus, uel compoſitis flectuntur, quæ omnia opere albario, & tectorio ornantur lacunaria uero, trabeationesq́; propriæ contignationum ſunt.

60 10 20
De camerarum diſpoſitione, Trulliſſatione, & tectorio opere. Cap. III.

Vm autem camerarum poſtulabitur ratio, ſic erunt faciendæ. Aſſeres directi diſponantur inter ſe, ne plus ſpatium habentes pedes bions, & hi maximè cupreſsini, quod abiegni ab carie, & a uetuſtate celeriter uitiantur: hiq́; aſſeres cum ad formam circinationis ſue-rint diſtributi catenis diſpoſitis ad contignationes, ſiue tecta erunt, crebriter clauis ſer-reis fixi religentur, eæq́; catenæ ex ea materia comparentur, cui nec caries, nec uetuſtas, nec humor poſsit nocere, ideſt buxo, iunipero, olea, robore, cupreſſo, cæterisq́; ſimilibus præter quercum, quod ea ſe torquendo rimas facit, quibus ineſt operibus. Aſſeribus diſpoſitis, tum tomice ex ſparto Hiſpa-nico, arundines Græcæ tuſæ ad eos (uti forma poſtulat) religentur. Item ſupra Cameram materies ex calce, & arena mixta ſubinde inducatur, ſi quæ ſtillæ ex contignationibus, aut tectis ceciderint ſu ſtineantur, ſin autem arundinis Græcæ copia non erit, de paludibus tenues colligantur, & mataxæ, & tomicæ ad iuſtam longitudinem, una craſsitudine alligationibus temperentur: Dum ne plus inter duos nodos alligationibus binos perdes diſtent, & hæ ad aſſeres, uti ſupra ſcriptum eſt, tomicæ reli- gentur, cultelliq́; lignei in eas configantur. Cætera omnia, ( uti ſupra ſcriptum eſt ) expediantur. Cameris diſpoſitis, & intextis, imum cœlum earum trulliſſetur, deinde arena dirigatur, poſtea aut creta, aut marmore poliatur. Cum cameræ politæ fuerint, ſub eas coronæ ſunt ſubijciendæ, eæq́; quàm maxime tenues, & ſubtiles oportere fieri uidentur. Cum enim grandes ſunt pondere deducun tur, nec poſſunt ſe ſuſtinere, in hisq́; minimè gypſum debet admiſceri, ſed excreto marmore uno tenore perduci, uti ne pręcipiendo non patiatur uno tenore opus inareſcere. Etiamq́; cauendæ ſunt in cameris priſcorum diſpoſitiones, quòd earum planitiæ coronarum graui põdere impendentes ſunt periculoſę. Coronarum autem aliæ ſunt puræ, aliæ celatæ, conclauibus, aut ubi ignis, aut plura lumina ſunt ponenda, puræ fieri debent, ut eæ facilius extergantur. In æſtiuis, & exedris, ubi mini-mè fumus eſt, nec fuligo poteſt nocere, ibi celatæ ſunt faciendæ. Semper enim album opus propter ſnoperbiam candoris, non modo ex proptijs, ſed etiam ex alienis ædificijs concipit fumum. Coronis explicatis parietes quàm aſperrimè trulliſſentur, poſtea autem ſupra tulliſſatione ſubareſcente defor-mentur dirctiones arenati, ut longitudines ad regulam, & lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam reſpondentes exigantur. Namque ſic emendata tectoriorum in picturis erit ſpe-cies, ſubareſcente iterum, ac tertio inducatur. Ita quo fundatior erit ex arento directura, eo firmior erit ad uetuſtatem ſoliditas tectorij. Cum ab arena præter trulliſſationem, non minus tribus corijc fuerit deformatum, tunc e marmoreo grano directiones ſunt ſubigendæ, dum ita materies tempere-tur, uti cum ſubigitur, non hæreat ad rutrum, ſed purum ferrum è mortario liberetur. Grano indu-cto, & inareſcente, alterum corium mediocris dirigatur. Id cum ſubactum ſuerit, & bene fricatum, ſubtilius indu catur. Ita cum tribus corijs, arenæ, & item marmoris ſolidati, parietes fuerint, neque rimas, neque aliud uitium in ſe recipere poterunt, ſed & baculorum ſubactionibus ſundatæ ſoliditates, marmorisq́; candore firmo læuigatæ, coloribus cum politionibus inductis, nitidos expriment ſplen-dores. Colores autem udo tectorio cum diligenter ſunt inducti, ideo non remittunt, ſed ſunt perpe-tuo permanentes quod calx in fornacibus excocto liquore, & facta raritatibus euanida ieiunitate coa-cta, corripit in ſe, quæ res forte eam contingerunt, mixtionibusq; ex alijs poteſtatibus collatis ſemi-nibus, ceu principijs una ſolideſcendo in quibuſcunque membris eſt formata, cum fit arida, redigi-tur, uti ſui generis proprias uideatur habere qualitates. Itaque tectoria, quæ rectè ſunt facta, neque uetuſtatibus fiunt horrida, neque cum extergentur, remittunt colores, niſi ſi parum diligenter, & in arido fuerint inducti. Cum ergo ita in parietibus tectoria facta ſuerint ( uti ſupra ſcriptum eſt) & firmitatem, & ſplendorem, & ad uetuſtatem permanentem uirtutem poterunt habere. Cum uero unum corium arenæ, & unum minuti marmoris erit inductum, tenuitas eius minus ualendo faciliter rumpitur, nec ſplendorem politionibus propter imbecillitatem craſsitudinis proprium obtinebit. Quemadmodum enim ſpeculum argenteum tenui lamella ductum incertos, & ſine uiribus habet re-miſsiores ſplendores, quod autem e ſolida temperatura fuerit factum, recipiens in ſe firmis uiribus politionem, ſulgentes in aſpectu, certasq́; conſiderantibus imagines reddit: ſic tectoria, quæ ex te-nui ſunt ducta materia, non modo fiunt rimoſa, ſed etiam celeriter euaneſcunt. Quæ autem fundata arenationis, & marmoris ſoliditate ſunt craſsitudine ſpiſſa, cum ſunt politionibus crebris ſubacta, non modo fiunt nitentia, ſed etiam imagines expreſſas aſpicientibus ex eo opere remittunt. Græco-rum uero tectores non ſolum his rationibus utendo faciunt opera firma, ſed etiam mortario collo- cato, calce, & arena ibi confuſa decuria hominum inducta ligneis ucctibus pinſant materiam, & ita ad certamen ſubacta tunc utuntur. Itaque ueteribus parietibus nonnulli cruſtas excidentes pro aba-cis utuntur, ipſaq́; tectoria abacorum, & ſpeculorum diuiſionibus circa ſe prominentes habent expreſ ſiones. Sin autem in craticijs tectoria erunt facienda, quibus neceſſe eſt etiam in arrectarijs, & tranſ-uerſarijs rimas fieri, ( ideo quòd luto cum linuntur, neceſſario recipiunt humorem, cum autẽ areſcunt extenuati in tect orijs faciunt rimas) id ut non fiat, hæc erit ratio. Cum paries totus luto inquinatus fuerit, tunc in eo opere cannæ clauis muſcarijs perpetuæ figantur, deinde iterum luto inducto, ſi priores tranſuerſarijs arundinibus fixæ ſunt, ſecundæ erectis figantur, & ita ( uti ſupra ſcriptum eſt) arenatum, & marmor, & omne tectorium inducatur. Ita cannarum duplex in parietibus ordinibus tranſuerſis fixa perpetuitas, nec ſcgmina, nec rimam ullam fieri parietur.

