Descartes, René Principia philosophiae 1905 Paris la desca_princ_099_la_1905.xml 099.xml

RENATI

DES-CARTES

PRINCIPIA

PHILOSOPHIAE:

AMSTELODAMI, _______________

APUD LUDOVICUMg ELZEVIRIUM

ANNO CIO IOC XLIV

Cum Privilegii

SERENISSIMAE PRINCIPI

ELISABETHAE,

FREDERICI BOHEMIAE REGIS,

COMITIS PALATINI ET ELECTORIS SACRI ROMANI IMPERII,

FILIAE NATU MAXIMAE.

5

Seréniſſima Princepsa, Maximum fructum percepi ſcriptorum, quae antehac in lucem edidi, quòd ea perlegere dignata ſis, quòdque, eorum occaſione in notitiam tuam admiſſus, tales do­ tes tuas eſſe cognoverim, ut ¬è re gentis humanae eſſe putem, eas ſeculis in exemplum proponi. Non deceret me vel adulari, vel aliquid non ſatis perſpectum affir­mare, praeſertim hoc in loco, in quo veritatis funda­menta jacere conaturus ſum; & ſcio non affectatum ac ſimplex Philoſophi judicium generoſae modeſtiae tuae gratius fore, quàm magis exornatas blandiorum ho­minum laudationes. Quapropter ea tantùm ſcribam, quae vera eſſe ratione vel experientia cognoſco, & hîc in exordio eodem modo ac in toto reliquo libro philoſophabor. . Magnum eſt diſcrimen inter veras & apparentes virtutes; nec non etiam ex veris, inter illas quae ab accuratâ rerum cognitione deveniunt, & illas quae cum aliquâ ignoratione conjunctae ſunt. Per appa­rentes, intelligo vitia quaedam non valde frequentia, vitiis aliis notioribus oppoſita; quae quoniam ab iis magis diſtant quàm intermediae virtutes, idcirco magis ſolent celebrari. Sic quia plures inveniuntur qui peri­cula timidè refugiunt, quàm qui ſe inconſideratè in ipſa conjiciant, vitio timiditatis temeritas tanquam virtus opponitur, & magis quàm vera fortitudo vulgo aeſtimatur; ſic ſaepe prodigi pluris fiunt quàm libera­les; ſicque nulli facilius ad magnam pietatis ſamam perveniunt, quàm ſuperſtitiosi vel hypocritae.

10

15

5

10

15

Inter veras autem virtutes, multae non à ſolâ recti cognitione, ſed etiam ab errore aliquo naſcuntur: ſic ſaepe àſimplicitate bonitas, à metu pietas, à deſpera­ tione fortitudo exsurgit. Atque hae ab invicem diverſae ſunt, ut etiam diverſis nominibus deſignantur; ſed illae purae & ſincerae, quae ex ſolâ recti cognitione pro­ſſuunt, unam & eandem omnes habent naturam, & ſub uno ſapientiae nomine continentur. Quiſquis enim fir­mam & efficacem habet voluntatem recte ſemper utendi ſuâ ratione, quantum in ſe eſt, idque omne quod opti­mum eſſe cognoſcit exſequendi, revera ſapiens eſt, quantum ex naturâ ſuâ eſſe poteſt; & per hoc unum, juſtitiam, fortitudinem, temperantiam, reliquaſque omnes virtutes habet, ſed ita inter ſe conjunctas, ut nullae ſupra caeteras emineant; & idcirco, quamvis multo ſint praeſtantiores iis quae aliquâ vitiorum miſturâ diſtinctae ſunt, quia tamen multitudini minùs ſunt notae, non tantis laudibus ſolent extolli.

20

25

Praeterea, cùm duo ad ſapientiam ita deſcriptam requirantur, perceptio ſcilicet intellectûs & propenſio voluntatis: ejus quidem quod à voluntate dependet nemo non eſt capax, ſed quidam aliis multò perſpi­caciorem habent intellectum. Et quamvis ſufficere debeat iis qui ſunt naturâ tardiuſculi, quòd, etſi multa ignorent, modò tamen firmam & conſtantem retineant voluntatem nihil omittendi, quo ad recti cognitionem perveniant, atque id omne quod rectum judicabunt exſequendi, pro modulo ſuo ſapientes & hoc nomine Deo gratiſſimi eſſe poſſint: multò tamen praeſtantiores illi ſunt, in quibus, cum firmiſſimâ recte agendi voluntate, perſpicaciſſimum ingenium & ſum­ma veritatis cognoſcendae cura reperitur. Summam autem eſſe in Celſitudine tuâ iſtam curam, ex eo perſpicuum eſt, quòd nec aulae avocamenta, nec conſueta educatio quae puellas ad ignorantiam dam­nare ſolet, impedire potuerint, quominus omnes bonas artes & ſcientias inveſtigaris. Deinde ſumma etiam & incomparabilis ingenii tui perſpicacitas ex eo apparet, quòd omnia iſtarum ſcientiarum arcana penitiſſimè inſpexeris, ac breviſſimo tempore accuratècognoveris. Majuſque adhuc ejuſdem rei habeo argumentum mihi peculiare, quòd te unam hactenus invenerim, quae

10

15

20

30

PRINCIPIORUM

PHILOSOPHIAE

PARS PRIMA:

De principiis cognitionis humanae.

Quoniam infantes nati ſumus, & varia de rebus ſenſibilibus judicia priùs tulimus, quàm integrum nostrae rationis uſum haberemus, multis praejudiciis à veri cognitione avertimus; quibus non aliter videmur poſſe liberari, quàm ſi ſemel in vitâ de iis omnibus ſtudeamus dubitare, in quibus vel minimam invertitu­dinis ſuſpicionem reperiemus.

I. Veritatem inquirenti, ſemel in vitâ de om­nibus, quantum fieri potest, eſſe dubitan­dum.

5

10

Quin & illa etiam, de quibus dubitabimus, utile erit habere pro falſis, ut tantòclariùs, quidnam certiffi­mum & cognitu facillimum ſit, inveniamus.

II. Dubia etiam pro falſis habenda.

Sed haec interim dubitatio ad ſolam contemplatio­nem veritatis eſt reſtringenda. Nam Quantùm ad uſum vitae, quia perſaepe rerum agendarum occaſio praete­riret, antequam nos duiis noſtris exſolvere poſſemus, non rarò quod tantùm eſt veriſimile cogimur amplecti; vel etiam interdum, etſi è duobus unum altero verifi­milius non appareat, alterutrum tamen eligere.

III. Hanc interim dubita­tionem ad uſum vitae non eſſe referendam.

15

20

Nunc itaque, cùm tantùm veritati quaerendae incum­bamus, dubitabimus inprimis, an ullae res ſenſibiles tractatus antehac à me vulgatos perfectè omnes intel­ligas. Obſcuriſſimi enim pleriſque aliis, etiam maximè ingeniosis & doctis, eſſe videntur; & ferè omnibus uſu venit ut, ſi verſati ſint in Metaphyſicis, à Geometricis abhorreant; ſi verò Geometriam excoluerint, quae de primâ Philoſophiâ ſcripſi non capiant: ſolum agnoſco ingenium tuum, cui omnia aequè perſpicua ſunt, & quod merito idcirco incomparabile appello. Cùmque conſidero tam variam & perfectam rerum omnium co­gnitionem non eſſe in aliquo Gymnoſophiſtâ jam ſene, qui multos annos ad contemplandum habuerit, ſed in Principe puellâ, quae forma & aetate non caeſiam Miner­vam, aut aliquam ex Muſis, ſed potiùs Charitem re­ſert, non poſſum in ſummam admirationem non rapi.

IV. Cur poſſimus dubitare de rebus ſenſibilibus.

5

10

Denique non tantùm ex parte cognitionis, ſed etiam ex parte voluntatis, nihil ad abſolutam & ſublimem ſapientiam requiri, quod non in moribus tuis eluceat, animadverto. Apparet enim in illis eximia quaedam cum majeſtate benignitas & manſuetudo, perpetuis fortunae injuriis laceſſita, ſed nunquam efferata nec fracta. Haecque ita me ſibi devinxit, ut non modò Phi­loſophiam hanc meam Sapientiae, quam in Te ſuſpi­cio, dicandam & conſecrandam putem (quia nempe ipſa nihil aliud eſt quam ſtudium ſapientiae), ſed etiam non magis Philoſophus audire velim, quàm Sereniſſimae Celſitudinis tuae Devotiſſimus cultor DES-CARTES. aut imaginabiles exiſtant: primo, quiò deprehendimus interdum ſenſus errare, ac prudentiae eſt, nunquam nimis ſidere iis,qui nos vel ſemel deceperunt; deinde, quia quotidie in ſomnis innumera videmur ſentire aut imaginari, quae nuſquam ſunt; nullaque ſic dubi­tanti ſigna apparent, quibus ſomnum à vigiliâ certò dignoſcat.

15

20

25

5

Dubitabimus etiam de reliquis, quae antea pro ma­ximècertis habuimus; etiam de Mathematicis demon­ſtrationibus, etiam de iis principiis, quae hactenus putavimus eſſe per ſe nota: tum quia vidimus ali­quando nonnullos erraſſe in talibus, & quaedam pro certiſſimis ac per ſe notis admiſiſſe, quae nobis falſa videbantur; tum maximè, quia audivimus eſſe Deum, qui poteſt omnia, & à quo ſumus creati. Ignoramus­enim, an fortènos tales creare voluerit, ut ſemper fal­lamur, etiam in iis quae nobis quàm notiſſima appa­rent; quia non minùs hoc videtur fieri potuiſſe, quàm ut interdum fallamur, quod contingere antè adverti­mus. Atque ſi non à Deo potentiſſimo, ſed vel à nobis ipſis, vel à quovis alio, nos eſſe fingamus: quò mi­nùs potentem originis noſtrae authorem affignabimus, tantò magis erit credibile, nos tam imperfectos eſſe, ut ſemper fallamur.

V. Cur etiam de Mathe­maticis demonstra­tionibus.

10

15

20

Sed interim, à quocunque tandem ſimus, & quan­tumvis ille ſit potens, quantumvis fallax, hanc nihilo­minus in nobis libertatem eſſe experimur, ut ſemper ab iis credendis, quae non planècerta funt & explo­rata, poſſimus abſtinere; atque ita cavere, ne unquam erremus.

VI. Nos habere liberum arbitrium, ad cohi­bendum aſſenſum in dubiis, ſicque ad er­rorem vitandum

25

30

Sic autem rejicientes illa omnia, de quibus aliquo modo poſſumus dubitare, ac etiam falſa eſſe fingentes, facilèquidem ſupponimus nullum eſſe Deum, nullum coelum, nulla corpora; noſque etiam ipſos non habere manus, nec pedes, ned denique ullum corpus; non autem ideò nos, qui talia cogitamus, nihil eſſe: repu­gnat enim ut putemus id quod cogitat, eo ipſo tem­pore quo cogitat non exiſtere. Ac proinde haec co­gnitio, ego cogito, ergo ſum, eſt omnium prima & certiſſima , quae cuilibet ordine philoſophanti occurrat.

VII. Non poſſe à nobis du-

bitari, quin exiſta­mus dum dubitamus; atque hoc eſſe pri­mum, quod ordine philosophando cogno­ſcimus.

5

Haecque optima via eſt ad mentis naturam, ejuſque à corpore diſtinctionem, agnoſcendam. Examinantes enim quinam ſimus nos, qui omnia quae à nobis di­verſa ſunt ſupponimus falſa eſſe, perſpicuè videmus, nullam extenſionem, nec figuram, nec motum loca­ lem, nec quid ſimile, quod corpori ſit tribuendum, ad naturam noſtram pertinere, ſed cogitationem ſolam, quae proinde priùs & certiùs quàm ulla res corporea cognoſcitur; hanc enim jam percepimus, de aliis au­tem adhuc dubitamus.

VIII. Diſtinctionem interani­mam & corpus, ſive interrem cogitantem &scorpoream, hinc agnoſsei.

10

15

Cogitationis nomine, intelligo illa omnia, quae nobis conſciis in nobis fiunt, quatenùs eorum in nobis con­ſcientia eſt. Atque ita non modò intelligere, velle, ima­ginari, ſed etiam ſentire, idem eſt hîc quod cogitare. Nam ſi dicam, ego video, vel ego ambulo, ergo ſum; & hoc intelligam de viſione, aut ambulatione, quae corpore peragitur, concluſio non eſt abſolutè certa; quia, ut ſaepe ſit in ſomnis, poſſum putare me videre, vel ambulare, quamvis oculos non aperiam, & loco non movear, atque etiam fortè, quamvis nullum ha­ beam corpus. Sed ſi intelligam de ipſo ſenſu ſive con­ſcientiâ videndi aut ambulandi, quia tunc refertur ad mentem, quae ſola ſentit ſive cogitat ſe videre aut am­bulare, eſt planè certa.

IX. Quid ſit cogitatio

20

25

30

Non hîc explico alia multa nomina, quibus jam uſus ſum, vel utar in ſequentibus, quia per ſe ſatis nota mihi videntur. Et ſaepe adverti Philoſophos in hoc er­rare, quòd ea, quae ſimpliciſſima erant ac per ſe nota, Logicis definitionibus explicare conarentur; ita enim ipſa obſcuriora reddebant. Atque ubi dixi hanc pro­poſitionem, ego cogito, ergo ſum, eſſe omnium primam &scertiſſimam, quae cuilibet ordine philoſophanti oc­currat, non ideò negavi quin ante ipſam ſcire opor­teat, quid ſit cogitatio, quid exiſtentia, quid certitudo; item, quòd fieri non poſſit, ut id quod cogitet non exiſtat; &stalia; ſed quia hae ſunt ſimpliciſſimae notiones & quae ſolae nullius rei exiſtentis notitiam praebent, id­circo non cenſui eſſe numerandas.

X. Quae ſimpliciſſima ſunt &sper ſ nota, defini­tionibus Logicis ob­ſcuriora reddi; & talia inter cognitio­nes ſtudio acquiſitas non eſſe numeranda.

5

10

15

Jam verò ut ſciatur, mentem noſtram non modò prius & certiùs, ſed etiam evidentiùs quàm corpus co­gnoſci, notandum eſt, lumine naturali eſſe notiſſimum, nihili nullas eſſe affectiones ſive qualitates; atque ideò ubicunque aliquas deprehendimus, ibi rem ſive ſub­ſtantiam, cujus illae ſint, neceſſariò inveniri; & quò plures in eâdem re ſive ſubſtantiâ deprehendimus, tantò clariùs nos illam cognoſcere. Plura verò in mente noſtrâ, quàm in ullâ aliâ re à nobis deprehendi, ex hoc manifeſtum eſt, quòd nihil planè efficiat, ut ali­quid aliud cognoſcamus, quin idem etiam multò cer­tius in mentis noſtrae cognitionem nos adducat. Ut ſi terram judico exiſtere, ex eo quòd illam tangam vel videam, certèex hoc ipſo adhuc magis mihi judican­dum eſt mentem meam exiſtere: fieri enim forſan poteſt, ut judicem nie terram tangere, quamvis terra nulla exiſtat; non autem, ut id judicem, & mea mens quae id judicat nihil ſit; atque ita de caeteris.

XI. Quomodo mens noſtra notior ſit quàm cor­pus.

20

25

30

Nec aliam ob cauſam aliter viſum eſt iis, qui non ordine philoſophati ſunt, quàm quia mentem à corpore nunquam ſatis accuratè diſtinxerunt. Et quamvis ſibi certius eſſe putârint, ſe ipſos exiſtere, quàm quidquam aliud, non tamen adverterunt, per ſe ipſos, mentes ſolas hoc in loco fuiſſe intelligendas; ſed contrà po­ tiùs intellexerunt ſola ſua corpora, quae oculis vide­bant, & manibus palpabant, quibuſque vim ſentiendi perperam tribuebant; hocque ipſos à mentis naturâ percipiendâ avocavit.

XII. Cur non omnibus aequè innoteſcat.

5

10

Cùm autem mens, quae ſe ipſam novit, & de aliis omnibus rebus adhuc dubitat, undiquaque circumſpi­cit, ut cognitionem ſuam ulteriùs extendat: primò quidem invenit apud ſe multarum rerum ideas, quas quamdiu tantùm contemplatur, nihilque ipſis ſimile extra ſe eſſe affirmat nec negat, falli non poteſt. In­ venit etiam communes quaſdam notiones, & ex his varias demonſtrationes componit, ad quas quamdiu attendit, omnino ſibi perſuadet eſſe veras. Sic, exempli cauſâ, numerorum & figurarum ideas in ſe habet, ha­betque etiam inter communes notiones, quòd ſi aequa­ libus aequalia addas, quae inde exſurgent erunt aequalia, &sſimiles; ex quibus facilè demonſtratur, tres angulos trianguli aequales eſſe duobus rectis, &c.; ac proinde haec & talia ſibi perſuadet vera eſſe, quamdiu ad prae­miſſas, ex quibus ea deduxit, attendit. Sed quia non poteſt ſemper ad illas attendere, cùm poſtea recorda­tur ſe nondum ſcire, an fortè talis naturae creata fit, ut ſallatur etiam in iis quae ipſi evidentiſſima appa­rent, videt ſe meritò de talibus dubitare, nec ullam habere poſſe certam ſcientiam, priuſquam ſuae autho­rem originis agnoverit.

XIII. Quo ſenſu reliquarum rerum cognitio à Dei cognitione dependeat.

15

20

25

30

Conſiderans deinde inter diverſas ideas, quas apud ſe habet, unam eſſe entis ſummè intelligentes, ſummè potentis & ſummè perfecti, quae omnium longèprae­cipua eſt, agnoſcit in ipſâ exiſtentiam, non poſſibilem &scontingentem tantum, quemadmodum in ideis alia­rum omnium rerum, quas diſtin`cte percipit, ſed om­nino neceſſariam & aeternam. Atque ut ex eo quòd, exempli cauſà, percipiat in ideâ trianguli neceſſario contineri, tres ejus angulos aequales eſſe duobus re­ctis, planè ſibi perſuadet triangulum tres angulos ha­bere aequales duobus rectis: ita ex eo ſolo quòd per­cipiat exiſtentiam neceſſariam & aeternam in entis ſummèperfecti ideâ contineri, planè concludere debet ens ſummè perfectum exiſtere.

XIV. Ex eo quòd exiſtentia neceſſaria in noſtro de Deo conceptu con­tineatur, rectè con­cludi Deum exiſtere.

5

10

15

Magiſque hoc credet, ſi attendat nullius alterius rei ideam apud ſe inveniri, in quâ eodem modo neceſſa­riam exiſtentiam contineri animadvertat. Ex hoc enim intelliget, iſtam ideam entis ſummè perfecti non eſſe a ſe effictam, nec exhibere chimericam quandam, ſed veram & immutabilem naturam, quaeque non poteſt non exiſtere, cum neceſſaria exiſtentia in eâ conti­neatur.

XV. Non eodem in alarium rerum con­ceptibus exiſtentiam neceſſariam, ſed con­ringentem duntaxat contineri.

20

25

Hoc, inquam, facilècredet mens noſtra, ſi ſe priùs omnino praejudiciis liberârit. Sed quia ſumus aſſueti reliquis omnibus in rebus eſſentiam ab exiſtentiâ diſtin­guere, atque etiam varias ideas rerum, quae nuſquam ſunt, aut ſuerunt, ad arbitrium effingere, facile¬è con- tingit, cùm in entis ſummè perfecti contemplatione non ſmus planè defixi, ut dubitemus an fortè ejus idea una ſit ex iis, quas ad arbitrium eſſinximus, aut ſaltem ad quarum eſſentiam exiſtentia non pertinet.

XVI. Praejudicia impedire, quominùs iſta neceſ­ſitas exiſstentiae Dei ab omnibus clarè co­gnoscatur.

30

Ulteriùs verò conſiderantes ideas quas in nobis habemus, videmus quidem illas, quatenus ſunt qui­dam modi cogitandi, non multùm à ſe mutuò differre, ſed quatenus una unam rem, alia aliam repraeſentat, eſſe valde diverſas; & quò plus perfectionis objectivae in ſe continent, eo perfectiorem ipſarum cauſam eſſe debere. Nam quemadmodum, ſi quis in ſe habet ideam alicujus machinae valde artificioſae, meritò quaeri poteſt quaenam ſit cauſa àquâ illam habet: an nempe viderit alicubi talem machinam ab alio factam; an mechanicas ſcientias tam accuratè didi­cerit, anve tanta ſit in eo ingenii vis, ut ipſam nullibi unquam viſam per ſe excogitare potuerit? Totum enim artificium quod in ideâ illâ objectivè tantùm ſive tanquam in imagine continetur, debet in ejus cauſâ, qualiſcunque tandem ſit, non tantùm objectivèſive repraeſentativè, ſaltem in primâ & praecipuâ, ſed reipſâ formaliter aut eminenter contineri.

XVII. Quò cujuſque ex noſtris ideis objectiva perfec­tio major eſt, eò ejus causam eſſe debere majorem.

5

10

15

20

Sic, quia Dei ſive entis ſummi ideam habemus in nobis, jure poſſumus examinare à quânam causâ illam habeamus; tantamque in eâ immenſitatem inve­niemus, ut planè ex eo ſimus certi, non poſſe illam nobis ſuiſſe inditam, niſi à re in quà fit revera om­nium perfectionum complementum, hoc eſt, niſi à Deo realiter exiſtente. Eſt enim lumine naturali notiſ­ ſimum, non modò à nihilo nihil fieri; nec id quod eſt perfectius ab eo quod eſt minùs perfectum, ut à cauſâ efficiente & totali, produci; ſed neque etiam in nobis ideam ſive imaginem ullius rei eſſe poſſe, cujus non alicubi, ſive in nobis ipſis, ſive extra nos, Archetypis aliquis, omnes ejus perfectiones reipſâ continens, exi­ſtat. Et quia ſummas illas perfectiones, quarum ideam habemus, nullo modo in nobis reperimus, ex hoc ipſo rectèconcludimus eas in aliquo à nobis diverſo, nempe in Deo eſſe, vel certè aliquando fuiſſe; ex quo evidentiſſimè ſequitur, ipſas adhuc eſſe.

XVIII. Hinc rurſus concludi Deum exiſtere.

25

30

5

Hocque ſatis certum eſt & manifeſtum, iis qui Dei ideam contemplari ſummaſque ejus perfectiones ad­vertere ſunt aſſueti. Quamvis enim illas non compre­hendamus, quia ſcilicet eſt de naturâ infiniti ut à nobis, qui ſumus finiti, non comprehendatur, nihilo­minus tamen ipſas clarius & diſtinctius qu¬àm ullas res corporeas intelligere poſſumus, quia cogitationem noſtram magis implent, ſuntque ſimpliciores, nec limi­tationibus ullis obſcurantur.

XIX. Etſi Dei naturam non comprehendamus, ejus tamen perfectio­nes omni aliâ re cla­rius à nobis cognoſci.

10

15

Quia verò non omnes hoc advertunt, atque etiam quia non, quemadmodum habentes ideam artificioſae alicujus machinae ſcire ſolent undenam illam acce­perint, ita etiam recordamur ideam Dei nobis ali­quando à Deo adveniſſe, utpote quam ſemper habui­mus: quaerendum adhuc eſt, àquonam ſimus nos ipſi, qui ſummarum Dei perfectionum ideam in nobis habemus. Nam certè eſt lumine naturali notiſſimum, eam rem, quae novit aliquid ſe perfectius, à ſe non eſſe: dediſſet enim ipſa ſibi omnes perfectiones, quarum ideam in ſe habet; nec proinde etiam poſſe ab ullo eſſe, qui non habeat in ſe omnes illas perfectiones, hoc eſt, qui non ſit Deus.

XX. Nos non à nobis ipſis, ſed à Deo factos, eumque proinde exi­ſtere.

20

25

30

Nihilque hujus demonſtrationis evidentiam poteſt obſcurare, modò attendamus ad temporis ſive rerum durationis naturam; quae talis eſt, ut ejus partes à ſe mutuò non pendeant, nec unquam ſimul exiſtant; at­que ideò ex hoc quòd jam ſimus, non ſequitur nos in tempore proximè ſequenti etiam futuros, niſi aliqua cauſa, nempe eadem illa quae nos primùm produxit, continuò veluti reproducat, hoc eſt, conſervet. Facilè enim intelligimus nullam vim eſſe in nobis, per quam nos ipſos conſervemus; illumque in quo tanta eſt vis, ut nos à ſe diverſos conſervet, tantò magis etiam ſe ipſum conſervare, vel potiùs nullâ ullius conſerva­tione indigere, ac denique Deum eſſe.

XXI. Exiſtantiae noſtrae du­rationem ſuffiere, ad exiſtentiam Dei demonſtrandam.

10

Magna autem in hoc exiſtentiam Dei probandi modo, per ejus ſcilicet ideam, eſt praerogativa: quòd ſimul quiſnam ſit, quantùm naturae noſtrae fertè infir­ſcendi, ot?znia ejui mitas agnoſcamus. Nempe ad ejus ideam nobis inge­genii vi coſſ noſcibilia­nitam reſpicientes, videmus illum eſſe aeternum, om­niſcium, omnipotentem, omnis bonitatis veritatiſque fontem, rerum omnium creatorem, ac denique illa omnia in ſe habentem, in quibus aliquam perfectio­nem infinitam, ſive nullâ imperfectione terminatam, clarè poſſumus advertere.

XXII. Ex noſtro modo exi­ſtentiam Dei cogno­ſcendi, omnia ejus attributa naturali in­genii vi cognoſcibilia ſimul cognoſci.

15

20

Nam ſanè multa ſunt, in quibus etſi nonnihil per­ fectionis agnoſcamus, aliquid tamen etiam imperfe­ctionis ſive limitationis deprehendimus; ac proinde competere Deo non poſſunt. Ita in naturâ corporeâ, quia ſimul cum locali extenſione diviſibilitas inclu­ditur, eſtque imperfectio eſſe diviſibilem, certum eſt, Deum non eſſe corpus. Et quamvis in nobis perfectio quaedam ſit, quòd ſentiamus, quia tamen in omni ſenſu paſſio eſt, & pati eſt ab aliquo pendere, nullo modo Deum ſentire putandum eſt, ſed tantummodo intelli­gere & velle: neque hoc ipſum ut nos, per operatio­nes quodammodo diſtinctas, ſed ita ut, per unicam a, ſemperque eandem & ſimpliciſſimam actionem, omnia ſimul intelligat, velit & operetur. Omnia, inquam, hoc eſt, res omnes: neque enim vult malitiam peccati, quia non eſt res.

XXIII. Deum non eſſe corpo­reum, nec ſentire ut nos, nec velle mali­tiam peccati.

25

30

5

Jam verò, quia Deus ſolus omnium quae ſunt aut eſſe poſſunt vera eſt cauſa, perſpicuum eſt optimam philoſophandi viam nos ſequuturos, ſi ex ipſius Dei cognitione rerum ab eo creatarum explicationem de­ducere conemur, ut ita ſcientiam perfectiſſimam, quae eſt effectuum per cauſas, acquiramus. Quod ut ſatis tutò & ſine errandi periculo aggrediamur, eâ nobis cautelâ eſt utendum, ut ſemper quàm maximè recor­demur, & Deum authorem rerum eſſe infinitum, & nos omnino finitos.

XXIV. A Dei cognitione ad creaturarum cogni­tionem perveniri, recordando eum eſſe infinitum, & non fi­nitos.

10

15

Ita ſi fortè nobis Deus de ſe ipſo vel aliis aliquid revelet, quod naturales ingenii noſtri vires excedat, qualia jam ſunt myſteria Incarnationis & Trinitatis, non recuſabimus illa credere, quamvis non clarè in­telligamus. Nec ullo modo mirabimur multa eſſe, tum in immenſâ ejus naturâ, tum etiam in rebus ab eo creatis, quae captum noſtrum excedant.

XXV. Credenda eſſe omnia quae à Deo revelata ſunt, quamvis cap­tum noſtrum exce­dant.

20

25

Ita nullis unquam fatigabimur diſputationibus de infinito. Nam ſanè, cùm ſimus finiti, abſurdum eſſet nos aliquid de ipſo determinare, atque ſic illud quaſi Sinire ac comprehendere conari. Non igitur reſpon­dere curabimus iis, qui quaerunt an, ſi daretur linea infinita, ejus media pars eſſet etiam infinita; vel an numerus infinitus ſit par anve impar, & talia: quia de iis nulli videntur debere cogitare, niſi qui mentem ſuam infinitam eſſe arbitrantur. Nos autem illa omnia, in quibus ſub aliquâ conſideratione nullum finem po­terimus invenire, non quidem affirmabimus eſſe in­finita, ſed ut indefinita a ſpectabimus. Ita, quia non poſſumus imaginari extenſionem tam magnam, quin intelligamus adhuc majorem eſſe poſſe, dicemus ma­gnitudinem rerum poſſibilium eſſe indefinitam. Et quia non poteſt dividi aliquod corpus in tot partes, quin ſingulae adhuc ex his partibus diviſibiles intelligantur, putabimus quantitatem eſſe indefinitè diviſibilem. Et quia non poteſt fingi tantus ſtellarum numerus, quin plures adhuc à Deo creari potuiſſe credamus, illarum etiam numerum indefinitum ſupponemus; atque ita de reliquis.

XXV. Nunquam diſputandum eſſe de infinito, ſed tantùm ea in quibus nullos fines, adver­timus, qualia ſunt extensio mundi, di­viſibilitas partium

30

materiae, numerus ſtellarum, & c., pro indefinitis habenda.

15

Haecque indefinita dicemus potiùs quàm infinita: tum ut nomen infiniti ſoli Deo reſervemus, quia in eo ſolo omni ex parte, non modò nullos limites agnoſci­mus, ſed etiam poſitive nullos eſſe intelligimus; tum etiam, quia non eodem modo poſitivè intelligimus alias res aliquâ ex parte limitibus carere, ſed nega­tivè tantùm earum limites, ſi quos habeant, inveniri à nobis non poſſe confitemur.

XXVII. Quae differentia ſit in­inter indefinitum & in­finitum.

20

25

Ita denique nullas unquam rationes, circa res natu­rales, à fine quem Deus aut natura in iis faciendis ſibi propoſuit, deſumemus: quia non tantum nobis debe­mus arrogare, ut ejus conſiliorum participes eſſe pu­ temus. Sed ipſum ut cauſam efficientem rerum om­ nium conſiderantes, videbimus quidnam ex iis ejus attributis, quorum nos nonnullam notitiam voluit habere, circa illos ejus effectus qui ſenſibus noſtris apparent, lumen naturale, quod nobis indidit, con­cludendum eſſe oſtendat; memores tamen, ut jam dictum eſt a, huic lumini naturali tamdiu tantùm eſſe credendum, quandiu nihil contrarium à Deo ipſo revelatur.

XXVIII. Non cauſas finales re­rum creatarum, ſed efficientes eſſe exa­minandas.

30

5

Primum Dei attributum quod hîc venit in conſide­rationem, eſt, quòd ſit ſummè verax, & dator omnis luminis: adeò ut planè repugnet ut nos fallat, ſive ut propriè ac poſitivè ſit cauſa errorum, quibus nos ob­noxios eſſe experimur. Nam quamvis fortè poſſe fal­lere nonnullum ingenii argumentum apud nos homi­nes eſſe videatur, nunquam certè fallendi voluntas niſi ex malitiâ vel metu & imbecillitate procedit, nec proinde in Deum cadere poteſt.