40 60 10 20

De camerarum diſpoſitione, deq́; earum tunicis, & tectorio opere, non tam in ſiccis quàm in humidis locis tertio, & quarto capite agitur, non rectè autem ageretur de tectorio, & albario opere, niſiprius cameræ, & parietes earum diſponerentur ad recipiendas expolitiones, ideo docet quaratione cameræ incuruentur, ut or-namenta ſuſtineant. & qua ratione ſuperiores, & inferiores earum partes tegere debemus, & expolire. mox ad coronas ducendas ſub arcubus, & cameris perueniens, demum ad parietes dealbandos, ſiue teſtacei ſint, ſiue craticij progreditur, nullum e neceſſarijs præceptis, & utilibus prætermittens, Albertus ſummatim de hac re commemorat. Diuerſa ſunt camer arum diſcrimina, quænos inquirere diligenter oportet, quibus li-neis, terminisq́; præfiniantur, etenim fornix eſt, & camera, & hemiſphærium, & arcus illi, qui ſunt harum quotæ partes. Hemiſphærium, quòd mediæ pilæ ſpeciem habet, ſuapte natura ex circinatione ueſtigijs, & ichnographia circulari prouenit; camera quadratis areis conuenit, ſicuti fornices quadrangularibus. Fornix excauati montis ſimilitudinem fert: est enim in arcum flexa, & protenſa curuitas. imaginemur parietem amplum, qui a ſummo ſinuetur, & ſlectatur per porticus latitudinem tranſuerſe. Camera uero arcum refert a meridie in ſeptentrionem ſe flectentem, qui & alium habeat tranſuerſum ab oriente in occaſum; cornua enim ſlexa præter hemiſphærium concurſus eſt multorum arcuum æqualium in centrum lmedij culminis, ſunt & plura curuationum genera alia delumbata ad circinum, uel quæ lunulata uocantur, & ſi quo alio modo te-studinata ſint, quæmultorum angulorum figuras oſtendunt, quorum omnium incuruandorum ratio una eſt. Et omnia prædicta genera rationem parietis, ſuperquem imponuntur, ſequi debere uidentur. Namque ſul-cra earum, & oſſa ( ut ita dicam ) quæ ab imo ad ſummum eriguntur a fulcimentis, & oſſibus parietum erigi debent, unumquodq; tamen ſecundum proprium genus in parietem incumbere debet idest ſecundum eã formam, quam curuaturæ dare proponimus. oſſa buiuſmodi inter ſe distar e oportet ſpatio quodam certo, & præfinito. Vitr. inquit {aſſeres directi diſponuntur inter ſe ne plus ſpatium habentes pedes binos. } Sunt aſſe- res oblongæ, & ſtrictæ trabeculæ, quæ directè diſponuntur circa parietes ſecundum eam formam, quam ca-meræ, & curuaturæ imponere proponimus. huius modi aſſeres ita diſpoſiti ligne is uinculis, quæ catenas Vi-tru. ab effectu nominat, inter ſe compingi debent, eorum ſumma capita crebriter clauis ferreis fixa ad conti-gnationes, uel tecta religentur. Spatia uero inter aſſeres. quæ oſſa ab Alberto dicuntur, repleri oportet, ſed in hoc differunt, quæ fiunt in parietibus complementa ab ijs, quæ inter oſſa, aßeresq́; infarciuntur, quòd inpa riete ad rectam regulam, normamq́; , & libellam lapides, & ſinguli ordines coagmentantur, atque compo-nuntur. In testudine autem ordines ad ſlexam regulam, & lapidis ommes conclauſuræ ad ſui arcus centrum diriguntur. Ait autem postea ueteres oſſanunquam induxiſſè, niſi cocto ex latere, eodemq́; ut plurimum bipedali, & complementa testudinum abſoluenda eſſe e lapide leuißimo, ne muri ab iniquo eorum pondere fatigentur. Præterea, & illud monet, quo etiam artifices utuntur arcubus, & testudinibus ſtruendis arma- mento eſſe opus. Eſt autem armamentum, quod nos armaturam dicimus, extemporanea quædam conſignatio ad ſlexæ lineæ ambitum diffinita, cui pro corio, & cute, aut crates, aut arundiues, aut uilia iſtiuſmodi con-ſternuntur, ut ſuſtineant teſtudinis ſtructuram donec indureſcat. Cæterum non omnes teſtudines armamentum requirunt, qualis eſt recta ſphærica, quoniam ea non ex arcubus ſolum constat, ſed ex coronis, & præcin-ctionibus,nec habetur unde mitium diruptionis eſſe poßit, cunctis præſertim cuneis unum centrum petentibus. angularem quoque teſtudinem ſphæricam modo per eius craſſitudinem rectam ſphæricam interſtruxeris,nullis armamentis attollere poteris. Curuationum uero cæterarum capita firmiſſimis ſedibus commendanda ſunt, neque incumbis fidendæ ſunt ob infirmitatem, & inconſtantiam operis. Vacua uero inter aſſurgentes inflexus testudinum, & parietem cui adhæreant relicta, quem locum fabri coxam nuncupant, infarciantur structura ordinaria, & ſtabili, parietiq́; iterum atque iterum connexa. Et placent, qui leuandi oneris gratia, fictilia uaſa aquaria uacua per coxarum craſſitudines indidere rimoſa, atque inuerſa, ne quid collecta illic humiditate in-graueſcent, & cæmenta ſuperinfundere ex lapide minimè graui, ſed alioquin tenaci. Tota demum in testu-dine, uticunque illa ſit, naturam imitabimur, quæ quidem cum oſſa adiunxit oſſibus, tum & carnes ipſas intexuit uillulis, nexura per omnes diametros interductis in longum, in latum, inprofundum. Quibus autem arcubus ſulcimenta ſubijciuntur ſuper his ſtatim, & ſine intermiſſione ſtruendum eſt. Quibus uero armamẽtis opus non est in ſingulis ordinibus intermißiones fieri debent. quarum rerum ratio eſt in promptu. Rallentanda ſunt armamenta ſtatim aliquatenus, ubi testudines ſummis concluſæ fuerintt cuneis, ut recenti adhuc in opere commiſſi cunei non natent inter fomenta & fultum calcis, ſed coæquabilem inter ſe acquieſcendi ſedem ſuis librat is ponderibus occupent: Modus lentandi is est. Armamenti capitibus cuneos ligneos ad bipennis ſimi- litudinem acuminatos ſubigere ſolemus, hos cum rallentare opus libuerit, malleolo diſtrudes ſenſim, quoad uo-les ſine periculo. poſt dies aliquos pro operis magnitudine adhuc pluſculum rallentato. denique non ante in-tegram perpeſſam hyemem armamenta ſubdemes. Hæc de arcubus, & flexibus Albertus, nos ad Vitr. cuius intentio iterum explicabitur. Nam plura de arcuum origine, & alia multa idem Albertus dicit libro tertio capite decimo tertio, & ſequenti, quæ curioſis reliquendaſunt. Diſponit igitur primum camer is hoc modo. Erigit trabes oblongas, & non minus latas circa parietes inter ſe duos pedes diſtantes, has aſſeres uocat, uultq́; illos eſſe e cupreſſo ob ligni firmitatem, & ſoliditatem, quod nec cariem ſentiat, nec humore corrum-patur. Aſſeres hi circum cameram diſpoſiti uinculis e buxo uel olea, uel cupreſſo ligneis coniungendi ſunt clauisq́; crebris ad contignationes religandi. Catenis expeditis, aſſeribus diſpoſitis, & confectis, tunc tomicæ, quæ ſunt leuiter tortæ teſtes ex ſparto arundinibus, iunco, palma, & ſimilibus, ſed