XXIX. Deum non eſſe errorum causam.

10

15

Atque hinc ſequitur, lumen naturae, ſive cognoſ­cendi facultatem à Deo nobis datam, nullum unquam objectum poſſe attingere, quod non ſit verum, quatenus ab ipſâ attingitur, hoc eſt, quatenus clarè & diſtinctè percipitur. Meritò enim deceptor eſſet dicendus, ſi perverſam illam ac falſum pro vero ſumentem nobis dediſſet. Ita tollitur ſumma illa dubitatio, quae ex eo petebatur, quòd neſciremus an fortè talis eſſemus naturae, ut falleremur etiam in iis quae nobis eviden­tiſſima eſſe videnturb. Quin & aliae omnes dubitandi cauſae, priùs recenſitae c, facile ex hoc principio tollen­ tur. Non enim ampliùs Mathematicae veritates nobis . ſuſpectae eſſe debent, quia ſunt maximè perſpicuae. Atque ſi advertamus quid in ſenſibus, quid in vigiliâ, quidve in ſomno clarum ſit ac diſtinctum, illudque ab eo quod confuſum eſt & obſcurum diſtinguamus, facilè quid in quâlibet re pro vero habendum ſit agnoſce­mus. Nec opus eſt iſta pluribus verbis hoc in loco per­ſequi, quoniam in Meditationibus Metaphyſicis jam utcunque tractata ſunt a, & accuratior eorum explica­ tio ex ſequentium cognitione dependet.

XXX. Hin ſequi omnia quae clarè percipimus, ve­ra eſſe, ac tolli dubi­tationes antè recen­ſitas.

20

25

5

10

Quia verò, etſi Deus non ſit deceptor, nihilominus tamen ſaepe contingit nos falli, ut errorum noſtrorum originem & cauſam inveſtigemus, ipſoſque praecavere diſcamus, advertendum eſt, non tam illos ab intellectu quàm à voluntate pendere; nec eſſe res, ad quarum productionem realis Dei concurſus requiratur: ſed cùm ad ipſum referuntur, eſſe tantùm negationes, & cùm ad nos, privationes.

XXXI. Errores noſtros, ſi ad Deum referantur, eſſe tantùm negatio­nes; ſi ad nos, priva­tiones.

15

Quippe omnes modi cogitandi, quos in nobis expe­ rimur, ad duos generales referri poſſunt: quorum unus eſt perceptio, ſive operatio intellectùs; alius verò volitio ſive operatio voluntatis. Nam ſentire, imagi­nari, & purèintelligere, ſunt tantùm diverſi modi per­cipiendi; ut & cupere, averſari, affirmare, negare, dubitare ſunt diverſi modi volendi.

XXXII. Duos tantùm in nobis eſſe modos cogitandi, perceptionem ſcilicet intellectûs, & opera­tionem voluntatis.

20

25

Cùm autem aliquid percipimus, modò tantùm ni­hil planè de ipſo affirmemus vel negemus, manifeſtum eſt nos non falli; ut neque etiam cù m id tantùm affir­mamus aut negamus, quod clarè & diſtinctèperci­ pimus eſſe ſic affirmandum aut negandum: ſed tan­ tummodo cùm (ut fit), etſi aliquid non rectè percipia­mus, de eo nihilominus judicamus.

XXXIII. Nos non errare, niſi eùm de re non ſatis perceptâ judicamus.

30

Atque ad judicandum requiritur quidem intellectus, quia de re, quam nullo modo percipimus, nihil poſſu­mus judicar; ſed requiritur etiam voluntas, ut rei aliquo modo perceptae aſſenſio praebeatur. Non autem requiritur (ſaltem ad quomodocunque judicandum) integra & omnimoda rei perceptio; multis enim poſ­ſumus altentiri, quae nonniſi perobſcurè & confuſè cognoſcimus.

XXXIV. Non ſolùm intellectum, ſed etiam voluntatem requiri ad judicandum.

5

10

Et quidem intellectùs perceptio, non niſi ad ea pauca quae illi offeruntur; ſe extendit, eſtque ſemper valde finita. Voluntas verò infinita quodammodo dici poteſt, quia nihil unquam advertimus, quod alicujus alterius voluntatis, vel immenſae illius quae in Deo eſt, objectum eſſe poſſit, ad quod etiam noſtra non ſe extendat: adeò ut facilè illam, ultra ea quae clarè percipimus, exten­damus; hocque cùm facimus, haud mirum eſt quòd contingat nos falli.

XXXV. Hanc illo latiùs pàte­re, errorumque cau­ſam inde eſſe.

15

Neque tamen ullo modo Deus errorum noſtrorum author fingi poteſt, propterea quod nobis Intellectum, non dedit omniſcium. Eſt enim de ratione intellellectûs creati, ut ſit finitus; ac de ratione intellectûs finiti, ut non ad omnia ſe extendat.

XXXVI. Errores noſtros Deo imputari non poſſe.

20

Quòd verò latiſſimè pateat voluntas, hoc etiam ipſius naturae convenit; ac ſumma quaedam in homine perfectio eſt, quòd agat per voluntatem, hoc eſt liberè, atque ita peculiari quodam modo ſit author ſuarum actionum, & ob ipſas laudem mereatur. Non enim lau­dantur automata, quòd motus omnes ad quos inſti­tuta ſunt, accuratè exhibeant, quia neceſſariò illos ſic exhibent; laudatur autem eorum artifex, quòd tam accurata fabricarit, quia non neceſſariò, ſed liberè, ipſa fabricavit. Eâdeinque ratione, magis profectòno­bis tribuendum eſt, quòd verum amplectamur, cùm amplectimur, quia voluntariè id agimus, quàm ſi non, poſſemus non amplecti.

XXXVII. Summam eſſe hominis perfectionem, quòd agat liberè, ſive per voluntatem; & per hoc laude vel vitupe­rio dignum reddi.

25

30

5

Quòd autem in errores incidamus, defectus quidem eſt in noſtrâ actione ſive in uſu libertatis ſed non in noſtrâ naturâ, utpote quae eadem eſt, cùm non rectè quàm cùm recte judicamus. Et quamvis tantam Deus perſpicacitatem intellectui noſtro dare potuiſſet, ut nunquam falleremur, nullo tamen jure hoc ab ipſo poſſumus exigere. Nec, quemadmodum inter nos ho­mines, ſi quis habeat poteſtatem aliquod malum impe­ diendi, nec tamen impediat, ipſum dicimus eſſe ejus cauſam: ita etiam, quia Deus potuiſſet eſſicere ut nun­quam falleremur, ideò errorum noſtrorum cauſa eſt putandus. Poteſtas enim, quam homines habent uni in alios, ad hoc eſt inſtituta, ut ipſâ utantur ad illos à malis revocandos; ea autem, quam Deus habet in om­nes, eſt quam maximè abſoluta & libera: ideaque ſum­mas quidem ipſi debemus gratias, pro bonis quae nobis largitus eſt; ſed nullo jure queri poſſumus, quòd non omnia largitus ſit, qua agnoſcimus largiri potuiſſe.

XXXVIII. Eſſe defectum in noſtrâ actione, non in noſtrâ naturâ, quòd erre­mus; & ſaepe ſubdi­torum culpas aliis dominis, nunquam autem Deo tribui poſſe.

10

15

20

Quòd autem ſit in noſtrâ voluntate libertas, & mul­tis ad arbitrium vel aſſentiri vel non aſſentiri poſſimus, adeo' manifeſtum eſt, ut inter primas & maximè com­munes notiones, quae nobis ſunt innatae, ſit recenſen­dum. Patuitque hoc maximè paulò ant a, cùm de om­ nibus dubitare ſtudentes, eò uſque ſumus progreſſi, ut fingeremus aliquem potentiſſimum noſtrae originis authorem modis omnibus nos fallere conari; nihilo­minus enim hanc in nobis libertatem eſſe experieba­mur, ut poſſemus ab iis credendis abſtinere, quae non planècerta erant & explorata. Nec ulla magis per ſe nota & perſpecta eſſe poſſunt, quàm quae tunc temporis non dubia videbantur.

XXXIX. Libertatem arbitrii eſſe per ſe notam.

25

30

5

Sed quia jam Deum agnoſcentes, tam immensam in eo poteſtatem eſſe percipimus, ut nefas eſſe putemus exiſtimare, aliquid unquam à nobis fieri poſſe, quod non antè ab ipſo fuerit praeordinatum: facilè poſſumus nos ipſos magnis difficultatibus intricare, ſi hanc Dei praeordinationem cum arbitrii noſtri libertate conci­liare, atque utramque ſimul comprehendere conemur.

XL. Certum etiam omnia eſſe à Deo praeordi­nata.

Illis verò nos expedieimus, ſi recordemur mentem noſtram eſſe finitam; Dei autem potentiam, per quam non tantùm omnia, quae ſunt aut eſſe poſſunt, ab aeterno praeſcivit, ſed etiam voluit ac praeordinavit, eſſe infinitam: ideòque hanc quidem à nobis ſatis at­tingi, ut clarè & diſtinctèpercipiamus ipſam in Deo eſſe; non autem ſatis comprehendi, ut videamus quo pacto liberas hominum actiones indeterminatas relin­quat; libertatis autem & indifferentiae, quae in nobis eſt, nos ita conſcios eſſe, ut nihil ſit quod evidentius &sperfectius comprehendamus. Abſurdum enim eſſet propterea quòd non comprehendimus unam rem, quam ſcimus ex naturâ ſuâ nobis eſſe debere incom­prehenſibilem, de alia dubitare, quam intimè compre­hendimus, atque apud noſmet ipſos experimur.

XLI. Quomodo arbitrii no­ſtri libertas & Dei praeordinatio ſimul concilientur.

15

20

25

Jam verò, cùm ſciamus errores omnes noſtros à vo­luntate pendere, mirum videri poteſt, quòd unquam fallamur, quia nemo eſt qui velit falli. Sed longè aliud eſt velle fallli, quàm velle aſſentiri iis, in quibus cont­tingit errorem reperiri. Et quamvis revera nullus ſit, qui expreſſe velit falli, vix tamen ullus eſt, qui non ſaepe velit iis aſſentiri, in quibus error ipſo inſcio con­tinetur. Quin & ipſa veritatis aſſequendae cupiditas perſaepe efficit, ut ii qui non recte ſciunt quâ ratione ſit aſſequenda, de iis quae non percipiunt judicium ferant, atque idcirco ut errent.

XLII. Quomodo, quamvis no­limus falli, fallamus

30

tamen per noſtram voluntatem.

5

Certum autem eſt, nihil nos unquam falſum pro vero admiſſuros, ſi tantùm iis aſſenſum praebeamus quae clarè & diſtinctèpercipiemus. Certum, inquam, quia, cùm Deus non ſit fallax, facultas percipiendi quam no­bis dedit, non poteſt tendere in ſalſum; ut neque etiam facultas aſſentiendi, cùm tantùm ad ea quae clarè per­cipiuntur ſe extendit. Et quamvis hoc nullà ratione probaretur, ita omnium animis à naturâ impreitum eſt, ut quoties aliquid clarè percipimus, ei ſponte aſſentia­mur, & nullo modo poſſimus dubitare quin ſit verum.

XLIII. Nos nunquam falli, cùm ſolis clarè & di­ſtinctè perceptis aſ­ſentimur.

10

Certum etiam eſt, cùm aſſentimur alicui rationi quam non percipimus, vel nos falli, vel caſu tantùm incidere in veritatem, atque ita neſcire nos non falli. Sed ſanè rarò contingit, ut aſſentiantur iis, quae adver­timus à nobis non eſſe percepta: quia lumen naturae nobis dictat, nunquam niſi de re cognità eſſe judican­dum. In hoc autem frequentiſſimè erramus, quòd multa putemus à nobis olim fuiſſe percepta, iiſque, memoriae mandatis, tanquam omnino perceptis aſſentiamur, quae tamen revera nunquam percepimus.

XLIV. Nos ſemper malèjudi­care, cùm aſſentimur non clarè perceptis, etſi caſu incidamus in veritatem; idque ex eo contingere, quòd ſupponamus ea fuiſſe antea ſatis à nobis perſpecta.

20

25

Quin & permulti homines nihil planè in totâ vitâ percipiunt ſatis rectè, ad certum de eo judicium feren- dum. Etenim ad perceptionem, cui certum & indubi­tatum judicium poſſit inniti, non modò requiritur ut ſit clara, ſed etiam ut ſit diſtincta. Claram voco illam, quae menti attendenti praeſens & aperta eſt: ſicut ea clarè à nobis videri dicimus, quae, oculo intuenti praeſentia, ſatis fortiter & apertè illum movent. Diſtin­ctam autem illam, quae, cùm clara ſit, ab omnibus aliis ita ſejuncta eſt & praeciſa, ut nihil planè aliud, qu'am quod clarum eſt, in ſe contineat.

XLV. Quid ſit perceptio clara, quid diſtincta.

30

5

Ita, dum quis magnum aliquem ſentit dolorem, cla­riſſima quidem in eo eſt iſta perceptio doloris, ſed non ſemper eſt diſtincta; vulgò enim homines illam con­fundunt cum obſcuro ſuo judicio de naturâ ejus, quod putant eſſe in parte dolente ſimile ſenſui doloris, quem ſolum clarè percipiunt. Atque ita poteſt eſſe clara per­ceptio, quae non ſit diſtincta; non autem ulla diſtincta, niſi ſit clara.

LVI. Exemplo doloris oſten­ditur, claram eſſe poſſe perceptionem, etſi non ſit diſtincta; non autem diſtin­ctam, niſi ſit clara.

10

5

Et quidem in primâ aetate mens ita corpori fuit im­merſa, ut quamvis multa clarè, nihil tamen unquam diſtinctè perceperit; cùmque tunc nihilominus de multis judicârit, hinc multa hauſimus praejudicia, quae à pleriſque nunquam poſtea deponuntur. Ut autem nos iis poſſimus liberare, ſummatim hîc enumerabo ſim­plices omnes notiones, ex quibus cogitationes noſtrae componuntur; & quid in unâquâque ſit clarum, quid­que obſcurum, ſive in quo poſſimus falli, diſtinguam.

XLVII. Ad primae aetatis prae­judicia emendanda, ſimplices notiones eſſe confiderandas, & quid in quâque ſit clarum.

20

25

Quaecunque ſub perceptionem noſtram cadunt, vel tanquam res, rerumve affectiones quaſdam, conſidera­mus; vel tanquam aeternas veritates, nullam exiſten­tiam extra cogitationem noſtram habentes. Ex iis quae tanquam res conſideramus, maximè generalia ſunt ſubstantia, duratio, ordo, numerus, & ſi quae alia ſunt ejuſmodi, quae ad omnia genera rerum ſe extendunt. Non autem plura quàm duo ſumma genera rerum agnoſco: unum eſt rerum intellectualium, ſive cogita­ tivarum, hoc eſt, ad mentem ſive ad ſubſtantiam cogi­tantem pertinentium; aliud rerum materialium, ſive quae pertinent ad ſubſtantiam extenſam, hoc eſt, ad corpus. Perceptio, volitio, omneſque modi tam perci­piendi quàm volendi, ad ſubſtantiam cogitantem refe­ runtur; ad extenſam autem, magnitudo, ſive ipſamet extenſio in longum, latum & profundum, figura, mo­tus, ſitus, partium ipſarum diviſibilitas, & talia. Sed & alia quaedam in nobis experimur, quae nec ad ſolam mentem, nec etiam ad ſolum corpus referri debent, quaeque, ut infra ſuo loco oſtendetur a, ab arctâ & in­timâ mentis noſtrae cum corpore unione proficiſcun­tur: nempe appetitus famis, ſitis, &c; itemque, com­motiones, ſive animi pathemata, quae non in ſolâ cogitatione conſiſtunt, ut commotio ad iram, ad hila­ ritatem, ad triſtitiam, ad amorem, &c.; ac denique ſenſus omnes, ut doloris, titillationis, lucis & colo­rum, ſonorum, odorum, ſaporum, caloris, duritiei, aliarumque tactilium qualitatum.

XLVIII. Omnia quae ſub per­ceptionem noſtram cadunt, ſpectari ut res rerumve affectio­nes, vel ut aeternas veritates; & rerum enumeratio.

30

5

10

15

20

Atque haec omnia tanquam res, vel rerum qualitates ſeu modos, conſideramus. Cùm autem agnoſcimus fieri non poſſe, ut ex nihilo aliquid fiat, tunc proposi­tio haec: Ex nihilo nihil ſit, non tanquam res aliqua exiſtens, neque etiam ut rei modus conſideratur, ſed ut veritas quaedam aeterna, quae in mente noſtrâ ſedem habet, vocaturque communis notio, ſive axioma. Cujus generis ſunt: Impossibile est idem ſimul eſſe & non eſſe: Quod factum eſt, infectum eſſe nequit: Is qui cogitat, non poteſt non exiſtere dum cogitat: & alia innumera, quae quidem omnia recenſeri facilè non poſſunt, ſed nec etiam ignorari, cùm occurrit occaſio 5 ut de iis cògitemus, & nullis preejudiciis excaecamur.

XLIX. Aeternas veritates non posse ita numerari, ſed nec eſſe opus.

25

30

5

Et quidem, quantum ad has communes notiones, non dubium eſt quin clarè ac diſtinctè percipi poſſint, alioqui enim communes notiones non eſſent dicendae: ut etiam revera quaedam ex ipſis non aequ¬è apud om­to bus percipiuntur. Non tamen, ut puto, quòd unius hominis cognoſcendi facultas latiùs pateat quàm alte­rius; ſed quia fortè communes iſtae notiones adver­ſantur praejudicatis opinionibus quorundam hominum, 15 qui eas idcirco non facile capere poſſunt: etiamſi non­nulli alii, qui praejudiciis iſtis ſunt liberi, evidentiſſimè ipſas percipiant.

L. Eas clarè percipi, ſed non omnes ab omni­bus, propter praeju­dicia.

10

15

Quantum autem ad ea, quae tanquam res vel rerum modos ſpectamus, operae pretium eſt ut ſingula ſeor­ſim conſideremus. Per ſubſtantiam nihil aliud intelli­gere poſſumus, quam rem quae ita exiſtit, ut nullâ aliâ re indigeat ad exiſtendum. Et quidem ſubſtantia quae nullâ planè re indigeat, unica tantùm poteſt inteilligi, nempe Deus. Alias verò omnes, non niſi ope concur­ſûs Dei exiſtere poſſe percipimus. Atque ideò nomen ſubſtantiae non convenit Deo & illis univoci, ut dici ſolet in Scholis, hoc eſt, nulla ejus nominis ſignificatio poteſt diſtincte intelligi, quae Deo & creaturis ſit com­munis.

LI. Quid ſit ſubstantia, & quòd iſtud nomen Deo &screaturis non con­veniat univocè.

20

25

30

LII. Quòd menti & corpori Poſſunt autem ſubſtantia corporea & mens, ſive

ſubſtantia cogitans, creata, ſub hoc communi con­ceptu intelligi, quòd ſint res, quae ſolo Dei concurſu egent ad exiſtendum. Verumtamen non potest ſubſtan­tia primùm animadverti ex hoc ſolo, quòd ſit res exi­ſtens, quia hoc ſolum per ſe nos non afficit; ſed facilè ipſam agnoſcimus ex quolibet ejus attributo, per communem illam notionem, quòd nihili nulla ſint attributa, nullaeve proprietates aut qualitates. Ex hoc enim quòd aliquod attributum adeſſe percipiamus, concludimus aliquam rem exiſtentem, ſive ſubſtan­tiam, cui illud tribui poſſit, neceſſario etiam adeſſe.

univocè conveniat, & quomodo ipſa cognoſ­catur.

10

Et quidem ex quolibet attributo ſubſtantia cognoſ­citur; ſed una tamen eſt cujuſque ſubſtantiae praecipua proprietas quae ipſius naturam eſſentiamque conſti­ tuit & ad quam aliae omnes referuntur. Nempe ex­tenſio in longum, latum & proſundum, ſubſtantiae corporeae naturam conſtituit; & cogitatio conſtituit naturam ſubſtantiae cogitantis. Nam omne aliud quod corpori tribui poteſt, extenſionem praeſupponit, eſtque tantùm modus quidam rei extenſae; ut &, omnia, quae in mente reperimus, ſunt tantùm diverſi modi cogi­tandi. Sic, exempli cauſâ, figura nonniſi in re extenſâ poteſt intelligi, nec motus niſi in ſpatio extenſo; nec imaginatio, vel ſenſus, vel voluntas, niſi in re cogi­ tante. Sed ècontra poteſt intelligi extenſio ſine figurâ vel motu, & cogitatio ſine imaginatione vel ſenſu, & ita de reliquis: ut cuilibet attendenti fit manifeſtum.

LIII. Cujuſque ſubstantiae unum eſſe praecipuum attributum, ut mentis cogitatio, coporis extenſio.

15

20

25

Atque ita facilè poſſumus duas claras & diſtinctas habere notiones, ſive ideas, unam ſubſtantiae cogi­ tantis creatae, aliam ſubſtantiae corporeae, ſi nempe attributa omnia cogitationis ab attributis extenſionis accuratè diſtinguamus. Ut etiam habere poſſumus ideam claram & diſtinctam ſubſtantiae cogitantis in­creatae & independentis, id eſt Dei: modòne illam adaequatè omnia quae in Deo ſunt exhibere ſuppona­mus, nec quidquam etiam in eâ eſſe fingamus, ſed ea tantùm advertamus, quae revera in ipſâ continentur, quaeque evidenter percipimus ad naturam entis ſummè perfecti pertinere. Nec certè quiſquam talem ideam Dei nobis ineſſe negare poteſt, niſi qui nullam planè Dei notitiam in humanis mentibus eſſe arbitretur.

LIV. Quomodo claras & di­ſtinctas notiones ha­bere poſſimus, ſub­ſtantiae cogitantis, & corporeae, item Dei.

30

5

10

Duratio, ordo, & numerus, à nobis etiam diſtinctiſ­ſimè intelligentur, ſi nullum iis ſubſtantiae conceptum affingamus, ſed putemus durationem rei cujuſque eſſe tantùm modum, ſub quo concipimus rem iſtam, qua­tenus eſſe perſeverat. Et ſimiliter, nec ordinem nec numerum eſſe quicquam diverſum à rebus ordinatis &snumeratis, ſed eſſe tantum modos, ſub quibus illas conſideramus.

LV. Quomodo duratio, or­do, numerus etiam diſtinctè intelligan­tur.

15

Et quidem hîc per modos planè idem intelligimus, quod alibi per attributa, vel qualitates. Sed cùm conſi­deramus ſubſtantiam ab illis affici, vel variari, voca­mus modos; cum ab iſtà variatione talem poſſe deno­minari, vocamus qualitates; ac denique, cùm gene­raliùs ſpectamus tantùm ea ſubſtantiae ineſſe, vocamus attributa. Ideòque in Deo non propriè modos aut qua­litates, ſed attributa tantùm eſſe dicimus, quia nulla in eo variatio eſt intelligenda. Et etiam in rebus crea­tis, ea quae nunquam in iis diverso modo ſe habent, ut exiſtentia & duratio, in re exiſtente & durante, non qualitates aut modi, ſed attributa dici debent.

LVI. Quid ſint modi, quli­tates, attributa.

20

25

30

Alia autem ſunt in rebus ipſis, quarum attributa vel modi eſſe dicuntur; alia verònoſtrâ tantùm cogita­tione. Ita, cùm tempus ¬à duratione generaliter ſumptâ diſtinguimus, dicimusque eſſe numerum motûs, est tanùm modus cogitandi; neque enim profectò intel­ ligimus in motu aliam durationem quàm in rebus non motis: ut patet ex eo quòd, ſi duo corpora, unum tardè, aliud celeriter per horam moveatur, non plus temporis in uno quàm in alio numeremus, etſi multò plus ſit motûs. Sed ut rerum omnium durationem me­ tiamur, comparamus illam cum duratione motuum illorum macimorum, & maximè aequabilium, à quibus fiunt anni & dies; hancque durationem tempus voca­mus. Quod proinde nihil, praeter modum cogitandi, durationi generaliter ſumptae ſuperaddit.

LVII. Quaedam attributa eſſe

in rebus, alia in co­gitatione. Et quid duratio & tempus.

5

10

Ita etiam, cùm numerus non in ullis rebus creatis, ſed tantùm in abstracto, ſive in genere conſideratur, eſt modus cogitandi duntaxat; ut & alia omnia quae univerſalis vocamus.

LVIII. Numerum & universa­lia omnia eſſe tantùm modos cogitandi.

15

Fiunt haec univerſalia ex eo tantùm, quòd unâ & eâdem ideâ utamur ad omnia individua, quae inter ſe ſimilia ſunt, cogitanda: ut etiam unum & idem nomen omnibus rebus per ideam iſtam repraeſentatis impo­nimus; quod nomen eſt univerſale. Ita, cùm videmus duos lapides, nec ad ipſorum naturam, ſed ad hoc tan­ tùm quòd duo ſint attendimus, formamus ideam ejus numeri quem vocamus binarium; cùmque postea duas aves, aut duas arbores videmus, nec etiam earum naturam, ſed tantùm quòd duae ſint conſideramus, repetimus eandem ideam quam priùs, quae idèo est univerſalis; ut & hunc numeerum eodem univerſali nome binarium appellamus. Eodemque modo, cùm ſpectamus figuram tribus lineis comprehenſam, quan­dam ejus ideam formarnus, quam vocamus ideam trianguli; & eâdem poſtea ut univerſali utimur ad omnes alias figuras tribus lineis comprehenſas animo noſtro exhibendas. Cúmque advertimus, ex triangulis alios eſſe habentes unum angulum rectum, alios non habentes, formamus ideam universalem trianguli re­ctanguli, quae relata ad praecedentem, ut magis gene­ralem, ſpecies vocatur. Et illa anguli reditudo eſt differentia univerſalis, quâ omnia triangula rectan­gula ab aliis diſtinguuntur. Et quòd in iis baſis poten­tia aequalis ſit potentiis laterum, eſt pro proprietas iis omnibus & ſolis conveniens. Ac denique, ſi ſuppo­namus aliquos ejuſmodi triangulos moveri; alios non moveri, hoc erit in iis accidens univerſale. Atque hoc pacto quinque univerſalia vulgo' numerantur: genus, ſpecies, differential proprium, & accidens.

LIX. Quomodo univerſalia fiant; & quae ſint

20

25

30

5

10

15

Numerus autem, in ipſis rebus, oritur ab earum diſtinctione: quae diſtinctione: triplex eſt, realis, modalis, &srationis. Realis propriè tantùm eſt inter duas vel plures ſubſtantias: & has percipimus ſe mutuo rea­liter eſſe diſtinctas, ex hoc ſolo quòd unam abſque alterâ clarè & diſtinctè intelligere poſſimus. Deum enim agnoſcentes, certi ſumus ipſum poſſe efficere quidquid diſtinctè intelligimus: adeò ut, exempli cauſâ, ex hoc ſolo quôd jam habeamus ideam ſub­ſtantiae extenſae ſive corpore, quamvis nondum certò ſciamus ullam talem revera exiſtere, certi tamen ſumus illam poſſe exiſtere; atque ſi exiſtat, unamquamque ejus partem, à nobis cogitatione definitam, realiter ab aliis ejuſdem ſubſtantiae partibus eſſe diſtinctam. Item- que, ex hoc folo quòd unuſquiſque intelligat ſe eſſe rem cogitantem, & poſſit cogitatione excludere á ſe ipſso omnem aliam ſubſtantiam, tam cogitantem quàm extenſam, certum eſt unumquemque, ſic ſpectatum, ab omnia aliâ ſubſtantiâ cogitante atque ab omni ſubſtan­tiâ corporeâ realiter diſtingui. Ac etiamſi ſuppomamus, Deum alicui tali ſubſtantim cogitanti ſubſtantiam ali­quam corpoream tam arctè conjunxiſſe, ut arctiùs jungi non poſſint, & ita ex illis duabus unum quid con­ flaviſſe, manent nihilominus realiter diſtinctae: quia, quantumvis arctèipſas univerit, potentiâ, quam antè habebat ad eas ſeparandas, ſive ad unam abſque aliâ conſervandam, ſeipſum exuere non potuit, & quae vel à Deo poſſunt ſseparari, vel ſejunctim conſervari, rea­ liter ſunt diſtincta.

LX. De distinctionibus, ac primò de reali.

20

25

30

5

10

15

Diſtinctio modalis eſt duplex: alia ſcilicet inter mo­dum propriè dictum, & ſubſtantiam cujus eſt modus; alia inter duos modos ejuſdem ſubſtantiae. Prior ex eo cognoſcitur, quòd poſſimus quidem ſubſtantiam clarè percipere abſque modo quem ab illâ differre dicimus, ſed non poſſimus, viceverſâ, modum illum intelligere ſine ipſâ. Ut figura & motus diſtinguuntur modaliter à ſubſtantiâ corporeâ, cui inſunt; ut etiam affirmatio &srecordatio à mente. Poſterior verò cognoſcitur ex eo, quòd unum quidem modum abſque alio poſſimus agnoſcere, ac viceverſâ; ſed neutrum tamen ſine eâ­dem ſubſtanti cui inſunt. Ut ſi lapis moveatur & ſit quadratus, poſſum quidem intelligere ejus figuram quadratam ſine motu; & viceverſâ, ejus motum ſine figurâ quadratâ; ſed nec illum motum, nec illam figu­ram poſſum intelligere ſine lapidis ſubſtantiâ. Diſtin- ctio autem, quâ modus unius ſubſtantiae differt ab aliâ ſubſtantiâ vel à modo alterius ſubſtantiae, ut motus unius corporis ab alio corpore vel à mente, atque ut motus duratione, realis potiús dicenda eſſe videtur quàm modalis: quia modi illi non clarè intelliguntur ſine ſubſtantiis realiter diſtinctis, quarum ſunt modi.

LXI. De diſtinctione modali.

20

25

30

5

Denique diſtinctio rationis eſt inter ſubstantiam & aliquod ejus attributum, ſine quo ipſa intelligi non poteſt, vel inter duo talia attributa ejuſdem alicujus ſubſtantiae. Atque agnoſcitur ex eo, quòd non poſſimus claram &, diſtinctam iſtius ſubſtantiae ideam formare, ſi ab eâ illud attributum excludamus; vel non poſſimus unius ex ejuſmodi attributis ideam clar percipere, ſi illud ab alio ſeparemus. Ut, quia ſubſtantia quaevis, ſi ceſſet durare, ceſſat etiam eſſe, ratione tantúm dura­tione ſuâ diſtinguitur; & omnes modi cogitandi, quos tanquam in objectis conſideramus, ratione tantúm differunt, tum ab objectis de quibus cogitantur, tum á ſe mutu in uno & eodem objecto. Memini quidem me alibi hoc genus diſtinctionis cum modali con­junxiſſe, nempe in ſine reſponſionis ad primas obje­ctiones in Meditationes de primâ Philoſophiâ a: ſed ibi non erat occaſio de ipſis accurat differendi, & ſuffi­ciebat ad meum inſtitutum, quòd utramque reali diſtinguerem.

LXII. De diſtinctione rationis.

10

15

20

25

Cogitatio & extenſio ſpectari poſſunt ut conſtituen­tes naturas ſubſtantiae intelligentes & corporeae; tunc­que non aliter concipi debent, qum ipſa ſubſtantia cogitans & ſubſtantia extenſa, hoc eſt, quàm mens &scorpus; quo pacto clariſſimè ac diſtincttiſſimè intel­liguntur. Quin & faciliús intelligimus ſubſtantiam extenſam, vel ſubſtantiam cogitantem, quam ſubſtan­ tiam ſolam, omiſſo eo quòd cogitet vel ſit extenſa. Nonnulla enim eſt difficultas, in abſtrahendâ notione ſubſtantiae notionibus cogitationis vel extenſionis, quae ſcilicet ab ipſâ ratione tantúm diverſae ſunt; & non diſtinctior fit conceptus ex eo quòd pauciora in eo eo comprehendamus, ſed tantúm ex eo qud illa quae in ipſo comprehendimus, ab omnibus aliis accuratè diſtinguamus.