Vitr. eas ex ſparto Hiſpa- nico, quod est quoddam genus iunci, uel ex cannis Græcis contuſis, quas nos cannas ueras, ( ut puto ) appella-mus, tunc inquam tomicæ ex his rebus factæ ad eos aſſeres ſecundum formam, quam uolumus cameram habe-re, religentur; ita enim deformatur cælum cameræ, cuius duæ ſunt ſuperficies conuexa una, quæ tectum, vel contignationem reſpicit, concaua altera ad pauimentum uerſa, ſupernæ ex calce, & arena materies mixta inducatur, ut ſi quæ ſtillæ ex contignationibus, aut tecto ceciderint, ſubſtineantur. Si uero arundinis Gręcæ copia non erit, tunc tenues cannæ palustres ſumendæ, & mataxæ, & tomicæ ideſt restes, quas nos ſtoreas uocamus religentur ad iustam longitudinem æquabili craßitudine iuncis, aut funiculis retortis, modo nodi inter ſe non plus binos pedes diſtent. bæ tomicæ, & craticulæ ad aſſeres prædictos figantur, ueruculis ligneis, quæ cultellos uocat Vitr. a forma, & ita ſuperna pars temperetur, ut dictum est. Imum uero cœlum trulliſ-ſandum eſt, nos ſmaltare, & craſſiori quodam modo inducere arenam, ut calcem dicimus. Et inde dirigenda eſt arena, poſtea creta, aut marmore poliendum. Politis cameris coronarum cura habenda eſt; cameris enim ad maximum ornamentum coronæ ſubijciuntur: coronarum enim opus ſubtilem camer arum ornatum uocauit, Coronæ igitur leues, & ſubtiles faciendæ ſunt ne pondere nimio pendentes rumpantur, quare gypſum est om-nino ab illis amouendum. Ecoronis aliæ ſunt ſimplices, puræq́; aliæ cælatæ, & elaboratæ. Simplices in ijs locis fiunt, ubi fumus, uel fuligo, lumina, & puluis eſſe poteſt: cælatæ, uero, idest folijs vel ſigillis ornatæ, in æſtiuis, & exedris faciendæ ſunt. Nam ibi candor a fuligine tutus, ſustinet omnem operis ſubtilitatem, alio-quin candoris ſuperbia magna est, nam non modo ex proprijs, ſed etiam ex alienis ædificijs concipit fumum. ornato enim camerarum cœlo, ductisq́; coronis, expoliendi ſunt parietes, qui aut ex ſtructura ſunt, aut crati-cij, utrorumq́; ornandorum præcepta a V itruuio traduntur. Omnibus igitur crustationibus, arenationum tunicæ plures adhibendæ ſunt. ne minus autem tres adigendæ ſunt, quæ primæ inducitur, tanquam aliarum ſtratum parietem craſſior modo tegendo arctiſſime prehenſat; & reliquas arenationes aſperitate ſua continet. Suprema expolitiſſima eſt, & colores, lineamentaq́; & ſplendorẽ venustatis exprimit. Media tam primæ, quã ſupremæ uitia emendat, atque utranque firma ſoliditate connectit, nam ſi acris est ſuprema eo modo, quo illa prima, quæ infimum locum tenet, eſſe debet, crebras rimas ſicceſcendo faciet, contra uero ſi infima mollis erit, qualis ſuprema facienda eſt, non continebitur arctè paries, ut deſideramus. Cæterum illud Vitruuio pro con-ſtanti habetur, quo plures ſunt arenationes, eò ſplendidius læuigabitur, & expolietur paries, & ſolidius ad uetuſtatem ornæmentum eius durabit. Primæ igitur inductiones aſperrimæ ſunt faciendæ ex foßili arena, & testa glanduloſa non nimis tunſa ferè ad palmi craſſitudinem uel paulo minus. Medijs tunicis fluuialis are-na commoda est, uel foßitia ſubtilius excreta: eæ tamen & aſperitate carere non debent, ut ultimæ adbæreant quæ nitidiſſimæ faciendæ ſunt. Ideo pro arena in ijs marmor candidiſſimus contunditur, & excernitur. has ſemi digitum fere craſſas inducimus, nam craßiores ſi fuerint uix exſiccantur. paries quo erit recentior, quo ue aſperior eò arenationes denſius continebit. Vnde Albertus inquit, Siinter astruendum, & dum uiret opus primam quamuis tenuem arenationem induxeris, captus præſtabit ſuperinducendis tenaces, & indelibiles. De tempore aũt incruſtandorum parietum ſic monet. post auſtros autem commodißimè omne cruſtationis opus inducetur, per boream, & frigora, & æſtum aeris inducta præſertim cutis ultima inſcabreſcet. Crustationum uero aliæ inducuntur, aliæ adiguntur. inducere eſt tectorium addere; inducuntur calx, gypſum, arenatum. marmoratum; & hæc omnia inducuntur inſtrumento, quod trullam uocant. Colores uero, & cera penicil-lo inducuntur. Gypſum non niſi ſicciſſimo est in loco utile. Adiguntur lapides, marmora, uitrum, & ſimilia. Inductarum hæ ſum ſpecies Albaria, pura, inſignita, pictoria, ad quæmaceranda, & præparanda calx est ut Vitr. monuit. In iam inductas cutes, uel crustas ſubareſcentes aliæ inducendæ ſunt, & curandum est, ut om- nes uno tenore ſimul inareſcant, leuibus autem explanationibus & bacillis uerberatæ cruſtationes denſantur. Vltima uero cutis in puro albario diligenter perfricata ſplendorem dabit ſpeculi, læuigabitur quidem bona, ſi ſapone albo tepenti, aqua ſoluto modice inter læuigandum ſuperaſperſeris. nam multa inunctura expalleſcet, Signorum duo ſunt genera, alterum prominens, alterum caſtigatum, illud nos omnino releuatum, hoc ex de-preſſo appellamus, ubi paries erectus est, ibi prominentia ſigilla commodius apponuntur. Cœlo autem teſtudi-num retuſa magis conuenient, ne onere ſuo pendentia cadant. Pictoriæ crus̃tationes aliæ in udo, aliæ in ſicco fient, udis color omnis natiuus ex lapide, terra, mineris, & huiuſmodi ſumptus conueniet. Factitius autem co-lor ex igne qui mutatur, ſicca deſiderat: calci, lunæ, auſtro inimicus; ſed hæc ſuo loco, quemadmodum & de adactis cruſtis dicemus. Maximè curandum eſt autem (ut optimè Vitru. monet) ut altitudines ſint ad perpen-diculum, longitudines ad lineam, anguli ad normam fiant, quemadmodum antiquorum parietes facti inueniun tur, tam æquales ut linea ubiq; contingat; tam ſolidi, ut pro abacis utamur eis, tam expolitis, ut ſi panno de-tergantur, tanquam ſpecula ſplendorem emittant, quemadmodum Vitru. dicit: commendatq́; tectorum Græ-corum diligentiam. Post hæc craticiorum expolitiones oſtendit quomodo faciendæ ſunt, ut perdurent, quæ omnia facilia ſunt. Vocat autem ibi clauos muſcarios umbellatos, & capite latiore, ut ait Phil. & ex paſſo in orbem cacumine, niſi fortè clauos quoſdam intelligas, quibus pro umbella erat expreſſa, & extans muſca, qualis repertos audiuimus in grandi marmorea arca, quæ Mariæ Honorij Imperatoris coniugis credita eſtſe-pulchrum fuiſſe, quod ab ijs, qui aderant, ſtatim receptum fuiſſe tradit Phil. ſcilicet ut ij Vitruuiani muſca-rij claui eſſent. Cæterum ſi quis uſum, & effectum eorum clauorum in Vitruuianis cannis aſſigendis conſide-ret, non aſſentietur muſcam eorum capitibus expreſſam fuiſſe, neque enim eos ferreos, aut ex metallo aliquo fuiſſe puto.