LXIII. Quomodo cogitatio & extenſio diſtinctè co­gnoſci poſſint, ut con­ſtituentes naturam mentis & corporis.

5

10

Cogitatio & extenſio ſumi etiam poſſunt pro modis ſubſtantiae, quatenus ſcilicet una & eadem mens plures diverſas cogitationes habere poteſt; atque unum & idem corpus, retinendo ſuam eandem quantitatem, pluribus diverſis modis poteſt extendi: nunc ſcilicet magis ſecundúm longitudinem, minúſque ſecundúm latitudinem vel profunditatem, ac paulò poſt è, contra magis ſecundúm latitudinem, & minús ſecundum lon­gitudinem. Tuncque modaliter ſubſtantiâ diſtinguun­tur & non minús clarè ac diſtincté quám ipſa poſſunt intelligi: modo' non ut ſubſtantiae, ſive res quaedam ab aliis ſeparatae, ſed tantummodo ut modi rerum ſpe­ ctentur. Per hoc enim, quòd ipſas in ſubiſtantiis qua­rum ſunt modi conſideramus, eas ab his ſubſtantiis diſtinguimus, & quales revera ſunt agnoſcimus. At è contra, ſi eaſdem abſque ſubſtantiis, quibus inſunt, vellemus conſiderare, hoc ipſo illas ut res ſubſiſtentes spectaremus, atque ita ideas modi & ſubſtantiae con­ſunderemus.

LXIV. Quomodo etiam ut modi ſubstantiae.

15

20

25

30

Eâdem ratione, diverſos cogitationum modos, ut intellectionem, imaginationem, recordationem, voli­tionem, &c.; itemque diverſos modos extenſionis ſive ad extenſionem pertinentes, ut figuras omnes, & ſitus partium, & ipſarum motus, optimè percipiemus, ſi tantúm ut modos rerum quibus inſunt ſpectemus; & quantúm ad motum, ſi de nullo niſi locali cogitemus, ac de vi qu excitatur (quam tamen ſuo loco expli­care conabor a) non inquiramus.

LXV. Quomodo ipſarum mo­di ſint etiam cogno­ſcendi.

5

Superſunt ſenſus, affectus, & appetitus, qui quidem etiam clarè percipi poſſunt, ſi accurat caveamus, ne quid ampliús de iis judicemus, quàm id praeciſè, quod in perceptione noſtrâ continetur, & cujus intimè con­ſcii ſumus. Sed per difficile eſt id obſervare, ſaltem circa ſenſus: quia nemo noſtrûm eſt, qui non ab ineunte aetate judic^rit, ea omnia quae ſentiebat, eſſe res quaſdam extra mentem fuam exiſtentes, & ſen­ſibus ſuis, hoc eſt, perceptionibus quas de illis ha­bebat, planè ſimiles. Adeò ut videntes, exempli gra­tiâ, colorem, putaverimus nos videre rem quandam extra nos poſitam, & planè ſimilem ideae illi coloris, quam in nobis tunc experiebamur; idque ob con­ſuetudinem ita judicandi, tam clar & diſtinctè vi­dere nobis videbamur ut pro certo-& indubitato haberemus.

LXVI. Quomodo ſenſus, affe­ctus & appetitus, clarè cognoſcantur, quamvis ſaepe de iis malè judicemus.

10

15

20

25

Idemque planè eſt de aliis omnibus quae ſentiuntur, etiam de titillatione ac dolore. Quamvis enim haec extra nos eſſe non putentur, non tamen ut in ſolâ mente ſive in perceptione noſtrâ ſolent ſpectari, ſed ut in manu, aut in pede, aut quâvis aliâ parte noſtri corporis. Nec ſané magis certum eſt, cúm, exempli cauſâ, dolorem ſentimus tanquam in pede, illum eſſe quid extra noſtram mentem, in pede exiſtens, quàm cúm videmus lumen tanquam in Sole, illud lumen extra nos in Sole exiſtere; ſed utraque iſta praeju­dicia ſunt primae noſtrae aetatis, ut infrà clarè appa­rebit.

LXVII. In ipſo de dolore judi­cio ſaepe nos falli.

30

5

Ut autem hoc quod clarum eſt ab eo quod obſcu­rum diſtinguamus, diligentiſſimé eſt advertendum, dolorem quidem & colorem, & reliqua ejuſmodi, clarè ac diſtinctè percipi, cúm tantummodo ut ſenſus, ſive cogitationes, ſpectantur. Cúm autem res quaedam eſſe judicantur, extra mentem noſtram exiſtentes, nullo planè modo poſſe intelligi quaenam res ſint, ſed idem planè eſſe, cúm quis dicit ſe videre in aliquo corpore colorem, vel ſentire in aliquo membro dolorem, ac ſi diceret ſe id ibi videre vel ſentire, quod quidnam ſit planè ignorat, hoc eſt, ſe neſcire quid videat aut ſen­tiat. Etſi enim, minús attendendo, ſibi facilè perſuadeat ſe nonnullam ejus habere notitiam, ex eo quôd ſup­ponat eſſe quid ſimile ſenſui illi coloris aut doloris, quem apud ſe experitur: ſi tamen examinet quidnam ſit, quod iſte ſenſus coloris vel doloris, tanquam in corpore colorato vel in parte dolente exiſtens, reprae­ ſentet, omnino advertet ſe id ignorare.

LXVIII. Quomodo in iſtis id, quod clarè cognoſci­mus, ab eo in quo falli poſſumus, ſit di­ſtinguendum.

10

15

20

25

Praeſertim ſi conſideret, ſe longè alio modo cogno­ſcere, quidnam ſit in viſo corpore magnitudo, vel fi­gura, vel motus (ſaltem localis: Philoſophi enim, alios quoſdam motus locali diverſos effingendo, naturam ejus ſibi minús intelligibilem reddiderunt), vel ſitus, vel duratio, vel numerus, & ſimilia, quae in corporibus clarè percipi jam dictum eſta: quám quid in eodem corpore ſit color, vel dolor, vel odor, vel ſapor, vel quid aliud ex iis, quae ad ſenſus dixi eſſe referenda.lb>.Quamvis enim videntes aliquod corpus, non magis certi ſimus illud exiſtere, quatenus apparet figurarum, quàm quatenus apparet coloratum: long tamen evi­dentiús agnoſcimus, quid ſit in eo eſſe figuratum, quàm quid ſit eſſe coloratum.

LXIX. Longè aliter cognoſci magnitudinem figu­ram, &c., quàm co­lores, dolores, &c.

30

5

Patet itaque in re idem eſſ, cúm dicimus nos per­cipere colores in objectis, ac ſi diceremus nos perci­pere aliquid in objectis, quod quidem quid ſit igno­ramus, ſed à quo efficitur in nobis ipſis ſenſus quidam valde manifeſtus & perſpicuus, qui vocatur ſenſus co­lorum. In modo autem judicandi permagna eſt diver­ſitas: nam quamdiu tantùm judicamus aliquid eſſe in objectis (hoc eſt, in rebus, qualeſcunque demum illae ſint, àquibus ſenſus nobis advenit), quod quidnam ſit ignoramus, tantùm abeſt ut fallamur, quin potiús in eo errorem praecavemus, quo 'd advertentes nos ali­quid ignorare, minús proclives ſimus ad temerè, de ipſo judicandum. Cúm verò putamus nos percipere colores in objectis, etſi revera neſciamus quidnam ſit, quod tunc nomine coloris appellamus, nec ullam ſimi­litudinem intelligere poſſimus, inter colorem quem ſupponimus eſſe in objectis, & illum quem experimur eſſe in ſenſu: quia tamen hoc ipſum non advertimus, &smulta alia ſunt, ut magnitudo, figura, numerus, &c. quae clarè percipimus non aliter à nobis ſentiri vel, intelligi, quàm ut ſunt aut ſaltem eſſe poſſunt in ob­jectis: facilè in eum errorem delabimur, ut judicemus id, quod in objectis vocamus colorem, eſſe quid om­nino ſimile colori quem ſentimus, atque ita ut id, quod nullo modo percipimus, nobis clarè percipi arbitremur.

LXX. Nos pose duobus modis de ſenſibilibus judi­cium ferre, quorum uno errorem praeca­vemus, alio in erro­rem incidimus.

10

15

20

25

30

Hîcque primam & praecipuam errorum omnium cauſam licet agnoſcere. Nempe in primâ aetate, mens noſtra tam arctè corpori erat alligata, ut non aliis cogitationibus vacaret, quàm iis ſolis, per quas ea ſentiebat quae corpus afficiebant: necdum ipſas ad quidquam extra ſe poſitum referebat, ſed tantúm ubi quid corpori incommodum occurrebat, ſentiebat do­lorem; ubi quid commodum, ſentiebat voluptatem; &subi ſine magno commodo vel incommodo corpus afficiebatur, pro diverſitate partium in quibus & modorum quibus afficiebatur, habebat diverſos quoſ­dam ſenſus, illos ſcilicet quos vocamus ſenſus ſapo­rum, odorum, ſonorum, caloris, frigoris, luminis, colorum, & ſimilium, quae nihil extra cogitationem poſitum repraeſentant. Simulque etiam percipiebat Magnitudines, figuras, motus, & talia; quae illi non ut ſenſus, ſed ut res quaedam, vel rerum modi, extra cogitationem exiſtentes, aut ſaltem exiſtendi capaces, exhibebantur, etſi hanc inter iſta differentiam non­dum notaret. Ac deinde, cùm corporis machinamen­ tum, quod ſic à naturâ fabricatum eſt ut propriâ ſuâ vi variis modis moveri poſſit, hinc inde temerè ſe con­torquens, caſu commodum quid aſſequebatur aut fugiebat incommodum, mens illi adhaerens incipiebat advertere id, quod ita aſſequebatur aut fugiebat, extra ſe eſſe; nec tantúm illi tribuebat magnitudines, figuras, motus, & talia, cium ut res aut rerum modos percipiebat, ſed etiam ſapores, odores, & reliqua, quorum in ſe ſenſum ab ipſo effici advertebat. Atque omnia tantúm referens ad utilitatem corporis, cui erat immerſa, eò plus aut minùs rei eſſe putabat in uno­quoque objecto à quo afficiebatur, prout plus aut mi­nus ab ipſo afficiebatur. Unde factum eſt, ut multò plus ſubſtantiae, ſeu corporeitatis, eſſe putaret in ſaxis aut metallis, quàm in aquâ, vel aere, quia plus duri­tiei & ponderoſitatis in iis ſentiebat. Quin & a¬ërem, quandiu nullum in eo ventum aut frigus aut calorem experiebatur, pro nihilo prorſus ducebat. Et quia non plus luminis à ſtellis quàm ab exiguis flammis lucernarum ipſi affulgebat, idcirco nullas ſtellas flam­mis iſtis majores ſibi repraeſentabat. Et quia nec ter­ram in gyrum verti, nec ejus ſuperficiem in globum curvatam eſſe notabat, ide proclivior erat ad putan­dum, & eam immobilem, & ejus ſuperficiem planam eſſe. Milleque aliis ejuſmodi praejudiciis, prima in­fantiâ, mens noſtra imbuta eſt; quae deinde in pueritiâ non recordabatur fuiſſe à ſe ſine ſufficienti examine recepta, ſed tanquam ſenſu cognita, vel natur ſibi indita, pro veriſſimis evidentiſſimiſque admiſit.

LXXI. Praecipuam errorum cauſam à praejudiciis infantiae procedere

5

10

15

20

25

30

5

10

15

20

Et quamvis jam maturis annis, cùm mens non am­pliús tota corpori ſervit, nec omnia ad illud refert, ſed etiam de rerum, in ſe ipſis ſpectatarum, veritate inquirit, permulta ex iis, quae ſic antea judicavit, falſa eſſe deprehendat: non tamen ideò facilèe ipſa ex me­moriâ ſuâ expungit, & quamdiu in eâ heerent, vario­rum errorum cauſae eſſe poſſunt. Ita, exempli cauſâ, quoniam a primâ aetate ſtellas imaginati ſumus perexi­ guas, etſi iam rationes Aſtronomicae perſpicuè nobis oſtendant ipſas eſſe quàm maximas, tantúm tamen praejudicata opinio adhuc valet, ut nobis per difficile ſit, ipſas aliter quàm priús imaginari.

LXXII. Alteram errorum cauſam eſſe, quòd prae­judiciorum obliviſci nequeamus.

25

30

Praeterea mens noſtra non ſine aliqu difficultate ac defatigatione poteſt ad ullas res attendere; omnium­que difficillimè ad illa attendit, quae nec ſensibus, nec quidem imaginationi praeſentia ſunt: ſive quia talem, ex eo quòd corpori conjuncta ſit, habet naturam; ſive quia in primis annis, cum tantúm circa ſenſus & ima­ ginationes occuparetur, majorem de ipſis quàm de caeteris rebus cogitandi uſum & facilitatem acquiſivit. Hinc autem ſit, ut iam multi nullam ſubſtantiam intel­ligant, niſi imaginabilem, & corpoream, & etiam ſen­ ſibilem. Neque enim nôrunt ea ſola eſſe imaginabilia, quae in extenſione, motu & figurâ conſiſtunt, etſi alia multa intelligibilia ſint; nec putant quidquam poſſe ſubſiſtere, quod non ſit corpus; nec denique ullum corpus non ſenſibile. Et quia revera nullam rem, qua­ lis ipſa eſt, ſenſu ſolo percipimus, ut infrà clarèoſten­detur, hinc accidit, ut plerique in tot^ vit nihil niſi confuſe percipiant.

LXXIII. Tertiam Causam eſſe, quòd defatigemur, ad ea, quae ſenſibus prae­ſentia non ſunt, atten­dendo; & ideò aſſue­ti ſimus de illis, non ex praesenti percep­tione, ſed ex praecon­ceptâ opinione judi­care.

5

10

15

20

Et denique, propter loquelae uſum, conceptus omnes noſtros verbis, quibus eos exprimimus, alligamus, nec eos niſi ſimul cum iſtis verbis memoriae manda­mus. Cùmque faciliús poſtea verborum quàm rerum recordemur, vix unquam ullius rei conceptum habe­mus tam diſtinctum, ut illum ab omni verborum con­ceptu ſeparemus, cogitationeſque hominum ferè om­ nium circa verba magis quam circa res verſantur: adeò ut perſaepe vocibus non intellectis praebeant aſſenſum, quia putant ſe illas olim intellexiſſe, vel ab aliis qui eas recte intelligebant accepiſſe. Quae omnia, quamvis accurat hic tradi non poſſint, quia natura humani corporis nondum fuit expoſita, necdum pro­batum eſt ullum corpus exiſtere, videntur tamen ſatis poſſe intelligi, ut juvent ad claros & diſtinctos con­ceptus ab obſcuris & ſis dignoſcendos.

LXXIV. Quartam cauſam eſſe, quòd cenceptus no­ſtros verbis, quae re­bus accuratè non reſ­pondent, alligemus.

25

30

5

Itaque ad ſeriò philoſophandum, veritatemque om­nium rerum cognoſcibilium indagandam: primò, om­ nia praejudicia ſunt deponenda, ſive accurat eſt ca­vendum, ne ullis ex opinionibus olim à nobis receptis fidem habeamus, niſi prius, iis ad novum examen re­vocatis veras eſſe comperiamus. Deinde, ordine eſt attendendum ad notiones, quas ipſimet in nobis ha­bemus, eaeque omnes & ſolae, quas ſic attendendo clarè ac diſtinct¬é cognoſcemus, judicandae ſunt verae. Quod agentes, inprimis advertemus nos exiſtere, quatenus ſumus naturae cogitantis; & ſimul etiam, & eſſe Deum, &snos ab illo pendere, & ex ejus attributorum conſi­deratione caeterarum rerum veritatem poſſe indagari, quoniam ille eſt ipſarum cauſa & denique, praeter notiones Dei & mentis noſtrae, eſſe etiam in no­notitiam multarum propoſitionum aeternae veritatis, ut quòd ex nihilo nihil fiat, &c.; itemque, naturae cujuſ­dam corporeae, ſive extenſae, diviſibilis, mobilis, &c.; itemque, ſenſuum quorundam qui nos afficiunt, ut do­loris, colorum ſaporum, &c., quamvis nondum ſcia­mus quae ſit cauſa, cur ita nos afficiant. Et haec confe­rentes cum iis quae confuſiùs antea cogitabamus, uſum claros & diſtinctos omnium rerum cognoſcibilium conceptus formandi acquiremus, Atque in his paucis praecipua cognitionis humanae principia contineri mihi videntur.

LXXV. Summa eorum quae ob­servanda ſunt, ad re­ctè philosophandum.

10

15

20

25

30

Praeter caetera autem, memoriae noſtrae pro ſummâ regulâ eſt infigendum, ea quae nobis Deo revelata ſunt ut omnium certiſſima eſſe credenda. Et quamvis fortè lumen rationis, quàm maximè clarum & evidens, aliud quid nobis ſuggerere videretur, ſoli tamen au­thoritati divinae potiùs quàm proprio noſtro judicio fidem eſſe adhibendam. Sed in iis, de quibus fides divina nihil nos docet, minimè decere hominem phi­loſophum aliquid pro vero aſſumere, quod verum eſſe nunquam perſpexit; & magis fidere ſenſibus, hoc eſt, inconſideratis inſantiae ſuae judiciis, quàm maturae rationi.

LXXXVI. Autoritatem divinam perceptioni noſtrae eſſe praeferendam: ſed eâ ſecluſâ non de­cere philosophum aliis quàm perceptis aſſentiri.

5

10

PRINCIPIORUM

PHILOSOPHIAE

PARS CECUNDA:

De Prîncipiis rerum materialium.

Etſi nemo non ſibi ſatis perſuadeat res materiales existere, quia tamen hoc à nobis paulò ant in dubium revocatum eſt a, & inter primae noſtrae aetatis praejudicia numeratum, nunc opus eſt ut rationes inveſtigemus, per quas id certò cognoſcatur. Nempe quicquid ſenti­mus, procul dubio nobis advenit re aliquâ, quae à mente noſtrâ diverſa est. Neque enim eſt in noſtrâ po­teſtate efficere, ut unum potiús quàm aliud ſentiamus; ſed hoc à re illâ quae ſenſus noſtros afficit, planè pen­det. Quaeri quidem poteſt an res illa ſit Deus, an quid à Deo diverſum. Sed quia ſentimus, ſive potiús à ſenſu impulſi clarè ac diſtinctè percipimus, materiam quan­dam extenſam in longum, latum & profundum, cujus variae partes variis figuris praeditae ſunt, ac variis mo­tibus cientur, ac etiam efficiunt ut varios ſenſus ha­beamus colorum, odorum, doloris, &c.: ſi Deus imme­diatè per ſe ipſum iſtius materiae extenſae ideam menti noſtrae exhiberet, vel tantúm ſi efficeret ut exhibere­ tur à re aliquâ, in quâ nihil eſſet extenſionis, nec fi­gurae, nec motûs: nulla ratio poteſt excogitari, cur non deceptor eſſet putandus. Ipſam enim clarè intelli­gimus tanquam rem à Deo & nobis, ſive mente noſtrâ, plan diverſam; ac etiam clarè videre nobis videmur a, ejus ideam à rebus extra nos poſitis, quibus omnino ſimilis eſt, advenire; Dei autem naturae planè repugnare ut ſit deceptor, jam antè eſt animadverſum b.Atque ide hîc omnino concludendum eſt, rem quan­ dam extenſam in longum, latum & proſundum, om­neſque illas proprietates quas rei extenſae convenire clarè percipimus habentem, exiſtere. Eſtque haec res extenſa, quam corpus ſive materiam appellamus.

I. Quibus rationibus re­rum materialium exiſtentia certòco­gnoſcatur.

5

10

15

20

5

10

Eâdem ratione, menti noſtrae corpus quoddam ma­ gis arctè, quàm reliqua alia corpora, conjunctum eſſe, concludi poteſt, ex eo quòd perſpicuè advertamus dolores alioſque ſenſus nobis ex improviſo advenire; quos mens eſt conſcia non à ſe ſolâ proficiſci, nec ad ſe poſſe pertinere ex eo ſolo quòd ſit res cogitans, ſed tantúm ex eo quòd alteri cuidam rei extenſae ac mobili adjuncta ſit, quae res humanum corpus appel­latur. Sed accuratior ejus rei explicatio non eſt hujus loci c.

II. Quibus etiam cogno­scatur corpus huma num menti eſſe arctè conjunctum.

15

20

Satis erit, ſi advertamus ſenſuum perceptiones non referri, niſi ad iſtam corporis humani cum mente con­junctionem, & nobis quidem ordinari exhibere, quid ad illam externa corpora prodeſſe poſſint aut nocere; non autem, niſi interdum & ex accidenti, nos docere, qualia in ſeipſis exiſtant. Ita enim ſenſuum praejudica facilè deponemus, & ſolo intellectu, ad ideas ſibi à naturâ inditas diligenter attendente, hîc utemur.

III. Senſuum perceptiones, non quid revera ſit in rebus, ſed quid hu­mano compoſito pro­ſit vel obſit, docere.

25

Quod agentes, percipiemus naturam materiae, ſive corporis in univerſum ſpectati, non conſiſtere in eo quòd ſit res dura, vel ponderoſa, vel colorata, vel alio aliquo modo ſenſus afficiens: ſed tantúm in eo quòd ſit res extenſa in longum, latum & proſunduma. Nam, quantum ad duritiem, nihil aliud de illâ ſenſus nobis indicat, quàm partes durorum corporum reſiſtere mo­tui manuum noſtrarum, cùm in illas incurrunt. Si enim, quotieſcunque manus noſtrae verſus aliquam par­tem moventur, corpora omnia ibi exiſtentia recederent eâdem celeritate quâ illae accedunt, nullam unquam duritiem ſentiremus. Nec ullo modo poteſt intelligi, corpora quae ſic recederent, idcirco naturam corporis eſſe amiſſura; nec proinde ipſa in duritie conſiſtit. Eâdemque ratione oſtendi poteſt, & pondus, & colo­rem, & alias omnes ejuſmodi qualitates, quae in ma­teriâ corporeâ ſentiuntur, ex eâ tolli poſſe, ipſâ integrâ remanente: unde ſequitur, at nullâ ex illis ejus natu­ram dependere.

IV. Naturam corporis non in pondere, duritie, colore, aut ſimilibus; ſed in ſolâ extenſione conſiſtere.

5

10

15

20

Duae verò adhuc cauſae ſuperſunt, ob quas poteſt dubitari, an vera natura corporis in ſolâ extenſione conſiſtat. Una eſt, quòd multi exiſtiment, pleraque corpora ſic poſſe rarefieri ac condenſari, ut rarefacta plus habeant extenſionis quàm condenſata; ſintque etiam nonnulli adeò ſubtiles, ut ſubſtantiam corporis ab ejuſdem quantitate, atque ipſam quantitatem ab ex­tenſione diſtinguant. Altera eſt, quòd ubi nihil aliud eſſe intelligimus, quàm extensionem inlongum, latum &sproſundum, non ſoleamus decere ibi eſſe corpus, ſed tantummodo ſpatium, & quidem ſpatium inane, quod ferè omnes ſibi perſuadent eſſe purum nihil.

V. Praejudicia de rareſa­ctione & de vacuo, hanc corporis natu­ram obſcuriorem fa­cere.

25

30

Sed quantum ad rarefadionem & condenſationem, quicunque ad cogitationes ſuas attendet, ac nihil volet admittere niſi quod clarè percipiat, nonputabit in ipſis aliud quidquam contingere, quàm figurae mutationem: ita ſcilicet, ut rara corpora illa ſint, inter quorum par­ tes multa intervalla exiſtunt, corporibus aliis repleta, &sper hoc tantúm denſiora reddantur, quòd ipſorum partes, ad invicem accedentes, intervalla iſta' immi­nuant vel planè tollant: quod ultimum ſi aliquando contingat, tunc corpus tam denſum evadit, ut repu­ gnet ipſum denſius reddi poſſe. Atqui non ideò minús tunc extenſum eſt, quàm cúm partes habens à ſe mu­tuò diſſitas majus ſpatium ampleditur: quia quicquid extenſionis in poris ſive intervallis à partibus ejus relictis continetur, nullo modo ipſi tribui debet, ſed aliis quibuſvis corporibus, a quibus intervalla iſta replentur. Ut cúm videmus ſpongiam, aquâ vel alio liquore turgentem, non putamus ipſam ſecundúm ſin­gulas ſuas partes magis extenſam, quàm cúm com­preſſa eſt & ſicca; ſed tantummodo poros habere magis patentes, ac ideò per majus ſpatium eſſe dif­fuſam.

VI. Quomodo fiat rare­factio.

5

10

15

20

25

Et ſanè non video, quid moverit nonnullos, ut mal­lent dicere rarefactionem fieri per augmentationem quantitatis, quàm ipſam hoc ſpongiae exemplo expli­ care. Nam etſi, cùm aer aut aqua rarefiunt, non vi­deamus ullos ipſorum poros qui ampliores reddantur, nec ulluni novum corpus, quod ad illos replendos accedat: non eſt tamen rationi tam conſentaneum, aliquid non intelligibile effingere, ad eorum rarefa­ctionem verbotenus explicandam, quàm ex hoc quòd rarefiant, concludere in ipſis eſſe poros, ſive intervalla quae ampliora redduntur, & novum aliquod corpus ac­cedere quod ipſa implet, etſi hoc novum corpus nullo ſenſu percipiamus. Nulla enim ratio nos cogit ad cre­dendum, corpora omnia quae exiſtunt debere ſenſus noſtros afficere. Ac rarefactionem perfacilè hoc modo, non autem ullo alio, fieri poſſe percipimus. Ac deni­que planè repugnat aliquid novâ quantitate vel novâ extenſione augeri, quin ſimul etiam nova ſubſtantia extenſa, hoc eſt, novum corpus ei accedat. Neque enim ullum additamentum extenſionis vel quantita­tis, ſine additamento ſubſtantiae quae ſit quanta & extenſa, poteſt intelligi, ut ex ſequentibus clariús patebit.

VII. Eam non poſſe ullo alio modo intelligibili explicari.

30

5

10

25

Quippe quantitas à ſubſtanti extenſâ in re non differt, ſed tantúm ex parte noiſtri conceptús, ut & nu­merus à re numerat. Ita ſcilicet ut totam naturam ſubſtantiae corporeae, quae eſt in ſpatio decem pedum, poſſimus conſiderare, quamvis ad iſtam menſuram de­cem pedum non attendamus: quia plane eadem intel­ligitur in quâlibet iſtius ſpatii parte ac in toto. Et vice verſâ, poteſt intelligi numerus denarius, ut etiam quantitas continua decem pedum, etſi ad iſtam deter­minatam ſubſtantiam non attendamus: quia planè idem eſt conceptus numeri denarii, ſive ad hanc men­ſuram decem pedum, ſive ad quidlibet aliud reſeratur; &squantitas continua decem pedum, etſi non poſſit intelligi ſine aliqu ſubſtantiâ extenſâ, cujus ſit quan­titas, poteſt tamen ſine hac determinat. In re autem fieri non poteſt, ut vel minimum quid ex iſtâ quantitate aut extenſione tollatur, quin tantundem etiam de ſub­ ſtantiâ detrahatur; nec vice verſâ, ut tantillum de ſub­ſtantiâ detrahatur, quin tantundem de quantitate ac extenſione tollatur.

VIII. Quantitatem & nume­rum diſſerre tantùm ratione ¬à re quantâ &snumeratâ.

20

25

30

5

Et quamvis fortè nonnulli aliud dicant, non puto tamen ipſos aliud eâ de re percipere; ſed cùm ſubſtan­ tiam ab extenſione aut quantitate diſtinguunt, vel nihil per nomen ſubſtantiae intelligunt, vel confuſam tan­tùm ſubſtantiae incorporeae ideam habent, quam falſò tribuunt corporeae, hujuſque ſubſtantiae corporeae ve­ram ideam extenſioni relinquunt, quam tamen acci­ dens vocant, atque ita planè aliud efferunt verbis, quàm mente comprehendunt.

IX. Substantiam corpo­ream, cùm à quanti­tate ſuâ diſtinguitur, confuſè concipi tan­quam incorperam.

10

15

Non etiam in re differunt ſpatium, ſive locus inter­nus & ſubſtantia corporea in eo contenta, ſed tantúm in modo, quo nobis concipi ſolent. Revera enim ex­ tenſio in longum, latum & proſundum, quae ſpatium conſtituit, eadem planè eſt cum illâ quae conſtituit corpus. Sed in hoc differentia eſt, quòd ipſam in cor­pore ut ſingularem conſideremus, & putemus ſemper mutari quoties mutatur corpus: in ſpatio verò unita­ tem tantúm genericam ipſi tribuamus, ade ut, mutato corpore quod ſpatium implet, non tamen extenſio ſpatii mutari cenſeatur, ſed remanere una & eadem, quamdiu manet ejuſdem magnitudinis ac figurae, fer­vatque eundem ſitum inter externa quaedam corpora, per quae illud ſpatium determinamus.

X. Quid ſit ſpatium, ſive locus internus.

20

25

30

Et auidem facilè agnoſcemus, eandem eſſe extenſio­nem, quae naturam corporis & naturam ſpatii conſti­tuit, nec magis haec duo ſe mutu differre, quàm natura generis aut ſpeciei differt à naturâ individui: ſi attendentes ad ideam quam habemus alicujus corporis, exempli cauſâ, lapidis, rejiciamus ab illâ id omne quod ad corporis naturam non requiri cognoſcimus: nempe rejiciamus prima duritiem, quia ſi lapis lique­fiat aut in pulviſculos quàm minutiſſimos dividatur, illam amittet, neque tamen ide deſinet eite corpus; rejiciamus etiam colorem, quia vidimus ſaepe lapides adeò pellucidos, ut nullus in iis eſſet color; rejicia­mus gravitatem, quia quamvis ignis ſit leviſſimus, non ideò minús putatur eſſe corpus; ac denique rejiciamus frigus & calorem, aliaſque omnes qualitates, quia vel non conſiderantur in lapide, vel iis mutatis, non ideò lapis corporis naturam amiſiſſe exiſtimatur. Ita enim advertemus, nihil planè in ejus ideâ remanere, prae­terquàm quòd ſit quid extenſum in longum, latum & profundum: quod idem continetur in ideâ ſpatii, non modò corporibus pleni, ſed ejus etiam quod vacuum appellatur.

IX. Quomodo in re non dif­ferat à ſubſtantiâ corporâ.

5

10

15

20

Eſt autem differentia in modo concipiendi; nam, ſublato lapide ex ſpatio vel loco in quo eſt, putamus etiam eius extenſionem eſſe ſublatam, utpote quam ut ſingularem & ab ipſo inſeparabilem ſpectamus. Sed interim extenſionem loci, in quo erat lapis, remanere arbitramur, eandemque eſſe, quamvis jam ille locus lapidis ligno, vel aquâ, vel aere, vel alio quovis cor­pore occupetur,vel etiam vacuus eſſe credatur: quia ibi conſideratur extenſio in genere, cenſeturque eadem eſſe lapidis, ligni, aquae, aeris, aliorumque corporum, vel etiam ipſius vacui, ſi quod detur, modò tantúm ſit ejuſdem magnitudinis ac figurae, ſervetque eundem ſitum inter corpora externa, quae ſpatium illud deter­ minant.