30 40 50 60 10 20 30 40 50 60 10 20
30
De politionibus in humidis locis. Cap. IIII.

QVibvs rationibus ſiccis locis tectoria oporteat ſieri, dixi; nunc quemadmodum humidis locis politiones expediantur, ut permanere poſsint ſine uitijs, exponam; & primum con clauibus, quæ plano pede fuerint ab imo pauimento alte circiter pedibus tribus pro are-nato teſta trulliſſetur, & dirigarur, uti eæ partes tectoriorum ab humore ne uitientur, ſin autem aliquis paries perpetuos habuerit humores, paulum ab eo recedatur, & ſtruatur alter tenuis di-ftans ab eo, quantum res patietur, & inter duos parietes canalis ducatur inferior quàm libramentum conclauis fuerit, habens nares ad locum patentem. Item cum in altitudinem perſtructus fuerit, relin- quantur ſpiramenta: ſi enim non per nares humor & in imo, & in ſummo habuerit exitus, non minus in noua ſtructura ſe diſsipabit. His perfectis paries teſta trulliſſetur, & dirigatur, & tunc tectorio poliatur. Siautem locus non patietur ſtructuram fieri, canales fiant, & nares exeant ad locum paten-tem. Deinde tegulæ bipedales ex una parte ſupra marginem canalis imponantur, ex altera parte beſſa-libus laterculis pilæ ſubſtruantur, in quibus duarum tegularum anguli ſedere poſsint, & ita a pariete eæ diſtent, ut ne plus pateant palmum: deinde inſuper erectæ hamatæ tegulæ ab imo ad ſummum pa-rietem figantur, quarum interiores partes curioſius picentur, ut ab ſe reſpuant liquorem. Item in imo, & in ſummo ſupra cameram habeant ſpiramenta, tum autem calce ex aqua liquida dealbentur, uti trul-liſſationem teſtaceam non reſpuant. Namque propter ieiunitatem, quæ eſt a fornacibus excocta, trulliſſationem non poſſunt recipere, nec ſuſtinere, niſi calx ſubiecta, utraſque res inter ſe congluti- net, & cogat coire. Trulliſſatione inducta pro arenato teſta dirigatur. Et cætera omnia, (uti ſu-pra ſcripta ſunt in tectoriorum rationibus) perficiantur, ipſi autem politionis eorum ornatus pro-prias debent habere decoris rationes, uti & ex locis aptas, & ex generum diſcriminibus non alienas habeant dignitates. Triclinijs hybernis non eſt utilis hæc compoſitio, nec megalographia, nec came-rarum coronario opere ſubtilis ornatus; quòd ea, & ab ignis fumo, & ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. In his uero ſupra podia abaci ex atramento ſunt ſubigendi, & poliendi cuneis ſilaceis, ſeu miniaceis interpoſitis. Cum explicatæ fuerint cameræ puræ, & politæ, etiam pauimentorum non erit diſplicens,(ſi quis animaduertere uoluerit) Græcorum hybernacu lorum uſus, qui minimè ſum-ptuoſus eſt, ſed utilis apparatus. Foditur enim intra libramentum triclinij altitudo circiter pedum binum, & ſolo fiſtucato inducitur, aut rudus, aut teſtaceum pauimentum, ita faſtigiatum, ut in cana- li habeat nares. Deinde congeſtis, & ſpiſſe calcatis carbonibus inducitur ex ſabulone, & calce, & fa-uilla mixta materies craſsitudine ſemipedali ad regulam, & libellam, & ſummo libramento cote de-ſpumato redditur ſpecies nigri pauimenti, ita conuiuijs eorum, quod & poculis, & ſputiſmatis effun-ditur, ſimul atque cadit, ſicceſsit: quiq́; uerſanturibi miniſtrantes, & ſi nudis pedibus fuerint, non re-cipiunt frigus ab eiuſmodi genere pauimenti.