XII. Quomodo a eâdem differat in modo, quo concipitur.

25

30

5

Quippe nomina loci aut ſpatii non ſignificant quic­quam diverſum à corpore quod dicitur eſſe in loco, ſed tantúm ejus magnitudinem, figuram, & ſitum inter alia corpora deſignant. Et quidem, ut ille ſitus deter­ minetur, reſpicere debemus ad alia aliqua corpora, quae ut immobilia ſpectemus; ac prout ad diverſa reſpi­cimus, dicere poſſumus eandem rem, eodem tempore, locum mutare ac non mutare. Ut, cùm navis in mari provehitur, qui redet in puppi manet ſemper uno in loco, ſi ratio habeatur partium navis inter quas eun­dem ſitum ſervat; & ille idem aſſidu locum mutat, ſi ratio littorum habeatur, quoniam aſſiduè ab unis re­cedit & ad alia accedit. Ac proeterea, ſi putemus ter­ram moveri, tantumque praeciſe procedere ab Occi­ dente verſus Orientem, quantum navis interim ex Oriente in Occidentem promovetur, dicemus rurſus illum qui redet in puppi, locum ſuum non mutare: quia nempe loci determinationem ab immotis qui­buſdam coeli punctis deſumemus. Sed ſi tandem co­ gitemus, nulla ejuſmodi puncta verè immota in uni­verſo reperiri, ut probabile eſſe infrà oſtendetur a, inde concludemus nullum eſſe permanentem ullius rei lo­cum, niſi quatenus à cogitatione noſtrâ determinatur.

XIII. Quid ſit locus externus.

10

15

20

25

Differunt autem nomina loci & ſpatii, quia locus magis expreſſè deſignat ſitum quàm magnitudinem aut figuram, & è contra, magis ad has attendimus, cùm loquimur de ſpatio. Dicimus enim frequenter unam rem in locum alterius ſuccedere, quamvis non ſit accurat ejuſdem magnitudinis, nec figurae; ſed tunc negamus illam idem ſpatium occupare; ac ſem­per, cùm ille ſitus mutatur, dicimus locum mutari, quamvis eadem magnitudo ac figura permaneat. Cùm­que dicimus rem eſſe in hoc loco, nihil aliud intelli­gimus, quàm illam obtinere hunc ſitum inter alias res; &scùm addimus ipſam implere hoc ſpatium vel hunc locum, intelligimus praeterea ipſam eſſe hujus deter­minatae magnitudinis ac figurae.

XIV. In quo differant locus &sspatium.

30

5

10

Atque ita ſpatium quidem ſemper ſumimus pro ex­tenſione in longum, latum & profundum. Locum au­tem aliquando conſideramus ut rei, quae in loco eſt, internum, & aliquando ut ipſi externum. Et quidem internus idem planè eſt quod ſpatium; externus autem ſumi poteſt pro ſuperficie quae proximè ambit locatum. Notandumque eſt, per ſuperficiem non hîc intelligi ullam corporis ambientis partem, ſed ſolum termi­num, qui medius eſt inter ipſum corpus ambiens & id­quod ambitur, quique nihil aliud eſt qum modus: vel certè intelligi ſuperficiem in communi, quae non ſit pars unius corporis magis qum alterius, ſed eadem ſemper eſſe cenſeatur, cùm retinet eandem magnitu­dinem & figuram. Etſi enim omne corpus ambiens cum ſuâ ſuperficie mutetur, non ideò res quam ambit lo­cum mutare exiſtimatur, ſi eundem interim ſitum ſer­vet inter illa externa, quae tanquam immobilia ſpectan­tur. Ut ſi navim in unam partem à fluminis lapſu, & in contrariam à vento tam aequaliter impelli ſuppona- mus, ut ſitum ſuum inter ripas non mutet, facilè ali­quis credet ipſam manere in eodem loco, quamvis omnis ſuperficies ambiens mutetur.

XV. Quomodo locus exter­nus pro ſuperficie corporis ambientis rectè ſumatur.

15

20

25

30

Vacuum autem philoſophico more ſumptum, hoc eſt, in quo nulla planè ſit ſubſtantia, dari non poſſe manifeſtum eſt, ex eo quòd eytenſio ſpatii, vel loci interni, non differat ab extenſione corporis. Nam cùm ex hoc ſolo quòd corpus ſit extenſum in longum, latum & profundum, rectè concludamus illud eſſe ſubſtantiam, quia omnino repugnat ut nihili ſit aliqua extenſio, idem etiam de ſpatio, quod va­cuum ſupponitur, eſt concludendum: quòd nempe, cúm in eo ſit extenſio, neceſſari etiam in ipſo ſit ſubſtantia.

XVI. Repugnare ut detur vacuum, ſive in quo nulla planè ſit res.

5

10

Et quidem ex vulgi uſu, per nomen vacui non ſole­mus ſignificare locum vel ſpatium in quo nulla planè ſit res, ſed tantummodo locum in quo nulla ſit ex iis rebus, quas in eo eſſe debere cogitamus. Sic, quia urna facta eſt ad aquas continendas, vacua dicitur, cùm ae***re tantùm eſt plena. Sic nihil eſt in piſcinâ, licèt aquis abundet, ſi in eâ deſint piſces. Sic inane eſt navi­gium, quod comparatum erat ad vehendas merces, ſi ſolis arenis, quibus frangat impetus venti, ſit onuſtum. Sic denique inane eſt ſpatium, in quo nihil eſt ſenſi­ bile, quamvis materiâ creatâ & per ſe ſubſiſtente ple­num ſit: quia non ſolemus conſiderare, niſi eas res quae à ſenſibus attinguntur. Atqui ſi poſtea, non attenden­tes quid per nomina vacui & nihili ſit intelligendum, in ſpatio quod vacuum eſſe diximus, non modò nihil ſenſibile, ſed omnino nullam rem contineri exiſtime­mus in eundem errorem incidemus, ac ſi ex eo quòd uſitatum ſit dicere urnam, in quâ nihil eſt niſi aer, vacuam eſſe, ide judicarernus aerem in eâ contentum non eſſe rem ſubſiſtentem.

VII. Vacuum ex vulgi uſu non exclurere omne corpus.

15

20

25

30

Lapſique rumus ferrèomnes à primâ aetate in hunc errorem, propterea quòd non advertentes ullam eſſe inter vas & corpus in eo contentum neceſſariam con­junctionem non putavimus quicquam obilare, quo­minus ſaltem Deus efficiat, ut corpus, quod vas ali­quod replet inde auferatur, & nullum aliud in ejus locum ſuccedat. Jam autem, ut errorem illum emen demus, conſiderare oportet nullam quidem eſſe con­nexionem inter vas & hoc vel illud corpus particulare quod in eo continetur, ſed eſſe maximam, ac omnino neceſſariam, inter vaſis figuram concavam & extenſio­nem in genere ſumptam, quae in eâ cavitate debet contineri. Adeò ut non magis repugnet nos concipere montem ſine valle, quàm intelligere iſtam cavitatem abſque extenſione in eâ content, vel hanc extenſio­nem abſque ſubſtantiâ quae ſit extenſa: quia, ut ſaepe dictum eſt, nihili nulla poteſt eſſe extenſio. Ac proinde, ſi quaeratur quid fiet, ſi Deus auferat omne corpus quod in aliquo vaſe continetur, & nullum aliud in ablati locum venire permittat: reſpondendum eſt, vaſis latera ſibi invicem hoc ipſo fore contigua. Cúm enim inter duo corpora nihil interjacet, neceſſe eſt ut ſe mutuò tangant; ac manifeſtè repugnat ut diſtent, ſive ut inter ipſa ſit diſtantia, & tamen ut iſta diſtantia ſit nihil: quia omnis diſtantia eſt modus extenſionis, & ideò ſine ſubſtantiâ extenſa eſſe non poteſt a.

XVIII. Quomodo emendandum ſit praejudicium de vacuo abſolutè ſump­to.

5

10

15

20

25

Poſtquam ſic advertimus ſubſtantiae corporeae na­ turam in eo tantúm conſiſtere, quòd ſit res extenſa; ejuſque extenſionem non eſſe diverſam ab eâ, quae ſpa­tio quantumvis inani tribui ſolet: facilè cognoſcimus fieri non poſſe, ut aliqua ejus pars plus ſpatii occupet unâ vice qum ali, ſicque aliter rarefiat, qum modo paullò antè explicato a; vel ut plus ſit materiae, ſive ſubſtantiae corporeae, in vaſe, cùm plumbo, vel auro, vel alio quantumvis gravi ac duo corpore plenum eſt, quàm cúm aerem tantúm continet, vacuumque exiſti­ matur: quia partium materiae quantitas non pendet ab earum gravitate aut duritie, ſed àſolâ extenſione, quae ſemper in eodem vaſe eſt aequalis.

XIX. Ex his ea confirmari, 20

30

quae de rarefactione dicta ſunt.

5

10

Cognoſcimus etiam fieri non poſſe ut aliquae atomi, ſive materiae partes ex natur ſua indiviſibiles, exiſtant. Cúm enim, ſi quae ſint, neceſſariò debeant eſſe extenſae, quantumvis parvae fingantur, poſſumus adhuc unam­quamque ex ipſis in duas aut plures minores cogita­tione dividere, ac proinde agnoſcere eſſe diviſibiles. Nihil enim poſſumus cogitatione dividere, quin hoc ipſo cognoſcamus eſſe diviſibile; atque ide, ſi judi­caremus id ipſum eſſe indiviſibile, judicium noſtrum à cognitione diffentiret. Quin etiam ſi fingamus, Deum efficere voluiſſe ut aliqua materiae particula in alias minores dividi non poſſit, non tamen illa propri indi­ viſibilis erit dicenda. Ut etenim eſſecerit eam nullis creaturis dividi poſſe, non certè ſibi ipſt ejuſdem divi­dendae facultatem potuit adimere: quia fieri planè non poteſt, ut propriam ſuam potentiam imminuat, quemadmodum ſuprâ notatum eſt b. Atque ideò, abſo­ lutè loquendo, illa diviſibilis remanebit, quoniam ex naturâ ſuâ eſt talis.

XX. Ex his etiam demonſstrari, nullas atomos dari posse.

15

20

25

Cognoſcimus praeterea hunc mundum, ſive ſubſtan­tiae corporeae univerſitatem, nullos extenſionis fuae ſi­nes habere a. Ubicunque enim fines illos eſſe fingamus, ſemper ultra ipſos aliqua ſpatia indefinitè extenſa non modò imaginamur, ſed etiam verè imaginabilia, hoc eſt, realia eſſe percipimus; ac proinde, etiam ſubſtan­tiam corpoream indefinitè extenſam in iis contineri. Quia, ut iam ſuſè oſtenſum eſt, idea ejus extenſionis, quam in ſpatio qualicunque concipimus, eadem plane eſt cum ideâ ſubſtantiae corporeae.

XXI. Item mundunt eſſe in­definitè extenſum.

5

10

Hincque etiam colligi facilè poteſt, non aliam eſſe materiam coeli & quàm terrae; atque omnino, ſi mundi eſſent infiniti, non poſſe non illos omnes ex unâ & eâdem materiâ conſtare; nec proinde plures, ſed unum tantùm, eſſe poſſe b: quia perſpicuè intelligimus illam materiam, cujus natura in eo ſolo conſiſtit qud ſit ſubſtantia extenſa, omnia omnino ſpatia imaginabilia, in quibus alii iſti mundi eſſe deberent, jam occupare: nec ullius alterius materiae ideam in nobis reperimus.

XXII. Item unam & eandam eſſe materiam coeli & terrae; ac plures mundos eſſe non poſſe.

15

20

Materia itaque in toto univerſo una & eadem exiſtit, utpote quae omnis per hoc unum tantúm agnoſcitur, quòd ſit extenſa. Omneſque proprietates, quas in eâ clarè percipimus, ad hoc unum reducuntur, quòd ſit partibilis, & mobilis ſecundúm partes, & proinde capax illarum omnium affectionum, quas ex ejus par­tium motu ſequi poſſe percipimus. Partitio enim, quae fit ſolâ cogitatione, nihil mutat; ſed omnis materiae variatio, ſive omnium ejus formarum diverſitas, pen­det à motu. Quod paſſim etiam à Philoſophis videtur fuiſſè animadverſum, quia dixerunt naturam eſſe prin­cipium motûs & quietis. Tunc enim per naturam intel­ lexerunt id, per quod res omnes corporeae tales eva­dunt, cluales ipſas eſſe experimur.

XXIII. Omnen materiae va­riationem, ſive om­nem ejus formarum diverſitatem pendere à motu.

25

5

Motus autem (ſcilicet localis, neque enim ullus alius ſub cogitationem meam cadi a; nec ide etiam ullum alium in rerum naturâ fingendum puto), motus, inquam, ut vulgò ſumitur, nihil aliud eſt quàm actio, quâ corpus aliquod ex uno locoinalium migrat. Et idcirco, quemadmodum ſuprà monuimus b eandem rem eodem tempore dici poſſe locum mutare & non mutare, ita eadem etiam dici poteſt moveri & non moveri. Ut qui ſedet in navi, dum ea ſolvit portu, putat quidem ſe moveri, ſi reſpiciat ad littora eaque ut immota conſi­deret; non autem, ſi ad ipſam navim, inter cujus partes eundem ſemper ſitum ſervat. Quin etiam, quatenus vulgò putamus in omni motu eſſe adionem, in quiete verò ceſſationem actionis, magis propriè tunc dicitur quieſcere quàm moveri, quia nullam in ſe actionem ſentit.

XXIV. Quid ſit motus juxta vulgarem ſenſum

10

15

20

Sed ſi non tam ex vulgi uſu, quàm ex rei veritate, conſideremus quid per motum debeat intelligi, ut ali­ qua ei determinata natura tribuatur: dicere poſſumus eſſe tranſlationem unius varlis materiae, ſive unius cor­poris, ex vicini eorum corporum, quae illud immediatè contingunt & tanquam quieſcentia ſpectantur, in viciniam aliorum. Ubi per unum corpus, ſive unam partem ma­ teriae, intelligo id omne quod ſimul transfertur; etſi rurſus hoc ipſum conſtare poſſit ex multis partibus, quae alios in ſe habeant motus. Et dico eite tranſatio­nem, non vim vel actionem quae transfert, ut oſtendam illum ſemper eſſe in mobili a, non in movente, quia haec duo non ſatis accuratè ſolent diſtingui; ac eſſe duntaxat ejus modum, non rem aliquam ſubſiſten­tem ſicut figura eſt modus rei figuratae, ac quies rei quieſcentis.

XXV. Quid ſit motus propriè umptus.

25

5

Quippe notandum eſt, magno nos, in hoc, praeju­dicio laborare, quòd plus actionis ad motum requiri arbitremur, quàm ad quietem. Hocque ide nobis ab ineunte aetate perſuaſimus, quòd corpus noſtrum ſoleat moveri à noſtrâ voluntate, cujus intim conſcii ſumus, &squieſcere ex hoc ſolo quòd terrae adhaereat per gra­vitatem, cujus vim non ſentimus. Et quidem quia iſta gravitas, aliaeque plures cauſae, nobis non animad­verſae, motibus quos in membris noſtris ciere volu­mus reſiſtunt, eſſiciuntque ut fatigemur, putamus majore actione,ſive majore vi opus eſſe ad motum ciendum, quàm ad illum ſiſtendum. ſumentes ſcilicet actionem pro conatu illo, quo utimur ad membra noſtra & illorum ope alia corpora permovenda. Quod tamen praejudicium facilè exuemus, ſi conſideremus, non modò conatu nobis opus eſſe ad movenda corpora externa, ſed ſaepe etiam ad eorum motus ſiſtendos, cùm à gravitate aliâve cauſa non ſiſtuntur. Ut, exempli gratiâ, non majori utimur actione ad navigium in aquâ ſtagnante quieſcens impellendum, quàm ad idem, cúm movetur, ſubitò retinendum: vel certè non multò ma­ jori; hinc enim demenda eſt aquae ab eo ſublevatae gravitas, & ejuſdem lentor a, quibus paulatim ſiſti poſſet.

XXVI. Non plus actionis re­quiri ad motum quàm ad quietem.

10

15

20

25

30

Cúm autem hîc non agatur de illâ actione, quae in­ telligitur eſſe in movente, vel in eo qui motum ſiſtit, ſed de ſolâ tranſlatione, ac tranſlationis abſentiâ, ſive quiete: manifeſtum eſt hanc tranſlationem extra cor­pus motum eſſe non poſſe, atque hoc corpus alio modo ſe habere, cúm transfertur, & alio, cúm non transfer­ tur ſive cúm quieſcit: adeò ut motus & quies nihil aliud in eo ſint, quàm duo diverſi modi.

XXVII. Motum & quietem eſſe tantùm diverſos mo­dos corporis moti.

5

10

Addidi praeterea, tranſlationem fieri ex viciniâ cor­porum contiguorum in viciniam aliorum, non autem ex uno loco in alium: quia, ut ſuprà explicui b, loci acceptio varia eſt, ac pendet noſtrâ cogitatione: ſed cùm per motum intelligimus eam tranſlationem quae ſit ex viciniâ corporum contiguorum, quoniam una tantùm corpora eodem temporis momento ejuſdem mobilis contigua eſtſe poſſunt, non poſtumus iſti mo­ bili plures motus eodem tempore tribuere, ſed unum tantùm.

XXVII. Motum propriè ſum­tum non referri, niſi ad corpora contigua ejus quod movetur.

15

20

Addidi denique, tranſlationem illam fieri ex vici­niâ, non quorumlibet corporum contiguorum, ſed eorum duntaxat, quae tanquam quieſcentia ſpectantur. Ipſa enim tranſlatio eſt reciproca, nec poteſt intelligi corpus AB transferri ex viciniâ corporis CD c, quin ſimul etiam intelligatur corpus CD transferri ex vici­ni corporis AB: ac planè eadem vis & actio requi­ ritur ex unâ parte atque ex alterâ. Quapropter ſi omnino propriam, & non ad aliud relatam, naturam motui tribuere vellemus, cùm duo corpora contigua unum in unam, aliud in aliam partem transferuntur, ſicque à ſe mutuò ſeparantur, tantundem motûs in uno quàm in altero eſſe diceremus. Sed hoc à com­muni loquendi uſu nimium abhorreret: cúm enim aſſueti ſimus ſtare in terrâ, eamque ut quieſcentem conſiderare, quamvis aliquas ejus partes, aliis mino­ribus corporibus contiguas, ab eorum vicini tranſ­ferri videamus, non tamen ipſam ideò moveri pu­tamus.

XXIX. Nec referri niſi ad ea corpora contigua, quae tanquam quie­ſcientie ſpectantur.

25

5

10

Hujuſque rei praecipua ratio eſt, quòd motus intel­ligatur eſſe totius corporis quod movetur, nec poſſit ita intelligi eſſe totius terrae, ob tranſationem quarun­dam ejus partium ex viciniâ minorum corporum qui­bus contiguae ſunt: quoniam ſaepe plures ejuſmodi tranſlationes ſibi mutuò contrarias, in ipſà licet ad­ vertere. Ut ſi corpus E ſ GH ſit terra, & ſupra ipſam eodem tem­pore corpus A B transferatur ab E verſus F, ac CD ab H verſus G, quamvis hoc ipſo partes terrae corpori AB contiguae à B verſus A transferantur, neque minor vel alterius natura a actio in iis eſſe debeat, ad illam tranſlationem, quàm in corpore AB: non ide intel­ligimus terram moveri à B verſus A, ſive ab Occi­dente verſus Orientem, quia pari ratione ob id quòd ejus partes corpori CD contiguae transferantur à C verſus D, intelligendum eſſet eam etiam in aliam par- tem moveri, nempe ab Oriente in Occidentem; quae duo inter ſe pugnant. Ita ergo, ne nimium communi uſu loquendi recedamus, non hîc dicemus terram mo­veri, ſed ſola corpora AB & CD; atque ita de reliquis. Sed interim recordabimur, id omne quod reale eſt ac poſitivum in corporibus quae moventur, propter quod moveri dicuntur, reperiri etiam in aliis ipſorum con­tiguis, quae tamen ut quieſcentia tantúm ſpectantur a.

XXX. Cur ex duobus corpo­ribus contiguis quae ſeparantur ab invi­cem, unum potiùs quàm, aliud moveri dacatur.

15

20

25

30

5

Etſi autem unumquodque corpus habeat tantùm ro unum motum ſibi proprium, quoniam ab unis tantùm corporibus ſibi contiguis & quieſcentibus recedere intelligitur, participare tamen etiam poteſt ex aliis innumeris, ſi nempe ſit pars aliorum corporum alios motus habentium. Ut, ſi quis ambulans in navi horo­ logium in perâ geſtet, ejus horologii rotulae unico tan­tùm motu ſibi proprio movebuntur, ſed participabunt etiam ex alio, quatenus, adjunctae homini ambulanti, unam cum illo materiae partem component, & ex alio quatenus erunt adjunctae navigio in mari fluctuanti, &sex alio quatenus adjunctae ipſi mari, & denique alio quatenus adjunctae ipſi terrae, ſi quidem tota terra moveatur. Omneſque hi motus revera erunt in rotulis iſtis; ſed quia non facilè tam multi ſimul intelligi, nec etiam omnes agnoſci pogunt, ſufficiet unicum illum, qui proprius eſt cujuſque corporis, in ipſo conſiderare.

XXXI. Quomodo in eodem cor­pore innumeri diverſi motus eſſe poſſint.

10

15

20

25

Ac praeterea ille unicus cujuſque corporis motus, qui ei proprius eſt, inſtar plurium poteſt conſiderari: ut, cùm in rotis curruum duos diverſos diſtinguimus, unum ſcilicet circularem circa ipſarum axem, & alium redum ſecundúm longitudinem viae per quam ferun­ tur. Sed qud ideò tales motus non ſint revera diſtin­cti, patet ex eo, quòd unumquodque punctum cor­poris quod movetur, unam tantùm aliquam lineam deſcribat. Nec refert, quòd iſta linea ſaepe ſit valde contorta a, & ideò pluribus diverſis motibus genita videatur: quia poſſumus imaginari, eodem modo quamcunque lineam, etiam rectam, quae omnium ſimpliciſſima eſt, ex infinitis di­verſis motibus ortam eſſe. Ut ſi linea AB feratur verſus C D, & eodem tempore punctum A feratur verſus B, linea recta AD, quam hoc punctum A deſcribet, non minús pendebit à duobus motibus rectis, ab A in B & ab AB in CD, quàm linea curva, quae à quovis rotae puncto deſcribitur, pendet motu recto & circu­lari. Ac proinde, quamvis ſaepe utile ſit unum motum in plures partes hoc pado diſtinguere, ad faciliorem ejus perceptionem, abſolut tamen loquendo, unus tantúm in unoquoque corpore eſt numerandus.

XXXII. Quomodo etiam motus propriè ſumptus, qui in quoque corpore unicus eſt, pro pluribus ſumi poſſit.

30

5

10

15

Ex hoc autem quòd ſuprâ fuerit animadverſum b, loca omnia corporibus plena eſſe, ſemperque eaſdem materiae partes aequalibus locis coaequari, ſequitur nullum corpus moveri poſſe niſi per circulum, ita ſci­licet ut aliud aliquod corpus ex loco qem ingreditur expellat, hocque rurſus aliud, & aliud, uſque ad ulti­mum, quod in locum à primo derelictum, eodem tem­poris momento quo derelictus eſt, ingrediatur. Hocque facilè intelligimus in circulo perfecto, quia videmus nullum vacuum, nullamque rarefactionem aut con­ denſationem requiri, ut pars circuli A moveatur verſus B, mod eodem tempore pars B moveatur verſus C, C verſus D, ac D verſus A. Sed idem intelligi etiam poteſt in circulo non perfecto, & quan­tumlibet irregulari, modò ad­vertatur quo pado omnes locorum inaequalitates inae­quali motuum celeritate poſ­ ſint compenſari. Sic tota ma­teria contenta in ſpatio EFGH circulariter moveri poteſt abſque ullâ condenſatione vel vacuo, & eodem tempore ejus pars quae eſt ver­ſus E, tranſire verſus G, ac ea quae eſt verſus G, tranſire ver­ſus E, modò tantum, ut ſpatium in G ſupponitur eſſe quadruplo latius quàm in E, ac duplò quàm in F & H, ita etiam quadruplo celeriús mo­veatur in E quàm in G, ac duplo celeriús quàm in F vel H; atque ita relilquis omnibus in locis motús celeritas anguſtiam loci compenſet. Hoc enim pacto, in quovis determinato tempore, tantundem materiae per unam iſtius circuli partem, qu¬à`m per alteram tranſibit.

XXXIII. Quomodo in omni motu integer circulus cor­porum ſimul movea­tur.

20

25

5

10

15

20

25

Fatendum tamen eſt in motu iſto aliquid reperiri, quod mens quidem noſtra percipit eſſe verum, ſed ta­men quo pacto fiat, non comprehendit: nempe divi­ſionem quarundam particularuni materiae in infinitum, ſive indefinitam atque in tot partes, ut nullam cogi- tatione determinare poſſimus tam exiguam, quin in­telligamus ipſam in alias adhuc minores reipſa eſſe diviſam. Fieri enim non poteſt, ut materia quae jam implet ſpatium G, ſucceſſiv impleat omnia ſpatia innumeris gradibus minora, quae ſunt inter G & E, niſi aliqua ejus pars ad innumerabiles illorum ſpatiorum menſuras figuram ſuam accommodet: quod lit fiat, neceſſe eſt omnes imaginabiles ejus particulas, quae ſunt revera innumerae, à ſe mutuò aliquantulum re­moveri, & talis quantulacunque remotio vera divi­ſio eſt a.

XXXIV. Hinc ſequi diviſionem materiae in particu­las revera indefini­tas, quamvis eae nobis ſint invomprehenſibi­les.

5

10

Notandum autem nie hîc non loqui de totâ materiâ, ſed tantúm de aliqu'a ejus parte. Quamvis enim ſup­ponamus duas aut tres ejus partes eſſe in G tantae latitudinis quantm eſt ſpatium E, itemque etiam plu­res alias minores, quae maneant indiviſae: nihilomi­nus intelligi poteſt eas moveri circulariter verſus E, modò quaedam alias ipſis admiſtae ſint, quae ſe quomo­dolibet inflectant, & figuras ſuas ſic mutent, ut junctae iſtis figuras ſuas non ita mutantibus, ſed ſolam cele­ritatem motûs ad rationem loci occupandi accommo­dantibus, omnes angulos quos iſtae alias non occupa­bunt, accuratè compleant. Et quamvis, quomodo fiat indefinita iſla diviſio, cogitatione comprehendere ne­queamus, non ideò tamen debemus dubitare quin fiat: quia clarè percipimus illam neceſſariò ſequi ex naturâ materiae nobis evidentiſſimè cognitâ, percipi­muſque etiam eam eſſe de genere eorum quae à mente noſtrâ, utpote finità, capi non po¬§¬§unt b.

XXXV. Quomodo fiat divi ſio, & quòd non ſit du­bitandum quin fiat, etſi non comprehendatur.

15

20

25

Motûs naturà ſic animadverſâ, conſiderare oportet ejus cauſam, eamque duplicem: primò ſcilicet uni­verſalem & primariam, quae eſt cauſa generalis om­nium motuum qui ſunt in mundo; ac deinde parti­ cularem, à quâ fit ut ſingulae materiá partes motus, quos priús non habuerunt, acquirant. Et generalem quod attinet, manifeſtum mihi videtur illam non aliam eſſe, quàm Deum ipſum, qui materiam ſimul cum motu & quiete in principio creavit, jamque, per ſolum ſuum concurſum ordinarium, tantundem motûs & quietis in eâ totâ quantum tunc poſuit conſervat. Nam quamvis ille motus nihil aliud ſit in materià motâ quàm ejus modus; certam tamen & determinatam habet quantitatem, quam facilè intelligimus eandem ſemper in totâ rerum univerſitate eſſe poſſe, quamvis in ſingulis ejus partibus mutetur. Ita ſcilicet ut pute­mus, cúm una pars materiae duplò celeriús movetur quàm altera, & haec altera duplò major eſt quàm prior, tantundem motús eſſe in minore quàm in majore; ac quantò motus unius partis lentior ſit, tantò motum alicujus alterius ipſi aequalis fieri celeriorem. Intelli­gimus etiam perfectionem eſſe in Deo, non ſolúm quòd in ſe ipſo ſit immutabilis, ſed etiam quòd modo quàm maxim conſtanti & immutabili operetur: adeò ut, iis mutationibus exceptis, quas evidens experientia vel divina revelatio certas reddit, quaſque ſine ullâ in creatore mutatione fieri percipimus aut credimus, nullas alias in ejus operibus ſupponere debeamus, ne qua inde inconſtantia in ipſo arguatur. Unde ſequitur quàm maxim rationi eſſe conſentaneum, ut putemus ex hoc ſolo, quòd Deus diverſimodè moverit partes materiae, cúm primúm illas creavit, jamque totam iſtam materiam conſervet eodem planè modo eàdem­que ratione quà priús creavit, eum etiam tantundem motûs in ipſà ſemper conſervare a.

XXXVI. Deum eſſe primòriam motis cauſam: & eandem ſemper mo­tûs quantitatem in univerſo conservare.

5

10

15

20

25

30

5

Atque ex hac eâdem immutabilitate Dei, regulae quádam ſive leges naturae cognoſci poſſunt, quae ſunt cauſae ſecundariá ac particulares diverſorum motuum, quos in ſingulis corporibus advertimus. Harum primà eſt, unamquamque rem, quatenus eſt ſimplex & indi­viſa, manere, quantum in ſe eſt, in eodem ſemper ſtatu, nec unquam mutari niſi à cauſis externis. Ita, ſi pars aliqua materiae ſit quadrata, facilè nobis perſuademus illam perpetuò manſuram eſſe quadratam, niſi quid aliunde adveniat quod ejus figuram mutet. Si quieſcat, non credimus illam unquam incepturam moveri, niſi ab aliquà cauſà ad id impellatur. Nec ulla major ra­tio eſt, ſi moveatur, cur putemus ipſam unquam ſuâ ſponte,* & à nullo alio impeditam, motum illum ſuum eſſe intermiſſuram. Atque ideò concludendum eſt, id quod movetur, quantum in ſe eſt, ſemper moveri. Sed quia hîc verſamur circa terram, cujus conſtitutio talis eſt, ut motus omnes qui propè illam fiunt, brevi ſiſtan­tur & ſaepe ob cauſas quae ſenſus noſtros latent: ideò ab ineunte átate ſaepe judicavimus eos motus, qui ſic à cauſis nobis ignotis ſiſtebantur, ſuà ſponte deſinere. Jamque proclives ſumus ad illud de omnibus exiſti­mandum, quod videmur in multis eite experti nempe illos ex naturâ ſuà ceſſare, ſive tendere ad quietem. Quod profecto legibus naturae quàm-maxim adverſa­tur: quies enim motui eſt contraria, nihilque ad ſuum contrarium, ſive ad deſtructionem ſui ipſius, ex pro­

XXXVII. Prima les naturae: quòd unaquaeque res, quantum in ſe eſt, ſemper in eodem statu perſeveret; ſicque quòd ſemel movetur, ſemper moveri per­gat.

10

15

20

25

priâ naturà ferri poteſt. Et verò quotidiana experientia, in iis quae projiciun­tur regulam noſtram omnino confirmat. Neque enim alia ratio eſt, cur projecta perſeverent aliquandiu in motu, poſtquam à manu jaciente ſeparata ſunt, quàm quia ſemel mota pergunt moveri donec ab obviis cor­poribus retardentur. Et manifeſtum eſt ipſa ſolere ab aere, aliiſve quibuſlibet fluidis corporibus in quibus moventur, paulatim retardari, atque ideb motum ipſo­rum diu durare non poſſe. Aerem enim motibus alio­ rum corporum reſiſtere, ipſo ſenſu tadús poſſumus ex­periri, ſi flabello ipſum percutiamus; idemque volatus avium confirmat. Et nullus alius eſt liquor, qui non manifeſtiús adhuc, quàm aer, motibus projectorum reſiſtat.

5

XXXVIII. De motu projectorum.

10

15

Altera lex naturae eſt: unamquamque partem mate­riae, ſeorſim ſpectatam, non tendere unquam ut ſecun­dúm ullas lineas obliquas pergat moveri, ſed tantum­modo ſecundúm rectas; etſi multae ſaepe cogantur deflectere propter occurſum aliarum, atque, ut paulò antè dictum eſt a, in quolibet motu fiat quodammodo circulus, ex omni materiâ ſimul motâ. Cauſa hujus regulae eadem eſt quae praecedentis, nempe immutabi­litas & ſimplicitas operationis, per quam Deus motum in materiâ conſervat. Neque enim illum conſervat, niſi praeciſè qualis eſt eo ipſo temporis momento quo conſervat, nullà habitâ ratione ejus qui fortè fuit paulò antè. Ac quamvis nullus motus fiat in inſtanti, mani­feſtum tamen eſt omne id quod movetur, in ſingulis inſtantibus quae poſſunt deſignari dum movetur, de­terminatum eſſe ad motum ſuum continuandurn ver­ſus aliquam partem, ſecundúm lineam rectam, non autem unquam ſecundúm ullam lineam curvam. Ut, exempli cauſâ, lapis A, in fundâ EA per circulum A B F rota­tus, eo inſtanti, quo eſt in puncto A, de­terminatusquidem eſt ad motum verſus ali­quam partem, nempe ſecundùm lineam re­ctam verſus C, ita ſcilicet ut linea recta AC ſit tangens cir­culi. Non autem fingi poteſt illum determinatum eſſe ad ullum motum curvum: etſi enim priús venerit ex L ad A per li­neam curvam, nihil tamen iſtiu's curvitatis intelligi poteſt in eo remanere, dum eſt in puncto A. Hocque etiam experientiâ confirmatur, quia ſi tunc è fundâ egrediatur, non perget moveri verſus B, ſed verſus C. Ex quo ſequitur, omne corpus quod circulariter movetur, perpetuò tendere ut recedat à centro cir­culi quem deſcribit. Ut ipſo manûs ſenſu experimur in lapide, dum illum fundâ circumagimus. Et quia conſideratione iſtâ in ſequentibus ſaepe utemur, dili- genter erit advertenda, fuſiuſque infrà exponetur a.

XXXIX. Altera lex naturae: quòd omnis motus ex ſe ipſo ſit rectus; & ideò quae circulariter moventur, tendere ſemper ut recedankt ¬à centro circuli quem deſcribunt.

20

25

30

5

10

15

20

25

30

Tertia lex naturae haec eſt: ubi corpus quod move­tur alteri occurrit, ſi minorem habeat vim ad pergen­dum ſecundùm lineam rectam, quàm hoc alterum ad ei reſiſtendum, tunc deflectitur in aliam partem, & motum ſuum retinendo ſolam motús determinationem amittit; ſi verò habeat majorem, tunc alterum corpus ſecum movet, ac quantum ei dat de ſuo motu, tantun­dem perdit. Ita experimur dura quaelibet corpora pro­ jecta, cúm in aliud durum corpus impingunt, non ideò à motu ceſſare, ſed verſus contrariam partem reflecti; contrà verò, cúm occurrunt corpori molli, quia facilè in illud motum omnem ſuum tranſmittunt, ideò ſtatim ad quietem reduci. Atque omnes cauſae particulares mutationum, quae corporibus ſunt; accidunt, in hac tertiâ lege continentur, ſaltem eá quae ipſae corporea ſunt; an enim, & qualem, mentes humanae vel Angelicá vim habeant corpora movendi, non jam inquirimus, ſed ad tractationem de homine reſervamus b.

5XL. Tertia lex: quòd unum corpus, alteri fortio­ri occurrendo, nihil amittat de ſuo motu; occurrendo verò mi­nùs forti, tantum amittat, quantum in illud transfert.

5

10

15

Demoniſtratur autem prior pars hujus legis, ex eo quòd differentia ſit inter motum in ſe ſpectatum & ipſius determinationem verſus certam partem, quâ ſit ut iſta determinatio poſſit mutari, motu integro rema­nente. Cúm enim, ut antè dictum eſt, unaquaeque res, non compoſita, ſed ſimplex, qualis eſt motus, ſemper eſſe perſeveret, quamdiu à nullâ cauſà externâ deſtrui­tur; & in occurſu duri corporis, appareat quidem cauſa quae impediat, ne motus alterius corporis, cui occur­rit, maneat determinatus verſus eandem partem; non autem ulla, quá motum ipſum tollat vel minuat, quia motus motui non eſt contrarius: hinc ſequitur illum idcirco minui non debere.

XLI. Probatio prioris partis hujus regulae.

20

25

Demonſtratur etiam pars altera ex immutabilitate operationis Dei, mundum eâdem actione, quâ olim creavit, continuò jam conſervantis. Cúm enim omnia corporibus ſint plena, & nihilominus uniuſcujuſque corporis motus tendat in lineam rectam, perſpicuum eſt Deum ab initio, mundum creando, non modò diver­ſas ejus partes diverſimodè moviſſe, ſed ſimul etiam effeciſſe, ut unae alias impellerent motuſque ſuos in illas transferrent: adeò ut jam, ipſum conſervando eâdem actione, ac cum iiſdem legibus cum quibus creavit, motum, non iiſdem materiae partibus ſemper infixum, ſed ex unis in alias prout ſibi mutuò occur­runt tranſeuntem, conſervet. Sicque haec ipſa crea­turarum continua mutatio immutabilitatis Dei eſt argumentum.

XLII. Probatio poſterioris partis.

5

10

15

Hic verò diligenter advertendum eſt, in quo conſi­ſtat vis cujuſque corporis ad agendum in aliud, vel ad actioni alterius reſiſtendum: nempe in hoc uno, quòd unaquaeque res tendat, quantum in ſe eſt, ad perma­nendum in eodem ſtatu in quo eſt, juxta legem primo loco poſitam a. Hinc enim id quod alteri conjunctum eſt, vim habet nonnullam, ad impediendum ne diſ­jungatur; id quod diſjunctum eſt, ad manendum diſ­junctum; id quod quieſcit, ad perſeverandum in ſuà quiete, atque ex conſequenti ad reſiſtendum iis omni­bus quae illam poſſunt mutare; id quod molvetur, ad perſeverandum in ſuo motu, hoc eſt, in motu ejuſdem celeritatis & verſus eandem partem. Viſque illa debet aeſtimari tum à magnitudine corporis in quo eſt, & ſuperficiei ſecundúm quam iſtud corpus ab alio diſ­jungitur; tum à celeritate motús, ac naturâ & con­ trarietate modi, quo diverſa corpora ſibi mutuò oc­currunt.

XLIII. In quo conſiſtat vis cujuſque corporis ad agendum vel reſiſten­dum.

20

25

30

5

Atque notandum eſt, unum motum alteri motui aequ¬è veloci nullo modo eſſe contrarium, ſed propriè­tantúm duplicem hic inveniri contrarietatem. Unam inter motum & quietem, vel etiam inter motús celeri­oppoiam. tatem & tarditaem, quatenus ſcilicet iſta tarditas de quietis naturà participat. Alteram inter determinatio­nem motus verſus aliquam partem, & occurſum cor­poris in illâ parte quieſcentis vel aliter moti; atque pro ratione partis in quam corpus alteri occurrens movetur, haec contrarietas eſt major vel minor.

XLIV. Motum non eſſe motui contrarium, ſed quie­ti; & determinatio­nem in unam partem, determinationi in partem oppoſitam.

10

15

Ex quibus ut poſſimus determinare, quo pacto ſin­gula corpora motus ſuos augeant vel minuant, vel in minari, quanium cu­alias partes convertant, ob aliorum corporum occur­ ſus, oportet tantúm calculo ſubducere, quantum in unoquoque ſit virium, ſive ad movendum, ſive ad mo­tui reſiſtendum; ac pro certo ſtatuere, illud ſemper, quod valentius eſt, fortiri ſuum eſſedum. Hocque fa­cilè calculo ſubduci poſſet, ſi duo tant'um corpora ſibi mutuò occurrerent, eaque eſſent perfectè dura, & à reliquis omnibus ſic diviſa, ut eorum motus à nullis aliis circumjacentibus impedirentur nec juvarentur; ea enim regulas ſequentes obſervarent a franc√ºaise des Principes, et p. 327.

XLV. Quomodo poſſit deter­minari, quantum cu­juſque corporis mo­tus mutetur propter aliorum corporum regulas ſequentes.

20

25

Primò, ſi duo illa corpora, puta B & C, eſſent planè aequalia, & aequè velociter moverentur, B quidem à dextrâ verſuſ ſiniſtram, & C illi in directum ¬à ſiniſtrâ verſus dextram, cùm ſibi mutuò occurrerent, refle­cterentur, & poſtea pergerent moveri, B verſus dex­tram & C verſus ſiniſstram, mullâ parte ſuae celeritatis amiſſâ a.

XLVI Prima.

5

Secundò, ſi B eſſet tantillò majus quàm C, caeteris poſitis ut priùs, tunc ſolum C reflecteretur, & utrum­que verſus ſiniſtram eâdem, ceoerotate movereteur. Tertiò, ſi mole eſſent aequalia, ſed B tantillò cele­riùs moveretur quàm C, non tantùm ambo pergerent moveri verſus ſiniſstram, ſed etiam transferretur ex B in C media pars celeritatis quâ hoc ab illo excedere­tur: hoc eſt, ſi fuiſſent priùs ſex gradus celeritatis in B, & quatuor tantùm in C, post mutuum occurſum unumquodque tenderet verſus ſinistram, cum quinque gradibus celeritatis.

XLVII. Secunda.

10

XLVIII. Tertia.

15

Quartò, ſi corpus C planè quieſceret, eſſetque paulò majus quàm B, quâcunque cum celeritate B movere­tur verſus C, nunquam ipſum C moveret; ſed ab eo reppeleretur in contrariam partem: quia corpus quieſ­cens magis reſiſtit magnae celeritati quàm parvae, idque pro ratione exceſſús unius ſupra alteram; & idcirco ſemper major eſſet vis in C ad reſi:ſtendum, quàrn in B ad impellendum b.

XLIX. Quarta.

20

55

Quintò, ſi corpus quieſcens C eſſet minus quàm B, tunc quantumvis tarde B verſus C moveretur, illud ſecum moveret, partem ſilicet ſui motûs ei talem transferendo, ut ambo poſtea aequè celeriter moveren­ tur: nempe, ſi B eſſet duplo majus quàm C, transferret ipſi tertiam partem ſui motûs, quia una illa tertia pars tam celeriter moveret corpus C, quàm duae reſi­duae corpus B duplo majus. Et ita, poſtquam B ipſi C occurriſſet, unà tertiâ parte tardiús moveretur quàm priús, hoc eſt tantundem temporis requireret, ut mo­veretur per ſpatium duorum pedum, quàm priús ut moveretur per ſpatium trium. ſodem modo, ſi B eſſet triplo majus quàm C, transferret ipſi quartam partem ſui motûs; & ſic de caeteris a.

L. Quinta.

5

10

Sextà, ſi corpus C quieſcens eſſet accuratiſſimè aequale corpori B verſus illud moto, partim ab ipſo impelleretur, & partim ipſum in contrariam partem repelleret: nempe, ſi B veniret verſus C cum quatuor gradibus celeritatis, communicaret ipſi C unum gra­ dum, & cum tribus reſiduis reflecteretur verſus par­tem adverſam b.

L. Sexta.

15

20

Denique, ſi B & C verſus eandem partem moveren­tur, C quidem tardiús, B autem illud inſequens cele­riús, ita ut ipſum tandem attingeret, eſſetque C majus quàm B, ſed exceſſus celeritatis in B eſſet major, quàm exceſſus magnitudinis in C: tunc B transferret tantum de ſuo motu in C, ut ambo poſtea aequè celeriter & in eaſdem partes moverentur. Si autem à contra exceſſus celeritatis in B minor eſſet, quàm exceſſus magnitu­ dinis in C, B in contratiam partem reflecteretur, & motum omnem ſuum retineret. Atque hi exceſſus ita computantur: ſi C eſſet duplo majus qum B, & B non moveretur duplo celeriús qum C, ipſum non pelleret, ſed in contrariam partem reflecteretur; ſi verò magis quàm duplo celeriús moveretur, ipſum pelleret. Nempe, ſi C haberet tantúm duos gradus celeritatis, & B haberet quinque, demerentur duo gradus ex B, qui tranſlati in C unum tantúm gradum eſſicerent, quia C eſt duplo majus qum B: quo fieret ut duo corpora B & C cum tribus gradibus celeritatis poſtea move­rentur; & ita de caeteris eſt judicandum. Nec iſta egent probatione, quia per ſe ſunt manifeſta.

LII. Septima.

25

5

10

Sed quia nulla in mundo corpora eſſe poitunt à re­liquis omnibus ita diviſa, & nulla circa nos eſſe ſolent planè dura, ide multò difficiliús iniri poteſt calculus, ad determinandum quantum cujuſque corporis motus ob aliorum occurſum mutetur. Simul enim habenda eſt ratio eorum omnium, qu illud circumquaque con­tingunt, eaque, quantum ad hoc, valde diverſos ha­bent effectus, prout ſunt dura vel fluida: quorum ideò diverſitas in quo conſiſtat, hic eſt quaerendum.

LIII. Harum regularum uſum eſſe diſſicilem, propterea quòd unumquodquè cor­pus ¬à multis ſimul tangatur.

15

20

Nempe, ſenſu teſte, non aliam agnoſcimus, quàm quòd fluidorum partes facilè recedant ex locis ſuis, atque ide manibus noſtris verſus illa ſe moventibus non reſiſtant; contràautem durorum partes ita ſibi mutu cohaerent, ut non ſine vi, quae ſufficiat ad iſtam illorum cohaerentiam ſuperandam, ſejungi poſſint. Et ulteriús inveſtigantes quî fiat ut quaedam corpora ſine ullâ difficultate loca ſua corporibus aliis relinquant, alia non item: facilè advertimus ea quae jam ſunt in motu non impedire ne loca quae ſponte deſe­runt ab aliis occupentur; ſed ea quá quieſcunt, non ſine aliquâ vi ex locis ſuis extrudi poſſe. Unde licet colligere, corpora diviſa in multas exiguas particulas, motibus à ſe mutuò diverſis agitatas, eſſe fluida; ea verò, quorum omnes particulae juxta ſe mutuò quieſ­cunt, eſſe dura.

LIV. Quae ſint corpora du­ra, quae fluida.

25

30

5

Neque profectò ullum glutinum poſſumus excogi­tare, quod particulas durorum corporum firmiús inter ſe conjungat, quàm ipſarum quies. Quid enim eſſe poſſet glutinum iſtud ? Non ſubſtantia: quia, cúm par­ticulae iſtae ſint ſubſtantiae, nulla ratio eſt cur per aliam ſubſtantiam potiús quàm per ſe ipſas jungerentur. Non etiam eſt modus ullus diverſus à quiete: nullus enim alius magis adverſari poteſt motui, per quem iſtae particulae ſeparentur, quàm ipſarum quies. Atque praeter ſubſtantias & earum modos, nullum aliud ge­nus rerum agnoſcimus a.

LV. Durorum partes nullo alio glutino ſimul jungi, quàm earum quiete.

10

15

Quantum autem ad fluida, etſi ſenſu non adverta­ mus ipſorum particulas moveri, quia ſunt nimis exi­guae facilè tamen ex effectibus id colligitur, praecipuè in aere & aquâ, ex eo quòd alia multa cor­rumpant. Neque enim actio ulla corporea, qualis iſta corruptio eſt, ſine motu locali eſſe poteſt; cauſae ipſorum motûs infrà dicentur b. Sed in eo eſt difficul­tas, quòd iſtae fluidorum particulae non poſſint omnes eodem tempore in unamquamque partem ferri; quod tamen requiri videtur, ut non impediant motum cor­porum ex qualibet parte venientium, quemadmodum videmus illas eum non impedire. Nam ſi, exempli cauſà, corpus durum B moveatur verſus C, ac quae­ dam ex partibus fluidi in­termedii D ferantur in con­trarium à C verſus B, hae motum eius non juvabunt, ſed contrà magis impe­dient, quàm ſi plan eſſent ſine motu. Quae difficultas ut ſolvatur, recordandum eſt, non motum, ſed quietem eſſe motui contrariam; & motûs determinationem verſus unam partem eſſe con­trariam ejuſdem determinationi verſus partem oppo­ſitam, ut iam dictum eſt a; itemque omne id quod movetur, tendere ſemper ut pergat moveri ſecundùm lineam rectam b. Ex his enim patet: primò, corpus du­rum B, dum quieſcit, magis opponi, ſuà illâ quiete, motibus particularum corporis fluidi D ſimul ſpecta­tis, quàm iiſdem opponeretur ſuo motu, ſi moveretur. Ac deinde, quantum ad determinationem, verum qui­dem eſt tot eſſe ex particulis ipſius D, quae moventur à C verſus B, quot ſunt quae moventur in contrarium: quippe epedem ſunt quae, venientes à C, impingunt in ſuperficiem corporis B, ac deinde retorquentur ver­ſus C. Et quidem ſingulae ex iſlis ſeorſim ſpectatae, im­pingentes in B, pellunt ipſum verſus ſ, atque ita ma­gis impediunt, ne moveatur verſus C, quàm ſi eſſent ſine motu; ſed, quia totidem etiam ab F tendunt in B, illudque pellunt verſus C, idcirco, quantum ad hoc attinet B non magis pellitur verſus unam partem quàm verſus alteram, & ideò, niſi quid aliud accedat, manet immotum. Cujuſcunque enim figurae ipſum eſſe ſupponamus, ſemper accurat à totidem particu­lis fluidi ex unâ parte pelletur quàm ex alterâ; modò ne fluidum ipſum in ullam partem magis feratur quàm in reliquas. Et ſupponere debemus B omni ex parte à fluido D ſ circumdari; atque ſi fortè non tanta ſit iſtius fluidi quantitas in F quàm in D, nihil refert: quia non agit in B ſe toto, ſed duntaxat iis ſuis parti bus quae ſuperficiem ejus attingunt. Hactenus verò ſpectavimus B ut immotum; jam ſi ponamus ipſum ab aliquâ vi, aliunde adveniente, impelli verſus C, haec vis (quantumvis exigua) ſufficiet, non quidem ad ipſum ſe ſolâ movendum, ſed ad concurrendum cum particulis corporis fluidi FD, ipſaſque determinandas ad illud etiam pellendum verſus C, eique partem ſui motûs communicandam a.

LVI. Fluidorum particulas aequali vi verſus om­nes partes moveri. Et corpus durum in flui­do exiſtens, à mini­mâ vi poſſe determi­nari ad motum.

20

25

5

10

15

20

25

5

10

15

Quod ut clariús intelligatur, fingamus primò, cor­pus durum B nondum eſſe in fluido FD, ſed hujus fluidi particulas aeioa, diſpoſitas in modum annuli, moveri circulariter ſecund`m ordinem notatum aei; aliaſque ouyao moveri eodem modo ſecundùm ordinem nota­rum o u y. Ut enim corpus aliquod ſit fluidum, debent ejus particulae moveri pluribus modis, ut jam dictum eſt b. Quieſcat deinde corpus durum B in hoc fluido FD inter a & o: quid fiet? Nempe particulae aeio impe­dientur ab ipſo, ne poſſint tranſire ab o verſus a, ut abſolvant circulum ſui motûs; itemque particulae ouya impedientur ne pergant ab a verſus o; ac venientes ab i verſus o, perlen B verſus C; itemque venientes ab yverſus a, ipſum tantundem repellent verſus F; ideò­que nullam ſolae habebunt vim ad illud movendum, ſed reflectedentur ab o verſus u, & ab a verſus e, fietque una circulatio ex duabus, ſecundúm ordinem nota­rum aiouya. Et ita, propter occurſum corporis B, non quidem ſiſtetur ullo modo ipſarum motus, ſed mutabitur tantúm determinatio, nec incedent per li­neas tam rectas a, vel tam prope accedentes ad rectam, quàm ſi in B non impingerent. Tandem denique acce­ dat nova aliqua vis, pel­lens B verſus C, haec vis, quantumvis exigua, juncta ei quâ particulá fluidi, ve­nientes ab i verſus o, ip­ſum etiam pellunt verſus C, ſuperabit eam quà venientes ab y verſus a illud in contrariam partem repellunt; atque ideò ſufficiet ad ipſarum determinationem mutandam, & efficiendum ut ferantur ſecundùm ordinem notatum ayuo, in quan­tum hoc requiritur ad motum corporis B non impe­diendum b: quia, cúm duo corpora determinantur ad motum verſus partes plan contrarias & ſibi mutuò oppoſitas, illud in quo major eſt vis, alterius determi­nationem debet mutare. Atque quod hîc dico de par­ticulis aeiouy, de omnibus etiam aliis fluidi FD, quae in B impingunt, eſt intelligendum: quàd nempe ſin­gulee ex iis quae illud pellunt verſus C, oppoſitá ſint totidem aliis, id ipſum in contrariam partem pellen­ tibus; quòdque perexigua vis, illis adjuncta, ſufficiat ad harum determinationem mutandam; quòdque, quamvis nullae fortè deſcribant tales circulos, quales hîc repraeſentantur a e i o & ouya, haud dubi tamen omnes circulariter, & aliquibus modis huic aequipol­lentibus moveantur.

LVII. Ejuſdem rei demon­ſtratio.

20

25

5

10

15

20

25

5

Ita ergo mutatâ determinatione particularum fluidi, quae impediebant ne corpus B moveretur verſus C hoc corpus B omnino incipiet moveri, & quidem eâ­ dem cum celeritate, quà vis à fluido diverſa illud pel­lit; ſi ſupponamus in iſlo fluido nullas eſſe particulas, quae non celeriùs, vel ſaltem aequè celeriter movean­tur. Nam, ſi quae tardiús agantur, quatenus ex illis conſtat rationem fluidi non habet, neque tunc ſufficit minima quaeque vis ad corpus durum in hoc fluido exiſtens movendum; ſed tanta requiritur, ut ſuperet reſiſtentiam quae oritur ab iſtarum fluidi particularum tarditate. Ac ideò ſaepe videmus aerem, aquam & alia fluida, multúm reſiſtere corporibus, quae in ipſis valde celeriter aguntur, iiſdemque ſine ullâ difficultate ce­dere, cùm lentiús procedunt.

LVIII. Si quae fluidi particulae tardiús moveantur, quàm corpus durum in eo exiſtens, illud hac in parte fluidi rationem non habere.

10

15

20

Cúm autem corpus B ſic movetur verſus C, non pu­tandum eſt, illud accipere ſuum motum à ſolâ vi exter­nâ ipſum impellente, ſed maximà ex parte à fluidi par­ ticulis; ita ſcilicet, ut eá quer componunt circulos aeio & ayuo, tantum amittant de ſuo motu, quantum acquirent ea particulit corporis duri B quae ſunt inter o & a: quippe quae jam facient partem motuum circu­larium aeioa & ayuoa: quamvis, prout ulterius proce­ dent verſus C, novis ſemper fluidi particulis jungantur.

LIX. Corpus durum ab alio duro impulſum, non omnem ſuum motum ab comutuari, ſed partim etiam à fluido circumjacente.

25

30

Supereſt tantùm hîc explicandum, cur paulò antè non dixerim a, mutari abſolutè determinationem parti­cularum a y u o, ſed mutari in quantum hoc requiritur, ad motum corporis B non impediendum. Quippe hoc corpus B non poteſt celeriús moveri, quàm à vi adventitià impulſum eſt, quamvis ſaepe omnes par­ticulae fluidi FD multo plus habeant agitationis. Hoc­que unum eſt ex iis, quae nobis inter philoſophandum proecipuè ſunt obſervanda, ut ne cui cauſae ullum ef­fectum tribuamus, qui potentiam ejus excedat. Ita ponentes corpus durum B, in medio fluidi ſD priús immotum, nunc ab-externâ aliquà vi, exempli cauſâ à manu meâ, tardo motu impelli: cúm haec ſola im­pulſio meá manûs ſit cauſa cur moveatur, credi non debet ipſum celeriús moveri quàm impellitur; & quam­vis omnes fluidi particulae multo celeriús moveantur, non putandum eſt eas determinari ad motus circulares a e i o a & ayuoa & ſimiles, quae ſint celeriores hac im­pulſione, ſed ipſas, quatenus celeriús aguntur,in qua­ſlibet alias partes, ut priús, ferri b.

LX. Non poſſe tamen ab iſto fluido majorem cele­ritatem acquirere, quàm habeat à duro, à quo impulſum est.

5

10

15

20

Atque ex his clarè percipitur, corpus durum undi­que fluido cinctum, & in illo quieſcens, ibi tanquam in aequilibrio conſiſtere; ac quantumvis ſit magnum, ſemper tamen à minimâ vi poſſe in hanc vel illam par­tem impelli: ſive illa vis aliunde adveniat, ſive in hoc ſit ſita, quòd fluidum iſtud, totum ſimul, verſus ali­ quem locum feratur, ut flumina ſeruntur verſus mare, ac totus aer, Euro flante, fertur verſus Occidentem. Quod ubi contingit, omnino neceſſe eſt, corpus du­rum, in tali fluido exiſtens, ſimul cum ipſo deferri; nec obſtat regula illa quarta, juxta quam, ut paullò antè dillum eſt a, corpus quieſcens à nullo alio ſe minori, quantumvis celeriter acto, poteſt ad motum impelli.

LXI. Cúm corpus fluidum totum ſimul verſus aliquam partem fer­tur, neceſſariò ſecum deferre corpus du­rum quod in ſe con­tinet.

25

5

Quinimò, ſi ad veram & abſolutam motús naturam attendamus, quá conſiſtit in tranſlatione corporis moti ex viciniâ corporum aliorum ſibi, contiguorum, &sin utroque ex corporibus, quae ſe mutuò contingunt, eſt aequalis, quamvis non eodem modo ſoleat nomi­nari: plan agnoſcemus, non tam proprià moveri cor­pus durum, cum ſic à `fluido ipſum continente defer­ tur, quàm ſi non ab eo deferretur, quia tunc nempe à vicinis iſtius fluidi particulis minús recedit.

LXII. Cúm corpus durum à fluido ſic deſertur, non idcirco moveri.

10

15

Unum autem adhuc eſt, in quo experientia regulis motûs, paulló antè traditis b, valde videtur adverſari: nempe quòd videamus multa corpora, manibus no­ ſtris long minora, tam firmiter ſibi mutuò adhaerere ut nullâ earum vi ſejungi poſſint. Si enim illorum par­tes nullo alio glutino ſibi invicem adhaereant, quàm quòd ſingulá juxta vicinas quieſcant c, & omne corpus quod quieſcit, ab alio ſe majori quod movetur, poſſit ad motum impelli: non apparet primà fronte ratio, cur (exempli cauſâ) clavus ferreus, vel aliud quod­libet, non magnum, ſed valde durum corpus, ſolâ vi manuum noſtrarum in duas partes dividi non poſſit. Licet enim unamquamque mediam partem iſtius cl avi pro uno corpore numerare; cùmque iſta media pars manu noſtrâ ſit minor, videtur ejus vi debere poſſe moveri, atque ſic ab alià medià parte divelli. Sed no­tandum eſt manus noſtras eſſe admodum molles, ſive ad naturam corporum fluidorum magis quàm duro­rum accedentes; ideoque non totas ſimul agere ſolere in corpus ab iis movendum, ſed eam tantùm ipſarum partem, quae, corpus iſtud tangens, tota ſimul in illud incumbit. Quippe, ſicuti media pars clavi ferrei, qua­tenus ab aliâ ejus mediâ parte eſt dividenda, rationem habet unius corporis: ſic pars manûs noſtrae proximè, illam tangens, & ipſâ minor, quatenus à reliquis ejuſ­dem manús partibus ſejungi poteſt, habet rationem alterius corporis. Et quia faciliùs à reliquâ manu po­teſt ſeparari quàm pars clavi à reliquo clavo, & iſta ſeparatio ſine doloris ſenſu fieri nequit, ideò clavum ſerreum ſolâ manu frangere non poſſumus; ſed ſi illam malleo, limâ, forfice, aliove inſtrumento mu­niamus, ut ita eius vis ad partem corporis dividendi, minorem corpore quo utitur, ad illud dividendum

LXIII. Cur quaedam corpora tam dura ſint, ut, quamvis parva, non facilè manibus no­ſtris dividantur.

20

25

5

10

5

20

Nihil hîc addam de figuris nec quomodo ex earum infinitâ varietate motuum quoque varietates innu­merae conſequantur, quia ſatis iila per ſe patebunt, ubicunque uſus veniet ut de ipſis agamus. Et ſuppono meos lectores vel primò elementa Geometria jam no­viſſe, vel ſaltem ingenium ſatis aptum habere ad Ma­thematicas demonſtrationes intelligendas. Nam planè profiteor me nullam aliam rerum corporearum mate­riam agnoſcere, quàm illam omnimode diviſibilem, figurabilem & mobilem, quam Geometrie quantitatem vocant, & pro objecto ſuarum demonſtrationum aſſu­munt; ac nihil planè in ipſà conſiderare, praeter iſtas diviſiones, figuras & motus; nihilque de ipſis ut ve­ rum admittere, quod non ex communibus illis notio­nibus, de quarum veritate non poſſumus dubitare, tam evidenter deducatur, ut pro Mathematicâ demon­ſtratione ſit habendum. Et quia ſic omnia Naturae Phae­nomena poſſunt explicari, ut in ſequentibus appare­ bit, nulla alia Phyſicae principia puto eite admittenda, nec alia etiam optanda.

LXIV. Non alia principia in Phyſicâ, quàm in Geometriâ, vel in Matheſi abſtractá, à me admitti, nec opta­ri, quia ſic omnia na­turae phaenomena ex­plicatur, & certae de iis demonſtrationes dari poſſunt.

25

30

5

10

PRINCIPIORUM

PHILOSOPHlAE

PARS TERTIA.

De Mundo adſpectabili.

Inventis jam quibuſdam principiis rerum materia­lium, quae non à praejudiciis ſenſuum, ſed à lumine rationis ita petita ſunt, ut de ipſorum veritate dubi­tare nequeamus, examinandum eſt, an ex iis ſolis om­nia naturae phaenomena poſſimus explicare. Incipien­dumque ab iis quae maxim univerſalia ſunt, & à quibus reliqua dependent: nempe à generali totius hujus mundi adſpectabilis conſtructione. De quâ ut rectè philoſophemur, duo ſunt inprimis obſervanda. Unum, ut attendentes ad infinitam Dei potentiam & bonitatem, ne vereamur nimis ampla, & pulchra, & abſoluta ejus opera imaginari; ſed è contrà cavea­mus, ne ſi quos fortè limites, nobis'non certò cognitos, in ipſis ſupponamus, non ſatis magniſicè de Creatoris potentiâ ſentire videamur.