40 50 60

Mira antiquorum industria in ædificando ad æternitatem, & uenustatem ubique cernitur. Nam & qua parte natura, aut impedire, aut ferre ornamenta non poterat, arte nitebantur naturæ difficultates & uitia ſuperare. Quoniam uero nihil eſt, quòd expolitiones omnes, & cruſtationes magis offendat, diſſipet, & cor-rumpat, quam humor, nulli dubium eſt, quin cum humiditati reparatum fuerit, pulchritudo ſuum conſequa- tur effectum. Igitur cum Vitr. præcepta expolitionum in locis ſiccis expedierit, nunc aggreditur expolitiones, & ornatus in humidis locis. Humoris uitia aut ab imo ob terreni naturam, aut a ſummo prouenit cum parie-tibus, aut ſolum humidum, aut etiam montes imminent. Si ab imo ſurgit, oportet in his quæ plano pede ſunt cameris, fodere infra pauimenti libr amentum etiã planum ad pedes tres, teſtisq́; cauationem illam implere, & firmiter exæquare. huiuſmodi materies exſiccatum humorem ſemper tenebit. Sed ſi forte aliquis paries ab humore continuo lædatur, tunc alius paries ſubtilis aliquantum ab eo distans aſtruendus eſt, uel inter utroſ- que parietes canaliculus ducendus inferior pauimenti plano, qui exiet in apertũ, oportet autem & ſpir amenta a ſummo relinquere, nam ſi canalis profundior aliquanto fuerit, & nulla eſſet uia ſpiramentis relicta, marceſce-ret, & diſſolueretur opus omne. Oportet igitur inferius fauces ſuperius ſpiramenta facere. Constructo eo modo pariete trulla inducemus rudiorem materiem, mox ſubtiliorem cutem, demum ultimam expolitionem. Quòd ſi anguſtia loci alterũ illum parietẽ fieri non patietur, ſatis erit canales in apertum locum effluentes conſtruere, & altera marginum ipſorum canalium parte tegulas ſupra ponere altitudine bipedali, ab altera uero mu-rulos, ſeu paruas pilas erigere ex lateribus beſſalibus, ideſt pollicum octo, ſuper quibus duarum tegularum anguli imponi poßint: non diſtent autem huiuſmodi tegulæ a primario pariete plus palmo, & ita canalis, & eius tegumenti ſtructura perfecta erit. At uero ut primarij parietis bumiditas queat deſcendere ab imo ad ſummum parietem cincinatas, & hamatas tegulas collocare ſupra frontem parietis oportet: quæ ſe tanquam hamis contineant. ſunt autem ex tegulis aliquæ planæ, aliquæ in canaliculi modum ductæ, aliæ habent margi nes utrinque extantes: has hamatas nominat hoc loco Vitr. quarum partes interioris uerſus parietem pice liquata inungendæ oblinendæq́; ſunt, ut humorem omnem a pariete deſluentem reſpuant, ſinantq́; in cana-lem deſcendere. Ita huiuſmodi tegulæ loco muri ſubtilis erunt, (quales nos plures Romæ uidimus) idemq́; efficient, nam inter illis, & parietem ſatis eſtſpatij ad humoris fluxum. quin etiam exitus, faucesq́; illi, & na res præparandæ ſunt, & ſupra etiam ſpiramenta. Vtuero trulliſſationem non reſpuant huiuſmodi tegulæ, quæ parietis loco expoliendæ ſunt, calce ex aqua liquida dealbentur. trulliſſatione inducta pro arenato teſta dirigan tur, & ea fiant omnia quæ ſuperius ſcripta ſunt. Quid uero in huiuſmodi locis, & ſimilibus pro ornamento ſit faciedum, monet Vitr. Non enim omnibus locis ſubtilitas ornamentorum requiritur, nec pictura magni ſumptus, & rerum magnarum, quæ megalographia dictur, poſtulatur in triclinijs hybernis, nec camerarum coronario opere ſubtilis ornatus ob fumum, ob fuliginem, ob puluerem, quæ omnia ornamenta dißipare ſolẽt, Melographiam uero interpretatur Vitr. ſequenti cap. quid ſit. Sed ſupra podia tricliniorum hybernorum ſu-bigendi ſunt abaci ex atramento, & poliendi cuneis ſilaceis, & miniaceis. Sil autem aut purpureo, aut luteo colore erat. Atticum ſil erat de quo infra dicetur, quo ad lumina utebantur, ad abacos uero non niſi mar- moroſo, quoniam marmor in eo reſistit amaritudini calcis. De minio dicemus poſtea. Abaci autem erant ad ſeſſum habiles, quos uulgus uoce trunca bancos appellat. Variè autem ſedebant, & fulti diſcumbebant an-tiqui, ſed initio herbis, ligno, ramisq́; humi toti ſternebantur, mox ſtructiles facti ſunt, atque etiam e marmo-re; & Plin. ſecundus epiſtolarum libro quinto, utrectè animaduertit Philander indicat hæc, Delicatiores marmoreis cruſtis ueſtiebant, aliqui ueterum parietum exciſis tectorijs marmorum uarietates imitati ſunt. Non defuerunt, qui atramento tectorio ſubigerent inter ſparſis cuneis pictis, hoc eſt paribus triangulis ita iun-ctis, ut quadrangulum efficerent alternantes colores. Fecerunt & ex inteſtino opere, quod genus ſeſſui non ingratum ætas noſtra retinuit. Figura non una fuit & reliqua. Cæterum ego ornamenta hæc parietum non ſcamnorum puto eſſe, in triclinijs enim hybernis ad formam abacorum diſtinctas fuiſſe diuiſiones per quadra, ut nos dicimus in parietibus interpoſitis cuneis pictis, ut dictum eſt. erant etiam, & depicta podia, ſuper quæ huiuſmodi pictura cuneorum diuiſionibus abacos ex atramento ſubactos habebat. Vnde commendat uti-lem Græcorum hybernaculorum uſum, minimè ſumptuoſum in quodam genere pauimenti ſtruendo, cuius ra-tio hoc modo abſoluebatur. A triclinij plano circiter pedes duos infra fodiebant, & ſolidato fiſtucationibus, & uectibus ſolo, aut rudus, aut teſta inducebatur pro pauimento, quod quidem ita faſtigatum erat, ut in ca-nali haberet nares, mox calcatis carbonibus permiſcetur materies ex ſabulone, calce, & fauilla, & induci-tur craſſitudine ſemipedali ad regulam, & libellam, & læuigato, & cote depolito pauimento, nigra eius ſpe-cies redditur, & id efficitur, ut in conuiuijs eorum, & quòd poculis, & ſputiſmatis effunditur, ſimul atque cadit, ſicceſcit, quiq́; uerſantur ibiminiſtrantes, & ſi nudis pedibus fuerint, non recipiunt frigus ab eiuſmo-di genere pauimenti. ex carbonibus enim ſiccitas & ex fauilla prouenit. Carbonum autem mira eſt uirtus. Vnde D. Aug. cap. 4. lib. 21. de ciuit. Dei, ſic inquit: Non ne miranda res eſt, & tanta infirmitas, ut ictu leuiſ- ſuno frangatur, & preſſa facillimè conteratur, & tanta firmitas, ut nullo humore corrumpantur, nulla ætate