I. Opera Dei nimis am­pla cogitari non poſſe.

5

10

15

Alterum, ut etiam caveamus, ne nimis ſuperbè de nobis ipſis ſentiamus. Quod fieret non modò, ſi quos limites, nobis nullà cognitos ratione nec divinâ re­velatione, mundo vellemus affingere, tanquam ſi vis noſtrae cogitationis, ultra id quod à Deo revera factum eſt, ferri poſſet; ſed etiam maxim, ſi res omnes propter nos ſolos ab illo creatas eſſe fingeremus a; vel tantùm, ſi ſines quos ſibi propoſuit in creando uni­verſo, ingenii noſtri vi comprehendi poſſe putaremus. Quamvis enim in Ethicis ſit pium dicere, omnia à Deo propter nos facta eſſe, ut nempe tantò magis ad agendas ei gratias impellamur, ejuſque amore incen­damur ac quamvis etiam ſuo ſenſu ſit verum, qua­tenus ſcilicet rebus omnibus uti poſſumus aliquo modo, ſaltem ad ingenium noſtrum in iis conſideran­dis exercendum, Deumque ob admiranda ejus opera ſuſpiciendum: nequaquam tamen eſt veriſimile, ſic omnia propter nos facta eſſe, ut nullus alius ſit eorum uſus; effetque planè ridiculum & ineptum id in Phy­ ſicâ conſideratione ſupponere; quia non dubitamus, quin multa exiſtant, vel olim extiterint, jamque eſſe defierint, quae nunquam ab ullo homine viſa ſunt aut intellecta, nunquamque ullum uſum ulli praebuerunt.

II. Caventum eſſe, ne ni­mis ſuperbe de nobis ipſis ſentientes, fines quos Deus ſibi propo­ſuit in creando mun­do, à nobis intelligi ſupponamus.

20

III. Quo ſenſu dici poſſit omnia propter homi­nem facta eſſe.

5

10

15

Principia autem quae jam invenimus, tam vaſta ſunt &stam foecunda, ut multò plura ex iis ſequantur, quàm in hoc mundo aſpectabili contineri videamus; ac etiam multò plura, quàm mens noſtra cogitando perluſtrare unquam poſſit. Sed jam brevem hiſtoriam b praecipuo­rum naturae phoenomenn (quorum cauſae hîc ſunt in­ veſtigandae), nobis ob oculos proponemus; non qui­dem ut ipſis tanquam rationibus utamur ad aliquid probandum: cupimus enim rationes effectuum à cauſis, non autem contrà cauſarum ab effectibus deducere; ſed tantùm ut ex innumeris effectibus, quos apparituras quàm appareant Jupiter & Saturnus è Terrâ conſpecti; nec fortè etiam Solem majorem viſum iri, ſi reſpiceretur ex Fixis, quàm Fixae nobis Terrâ videntur: atque idcirco, ut ſine praejudicio partes mundi aſpectabilis inter ſe comparemus, cavendum eſſe ne Lunam, vel Terram, vel Solem magnitudine Stellas ſuperare arbitremur.

IV. De phaenomenis, ſive experimentis; & quis eorum uſus ad philo­ſophandum.

20

25

rituram eſſe, niſi ut Planetam, Jove aut Saturno minorem.

5

Differunt autem inter ſe Stellae, non modò quòd unae aliis ſint majores; ſed etiam quòd quádam pro­ priâ luce fulgeant, aliae verò tantúm alienà. Ut in­primis de Sole dubium eſſe non poteſt, quin lucem quâ oculos noſtros perſtringit, in ſe habeat: neque enim tantam ab omnibus Fixis ſimul ſumptis mutuari poteſt, cúm ipſá tantam ad nos non mittant, nec tamen à nobis magis diſtent quàm à Sole; ac nullum aliud corpus apparet magis radioſum, à quo illam accipiat: ſi quod autem eſſet, procul dubio appareret. Idem de omnibus Stellis fixis facilè credetur ab iis, qui conſiderabunt quàm vividos radios vibrent, ac quantum à nobis & à Sole ſint remotae: ſi enim ali­cujus Ste1lae fixae tam vicini eſſemus quàm Solis, cre­dibile e:ſt eam ipſo non minorem, nec minús lucidam eſſe apparituram.

IX. Solem & Fixas propriâ luce fulgere.

10

15

20

Contrà verò Lunam videmus, eâ tantum parte ſplendere quam Soli habet obverſam; unde cogno­ſcimus illam eſſe proprio lumine deſtitutam, & tantùm radios à Sole acceptos verſús oculos noſtros refle­ctere. Quod idem etiam de Venere perſpicillorum ope obſervatur. Idemque de Mercurio, Marte, Jove & Saturno non difficulter perſuadetur, ex eo quòd eo­rum lumen obtuſius ſive placidius ſit quàm Fixarum, &sà Sole iion adeà diſtent, quin poſſint ab ipſo illu­minari.

X. Lunam & alios Plane­tas lucem à Sole mu­tuari.

25

30

Denique idem de Terrâ experimur: conflata enim eſt ex opacis corporibus, quae Solis radios excipientia, illos non minús validè quàm Luna reflectunt; quin etiam nubibus eſt involuta, quae licèt multà minús opacae ſint, quàm pleraeque aliá ejus partes, ſaepe tamen ipſas videmus, cúm à Sole illuſtrantur, non minús albicantes eſſe quàm Lunam; adeò ut ſit ſatis, manifeſtum, eam ratione luminis à Lunà, Venere, Mercurio, aliiſque Planetis non differre.

XI. Terram ratione lumi­nis ¬à Planetis non differe.

5

10

Quod etiam conſirmatur, ex eo quòd, Lunà exiſtente inter Solem & Terram, ejus facies quae à Sole non illuſtratur, debile quoddam lumen oſtendat, quod facilè conjicimus ad illam pervenire à Terrâ, quae tunc radios à Sole receptos eam verſús reflectit; mi­nuitur enim paulatim, prout pars Terrae à Sole illu­minata ab eà ſe avertit.

XII. Lunam, cùm nova eſt, à Terrâ illuminari.

5

Atque omninino, ſi Terram ex Jove reſpiceremus, minor quidem, ſed fortè non minús lucida nobis ap­pareret, quàm hinc Jupiter appareat; ex vicinioribus autem Planetis, major videretur; ſed ex Fixis, propter nimiam earum diſtantiam, omnem conſpectum effu­geret. Ex quibus ſequitur ipſam inter Planetas, & Solem inter Stellas Fixas poſſe numerari.

XIII. Solem inter Fixas, & Terram inter Pla­netas poſſe numerari.

20

25

Differunt etiam inter ſe Stellae in eo, quòd illae quas Fixas vocamus, eandem ſemper à ſe mutuò diſtantiam, eundemque ordinem ſervent; aliae autem aſſiduè inter­ſe ſitum mutent: unde Planetae ſive errantes appel­lantur. cúm quis ex unà navi alias eminus reſpicit inter ſe ſitum mutantes, ſaepe poteſt dubitare quibuſnam ex illis, & annon etiam ſuae, motus (à quo procedit iſta ſitûs variatio) ſit tribuendus: ita errores Planetarum, è Terrâ conſpecti, tales apparent, ut ex ipſis ſolis co­gnoſci non poſſit, quibuſnam corporibus ſint propriè tribuendi. Cúmque ſint valde inaequales & implicati, non facile eſt illos explicare, niſi ex variis modis, qui­bus poſſunt intelligi, unum aliquem eligamus, ſecun­ dúm quem ipſos fieri ſupponamus. In quem finem inventae ſunt ab Aſtronomis tres diverſae hypotheſes, hoc eſt, poſitiones, quae non ut verae, ſed tantúm ut phaenomenis explicandis idoneae, conſiderantur.

XIV. Fixas eandem ſemper à ſe mutuò diſtantiam retinere, non autem Planetas.

30

apparentias per va­rias hypotheses poſſe explicari.

5

10

Harum primò eſt Ptolemaei, quae quoniam multis phaenomenis adverſatur (ut inprimis incremento & decremento luminis, quod in Venere ſicut in Lunâ obſervatur), jam vulgò ab omnibus Philoſophis rejici ſolet, ideoque hîc à me praetermittetur a.

XVI. Hypotheſin Ptolemaei apparentiis non ſatis­facere.

15

Secunda eſt Copernici, & tertia Tychonis Brahe: quae duae, quatenus ſunt tantúm hypotheſes, eodem­modo phaenomenis ſatisfaciunt, & non magna inter ipſas differentia eſt, niſi quòd illa Copernici aliquantò ſimplicior ſit & clarior; adeò ut Tycho non habuerit oc­caſionem illam mutandi, niſi quia non hypotheſin dum­ taxat, ſed ipſam rei veritatem explicare conabatur.

XVII. Hypotheses Copernici &sTychonis non dif­ferre in quantum hy­potheſes.

20

25

Quippe, cùm Copernicus non dubitâſſet motum Terrae tribuere, hoc Tycho tanquam in Phyſicâ valde abſurdum, atque à communi hominum ſenſu alie­num, voluit emendare; ſed, quia veram motús natu­ ram non ſatis conſideravit, verbo tantúm aſſeruit Terram quieſcere, ac re ipſâ plus motûs ei conceffit quàm alter.

XVIII. Tychonem verbo mi­nus, ſed re plus mo­tûs Terrae tribuere, quàm Copernicum.

30

Quapropter ego, in hoc tantùm ab utroque diſſen­tiens, quòd omnem motum verius quam Tycho, & curioſiús quàm Copernicus, ſim Terrae detracturus: illam hîc proponam hypotheſin, quae omnium ſimpli­ciſſima, & tam ad phaenomena intelligenda, quàm ad eorum cauſas naturales inveſtigandas accommodatiſ­ſima eſſe videtur: ipſamque tantúm pro hypotheſi, non pro rei veritate haberi velim.

XIX. Me accuratiùs quàm Copernicum, & ve­riùs quàm Tycho­nem, Terrae motum negare.

5

10

Primò, quia nondum certi ſumus, quantum à nobis diſtent Stellee fixae, nec poſſumus eas fingere tam remotas, ut hoc phaenomenis repugnet: ne ſimus contenti ſupponere ipſas eſſe ſupra Saturnum, ut vulgò omnes admittunt, ſed libertatem ſumamus quantumlibet altiores exiſtimandi. Si enim earum altitudinem cum diſtantiis hîc ſupra terram nobis notis vellemus comparare, illa, quae jam iis ab omni­bus conceditur, non eitet minús incredibilis quàm quávis major; ſi verà ad Dei creatoris omnipoten­tiam reſpiciamus, nulla poteſt cogitari tam magna, ut ideò ſit minús credibilis quàm quaevis minor. Atque non tantúm ad Planetarum, ſed etiam ad Co­metarum phaenomena commodè explicanda, maxi­mum ſpatium inter illas & ſphaeram Saturni ponen­dum eſſe, infrà oſtendam a.

XX. Fixas ſupponendas eſſe à Saturno quamma­ximè diſtantes.

15

20

25

Secundò, quia Sol in hoc convenit cum Fixis, & cum flammâ, quòd lumen à ſe ipſo emittat: putemus eundem etiam in motu cum flammà, & in ſitu cum Fixis, convenire. Nempe nihil quidem hic ſupra ter­ ram videmus eſſe mobilius flammâ; nam & alia cor­pora, juxta quae poſita eſt, niſi ſint admodum ſolida &sdura, particulatim diſſolvit, ac ſecum movet. Sed tamen ejus motus ſit tantúm ſecundum partes, & tota migrare non ſolet ex uno loco in alium, niſi ab aliquo alio corpore, cui adhaereat, deferatur; quâ ratione poſſumus etiam exiſtimare Solem conſtare quidem ex materiâ valde fluidà & mobili, quá omnes coeli cir­cumjacentis partes ſecum rapit; ſed in hoc nihilomi­ nus Stellas fixas imitari, quòd non ex unà coeli regione in aliam migret.

XXI. Solem inſtar flammae ex materiâ quidem valde mobili conſta­re, ſed non ideò ex uno loco in alium mi­grare.

30

5

10

Neque incongrua videri debet Solis cum flammâ comparatio, ex eo quòd nullam flammam hîc videa­mus quae non continuo egeat alimento; quod idem de Sole non obſervatur. Ex legibus enim naturae, non minús flamma, quàm quodvis aliud corpus, ubi ſemel exiſtit, ſemper exiſtere perſeverat, niſt ab aliquâ cauſâ externâ deſtruatur; ſed, quia con:ſtat materiâ quam­maximè fluidà & mobili, aſſidu hic ſupra terram à materiâ circumjacente diſſipatur; atque ideò eget ali­mento, non ut eadem quae jam exiſtit conſervetur, ſed tantúm ut, dum ipſa extinguitur, ſemper alia nova in ejus locum ſubſtituatur. Solem autem non ita de­ſtruunt partes coeli ei vicinae, ideòque non ita eget alimento quo reparetur. Sed tamen etiam infrà oſten­detur a, novam ſemper materiam in Solem ingredi, & aliam ex eo elabi.

XXII. Solem à flammâ dif­ferre, quòd non ita egeat alimento.

15

20

25

Hîcque notandum eſt, ſi Sol in ſitu non differat à Fixis, ipſas omnes in unius alicujus ſphaerae circumſe­ rentiâ non verſari, quemadmodum multi ſupponunt, quia ille in eâde, iſtâ ſphaerae circumferentiâ eſſe non poteſt. Sed, ut Sol vaſtum quoddam circa ſe spatium habet, in quo nulla Stella fixa continetur: ita ſingulae Fixae ab omnibus aliis valde remotae eſſe debent, & unae multò magis quàm aliae, à nobis & à Sole diſtare. Sic in hac figurâ, ſi S ſit Sol, F ſerunt Stellae fixae; atque aliae innumerae, ſuprà & infrà, & ultra hujus figurae planum, per omnes ſpatii dimenſiones ſparſae intelligentur a.

XXIII. Fixas. omnes in eâdem ſphaerâ non verſari, ſed unamquamque vaſtum ſpatium circa

30

se habere, aliis Fixis deſtitutum.

5

Tertiò, putandum eſt, non tantúm Solis & Fixarum, ſed totius etiam coeli materiam fluidam eſſe, ſive li­quidam: quod jam vulgò omnes Aſtronomi conce­dunt, quia vident phaenomena Planetarum vix aliter poſſe explicari.

XXIV. Coelos eſſe ſtudios.

5

Sed in hoc multi mihi videntur errare, quòd flui­ ditatem coelo tribuentes, illud tanquam ſpatium planè vacuum imaginentur, ita ut motibus quidem aliorum corporum non reſiſtat, ſed praeterea nullam habeat vim ad ipſa ſecum deferenda: neque enim in rerum naturà ullum tale vacuum eſſe poteſt, ac fluidis omni­ bus hoc eſt commune, ut ideò tantúm non reſiſtant aliorum corporum motibus, quòd in ſeipſis etiam habeant motum. Et quia hic motus facilè in omnes partes determinatur, ejus vi, cúm in unam aliquam partem eſt determinatus, neceſſarià ſecum deferunt alia omnia corpora in ſe contenta, quae à nullâ cauſâ externâ retinentur, quantumvis ipſa ſint ſolida & quieſcentia & dura; ut ex ant dictis b eſt manifeſtum.

XXV. Caelos omnia corpora in ſe contenta ſecum deferre.

10

15

20

Quartò, cúm videamus Terram nullis columnis ſuffultam, nulliſque funibus appenſam, ſed circum quaque fluidiſſimo tantúm coelo cinctam eſſe, putemus quidem illam quieſcere, ac nullam habere propen­ſionem ad motum, quandoquidem nullam adverti­mus. Sed ne putemus hoc obſtare, quominús ab iſto coelo deferatur, & ejus motibus immota obſequatur: ut navis, nullis ventis nec remis impulſa, nulliſque anchoris alligata, in medio mari quieſcit, etſi fortè aquae ingens moles, occulto curſu delabens, ipſam ſecum ſerat.

XXVI. Terram in coelo ſuo quieſcere, ſed nihilo­minus ab eo deferri.

25

Et quemadmodum caeteri Planetae in hoc cum Terrâ conveniunt, quòd ſint opaci & radios Solis reflectant, non immeritò arbitrabimur illos etiam in hoc ei ſimiles eſſe, quòd unuſquiſque quieſcat in eâ coeli regione in quâ verſatur; quòdque omnis variatio ſitûs quae in illis obſervatur, ex eo tantúm procedat, quòd omnis materia coeli, quae illos continet, moveatur.

XXVII. Idemque ſentiendum eſſe omnibus Pla­netis.

5

10

Hîcque oportet eorum meminiſſe quae de naturâ motûs ſuprà dicta ſunt a: nempe illum quidem (ſi pro­priè loquamur, & ſecundúm rei veritatem), eſſe tan­túm tranſationem unius corporis ex vicinià eorum corporum, quae ipſum immediat contingunt & tan­quam quieſcentia ſpectantur, in viciniam aliorum. Sed ſaepe etiam ex uſu vulgi actionem omnem, quâ corpus aliquod ex uno loco in alium migrat, motum vocari; &shoc ſenſu dici poſſe, eandem rem eodem tempore moveri ac non moveri, prout ejus locum variè deter­minamus. Unde ſequitur nullum in Terrâ, nec etiam in aliis Planetis, motum propriè dictum reperiri: quia non transferuntur ex viciniâ partium coeli quae illos immediatè contingunt, quatenus iſtae partes coeli ut immotae conſiderantur. Ad hoc enim deberent ab omnibus ſimul ſejungi, quod non ſit ſed quia materia coeli fluida eſt, nunc unae ejus particulis, nunc aliae, à Planetâ quem contingunt removentur, idque per mo­tum qui illis tantum tribui debet, non autem Planetae: quemadmodum partiales tranſlationes aquá & aeris, quae in terrae ſuperficie fiunt, non tribui ſolent ipſi terrae, ſed illis aquie & aeris partibus quá transfe­runtur.

XXVIII. Terram, propriè lo­quendo, non moveri, nec ullos Planetas, quamvis à coelo tranſ­ferantur.

15

20

25

30

Motum autem ſumendo juxta uſum vulgi, dicen­dum quidem eſt Planetas alios omnes moveri, nec non etiam Solem & fixas; ſed non, niſi admodum incongruè, idem de Terr^ dici poteſt. Vulgus enim à Terrae partibus, ut immobilibus ſpectatis, Stellarum loca determinat; haſque eatenus moveri judicat, qua­tenus à locis ita determinatis recedunt: quod com­modum eſt ad uſum vitá, ideoque rationi conſen­taneum. Quin etiam omnes ab ineunte aetate putavimus, Terram non eſſe globoſam, ſed planam, & in eâ eſſe Ubique idem ſurſum & idem deorſum, eoſdemque mundi cardines, Orientem, Occidentem, Meridiem, &sSeptentrionem; quibus idcirco uſi ſumus ad reli­quorum omnium corporum loca deſignanda. Sed ſi quis Philoſophus, animadvertens Terram eſſe globum in coelo fluido & mobili contentum, Solem autem & Stellas fixas eundem ſemper inter ſe ſitum ſervare, his utatur ut immotis ad illius locum determinan­dum, & ideò affirmet ipſam moveri, abſque ratione loquetur. Nam primò, juxta philoſophicum ſenſum, locus determinari non debet per corpora valde re­mota, quales ſunt Fixae, ſed per contigua ejus quod dicitur moveri. Ac deinde, juxta uſum vulgi, non eſt cur Fixas conſideret ut immotas, potiús quàm Ter­ram, niſi quòd putet ultra ipſas non eſſe ulla alia cor­ pora, à quibus ſeparentur, & quorum reſpectu dici poſſint moveri, Terra autem quieſcere, illo ſenſu quo dicit Terram moveri reſpectu Fixarurn. Atqui hoc putare à ratione eſt alienum: cúm enim mens noſtra ſit talis naturá, ut nullos in mundo limites agnoſcat, quiſquis ad immenſitatem Dei & ſenſuum noſtrorum infirmitatem attendet, aequius eſſe judicabit ſuſpi­cari, ultra illas omnes Stellas fixas quas videmus, fortè eſſe alia corpora, ad quae comparata Terra quie­ere, ipſae autem omnes ſimul moveri dici poſſint, quàm ſuſpicari nulla poſſe talia eſſe.

XXIX. Nullum etiam motum Terrae eſſe tribuen­dum, quamvis motus impropriè juxta uſum vulgi ſumatur; ſed tunc rectèdici, alios Planetas mo­veri.

5

10

15

20

25

30

5

Sic itaque ſublato omni ſcrupulo de Terrae motu, putelmus totam materiam coeli in quâ Planetae verſan­tur, in modum cujuſdam vorticis, in cujus centro eſt Sol, aſſiduè gyrare, ac ejus partes Soli viciniores ce­leriús moveri quàm remotiores, Planetaſque omnes (è quorum numero eſt Terra) inter eaſdem iſtius coe­leſtis materiá partes ſemper verſari. Ex quo ſolo, ſine ullis machinamentis, omnia ipſorum phaenomena fa­cillim intelligentur. Ut enim in iis fluminum locis, in quibus aqua in ſe ipſam contorta vorticem facit, ſi variae ſeſtucae illi aquá incumbant, videbimus ipſas ſimul cum eà deferri, & nonnullas etiam circa propria centra converti, & eò celeriús integrum gyrum abſol­vere, quò centro vorticis erunt viciniores; & denique, quamvis ſemper motus circulares affectent, vix tamen unquam circulos omnino perfectos deſcribere, ſed nonnihil in longitudinem & latitudinem aberrare: ita eadem omnia de Planetis abſque ullâ diſſicultate poſ­ſumus imaginari, & per hoc unum cuncta eorum phae­nomena explicantur.

XXX. Planetas omnes circa Solem à coelo deferri.

10

15

20

25

Sit itaque S Sol, & omnis materia coeleſtis eum cir­cum jacens ita moveatur in eaſdem partes, nempe ab Occidente per Meridiem verſùs Orientem, ſive ab A per B verſus C, ſupponendo polum Borealem ſupra hujus figurae planum eminere ut ea quae eſt circa Saturnum, impen­ dat ſere annos tri­ginta ad eum per totum circulum h deferendum; ea ve­ro quae eſt circa Jo­ vem, intra annos 12 C illum cum ejus aſ­ſeclis deferat per circulum ; ſicque Mars duobus an­ nis, Terra cum Lunâ uno anno, Venus* octo menſibus, & Mercurius tribus, circuitus ſuos in circulis, T , materiâ coeli eos deferente, abſolvant.

XXXI. Quomodo ſinguli Pla­netae deferantur.

30

5

10

15

Nec non etiam corpora quádam opaca, perſpicil­ lorum ope nobis conſpicua, quá dicuntur Solis ma­culae, ipſiuſque ſuperficiei contigua ſunt, ſpatio viginti ſex dierum eum circumeant.

XXXII. Quomodo etiam Solis maculae.

20

Ac praeterea, ut ſaepe in aquarum vorticibus vidi contingere, in majori illo coeleſtis materiá vortice ſint alii minores vortices, unus in cujus centro ſit Jupiter, alter in cujus centro ſit Terra, qui,in eaſdem partes ac major vortex ſerantur; & ille qui habet Jovem in centro, deferat circa ipſum quatuor ejus aſſeclas, tali celeritate, ut remotiſſimus diebus 16, ſequens die­ bus 7, tertius horis 85, & centri proximus horis 42 unum circuitum perficiat; ſicque, dum ſemel in ma- jori circulo circa Solem ferentur, minores ſuos cir­culos circa Jovem aliquoties percurrant. Eodemque modo vortex, qui habet Terram in centro, efficiat ut Luna menſis ſpatio eam circumeat, ipſa autem Terra ſingulis diebus circa proprium axem integrum gyrum abſolvat; ita ut eodem tempore quo Terra & Luna cir­culum communen ſemel peragrabunt, Terra 365 vici­bus circa proprium centrum, & Luna duodecies circa Terram vertatur.

XXXIII. Quomodo etiam Terra circa proprium cen­trum, & Luna circa Terram vehatur.

25

30

5

Denique, ne putemus omnia centra Planetarum ac­curatè in eodem plano ſemper conſiſtere, nec circulos quos deſcribunt eſſe omnino perfectos; ſed, ut in om­nibus aliis rebus naturalibus contingere videmus, iſta tantúm praeterpropter talia eſſe, ac etiam labentibus ſaeculis continuò mutari arbitremur.

XXXIV. Motus coelorum non eſſe perfectè circulares.

10

15

Nempe, ſi haec figura repraeſentet planum, in quo centrum Terrae toto anno verſatur, quod vocatur pla­num Eclipticae atque ope Fixarum in coelo determi­natur, putandum eſt unumquemque ex aliis Planetis in alio quodam plano verſari, ad hoc nonnihil incli­nato, & ipſum interſecante in lineâ quae tranſit per centrum Solis: ita ut Sol in omnibus iſtis planis repe­riatur. Exempli cauſà, orbita Saturni ſecat nunc Eclip­ticam in ſignis Cancri & Capricorni, ſupra ipſam au­tem attollitur hoc eſt verſús Boream inclinatur in Librâ, & infra eandem verſús Auſtrum deprimitur in Ariete anguluſque ipſius inclinationis eſt circiter gra­duum . Sicque aliorum Planetarum orbitae ſecant Eclipticam in aliis locis; ſed inclinatio in Jove & Marte eſt minor, in Venere uno circiter gradu major, &sin Mercurio maxima: eſt enim fere 7 graduum. Ac praeterea etiam Solis maculae (ſaltem ſi verae ſint obſer­vationes Scheineri S. 1. a, poſt cujus diligentiam nihil circa iſtarum macularum phaenomena deſiderari poſſe videtur), in planis 7 gradibus aut ampliús ad Eclipticam inclinatis, circa Solem volvuntur adeò ut earum mo­tus hac in re non differat à motibus Planetarum. Luna etiam circa Terram fertur, in plano quod 5 gradibus ab Eclipticà deflectit; & Terra circa proprium axem in plano AEquatoris 23 ¬Ω gradibus ab Eclipticâ defle­ ctente; quod planum AEquatoris ipſa ſecum defert. Atque hae Planetarum aberrationes ab Eclipticâ vo­cantur motus in latitudinem b.

XXXV. De aberratione Plane­tarum in latitudinem.

20

25

30

5

10

Ipſorum autem circuitiones circa Solem vocantur motus in longitudinem. Hique etiam in eo aberrant, quòd non aequaliter ubique à Sole diſtent; ſed hac aetate, Saturnus ab eo remotior eſt in Sagittario quàm in Geminis, viceſimâ circiter diſtantia ſuae parte; Ju­piter in Librâ remotior eſt quàm in Ariete; ſicque alii Planetae habent Aphelia & Perihelia ſua aliis in locis c. Poſt aliquot autem ſaecula, haec omnia mutata eſſe deprehendentur; ac ſinguli Planetae, nec non etiam Terra, planum in quo nunc eſt Ecliptica, diverſis in locis ſecabunt, & paulo magis vel minús ab illà defle­ctent; & illorum maximae ac minimae à Sole diſtantiae in aliis ſignis reperientur d.

XXXVI. De motu in longitui­nem.

15

20

25

Jam verò non opus eſt ut oſtendam, quo pacto ex hac hypotheſi ſequantur phaenomena diei & noctis, aeſtatis & hyemis, ſive acceſſús Solis ad Tropicos, & ejuſdem receſûs, phaſium Lunae, Eclipſium, ſtationum &sretrogradationum quae apparent in Planetis, prae­ceſſionis aequinodiorum, variationis in obliquitate Eclipticae, ac ſimilia: facil enim ab illis, qui vel pri­ma elementa Aſtronomiae didicerunt) intelligentur a.

XXXVII. Phaenomena omnia per hanc hypotheſin fa­cillimè intelligi.

5

Sed breviter adhuc dicam, quo pacto ex hypotheſi Braheanâ, quam vulgà jam admittunt illi omnes qui Copernicanam repudiant, plus motús Terrae quàm per hanc tribuatur. Primò, manente Terrâ juxta eorum opinionem immobili, neceſſe eſt ut totum coelum, unà cum ſtellis, circa ipſam ſingulis diebus volvatur: quod intelligi non poteſt, quin ſimul intelligatur fieri tranſlationem omnium partium Terrae, ex viciniâ par­tium coeli quas tangunt in viciniam aliarum; cúmque haec tranſlatio ſit reciproca, ut ſuprà dictum eſt b, & eadem plan vis ſive actio ad illam requiratur in Terrâ atque in coelo, nulla ratio eſt cur, propter ipſam, coelo potiús quàm Terrae motum tribuamus. Quinimò, juxta ſuperiús dicta, Terrae duntaxat eſt tribuendus: quia ſit ſecundúm totam ejus ſuperficiem, non autem eodem modo ſecundúm totam ſuperficiem coeli, ſed tantúm ſecundúm partem concavam, Terrie conti­guam, quae ad convexam comparata perexigua eſt. Nec refert ſi dicant, ſe non tantúm putare concavam coeli ſtellati ſuperficiem à terrâ ſeparari, ſed ſimul etiam convexam ab alio coelo illud ambiente, nempe à coelo cryſtallino vel Empyreo; atque hanc eſſe ratio­nem cur illum motum coelo potiús tribuant quàm terrae. Nullum enim haberi poteſt argumentum, quo probetur fieri talem ſeparationem totius ſuperficiei convexae coeli ſtellati ab alio coelo ipſum ambiente; ſed planè ex arbitrio illam fingunt. Atque ita, juxta ipſorum hypotheſin, ratio cur motus ſit terrae tribuen­ dus, eſt certa & evidens; ratio verà cur illum coelo tribuant, & Terrae quietem, eſt incerta & à ſolâ illo­rum imaginatione efficta.

XXXVIII. Juxta Tychonis hypo­thesin dicendum eſſe, Terram moveri circa proprium centrum.

10

15

20

25

5

Ex eàdem Tychonis hypotheſi, Sol motu annuo circa Terram gyrans, non modò Mercurium & Vene­ rem) ſed etiam Martem, Jovem & Saturnum, qui ab eo remotiores ſunt quàm Terra, ſecum ducit: quod intelligi non poteſt, praeſertim in coelo fluido, quale illud ſupponunt, quin tota coeli materia interjacens ſimul ſeratur, & interim Terra vi aliquâ ſeparetur à partibus iſtius materiae ſibi contiguis, atque in eâ circulum deſcribat. Quapropter haec rurſus ſeparatio, quae eſt totius Terrae, ac peculiarem in eâ actionem requirit, ejus motus erit dicendus.

XXXIX. Ac etiam illam moveri circa Solem motu an­nuo.

10

15

Unus autem adhuc in meâ hypotheſi ſcrupulus manet, ex eo quòd, ſi Sol eundem ſemper ſitum inter Fixas ſervet, neceſſe ſit Terram, quae circa illum fertur, ad ipſas accedere ac recedere toto ſuae orbitee inter­vallo: quod tamen ex phaenomenis non potuit hacte­nus deprehendi. Sed hoc excuſatur per immenſam diſtantiam, quam inter nos & Fixas eſſe ſupponimus; talem ſcilicet, ut totus ille circulus qui à Terrâ deſcri­bitur circa Solem, ſi ad eam comparetur, inſtar puncti ſit habendus. Quod fateor incredibile videri poſſe, magnalia Dei conſiderare non aſſuetis, & Terram ut praecipuam partem univerſi, ac domicilium hominis, propter quem coetera omnia facta ſint, ſpectantibus; ſed Aſtronomis, qui jam omnes ſciunt illam ad coelum comparatam inſtar puncti eſſe, non ita mirum videri debet.

XL. Terrae tranſlationem nullam efficere aſpe­ctùs diverſitatem in Fixis, propter maxi­mam ipſarum diſtan­tiam.

20

25

30

Ac praeterea Cometae, quos jam fatis conſtat in noſtro aere non verſari, ut nimis rudis antiquitas opinabatur, vaſtiſſimum iſtud ſpatium inter ſpheram Saturni & fixas requirunt, ad omnes ſuas excurſiones abſolvendas: adeò enim variae ſunt, adeò immanes, &sà Fixarum ſtabilitate atque à regulari Planetarum circa Solem circuitione adeò diſcrepantes, ut abſque eo ad nullas naturae leges revolcari poſſe videantur. Neque nos movere debet qu'od Tycho & alii Aſtro­nomi, qui diligenter eorum parallaxes inveſtigârunt, dixerint tantùm illos eſſe ſupra Lunam, verſùs ſphae­ram Veneris aut Mercurii, non autem ſupra ipſum Saturnum: hoc enim non minùs recte ex ſuis calculis concludere potuiſſent, quàm illud. Sed cum diſputa­rent contra veteres, qui Cometas inter meteora ſublu­naria numerabant, contenti ſuerunt oſtendere illos in coelo eſſe; nec auſi ſunt omnem altitudinem, quam calculo deprehendebant, iis tribuere, ne minús facile crederetur.

XLI. Hanc etiam Fixarum diſtantiam requiri ad motus Cometarum, quos jam conſtat eſſe in coelo.

5

10

15

20

Praeter haec autem generaliora, poſſent adhuc parti­cularia multa, non mode circa Solem, Planetas, Come­tas & fixas, ſed proecipu etiam circa Terram (nempe illa omnia quae in ejus ſuperficie videmus), inter phae­nomena hic recenſeri. Ut enim veram hujus mundi aſpectabilis naturam agnoſcamus, non ſatis eſt ali­quas cauſas invenire, per quas ea quae in coelo eminus aſpicimus explicentur; ſed ex iiſdem etiam, illa omnia quae in Terrâ cominus intuemur, deduci debent. Atqui non opus eſt, ut illa omnia conſideremus ad rerum generaliorum cauſas determinandas; ſed tum demum ipſas poſtea rectè à nobis determinatas ſuiſſe cognoſce­mus cúm ex iiſdem non ea dumtaxat ad quae reſpexi­ mus, ſed alia etiam omniae de quibus antea non cogi­tavimus, explicari advertemus.

XLII. Omnia qu¬àe hîc in Ter­râ vodemus, ad phae­nomena etiam perti­nere, ſed non opus eſſe initio ad cuncta reſpicere.

25

30

5

Et certè, ſi nullis principiis utamur niſi evidentiſſimè perſpectis, ſi nihil niſi per Mathematicas conſequen­tias ex iis deducamus & interim illa quae ſic ex ipſis deducemus, cum omnibus naturae phaenomenis accu­ratè conſentiant, injuriam Deo facere videremur, ſi cauſas rerum hoc pacto à nobis inventas, falſas eſſe ſuſpicaremur, tanquam ſi nos tam imperfectos ge­nuiſſet, ut ratione noſtrà reale utendo fallamur.

XLIII. Vix fieri poſſe quin cauſae, ex quibus om­nia phaenomena clarèè deducuntur, ſint ve­rae.

10

Verumtamen ne etiam nimis arrogantes eſſe videa­mur ſi de tantis rebus philoſophando, genuinam earum veritatem à nobis inventam eſſe affirmemus, malim hoc in medio relinquere, atque omnia quae deinceps ſum ſcripturus tanquam hypotheſin propo­ nere. Quae quamvis falſa eſſe exiſtimetur, ſatis ma­gnum operae pretium me feciſſe arbitrabor, ſi omnia quae ex ipſà deducentur cum experimentis conſentiant: ita enim ex eà tantundem utilitatis ad vitam, atque ex ipſius veritatis cognitione, percipiemus.

XLIV. Me tamen eas, quas hîc exponam, pro hypo­theſibus tantùm ha­beri velle.

15

20

Quinimò etiam, ad res naturales meliús explican­das, earum cauſas altiùs hic repetam, quam ipſas unquam extitiſſe exiſtimem. Non enim dubium eſt, quin mundus ab initio fuerit creatus cum omni ſuâ perfectione a: ita ut in eo & Sol & Terra & Luna, & Stellaa extiterint; ac etiam in Terrà non tantúm fuerint ſemina plantarum, ſed ipſae plantae; nec Adam & Eva nati ſint infantes, ſed ſaeti ſint homines adulti. Hoc ſides Chriſtiana nos docet, hocque etiam ratio natu­ralis plan perſuadet. Attendendo enim ad immenſam Dei potentiam, non poſſumus exiſtimare illum un­quam quidquam feciſſe, quod non omnibus ſuis nu­meris fuerit abſolutum. Sed nihilominus, ut ad plan­tarum vel hominum naturas intelligendas, long me­lius eſt conſiderare, quo pacto paulatim ex ſeminibus naſci poſſint, quàm quo pacto à Deo in primà mundi origine creati ſint: ita, ſi quae principia poſſimus exco­gitare, valde ſimplicia & cognitu facilia, ex quibus tanquam ex ſeminibus quibuſdam, & ſidera & Terram, &sdenique omnia quae in hoc mundo aſpectabili deprehendimus, oriri potuiſſe demonſtremus, quamvis ipſa nunquam ſic orta eſſe prob ſciamus, hoc pacto tamen eorum naturam longè meliús exponemus, quàm ſi tantúm, qualia jam ſint, deſcriberemus. Et quia talia principia mihi videor inveniſſe, ipſa breviter hîc exponam.

XLV. Meque etiam hîc non­nullas aſſumpturum, quas conſtat falſas eſſe.

25

30

5

10

15

20

Ex antedictis a jam conſtat, omnium mundi corpo­rum unam & eandem eſſe, materiam, in quaſlibet partes diviſibilem, ac jam reipſa in multas diviſam, quae diverſimodè moventur, motuſque habent aliquo modo circulares b, & ſemper eandem motuum quan­titatem in univerſo conſervant. At quàm magnae ſint iſtae partes materiae, quàm celeriter moveantur, & quales circulos deſcribant, non poſſumus ſolà ratione determinare: quia potuerunt iſta innumeris modis diverſis à Deo temperarii & quemnam prae coeteris ele­gerit, ſola experientia docere debet. Jamque idcirco nobis liberum eſt, quidlibet de illis agumere, modò omnia, quae ex ipſo conſequentur, cum experientiâ conſentiant. Itaque, ſi placet, ſupponemus omnem illam materiam, ex quâ hic mundus adſpectabilis eſt compoſitus, fuiſſe initio à Deo diviſam in particulas quam-proxime inter ſe aequales, & magnitudine me­ diocres a, ſive medias inter illas omnes, ex quibus jam coeli atque aſtra componuntur; eaſque omnes tantun­dem motûs in ſe habuiſſe, quantum jam in mundo re­peritur; & aequaliter fuiſſe motas, tum ſingulas circa propria ſua centra, & ſeparatim à ſe mutuò, ita ut corpus fluidum componerent, quale coelum eſſe puta­mus; tum etiam plures ſimul, circa alia quaedam puncta b aequè à ſe mutuò remota, & eodem modo diſpoſita ac jam ſunt centra Fixarum; nec non etiam circa alia aliquanto plura, quae aequent numerum Planetarum. Ita ſcilicet ut illae omnes, quae contine­bantur in ſpatio AEI c, verterentur circa punctum S, &squae continebantur in ſpatio AEV, circa F, & ita de caeteris: ſicque tot varios vortices componerent quot jam aſtra ſunt in mundo d.

XLVI. Quaenam ſint ea, quae hîc aſſumo ad phae­nomena omnia ex­plicanda.

25

5

10

15

20

Quae pauca ſufficere mihi videntur, ut ex iis tan­quam cauſis omnes qui in hoc mundo apparent effe­ctus ſecundúm leges naturae ſuprà expoſitas e oriantur. Et non puto alia ſimpliciora, vel intellectu faciliora, vel etiam probabiliora rerum principia posse excogi­tari. Etſi enim fortè etiam ex Chao per leges naturae idem ille ordo qui jam eſt in rebus deduci poſſet, idque olim ſuſceperim explicandum a: quia tamen confuſio minús videtur convenire cum ſummâ Dei rerum creatoris perfectione, quàm proportio vel ordo, &sminús diſtinctè etiam à nobis percipi poteſt, nul­Iaque proportio, nulluſve ordo ſimplicior eſt, & co­ gnitu facilior, quàm ille qui conſtat omnimodà aequa­litate: idcirco hic ſuppono omnes materiae particulas initio fuiſſe, tam in magnitudine quàm in motu, inter ſe oequales, & nullam in univerſo inaequalitatem re­linquo, proeter illam quae eſt in ſitu Fixarum, & quae unicuique coelum noctu intuenti tam clarè apparet, ut negari planè non poſſit. Atque omnino parum refert, quid hoc pacto ſupponatur, quia poſtea juxta leges naturae eſt mutandum. Et vix aliquid ſupponi poteſt, ex quo non idem eſſedus (quanquam fortaſſe operoſiùs) per eaſdem naturae leges deduci poſſit: cùm enim illarum ope materia formas omnes quarum eſt capax, ſucceſſivà aſſumat, ſi formas iſtas ordine con­ſideremus, tandem ad iliam quae eſt hujus mundi polterimus devenire: adeò ut hic nihil erroris ex falſâ ſuppoſitione ſit timendum.

XLVII. Harum ſuppoſitionum falſitatem non impe­dire, quominùs ea quae ex ipſis dedu-

25

centur, vera & certa eſſe poſſint.

5

5

10

15

20

Itaque, ut naturae legum efficacitatem in propoſitâ hypotheſi oſtendere incipiamus, conſiderandum eſt illas particulas, in quas totam hujus mundi materiam initio diviſam ſuiſſe ſupponimus, non potuiſſe quidem initio eſſe ſphaericas, quia plures globuli, ſimul juncti, ſpatium continuum non replent; ſed cujuſcunque figurae tunc fuerint, eas non potuiſſe ſucceſſu tem­poris non fieri rotundas, quandoquidem varios habue­runt motus circulares. Cúm enim in principio ſatis magnâ vi motae fuerint, ut unae ab aliis ſejungerentur, eadem illa vis perſeverans, haud dubiè ſatis magna etiam fuit, ad earum omnes angulos, dum ſibi mutuò poſtea Occurrerunt, atterendos: ad hoc enim non tanta, quàm ad illud, recluirebatur. Et ex hoc solo, quòd alicujus corporis anguli ſic atterantur, facilè intelligimus illud tandem fieri rotundum: quia hoc in loco nomen anguli ad omne id, quod in tali corpore ultra figuram ſphaericam prominet, eſt extendendum.

XLVIII. Quomodo omnes caele­ſtis materiae particu­lae factae ſint ſphaeri­cae.

25

30

5

Cum autem nullibi ſpatia omni corpore vacua eſſe poſſint, cúmque rotundm illae materiae particulae, ſimul junctae, perexigua qudam intervalla circa ſe relinquant: neceſſe eſt iſla intervalla quibuſdam aliis materiae ramentis minutiſſimis, figuras ad ipſa im­plenda aptas habentibus, eaſque pro ratione loci occupandi perpetuà mutantibus, impleri. Nempe, dum earum materiae particularum, quae ſiunt rotundae, anguli paulatim atteruntur, id quod ex ipſis eraditur adeà eſt minutum, & tantam celeritatem acquirit, ut ſolà vi ſui motús in ramenta innumerabilia dividaltur; ſicque impleat omnes angulos, quos ali materiae particulae ſubingredi non poſſunt.

XLIX. Circa iſtas particulas ſphaericas aliam eſſe debere materiam ſub­titiorem.

10

15

20

Notandum enim eſt, quà minora ſunt iſta particu­larum aliarum ramenta, eà faciliús moveri, atque in alia adhuc minutiora comminui poſſe: quia quò mi­nora a, eò plus habent ſuperficiei b, pro ratione ſuae molis: & occurrunt aliis corporibus ſecundùm ſuper­ficiem, dividuntur verà ſecundúm molem c.

L. Hujus ſubtilioris mate­riae particulas facil­limè dividi.

25

Notandum etiam eſt ipſa multo celeriùs agitari, quàm alias materiae particulas, à quibus tamen ſuam agitationem acquirunt: quia, dum hae per rectas & patentes vias feruntur, expellunt iſta per obliquas & anguſtas. Eâdem ratione, quà videmus ex folle, quam­vis lent claudatur, aerem tamen valde celeriter egre­ di, propter anguſtiam vioa per quam tranſit. Jamque ſuprà demonſtratum eſt, aliquam materiae portionem celerrime moveri, ac in partes reipſa indefinitas dividi debere ut varii motus circulares & inaequales ſine rarefactione vel vacuo fieri poſſint; nec ulla alia, prae­ ter hanc, ad id apta reperitur.

LI. Eaſdem celerrimè moveri.

5

10

Jam itaque duo habemus genera materiae valde di­verſa, quae duo prima elementa hujus mundi aſpecta­bilis dici poſſunt. Primum eſt illius, qum tantam vim habet agitationis, ut aliis corporibus occurrendo, in minutias indefinitaa parvitatis dividatur, & figuras ſuas ad omnes angulorum ab iis relictorum anguſtias implendas accommodet. Alterum eſt ejus, quae diviſa eſt in particulas ſphaericas, valde quidem minutas, ſi cum iis corporibus, quae oculis cernere poſſumus, comparentur; ſed tamen certae ac determinatae quan­titatis, & diviſibiles in alias multà minores. Ter­tiumque paulò poſt inveniemus, conſtans partibus vel magis craſſis, vel figuras minús ad motum aptas ha­bentibus. Et ex his tribus omnia hujus mundi aſpe­ ctabilis corpora componi oſtendemus: nempe Solem &sStellas fixas ex primo, Coelos ex ſecundo, & Ter­ram cum Planetis & Cometis ex tertio. Cúm enim Sol & Fixae lumen ex ſe emittant, Coeli illud tranſmit­tant, Terra, Planetae, ac Cometae remittant: triplicem hanc differentiam in aſpectum incurrentem, non malè ad tria elementa referemus.

LII. Tria eſſe hujus mundi aſpectabilis elementa.

15

20

25

30

Non malè etiam omnem materiam, in spatio A E i a comprehensam, quae gyrat circa centrum S, pro primo coelo ſumemus; & omnem illam, quae circa centra F, ſ, innumerabiles alios vortices componit, pro ſe­ cundo; & denique quidquid ultra illos duos coelos reperitur, pro tertio a. Exiſtimamuſque hoc tertium, reſpectu ſecundi, eſſe immenſum, & ſecundum, reſ­pectu primi, permagnum. Sed tertii coeli conſideratio non eſt hujus loci: quia nullo modo à nobis ſpectari poteſt in hac vitâ. & de mundo tantúm aſpedabili tractamus. Vortices autem, quorum centra F, ſ, omnes ſimul pro uno tantúm coelo numeramus, quia ſub unâ &seâdem ratione à nobis conſiderantur; ſed vorticem S, licèt hîc non appareat ab aliis diverſus, pro pecu­liari tamen coelo, & quidem omniuin primo, ſumimus: quia Terram habitationem noſtram paulò pòſt b in illo inveniemus, ideàque multò plura in ipſo habebimus ſpectanda quàm in reliquis, & nomina rebus, non propter ipſas, ſed tantúm ad noſtras de lis cogita­tiones explicandas, imponere ſolemus.

LIII. Tres etiam in illo cae­los diſtingui posse.

5

10

15

Crevit autem c initio pallulatim materia primi ele­menti, ex co quòd particulae ſecundi aſſiduo motu ſe invicem magis ac magis attererent; cúmque major ejus quantitas fuit in univerſo, quàm neceſſe erat ad implenda exigua illa ſpatia, quae inter particulas ſphaericas ſecundi elementi ſibi mutuà incumbentes reperiuntur, quidquid ex eâ reſidui fuit, poſtquam ſpatia illa impleta ſunt, ad centra S, F, ſ, confluxit; ibique corpora quaedam ſphaerica fluidiſſima compo­ſuit: nempe Solem in centro S, ac Stellas fixas in aliis centris. Poſtquam enim particulae ſecundi ele­menti ſuerunt magis attritee, minús ſpatii occupâ­ runt quàm priús, nec ideò ad centra uſque ſe exten­derunt, ſed ab iis aequaliter omni ex parte recedentes, loca ibi ſphaerica reliquerunt, à materià primi ele­menti ex omnibus circumjacentibus locis eò affluente, replenda.

LIV. Quomodo Sol & Fixae formatae ſint.

20

25

5

Ea enim eſt lex naturae a, ut corpora omnia quae in orbem aguntur, quantum in ſe eſt, à centris ſui motûs recedant. Atque hic illam vim, quà ſic globuli ſecundi elementi, nec non etiam materia primi circa centra S, F, congregata, recedere conantur* ab iſtis centris, quàm potero accuratiſſimè explicabo. In eâ enim ſolâ lucem conſiſtere infrà oſtendetur b; & ab ipſius cognitione multa alia dependent.

LV. Quid ſit lux.

10

Cùm dico globulos ſecundi elementi recedere co­nari a centris circa quae vertuntur, non putandum eſt idcirco me illis aliquam cogitationem affingere, ex quâ procedat iſte conatus; ſed tantùm ipſos ita eſſe ſitos, & ad motum incitatos, ut revera ſint eb verſùs ituri, ſi à nullâ alià cauſa impediantur.

LVI. Quis conatus ad motum in rebus inanimatis ſit intelligendus.

15

Quia verò frequenter multae cauſae diverſae agunt ſimul in idem corpus, atque unae aliarum effectus impediunt, prout ad has vel illas reſpicimus, dicere poſſumus ipſum eodem tempore tendere, ſive ire conari, versùs diverſas partes. Ut, exempli cauſa, lapis A, in fundâ EA, circa centrum E rotatus, tendit quidem ab A verſùs B, ſi omnes cauſae, quae occurrunt ad ejus motum determinandum, ſimul ſpectentur, quia revera eò verſùs fertur. Sed ſi reſpiciamus ad ſolam vim motùs quae in ipſo eſt, dicemus illum, cum eſt in puncto A, tendere verſùs C, juxta legem mot'us ſuprà expoſitam: ponentes ſcilicet lineam AC eſſe rectam, quae tangit circulum in punc`to AE. Si enim lapis è fundâ egrederetur, eo temporis momento, quo ve­ niendo ex L pervenit ad punctum A, revera pergeret ab A verſùs C, non verſus B; ac quamvis ſunda hunc effectum impediat, non tamen impedit conatum. Si denique non reſpiciamus ad totam iſtam vim motûs, ſed tantùm ad illam ejus partem quae à fundâ impe­ ditur eam ſcilicet diſtinguentes ab aliâ ejus parte quae fortitur ſuum eſſedum, dicemus hunc lapidem, dum eſt in puncto A, tendere tantùm verſùs D, ſive recedere conari à centro E ſecundùm lineam rectam EAD.

LVII. Quomodo in eodem cor­pore conatus ad di­verſos motus ¬§imul eſſe poſſint.

20

25

5

10

Quod ut clarè intelligatur, conferamus motum quo lapis, in puncto A exiſtens, ferretur verſus C, ſi à nullâ alia vi impediretur, cum motu quo formica, in eodem puncto A existens, moveretur etiam verſus C, ſi linea E Y eſſet baculus, ſupra quem recta incederet ab A verſus Y, dum interim ipſe baculus verteretur circa centrum E, ac ejuſdem baculi punctum A deſcriberet circulum ABF, eſſentque hi duo motus ita inter ſe contemperati, ut formica perveniret ac X cùm bacu- lus eſſet in C, & ad Y cùm baculus eſſet in G atque ita ipſa ſemper exiſteret in lineâ rectâ ACG. Ac deinde conferamus etiam eam vim, quâ idem lapis, actus in ſundà ſecundùm lineam circularem ABF, re­ cedere conatur à centro E, ſecundùm lineas rectas AD, BC, ſG, cum conatu qui remaneret in formicâ, ſi vinculo vel glutino aliquo detineretur in puncto A ſupra baculum EY, dum interim iſte baculus eam de­ferret circa centrum E per lineam circularem ABF; ac ipſa totis viribus conaretur ire verſùs Y, atque ita recedere à centro E ſecundùm lineas rectas EAY, EBY, & ſimiles.

LVIII. Quomodo ea quae cir­culariter moventur, conentur recedere à centro ſui motûs.

15

5

5

10

Scio quidem motum iſtius formicae fore initio tar­diſſimum, atque ideò ejus conatum, ſi tantùm ad prin­ cipium motùs referatur, non videri magnum eſſe poſſe: atqui profectò non plan nullus eſt, & dum ſortitur effectum, augetur, ado ut motus ex eo proveniens ſa­tis celer eſſe poſſit. Nam, ut adhuc alio utamur exem­plo, ſi E Y ſit canalis, in quo globulus A contineatur, pri­mo quidem temporis mo­mento, quo iſte canalis age­tur in gyrum circa centrum E, globulus A motu tantùm tardiſſimo progredietur ver­ſus Y; ſed ſecundo momento paulò celeriùs incedet: priorem enim vim retinebit, ac praeterea novam acquiret à novo conatu recedendi à centro E: quia, quandiu durat motus circularis, tamdiu ille conatus durat, & quaſi renovatur ſingulis momentis. Atque hoc experientia confirmat: ſi enim canalis EY valde celeriter agatur circa centrum E, brevi globulus, in eo exiſtens, ab A ad Y perveniet. Idemque etiam experimur in fundâ: quò celeriùs enim lapis in eâ rotatur, eâ magis funis intenditur; atque iſta tenſio, à ſolâ vi quà lapis recedere conatur à cen­tro ſui motûs exorta, exhibet nobis iſtius vis quanti­tatem.

LIX. Quanta ſit vis iſtius conatûs.

15

20

25

30

5

Quod verò hîc de lapide in fundâ, vel de globulo in canali circa centrum E rotato, dictum eſt, facilè in­telligitur eodem modo de omnibus globulis ſecundi elementi: quòd nempe unuſquiſque ſatis magnâ vi recedere conetur à centro vorticis in quo gyratur: retinetur enim hinc inde ab aliis globulis circumpo­ſitis, non aliter quàm lapis à fundâ. Sed praeterea iſta vis in illis multùm augetur, ex eo quòd ſuperiores ab inferioribus, & omnes ſimul à materiâ primi elementi, in centro cujuſque vorticis congregatâ, premantur. Ac primò quidem, ut accuratè omnia diſtinguantur, de ſolis iſtis globulis hic agemus; nec ad materiam primi elementi magis attendemus, quàm ſi ſpatia om­nia, quae ab illà occupantur, vacua eſſent, hoc eſt, quàm ſi plena eſſent materià, quae aliorum corporum motus nullo modo juvaret, nec impediret. Nullam enim aliam eſſe poſſe ſpatii vacui veram ideam, ex antedictis a eſt manifeſtum.

LX. Hunc conatum reperi­ri in materiâ caelo­rum.

10

15

20

25

Cùm globuli omnes qui volvuntur circa S, in vor­tice AEI, conentur recedere ab S, ut iam demonſtra­tum eſt b, ſatis patet illos, qui ſunt in lineà rectà SA, premere ſe mutuò omnes verſùs A; & illos, qui ſunt in lineâ rectà SE, premere ſe verſus E, atque ita de cae­teris: adeò ut, ſi non ſint ſatis multi ad occupandum omne ſpatium inter S & circumferentiam AEI, totum quod non occupant, relinqua­tur verſùs S. Et quoniam ii qui ſibi mutuò incumbunt (exem­pli cauſà, ii qui ſunt in lineâ rectâ SE), non omnes inſtar baculi ſimul vertuntur, ſed uni Citiùs, alii tardiùs circuitum ſuum abſolvunt, ut infrà fuſiùs exponetur a, ſpatium quod re­linquunt verſus S, non poteſt non eſſe rotundum. Etſi enim fingeremus plures globulos initio fuiſſe in lineà rectâ SE, quàm in SA vel S 1, adeò ut inſimi lineae SE vici­niores eſſent centro S, quàm infimi lineae SI: quia tamen infimi illi citiùs circuitum abſolviſſent quàm ſuperiores, nonnulli ex ipſis adjunxiſſent ſe ſtatim ex­ tremitati lineae SI, ut ſic tantò magis recederent ab S; ideòque nunc omnes infimi iſtarum linearum aequali­ter remoti ſunt à puncto S, & ita ſpatium BCD, quod circa illud relinquunt, eſt rotundum.

LXI. Ipſum efficere, ut cor­pora Solis & Fixa­rum ſint rotunda.

5

10

15

20

Praeterea notandum eſt, non modò globulos omnes qui ſunt in lineà rectà S E, ſe invicem premere verſus E; ſed etiam unumquemque ex ipris premi ab omni­bus aliis, qui continentur inter lineas redas ab illo ad circumferentiam BCD ductas, & ipſam tangentes. Ita, exempli cauſâ, globulus ſ premitur ab omnibus aliis, qui ſunt intra lineas B ſ & Dſ, ſive in ſpatio triangulari BFD, non autem ſic à reliquis: adeò ut, ſi locus F eſſet vacuus, uno & eodem temporis mo­ mento, globuli omnes in ſpa­tio BFD contenti accederent, quantum poſſent, ad illum re­plendum, non autem ulli alii. Nam, quemadmodum videmus eandem vim gravitatis, quae la­pidemin libero aere cadentem rectà ducit ad centrum terrae, illum etiam obliquè eò deferre, cùm impeditur ejus motus re­ctus à plani alicujus declivi­tate: ita non dubium eſt quin eadem vis, quâ globuli omnes in spatio BFD contenti recedere conantur à centro S ſecundùm lineas rectas ab illo centro eductas, ſufficiat ad ipſos etiam inde removendos, per lineas à centro iſto declinantes.

LXII. Eundem efficere, ut ma­teria caeleſtis ab om­nibus punctis circum­ferentiae cujuſque ſtellae vel Solis rece­dere conetur.

25

30

5

10

15

Hocque exemplum gravitatis rem apertè declarèa­bit, ſi conſideremus globos plumbeos in vaſe BFD contentos, & ſibi mutuò ſic incumbentes, ut, fora­mine facto in fundo vaſis F, globus I vi gravitatis ſuae, descendat; ſimul enim alii duo 2, 2, ilum ſequentur, &shos ſubſequentur alii tres 3, 30, 3, & ſic de caeteris; ita ut eodem temporis momento, quo infimus I inci­piet moveri, alii omnes, in ſpatio triangulari BFD contenti, ſimul deſcendant, reliquis immotis. Ubi qui­dem notare licet duos globos 2, 2, poſtquam aliquan­tulum ſequuti ſunt globum i deſcendentem, ſe mutuò impedire ne ulteriùs pergant. Sed idem in globulis ſecundi elementi locum non habet: cùm enim in per­petuo ſint motu, quamvis aliquando poſſit contingere, ut eodem plan modo ſint diſpoſiti ac globi plumbei in hac figurâ depicti, hoc non niſi per minimum tem­poris pundum, quod inſtans vocant, durare poteſt, &sideò continuitatem earum motûs non interrumpit. Ac proeterea notandum eſt vim luminis, non in aliquâ motûs duratione conſiſtere, ſed tantummodo in preſ­ſione a ſive in primâ preparatione ad motum, etſi fortè ex eâ motus ipſe non ſequatur.

LXIII. Globulos materiae cae­leſtis ſe mutuò non impedire in iſto co­natu.

20

25

5

10

Ex quibus clarè percipitur, quo pacto actio illa, quam pro luce accipio, à Solis vel cujuſlibet Stellae fixae corpore in omnes partes aequaliter ſe digundat; & in minimo temporis momento ad quamlibet diſtan­tiam extendatur; & id quidem ſecundùm lineas rectas, non à ſolo corporis lucidi centro, ſed etiam à qui­buſlibet aliis ejus ſuperficiei punctis eductas. Unde reliquae omnes lucis proprietates deduci poſſunt. Quodque fortè multis paradoxum videbitur, haec om­nia ita ſe haberent in materiâ coeleſti, etiamſi nulla planè eſſet vis in Sole, aliove aſtro circa quod gyratur: adeò ut, ſi corpus Solis nihil aliud eſſet quàm ſpatium vacuum nihilominus ejus lumen non quidem tam forte, ſed quantum ad reliqua, non aliter quàm nunc cerneremus, ſaltem in circulo ſecundùm quem ma­ teria coeli movetur; nondum enim hîc omnes ſphaerae dimenſiones conſideramus. Ut autem etiam poſſimus explicare, quidnam ſit in ipſo ac Stellis, quo iſta vis luminis augeaturs&sſecundùm omnes ſphaerae di­ menſiones diffundatur, nonnulla de coelorum motu ſunt praemittenda. Quâcunque ratione moti fuerint ab initio fingulli eorum vorticese iam debent eſſe ita inter ſe compo­ſiti ut unuſnuiſque in eam partem feratur, ſecundùm quam reliquorum omnium circumſtantium motus mi­nùs illi adverſantur: quia tales ſunt leges naturae a, ut motus cujuſque corporis alterius occurſu facile poſſit inflecti. Quamobrem ſi ponamus primum vorticem, cujus centrum S, ferri ab A per E verſus I, alius vor­tex ei vicinus, cujus centrum F, ferri debet ab A per E nulli alii circumjacentes impediant: ſic enim eorum motus optimè inter ſe conſentient. Eo­demque modo tertius vortex, cujus centrum non ſit in plano SAFE, ſed ſupra illud extans, cum centris S & F triangulum conſtituat, & qui duobus aliis vortici­bus AEI & AEV in lineâ AE jungatur b, ferri debet ab A per E ſurſum verſus. Quo poſito quartus vortex, cujus centrum ſ, ferri non poteſt ab E verſus I, ut ejus motus conveniat cum motu primi quia ſic adverſa­retur motibus ſecundi & tertii; nec ab E verſus V, quemadmodum ſecundus, quia repugnarent primus & tertius; nec denique ab E ſurſum verſus, ut tertius, quia repugnarent primus & ſecundus: atque ideò ſu­pereſt, ut unum ex polis ſuis habeat verſus E alium­que in parte oppoſità verſus B, vertaturque circa axem EB, ab I ad V.

LXIV. Omnes lucis proprieta­tes in iſto conatu in­veniri: adeò ut lux ejus ope cerni poſſet tanquam ex ſtellis mánans, etſi nulla vis eſſet in ipſis ſtellis.

15

20

25

30

LXV. Cujuſque vorticis coelo-

rum polos, tangere partes aliorum vor­ticum ab eorum polis remotas.

5

10

15

20

Atque hîc etiam notari debet, nonnihil adhuc con­trarietatis in iſtis motibus fore, ſi trium priorum vorticum eclipticae, hoc eſt, circuli à polis remo­tiſſimi, ſibi mutuò direat occurrant in punao E, in quo ſit polus quarti vorticis. Nam ſi, exempli cauſâ, IVX a ſit illa ejus pars, quae eſt circa polum E, verti­turque in orbem ſecundùm ordinem notatum IVX, primus vortex radet illam ſecundùm lineam rectam EI, aliaſque ipſi paral­lelas, & ſecundus vortex eandem ra­det ſecundùm lineam EV, & tertius ſecundùm lineam EX, quâ ratione motui ejus circulari nonnihil repu­gnabunt. Sed hoc facilè natura per leges motùs emendat, trium priorum vorticum eclipticas nonnihil infle­ctendo in eam partem, ſecundùm quam vertitur quartus IVX; quo ſit ut illi poſtea ipſum radant, non ſe­cundùm lineas recta's EI, EV, EX, ſed ſecundùm obliquas I I, 2 V, 3 X, & ita cum ipſius motu planè conſentiant.