10 20 30 40 50 60

uincatur, uſque adeò, ut eos ſubsternere ſoleant, qui limites figunt ad conuincendum litigantem, quiſ-quis poſt quantalibet tempora extiterit, fixumq; limitem non eſſe contenderit. Quis eos in terra humida, in foßa ubi ligna putreſcerent, tandiu durare incorruptibiliter poſſe, niſi rerum ille corruptor ignis efficiat? Ac-cedente igne ſic uertuntur in contrarium, ut de lignis pulcherrimis tetri, fragilesq́; , de duris, imputribiles de putribilibus fiant. Sed nos adrem, ſi aduertamus primum, quæ quibus temporibus facienda ſunt. Nam alia fundamentis fodiendis, alia complendis, alia parietibus attollendis, alia testudinibus imponendis, alia cruſtis inducendis tempora, atque anni, aerisq́; modus, & facies debentur, ut admonet Albertus libro tertio cap. ul-timo inquiens. Etenim fodiuntur quidem commodiſſiè per caniculam, atque ipſum per autumnum tellure arenti, & humoris exuber antia foſſiones non impediente. Complent etiam haud omnino incommodè ad primũ uer, maxime ubi profundiora ſint, nam ab æſtatis ardoribus ſatis protegentur tellure obſidente atque circum-fouente, ſed longè commodius complebuntur ad brumæ initium, modo ea regio non ſit ſub cœli axe, & eiuſ-modi, ut eueſtigio gelet potius, quàm cohæreat. Paries quoque cum æſtus nimios, tum & acres algores, atq; ſubitas gelationes, atque præcæteris aquilones uentos odit: & in primis teſtudo omnium maximè æquabilem, & contemperatam cœli tempeſtatem optat, quoad obfirmauerit opus ſe ſe, atque duruerit. Cruſtas per quam attemperate inducemus ad uergiliarum ortum, & per eos demum dies quibus multo afflarint, humectarintq́; auſtri. Nam ni prorſus humectum fit, quod cruſta aut opere albario ueſtiatur, non cohæreſcent appoſita, ſed paßim diffiſa, diſcerptaq́; decident, crebraq́; ſcabritie opus dehoneſtabitur.

10
20
De ratione pingendi in ædificijs. Cap. V.

CAeteris conclauibus, ideſt uernis, autumnalibus, æſtiuis, etiam atrijs, & periſtylijs con-ſtitutæ ſunt ab antiquis ex certis rebus, certæ rationes picturarum. Namque pictura ima-go fit eius, quòd eſt, ſeu poteſt eſſe, uti hominis, ædificij, nauis, reliquarumq́; rerum, è quarũ formis, certisq́; corporum finibus figurata ſimilitudine ſumuntur exempla, ex eo antiqui, qui initia expolitionibus inſtituerunt, imitati ſunt, primum cruſtarum marmorearum uarie-tates, & collocationes, deinde coronarum, & ſilacearum, miniaceorumq́; cuneorum inter ſe uarias diſtributiones; poſtea ingreſsi ſunt, ut etiam ædificiorum figuras, columnarumq́; & faſtigiorum emi-nentes proiecturas imitarentur, patentibus autem locis uti exedris propter amplitudinem parietum, ſcenarum frontes tragico more, aut comico, ſeu ſatyrico deſignarent: ambulationibus uero propter ſpatia longitudinis uarietatibus topiorum ornarent, ab certis locorum proprietatibus, imagines ex-primentes, pinguntur enim portus, promontoria, littora flumina, fontes, euripi, fana, luci, montes, pecora, paſtores, nonnullis locis item ſignorum megalographiam habentem Deorum ſimulachra, ſeu fabularum diſpoſitas explicationes, non minus Troianas pugnas, ſeu Vlyſsis errationes per topia, cæte-raq́; , quæ ſunt eorum ſimilibus rationibus ab rerum natura procreata. Sed hæc quæ a ueteribus ex ueris rebus exempla ſumebantur, nunc iniquis moribus improbantur. Nam pinguntur tectorijs monſtra potius, quàm ex rebus finitis imagines certæ. pro columnis cnim ſtatuuntur calami, pro fa-ſtigijs harpaginetuli ſtriati cum criſpis folijs, & uolutis. Item candelabra ædi cularum ſuſtinentia fi-guras ſupra faſtigia earum ſurgentes ex radicibus cum uolutis coliculi teneri plures habentes in ſe ſine ratione ſedentia ſigilla. Non minus etiam ex coliculis flores dimidiata habentes ex ſe exeuntia ſigilla, alia humanis, alia beſtiarum capitibus ſimilia. Hæcautem, nec ſunt, nec fieri poſſunt, nec fuerunt. Ergo ita noui mores coegerunt uti inertia mali iudices conniueant artium uirtutes. Quemadmodum enim poteſt calamus uerè ſuſtinere tectum, aut candelabrum ædiculas, & ornamenta faſtigij, ſeu coli-culus tam tenuis, & mollis ſuſtinere ſedens ſigillum, aut de radicibus, & coliculis, ex parte flores, di-midiataq́; ſigilla procreari? At hæc falſa uidentes homines non reprehenduntur, ſed delectantur, ne-que animaduertunt, ſi quid eorum fieri poteſt, nec ne. Iudicijs autem infirmis obſcuratæ mentes, non ualent probare, quod poteſt eſſe cum auctoritate, & ratione decoris. Neque enim picturæ probari de bent, quæ non ſunt ſimiles ueritati, nec ſi factæ ſunt elegantes ab arte, ideo de his ſtatim debent re-pentè iudicari, niſi argumẽtationis habuerint rationes ſine offenſionibus explicatas, etenim etiam Tral libus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxiſſet ſcenam in minuſculo theatro, quod eccliſia- ſtirium apud eos uocitatur, in eaq́; feciſſet pro columnis ſigna, centaurosq́; ſuſtinentes epiſtylia, tho-lorum rotunda tecta, faſtigiorum prominentes uerſuras, coronasq́; capitibus leoninis ornatas, quæ omnia ſtillicidiorum è tectis habent rationem. preterea ſupra eam nihilominus epiſcenium, in quo tholi, pronai, ſemifaſtigia, omnisq́; tecti uarius pictoris fuerat ornatus. Itaque cum aſpectus eius ſce-næ propter aſperitatem eblandiretur omnium uiſus, & iam id opus probare ſuiſſent parati: tum Li-cinius mathematicus prodijt, & ait Alabandeos ſatis acutos ad omnes res ciuiles haberi, ſed propter non magnum uitium indecentiæ inſipienteseos eſſe iudicatos, quod in gymnaſio eorum quæ ſunt ſta tuæ, omnes ſunt cauſas agentes, in foro autem diſcos tenentes, aut currentes, ſeu pila ludentes. Ita in-decens inter locorum proprietates ſtatus ſignorum publicè ciuitati uitium exiſtimationis adiecit. Videamus item nuc ne Apaturij ſcena eſſiciat, & nos Alabandeos, aut Abderitas. Quis enim uni- uerſum domos ſupra tegularum tecta poteſt habere, aut columnas, ſeu faſtigiorum explicationes? Hæc enim ſupra contignationes ponuntur, non ſupra tegularum tecta. Si ergo quæ non poſſunt in ueritate rationem habere facti, in picturis probauerimus, accedemus & nos his ciuitatibus, quæ pro-pter hæc uitia inſi pientes ſunt iudicatæ. Itaque Apaturius contra reſpondere non eſt auſus, ſed ſuſtu-lit ſcenam, & ad rationem ueritatis commutatam, poſtea correctam approbauit. Vtinam dijimmor tales feciſſent, ut Licinius reuiuiſceret, & corrigeret hanc amentiam, tectoriorumq́; errantia inſtitu-ta. Sed quare uincat ueritatem ratio ſalſa, non erit alienum exponere. Quod enim antiqui inſumentes Jaborem, & induſtriam probare contendebant artibus, id nunc coloribus & eorum eleganti ſpecie conſequuntur, & quam ſubtilitas artificis adijciebat operibus auctoritatem, nunc dominicus ſum- ptus efficit, ne deſideretur. Quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce uidetur uſus eſſe? At nunc paſsim plerunque toti parietes inducuntur. Accedit huc chryſocolla, oſtrum, Arme-nium. Hæc uero cum inducuntur, & ſi non ab arte ſint poſita, fulgentes tamen oculorum reddunt uiſus, & ideo quòd precioſa ſunt legibus excipiuntur, uta domino non a redemptore repreſenten-tur. Quæ commonefacere potui, ut ab errore diſcedatur in opere tectorio ſatis expoſui: Nunc de ap-parationibus, ut ſuccurrere potuerint, dicam; & primum: quoniam de calce initio eſt dictum, nunc de marmore dicendum reſtat.

30 40 50 60 10

Quid in diuerſis conclauibus pingendum ſit, pro rei dignitate, partim ſuperiori capite, partim hoc monemur a Vitr. Ex picturæ diffinitione argumentatur id quod decet, poſtea liberè reprehendit, qui a uera antiquorum pictorum, & recta ratione diſceſſere. qua in re acriter inuehitur in id picturæ genus, quod nostri Grotteſcam uocant, ut pote quæ resſit, ut nullo modo ſtare poſſit. nam cum pictura ſit rerum, quæſunt, uel quæ eſſe poſſunt imitatio, qui fiet, ut rectè factum iudicemus quod in eo genere tentatur, & efficitur? animalia ſcilicet ædes fe-rentia, cannas, arundinesq́; colummas ſignificantes, monſtrorum articuli, naturarum dißimilitudines, & mariorum generum mixtiones, quas fieri minimè natura patitur. Certè quemadmodum fantaſia confuſæ in ſomnis rerum imagines nobis affert, ſæpeq́; res natura diſſimiles ſpectris aggregari ſolet, ita recte poſſu-mus dicere ab eo picturæ genere fieri, quod picturæ ſomnium rectè nominare poſſumus. Simile quid in dicendi arte, uel loquendi peritia uidere ſolemus. Nam dialecticus rationi nititur ſatisfacere, orator ſenſibus, & rationi, poeta aliquanto magis ſenſui, quam rationi, Sophiſta uero monſtra parit, & huiuſinodi, qualia nobis phantaſia ſolet afferre, cum ſenſus a ſomno opprimuntur. Quam uero commendandus ſit Sophiſta dicant ij qui diſcrimen inter uerum, & falſum, inter uerum, & ueriſimile ponere poſſunt. Certe fucus colorum & la- boris effugium, & ueræ artis ignorantia eo deduxit pictores, ut uanæ oblectationi inani re ſatisfaciant. Credo etiam ego primum huiuſmodi genus, quòd nullius est laboris, & aliquæ uoluptatis in hypogeis, & cry-ptſis, quas grottas, unde nomen habent, inuentum, & uerè digna loco pictura, in qua colorum præstantia po-tius, quam artificis manus, & ingenium commendatur. Excuſant ſe pictores artificioſamq́; rem dicunt, & quaſi hieroglyficam, ſignis, & monumentis præclaram, eam picturæ ſpeciem uolunt eſſe, neque omnibus datum eſſe dicunt, poſſe aptè, & concinne eam efficere, ut picturæ ſubtilitas, partium reſponſus, ſignificationum uis inuentionum pulcbritudo, lineamentorum tractus, concinnitas inde ſpectabilis habeatur; ſed hæc quam uere eos excuſent, alij uideant, ſed nos ad res, non ad ſomnia intendamus. Pictura quemadmodum cætera, quæ ab homin ibus, hoc eſt ab ratione utentibus fieri ſolent, propoſitum, & intentionem habeat aliquid imitandi, & repreſentandi, ad id propoſitum omnis compoſitio est referenda, & quemadmodum poetæ fabulis prodeſſe hominibus debent, & muſica ſunm ad effectum aliquem finem habere. Ita quæ pictura imitamur, non ſolum oculis, ſed animo aliquid utilitatis afferre oportet. cumq́; pictura, & poetica uaria ſint pro rerum qualitate, quæ triplici genere continentur, ſummo, medio, & infimo, ita quæ maiestatem habent publicis, & præſtan-tißimorum operibus adhibebuntur, unde megalographia deducta eſt, quæ uero mediocribus conueniunt, ſuis locis ponantur, quemadmodum infima docet Vitrunius ſuis locis pingenda. Poſt dignitatis, uenuſtatisq́; conſide-rationem ars adhibenda es̃t, qua rerum formas ſuis numeris abſolutas, certosq́; corporum fines, figuramus, ſymmetrias, & proportiones partium inter ſe, & ad ccrpus relatas obſeruamus: item actus, geſtusq́; , & uiuacitatem repreſentare oportet, affectus demum, & mores, quod paucorum eſt, & nostris temporibus uix conſideratur, in quo artis perfec̃tio eſt collocata, fines corporum ita terminare ut interminati uideantur, quiq́; ſint tam leniter, leuiterq́; ducti, ut etiam intelligatur, quod non cernitur, putetq́; oculus ſe uidere, quod non uideat (fumatam ſpeciem iſtam nostri dicunt.) ita enim corporum quorundam ſuperficiem natura terminauit, ut lineæ, finesq́; eorum tenui quadam ratione ductæ uideantur ſuauem, & dulcem, & teneram fugam nostri dicerent in horizonte, ac terminatione uiſus, quemadmodum in planis, quæ optice artis diligentia, & ſubtili-tate pinguntur. Idq́; quod aio eſſe, & non eſſe uidetur, & maximo iudicio, & experientia perficitur, igno-rantes oblectat, & ſciemes mirari facit, præterea colores, eorumq́; compcſitiones ſubtiles, efficacesq́; uirorũ imitationes, & ſplendores, teneritudinemq́; membrorum muliebrium & effectam, ſed parum expreſſam mu-ſculorum partitionem carne ita rectè ueſtitam, & tectam, ut ſubeſſe ſentiantur muſculi, qui in uirili cor-pore, ita ſub pannis, & ueſtibus corpus eſſe intelligatur, & nuditatem in ueſtitu oſtendamus, flexus, & ſtriæ ſuauiter ducantur nihil effic ientes, quod uenustate careat, & rem non repreſentet ut est, proxima uel remota, directa uel abſcedens, alta uel depreſſa, uiſus demum conueniens ratio habeatur. Sed mens nostra non est hoc loco diffuſius hæc pertractare, neque de alijs orn amentis agere, cuiuſmodi ſunt obeliſci, pyramides, ſepul-

20 30 40 50 60

chra, tituli, columnæ, quarum rerum deſcriptiones, ex ueterum monumentis deſumptæ, iam typis excuſæ, omnibus notæ ſunt, de quibus etiam Albert. lib. nono. de coloribus autem, de quibus agit Vitru. hoc capite postea ſuo loco dicam.

De marmore, quomodo paretur ad tectoria. Cap. VI.

MArmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, ſed quibuſdam locis glebæ, (ut ſalis) micas perlucidas habentes naſcuntur, quæ contuſæ, & molitæ præſtant tecto- rijs, & coronarijs operibus utilitatem. Quibus autem locis hæ copiæ non ſunt cæmenta marmorea, ſiue aſſulæ dicuntur, quæ marmorarij ex operibus deijciunt, pilis ferreis con-tunduntur, cribrisq́; excernuntur. Eæ autem excretiæ tribus generibus ſeponuntur, & quæ pars gran-dior fuerit, (quemadmodum ſupra ſcriptum eſt,) arenato primum cũ calce inducitur, deinde ſequẽs, ac tertio, quæ ſubtilior fuerit. Quibus inductis, & diligenti tectoriorum fricatione læuigatis, de co-loribus ratio habeatur, uti in his perlucentes habeant ſplendores, quorum hæc erit differentia & apparatio.

10

Supra mentionem fecerat de arenato, & marmorato, nil autem docuerat qua ratione marmor ad tectoria ræpararetur: ne igitur id deſideraretur hoc loco explicat. facilis huius ratio eſt, & a Vitr. ſatis expedita.

20
De coloribus, & primum de ochra. Cap. VII.

COlores alij ſunt, qui per ſe certis locis procreantur, & inde fodiuntur, nonnulli ex alijs rebus tractationibus, aut mixtionum temperaturis compoſiti perficiuntur, uti præ-ſtent eandem in operibus utilitatem. Primum autem exponemus, quæ per ſe naſcentia fo-diuntur, uti quod græcè ochra dicitur. Hæc uero multis locis (ut etiam in Italia) in-uenitur, ſed quæ fuerat optima, Attica, ideo nunc non habetur, quod Athenis argenti fodinæ cum habuerunt familias, tunc ſpecus ſub terra fodiebantur ad argentum inueniendum. Cum ibi uena fortè inueniretur, nihilominus uti argentum proſequebantur. Itaque antiqui egregia copia ſilis ad politio-nes operum ſunt uſi. Item rubricæ copioſæ multis locis eximunt, ſed optimæ paucis, uti Ponto, Sino- pe, & Aegypto, in Hiſpania Balearibus, non minus etiam Lemno, cuius inſulæ uectigalia Athenienſi-bus ſenatus populusq́; Rom. conceſsit fruenda. Parætonium uero ex ipſis locis, unde foditur habet no men. Eadem ratione Melinum, quòd eius uis metalli inſulę Cycladi Melo dicitur eſſe. Creta uiridis item pluribus locis naſcitur, ſed optima Smyrnæ. Hanc autem Græci theodotion uocant, quod Theo-dotus nomine fuerat, cuius in fundo id genus cretæ primum eſt inuentum. Auripigmentum, quod arſenicum Græcè dicitur, foditur Ponto. Sandaraca item pluribus locis, ſed optima Ponto, proximè flumen Hypanim habet metallum. Alijs locis ut inter Magneſię, & Epheſi fines ſuntloci unde ef-foditur parata, quam nec molere, nec cernere opus eſt, ſed ſic eſt ſubtilis, quemadmodum ſi qua eſt manu contuſa, & ſubcreta.

30

Colorum differentias primum ponit Vitr. mox temperaturas. Colorum aliqui ſunt natiui, alij facticij: ex natiuis alij ſine ulla præparatione, & tritura ſunt ad opus utiles, alij aliquo modo temperantur. Sunt autem natiui colores, qui fodiuntur, & ut uulgus uocat minerales, ut ſinopis, rubrica, parætonium, erethria, & au-ripigmentum. de ijs Vitr. cap. ſeptimo, octauo, & nono loquitur, docetq́; quibus in locis optimi reperiãtur, & quaratione, aliqui ex ijs temperentur. Facticij ſunt, quimixtura, & arte finguntur ad maiorem rerum expreßionem inuenti, de quibus reliquis capitibus mentio fit. Ochra, noſtris etiam ochrea dicitur, & terra gialla, idest