LXVI. Motus iſtorum vorti­cum aliquo modo in­flecti, ut inter ſe con­ſentiant.

25

5

10

15

Nec ſanè ullus mihi videtur excogitari poſſe alius modus, ſecundùm quem variorum iſtorum vorticum motus ſibi mutuò minùs adverſentur. Si enim duorum polos ſe mutuò tangere ſupponamus, vel ambo in eaſ­dem partes ferentur, & ita in unum vorticem coaleſ­cent; vel in contrarias, & ita ſibl mutuà quammaximè repugnabunt. Atque ideò, quamvis non tantum mihi aſſumam, ut omnium coeli vorticum ſitus & motus auſim determinare, puto tamen generaliter poſſe affir­mari, atque hic ſatis eſſe demonſtratum, polos cujuſ­que vorticis non tam vicinos eſſe polis aliorum vorti­ cum contiguorum quàm partibus ab ipſorum polis valde remotis.

LXVII. Duorum vorticum po­los ſe mutuò tangere non poſſe.

20

25

Praeterea, inexplicabilis illa varietas quae apparet in ſitu Fixarum, planè oſtendere videtur, illos vortices qui circa ipſas volvuntur, non eſſe inter ſe aequales a. Quòd autem nulla Stella fixa eſſe poſſit, niſi in centro alicujus talis vorticis, ex ipſarum luce judico eſſe ma­nifeſtum: lucem enim accuratiſſim per tales vortices, ac ſine illis nullà alià ratione, poſſe explicari, partim ex jam dictis b, partim ex infrà dicendis c patebit. Et cùm nihil plan aliud in Fixis ſenſu percipiamus, praeter ipſarum lucem & apparentem ſitum, nullam habemus rationem aliud iis tribuendi, quàm quod ad haec duo explicanda requiri judicamus. At non magis requiritur ad lucem explicandam, ut vortices materiae coeleſtis circa ipſas volvantur, quàm ad apparentem earum ſitum, ut iſti vortices ſint magnitudine inae­quales. Sed ſan ſi ſint inaequales, neceſſe eſt, ut quo­rundam partes à polis remotae tangant aliorum partes polis vicinas: quia majorum & minorum ſimiles partes ad invicem applicari non poſſunt.

LXVIII. Vortices iſtos eſſe ma­gnitudine inaequales.

5

10

15

20

Ex his autem cognoſci poteſt, materiam primi ele­menti fluere continuà verſus centrum cujuſque vorti­cis, ex aliis circumjacentibus vorticibus, per partes ejus polis vicinas; ac vice verſà, ex ipſo in alios cir­cumjacentes vortices effluere, per partes ab ejuſ­dem polis remotas. Nam ſi ponamus, exempli cauſâ, AYBM eſſe vorticem primi coeli, in cujus centro eſt Sol, ejuſque polos eſſe A auſtralem, & B borealem, circa quos totus gyrat; quatuorque circumjacentes vortices K, O, L, C, gyrare circa axes TT, YY, ZZ, & MM, ita ut ille tangat duos O & C in ipſorum polis, &salios duos K & L in partibus ab eorum polis valde remotis: patet ex antedictis a, omnem ejus materiam recedere conari ab axe AB, atque ideò majori vi ten­ dere verſus partes Y & M, quàm verſus A & B. Cùm­que in Y & M occurrat polis vorticum O & C, in qui­bus non magna eſt vis ad ei reſiſtendum; & in A & B occurrat partibus vorticum K & L, quae ab eorum polis ſunt remotiſſimae, ac proinde majorem habent vim ad eundum ab L & K verſus S, quàm partes circumpo­lares vorticis S ad eundum verſus L & K: non dubium eſt, quin materia, quae eſt in K & L, progredi debeat verſus S, atque illa, quae eſt in S, verſus O & C.

LXIX. Materiam primi ele­menti ex polis cujuſ­que vorticis fluere verſus centrum, & ex centro verſus alias partes.

25

5

10

Atque id quidem non tantùm de materia primi elementi, ſed etiam de globulis ſecundi eſſet intelli­gendum, ſi nullae cauſae peculiares horum motum eò verſùs impedirent. Verùm, quia multò celerior eſt agitatio primi elementi quàm ſecundi, ſemperque ipſi liber eſt tranſitus per illos exiguos angulos, qui à globulis ſecundi occupari non poſſunt, etſi fingere­mus omnem materiam, tam primi quàm ſecundi ele­menti, contentam in vortice L, uno & eodem tempore à loco medio inter centra S & L progredi coepiſſe verſus S, intelligeremus tamen illam primi elementi citiùs ad centrum S pervenire debuiſſe, quàm illam ſecundi. Atqui materia primi elementi, ſic in ſpatium S ingreſſa, tantâ vi protrudit globulos ſecundi, non modò verſus eclipticam vel M Y, ſed maximè etiam verſus polos vel AB, quemadmodum mox explicabo b, ut hac ratione impediat, ne illi qui veniunt ex vortice L, propiùs accedant verſus S, quàm uſque ad certum aliquem terminum, qui hîc literâ B notatus eſt. Idem­que de vortice K, & aliis omnibus eſt judicandum.

LXX. Idem de materiâ ſe­cundi elementi non poſſe intelligi.

15

20

25

eg
ſd

Praeterea etiam conſiderare oportet particulas ſe­cundi elementi quae volvuntur circa centrum L, non solùm habere vim recedendi ab iſto centro, ſed etiam perſeverandi in ſuà celeritate; qu duo ſibi quodam­ modo adverſantur: quia, dum gyrant in vortice L, à vicinis aliis vorticibus, qui ſupra & infra planum hujus figurae intelligendi ſunt, intra certos terminos cohibitae, non poſſunt evagari verſus B, quin tardiùs moveantur inter L & B, quàm inter L & alios vicinos vortices, extra planum hujus figurae intelligendos; & quidem tantò tardiùs, quanto ſpatium L B erit majus. Nam, cùm circulariter moveantur, non poſſunt plus temporis impendere in tranſeundo inter L & iſtos alios vortices, quàm inter L & B. Atque idcirco, vis quam habent ad recedendum à centro L, efficit quidem ut nonnihil evagentur verſus B, quia ibi occurrunt par­tibus circumpolaribus vorticis S, quae non difficulter ipſis cedunt; ſed ex adverſo vis quam habent, ad reti­nendam celeritaltem ſui motûs impedit ne uſque adeò evagentur, ut ad S pereniant. Quod idem non habet locum in materiâ primi elementi: etſi enim in hoc conſentiat cum particulis ſecundi, quòd ſimul cum ipſis gyrando, recedere conetur à centris vorticum in quibus continetur; in eo tamen maxim diſſentit, quòd non opus ſit ut quidquam de ſuà celeritate remittat, cùm ab iſtis centris recedit, quia ubique ferè aequales invenit vias, ad motus ſuos continuandos: nempe in anguſtiis angulorum, qui à globulis ſecundi elementi non implentur. Quamobrem non dubium eſt, quin ma­ teria iſta primi elementi continuò fluat verſus S, per partes polis A & B vicinas, non modò ex vorticibus K &sL, ſed etiam ex pluribus aliis, qui non exhibentur in hac figuâ; quia non omnes in eodem plano ſunt in­ telligendi, nec verum eorum ſitum, nec magnitudi­nem, nec numerum poſſum determinare. Non etiam dubium eſt, quin eadem materia effluat ex S verſus vortices O & C, ac etiam verſus plures, ſed quorum nec ſitum, nec magnitudinem, nec numerum definio. Ut neque deſinio, an eadem illa materia ex O & C ſta­ tim revertatur ad K & L, an potiùs digrediatur ad mul­tos alios vortices, à prinio coelo remotiores, antequam circulum ſui motùs abſolvat.

LXXI. Quae ſit ratio hujus diverſitatis.

5

10

15

20

25

30

5

Sed paulò diligentiùs eſt conſiderandum, quomodo ipſa moveatur in ſpatio d e ſ g. Nempe illa ejus pars, quae venit ab A, rectà pergit uſque ad d, ubi globulis ſecundi elementi occurrens illos verſus B propellit; eodemque modo alia pars, quae venit à B, rectà pergit uſque ad ſ, ubi occurrit globulis ſecundi elementi, quos repellit verſus A. Et ſtatim tam quae eſt verſus d, quàm quae verſus ſ, reflectitur in omnes partes verſus eclipticam e g, omneſque globulos ſecundi elementi circumjacentes aequaliter pellit; ac denique per meatus, qui ſunt inter iſtos globulos circa eclipticam e g, verſus M & Y elabitur. Praeterea, dum iſta materia pri­ mi elementi proprio motu ſic rectà fertur ab A & B verſus d & ſ, fertur etiam circulariter motu totius vor­ticis circa axem AB adeò ut ſingula ejus ramenta lineas ſpirales, ſive in modum cochleae contortas, deſ­cribant; quae ſpirales poſtea, cùm ad d & ſ pervene­ runt, inde utrimque reflectuntur verſus eclipticam eg. Et quia ſpatium d e ſ g majus eſt quàm meatus, per quos materia primi elementi in illud ingreditur, vel ex ipſo egreditur, idcirco ſemper ibi aliqua ejus ma­teriae pars manet, corpuſque fluidiſſimum componit, quod perpetuà circa axem ſ d ſe ipſum rotat. eſſe debere. Quamvis enim ob inaequalitatem vorti­cum non putandum ſit, omnino aequalem copiam ma­ teriae primi elementi ſummitti verſus S, à vorticibus vicinis unius poli atque à vicinis alterius; nex etiam iſtos vortices ita eſſe ſitos, ut materiam illam in par­tes directè oppoſitas mittant, nec alios vortices, pri­mum coelum verſus ejus eclipticam tangentes, certum aliquem ipſius circulum, qui pro eclipticà ſumi poſſit, eodem modo reſpicere, materiamque ex S per omnes partes iſtius circuli, aliaſque ipſi vicinas egredientem, pari facilitate in ſe admittere: non tamen inde ullae inaequalitates in figurâ Solis argui poitunt, ſed tantùm in ejus ſitu, motu & quantitate. Nempe ſi vis materiae primi elementi, venientis à polo A verſus S, major ſit quàm venientis à polo B, illa quidem materia priuſquam alterius occurſu repelli poſſit, longiùs progredietur verſus B, quàm haec altera verſus A; ſed ita longiùs progrediendo, ejus vis minuetur; ac juxta leges naturae, ſe mutuò tandem ambae repellent illo in loco, in quo earum vires erunt inter ſe planè aequales, atque ibi corpus Solis conſtituent: quod proinde re­motius erit à polo A, quàm à polo B. Sed non majori vi pellentur globuli ſecundi elementi, in ejus circum­ ferentiae parte d, quàm in parte ſ, nec ideò circumfe­rentia iſta minùs erit rotunda. Item, ſi materia primi elementi faciliùs egrediatur ex S verſus O, quàm ver­ſus C (illic ſcilicet liberius ſpatium inveniendo), hoc ipſo corpus S nonnihil accedet verſus O, & iſlo acceſſu ſpatium interjectum minuendo, ibi tandem ſiſtetur, ubi vis erit utrimque aequalis. Atque ita, quamvis ad ſolos quatuor vortices L, C, K, O, reſpiceremus, modò tantùm eos ſupponamus eſſe inter ſe inaequales, inde ſequitur, Solem S, nec in ſpatio medio inter O & C, nec etiam in medio inter L & K, eſſe debere. Major­que adhuc in ejus ſitu inaequalitas poteſt intelligi

LXXII. Quomodo moveatur materia, quae Solem componit.

10

15

20

25

30

LXXIII. Varias eſſe inaequalita. Notandumque eſt inprimis, hoc corpus ſphaericum

5

10

15

20

25

30

ex eo, quòd alii plures vortices ipſum circumſtent. Praeterea, ſi materia primi elementi, veniens ex vor­ ticibus K & L, non ſecundùm lineas tam rectas feratur verſus S, quàm verſus alias aliquas partes, exempli cauſà, quae venit ex K verſus e, quae autem ex L verſus g: hinc fiet ut poli ſd, circa quos tota Solis materia vertetur, non ſint in lineis rectis à K & L ad S ductis, ſed Auſtralis ſ aliquantò magis verſus e accedat, & Borealis d verſus g. Item, ſi linea recta SM, per quam materia primi elementi facillimè egreditur ab S ver­ſus C, tranſeat per punctum circumferentiae ſed, vici­nius puncto d quàm puncto ſ; ac linea SY, per quam iſta materia praecipuè tendit ab S verſus O, tranſeat per punctum circumferentim ſgd, vicinius puncto ſquàm puncto d: hinc ſiet ut eg Solis ecliptica, ſive pla­num in quo movetur illa ejus materia, quae maximum circulum deſcribit, paulò magis inclinetur à parte e verſus polum d, quàm verſus polum ſ, ſed tamen non tantum quàm linea recta SM a; atque ex parte g magis inclinetur verſus ſ quàm verſus d, ſed etiam non tan­tum quàm recta SY. Unde ſequetur axem, circa quem tota Solis materia vertitur, & cujus extremitates ſunt poli ſd, non eſſe lineam accuratè rectam, ſed nonnihil curvam ſive inflexam; materiamque iſtam aliquantò celeriùs gyrare inter e & d, vel inter ſ & g, quàm inter e & ſ, vel d & g; ac fortè etiam, non omnino aequali celeritate gyrare inter e & d, atque inter ſ & g.

LXXIV. Varias etiam eſſe in ejus materiae motu.

5

10

15

20

LXXV. Eas tamen non impe­dire ne ejus figura ſit rotunda. Quod tamen non poteſt impedire, ne ipſius corpus ſit quam-proxim rotundum: quia interim alius ejus motus, à polis verſus eclipticam, inaequalitates iſtas compenſat. Eâdemque ratione, quà videmus ampul­lam vitream ex eo ſolo fieri rotundam, quòd aer in ejus materiam igne liquefactam per tubum ferreum immittatur; quia nempe iſte aer non majori vi ab ampullae orificio in ejus fundum tendit, quàm inde in omnes alias partes reflectitur, & facile illas omnes pellit: ita materia primi elementi, corpus Solis per ejus polos ingreſſa, debet omnes globulos ſecundi elementi circumjacentes, aequaliter undequaque re­pellere; non minùs illos in quos obliqu tantùm reflectitur, quàm illos in quos directè impingit.

5

5

30

Notandum deinde materiam iſtam primi elementi, quamdiu verſatur inter globulos ſecundi, habere qui­dem motum rectum, à polis AB ad Solem, & à Sole ad eclipticam YM, ac circularem circa polos toti coelo AMBY communem; ſed prieterea etiam, maximam & praecipuam partem ſuae agitationis impendere in mi­ nutiarum ſuarum figuris aſſidu mutandis, ut omnes exiguos angulos, per quos tranſit, accurat poſſit im­plere. Unde ſit, ut eius vis, valde diviſa, debilior ſit; ac ſingulae ejus minuti motibus globulorum ſecundi elementi ſibi vicinorum obſequantur, ſemperque pa­ ratae ſint ad exeundum ex illis anguſtiis, in quibus ad tam obliquos motus coguntur, atque ad rectà pergen­dum verſus quaſcunque partes. Eam autem materiam, quae eſt in corpore Solis coacervata, valde multum virium ibi habere, propter conſenſum ſuarum omnium partium in eoſdem celerrimos motus, omneſque illas ſuas vires impendere in globulis ſecundi elementi cir­cumjacentibus hinc inde propellendis.

LXXVI. De motu primi ele­menti, dum verſatur inter globulos ſecun­di.

5

10

15

20

Atque ex his poteſt intelligi, quantum materia primi elementi conferat ad illam actionem, in quâ lucem conſiſtere antè monuimus; & quomodo illa actio non modò verſus eclipticam, ſed etiam verſus polos in omnes partes ſe diſfundat. Nam primò, ſi putemus eſſe aliquod ſpatium in H, ſolâ materiâ primi elementi repletum, & tamen ſatis magnum ad unum aut plures ex globulis ſecundi recipiendos a, non dubium eſt quin, uno & eodem temporis momento, globuli omnes contenti in cono dHſ, cujuſ baſis eſt concavum hemiſphaerium d e ſ, verſus illud accedant.

LXXVII. Quomodo Solis lumen non modò verſus Ecli­pticam, ſed etiam ver­ſus polos ſe diſfundat.

25

30

Jamque id ſupra oſtensum eſt a de globulis contentis in triangulo, cujuſ baſis erat ſemicirculus eclipticae ſolaris, quamvis nondum ulla actio primi elementi ſpectaretur; ſed nun hoch ipsum de iiſdem, ſi mulque etiam de reliquis in toto cono contentis, hujus primi elementi ope clariùs patebit. Ea enim ejus pars, quae corpus Solis componit tam globulos ſecundi elementi qui ſunt verſus eclipticam e, quàm etiam eos qui ſunt verſus polos d, ſ, ac denique omnes qui ſunt in cono dHſ, verſus H propellit; neque enim ipſa majori vi movetur verſus e, quàm verſus d & ſ, aliaſque partes intermedias: illa verò quae jam ſupponitur eſſe in H, tendit verſus C, unde per K & L verſus S tanquam in circulum regrediatur. Ideoque non impedit ne globuli iſti ad H accedant, & eorum acceſſu ſpatium quod priùs ibi erat, corpori Solis accreſcat, impleaturque materià primi elementi, à centris K, L) & ſimilibus eò confluente.

LXXVIII. Quomodo verſus Ecli­pticam ſe diffundat.

5

10

15

Quin ipſa potiùs ad hoc juvat; cùm enim omnis motus tendat in lineam rectam, materia maximè agitata in H exiſtens, magis propendet ad inde egre­diendum quàm ad remanendum: quò enim ſpatium in quo verſatur eſt anguſtius, eò magis inflectere cogitur ſuos otus. Et idcirco minim mirum eſſe debet, quòd ſaepe, ad motum alicujus minutiſſimi cor­poris, alia corpora, per quantumvis magna ſpatia diffuſa, ſimul moveantur; nec proinde etiam, cur non tantùm Solis, ſed & Stellarum quam-maxim remota­rum, actio ad terram uſque in minimo temporis mo­ mento perveniat

LXXIX. Quàm facilèad motum unius exigui corporis, alia quammaxi­mèab eo remota mo­veantur.

20

25

30

Si deinde putemus ſpatium N ſolâ materiâ primi elementi plenum eſſe, facilè intelligemus omnes glo­ bulos ſecundi, qui continentur in cono gNe, à mate­riâ primi, quae, in Sole exiſtens, à d verſus ſ, ſi- mulque verſus totum hemiſphaerium eſg, magnâ vi movetur, eò verſùs pelli debere, quamvis ex ſe ipſis nullam fortè habeant propenſionem ad iſtum motum; neque enim etiam ei repugnant, ut neque materia primi elementi, quae eſt in N; ipſa enim paratiſſima eſt ad eundum verſus S, ibique ſpatium implendum, quod, ex eo quòd globuli hemiſphaerii concavi eſgverſus N ferentur, corpori Solis accreſcet. Nec ulla eſt difficultas, quòd, uno & eodem tempore, globuli ſecundi elementi ab S verſus N, & materia primi ab N verſus S, tanquam motibus contrariis debeant ferri: cùm enim haec materia primi non tranſeat niſi per illa anguſtiſſima intervalla, quae globuli ſecundi non replent, ejus motus ab ipſis non impeditur; ut neque videmus in illis horologiis, quibus clepſydra­rum loco nunc utimur arenam ex vaſe ſuperiori deſcendentem impedire quominùs aer ex inferiori per interſtitia ejus granulorum adſcendat.

LXXX. Quomodo lumen Sòlis tendat verſus polos.

5

10

15

Quaeri tantùm poteſt, an tantâ vi pellantur globuli contenti in cono eNg verſus N, à ſolâ materiâ Solis, quàm globuli ſhd verſus H ab eâdem materiâ Solis, ac ſimul à proprio motu; quod non videtur, ſi H & N ab S aequidiſtent. Sed quemadmodum, ut jam nota­tum eſt, minor eſt diſtantia verſus polos, inter Solem &scircumferentiam coeli quod illum ambit, quàm verſus eclipticam: ita tunc ad ſummum illa vis eſſe poteſt aequalis, cùm eadem eſt proportio inter lineas HS & NS, quae eſt inter MS & AS. Unumque tantùm habemus in naturâ phaenomenum, ex quo ejus rei experimentum capi poſſit: nempe, cùm fortè aliquis Cometa tantam coeli partem pererrat, ut primò viſsus in exlipticâ, videatur deinde verſus unum ex polis, ac postea rurſus in eclipticâ; tunc enim habitâ ejus diſtantiae, poteſt aeſtimari, an ejus lumen (quod à Sole eſſe infrà oſtendam a), caeteris paribus, majus appareat verſus eclipticam quàm verſus polum.

LXXXI. An aequalisſit ejus vis in polis & in eclipti­câ.

20

25

Supereſt adhuc notandum, circa globulos ſecundi elementi, eos qui proximi ſunt centro cujuſque vor­ticis, minores eſſe ac celeriùs moveri, quàm illos qui paulò magis ab eo diſtant, idque uſque ad certum ter­minum, ultra quem ſuperiores inferioribus celeriùs moventur, & quantum ad magnitudinem, ſunt aequales. Ut hîc, exempli cauſâ, in primo coelo putandum eſt omnium minutiſſimos globulos ſecundi elementi eſſe juxta ſuperficiem Solis deſg, & paulò remotiores gra­datim eſſe majores, uſque ad ſuperficiem ſphaeroidis HNQR, ultra quam omnes ſunt aequales; atque illos qui ſunt in hac ſuperficie HNQR, omnium tardiſſimè moveri; adeà ut fortè globuli H, Q, triginta annos vel etiam plures impendant in abſolvendo uno circuitu circa polos A, B, ſuperiores autem verſus M & Y, itemque inferiores verſus e & g celeriùs moveantur, & tam ſupremi quàm infimi, circuitus ſuos intra paucas hebdomadas abſolvant.

LXXXII. Globulos ſecundum ele­menti Soli vicinos minores eſſe, ac ce­leriùs moveri quàm remotiores, uſque ad certam diſtantiam, ultra quam ſunt om­nes magnitudine ae­quales, & eò celerius moventur, quò ſunt à Sole remotiores.

5

10

15

20

Et primò quidem b, quòd ſuperiores verſus M & Y celeriùs ferri debeant, quàm inferiores verſus H & Q, facilè demonſtratur. Ex eo enim quòd ſuppoſuerimus c, omnes in principio fuiſſe magnitudine aequales (ut par fuit, quia nullum habuimus ipſarum inaequalitatis ar­gumentum), & quòd ſpatium in quo tanquam in vortice circulariter aguntur, non ſit accuratè rotundum; tum quia alii vortices circumjacentes non ſunt aequals, tum etiam quia illud debet eſſe anguſtius, è regione centri a cujuſque ex iſtis vorticibus vicinis, quàm è re­gione aliarum ejus partium: neceſſe eſt ut aliquando quaedam ex ipſis celeriùs quàm aliae molveantur, cùm nempe ordinem debent mutare, ut ex vià latiori tran­ſeant in anguſtiorem. Sic, exempli cauſà, duo globi qui ſunt inter puncta A & B, non poſſunt tranſire inter duo viciniora C & D niſi unus alium proecedat; & manifeſtum eſt eum qui prae­cedit altero celerius mo­veri. Deinde, quia omnes globuli primi coeli totâ ſua vi recedere conantur à centro S, ſtatim atque aliquis ex ipſis celeriùs quàm vicini movetur, ille, hoc ipſo majorem habens vim, magis à centro illo recedit; & ita ſemper ſuperiores illi ſunt qui celeriùs moventur. Quanta autem ſit iſta eorum celeritas, ſola experien­tia docere poteſt nullamque habemus ejus experien­tiam, niſi in Cometis, quos ex uno ccelo in aliud migrare infrà oſtendam b; ut neque poſſumus determi­nare tarditatem circuli HQ, niſi ex motu Saturni, quem in illo vel infra illum eſſe demonſtrabo c.

LXXXIII. Cur remotiſſimi cele­riùs moveantur quàm aliquantò minùs re­moti.

25

5

10

15

20

25

Quòd verò, infra termininum HQ, globuli propiores centro S celeriùs circulum ſuum abſolvant quàm re­ motiores, provatur ex circumvolutione materiae ſo­laris, omnem illam coeli partem ſibi vicinam ſecum rapientis: neque enim poteſt dubitari, cùm ipſa ſit ce­lerrimèagitata, & ſemper aliquid ſuî per anguſtos mea tus, qui ſunt inter globulos ſecundi elementi, verſus eclipticam emittat & verſus polos recipiat, quin ha­beat vim ſecum rapiendi globulos iſtos uſque ad certam diſtantiam. Hujuſque diſtantiae terminum deſigna­mus ellipſi HNQR, non circulo: quamvis enim Sol ſit ſphaericus, ac non minori vi pellat materiam coeli cir­cumjacentem verſus polos quàm verſus eclipticam, illâ actione in quâ ejus lucem conſiſtere diximus a, non poteſt tamen idem intelligi de hac alterâ actione, quâ iſtam coeli materiam ſecum in orbeni rapit, quia pen­det à ſolo ejus motu circulari circa ſuum axem; qui motus procul dubio potentior eſt in eclipticâ, quàm verſus polos; & ideò hîc H & Q magis diſtare debent ab S, quàm N & R. Atque hinc infra b ratio reddetur, cur Cometarum caudae aliquando rectae, aliquando curvae appareant.

LXXXIV. Cur Solis proximi ce­leriùs etiam feran-

tur, quàm paulòre­motiores.

5

10

15

Cùm autem hîc, intra terminum H Q, inferiores globuli materiae coeleſtis celeriùs moveantur quàm ſuperiores, debent etiam eſſe minores; ſi enim eſſent majores vel aequales, hoc ipſo haberent plus virium, ideoque ſuperiores evaderent. Sed ubi ſemel contin­git, aliquem tantà eſſe minorem iis qui ſupra ipſum ſunt, ut magis ab iis magnitudine ſuperetur, quàm illos celeritate ſuperet, ſemper poſtea illis inferior manere debet. Etſi verò globulos iſtos in principio quàm accu­ratiſſimè aequales à Deo factos fuiſſe ſupponamus c, fieri tamen non potuit, lapſu temporis, ob inaequalitatem atiorum quae percurrun, & inaequalitatem eorum motûs inde ortam, ut paulò antè demonstratum eſt a, quin aliqui aliis minores evaderent, iique eſſent ſatis multi ad ſpatium HNQR implendum. Neque enom conſideramus hoc ſpatium, cum magnitudine totius vorticis AYBM comparatumy niſi tanquam admodum parvum; ut etiam magnitudo Solis, ad ipſum compa­rata, perexigua eſt intelligenda; quamvis iſta eorum proportio non potuerit hîc in figurà exhiberi, quia nimis vaſta eſſe debuiſſet. Notandum etiam eſt varias eſſe alias inaequalitates in motibus partium coeli proeſertim earum quae ſunt inter S & H vel Q, de qui­bus paulò pòſt commodiùs agetur.

LXXXV. Cur iidem Solis pro­ximi, ſint remotiori­bus minores.

20

25

5

Denique non eſt omittendum, materiam primi ele­menti, venlentem ex vorticibus K, L, & ſimilibus, prae­cipu quidem ferri verſus Solem, ſed plurimas tamen etiam ejuspartes per totum vorticem AYBM diſpergi, atque inde ad alios C, O, & ſimiles tranſire, ac fluendo circa globulos ſecundi elementi, efficere ut ipſi tum circa propria centra, tum fortè etiam aliis modis mo­veantur. Cùmque ſic iſti globuli non unà tantùm ra­tione, ſed multis diverſis eodem tempore agitentur, hinc clarè percipitur ipſos, cujuſcunque figurae fuerint in principio, nunc debere eſſe planè ſphaericos, non inſtar cylindri, aut cujuſ vis ſphaeroidis, unâ tantùm ex parte rotundos.

LXXXVI. Globulos ſecundi ele­menti variis modis ſimut moveri, quo ſit utplanè ſphaerici red­dantur.

10

15

20

Poſtquam autem naturam primi & ſecundi elementi ſic utcunque explicuimus ut tandem de tertio agere poſſimus, conſiderandum eſt, materiam primi non eſſe aequaliter agitatam ſecundùm omnes ſuas minutias, ſed ſaepe in perexiguâ ejus quantitate innumeros repe­riri diverſos gradus celeritatis. Quod perfacilè de­monſtratur, tum ex modo quo ejus generationem ſuprà deſcripſimus tum etiam ex continuo ejus uſu: finximus enim eam genitam eſſe ex eo, quòd parti­culae ſecundi elementi, nondum ſphaericoe, ſed angu­loſae, ac totum ſpatium in quo erant implentes, mo­veri non potuerint, quin earum anguli attererentur, ac minutiae, ab iis attritu iſto ſeparatae, figuras ſuas diverſimodè mutarent, pro ratione diverſi loci occu­pandi, ſicque primi elementi formam aſſumerent; nuncque adhuc eodem modo putamus, illud pri­mum elementum inſervire implendis omnibus ſpatio­ rum anguſtiis, quae circa alia corpora reperiuntur. Unde manifeſtum eſt unaſquaſque ex ejus minutiis majores initio non fuiſſe quàm anguli particularum ex quibus exſcindebantur; ſive quàm ſpatium, quod tres globuli, ſe mutuò contingentes, in medio ſuî relinquunt; atque ideò quaſdam ex ipſis plan indi­viſas manere potuiſſe, dum alize interim egredientes ex anguſtis ſpatiis, quorum figura mutabatur magis &smagis, indefinitè dividi debuerunt. Sint, exempli Cauſâ, tres globuli A, B, C, quorum duo primi A & B, ſe mutuò tangentes in G, circa propria centra tantùm vertantur, dum interim tertius C, tangens primum in E, volvetur ſupra ipſum ab E verſus I, donec puncto D tangat ſecundum in puncto F: mani­feſtum eſt materiam primi elementi, quae continetur in ſpatio triangulari FGI, ſive ex pluribus ramentis conſtet, ſive tantùm ex uno, poſſe interim manere im­motam; ſed illam quae eſt in ſpatio ſIED neceſſariò moveri, & nullum tam exiguum ejus ramentum inter puncta D & F poſſe deſignari, quod non ſit majus eo quod inde aufertur ſingulis momentis. Quia globulus C, accedendo ad B, efficit ut linea Dſ tranſeat per innumeros diverſos gradus brevitatis.

LXXXVII. Varios eſſe gradus ce­leritatis in minutis primi elementi.

25

30

5

10

15

20

25

30

Sic igitur in materià primi elementi, quaedam ſunt ramenta reliquis minùs diviſa, & minùs celeriter agi­tata; quae cùm ſupponantur exciſa fuiſſe ex angulis particularum ſecundi cùm nondum in globulos tor­natae erant, & omnia ſpatia ſola implebant, non poſ­ſunt non habere figuras valde anguloſas, & ad motum ineptas. Unde ſit ut facilè ſibi mutuo adhaereant, magnamque partem ſuae agitationis transferant in illa alia ramenta, quae minutiſſima ſunt, & celerrim agi­tantur. Quia, juxta leges naturae a, majora corpora, caeteris paribus, faciliùs id quod habent agitationis in minora transferunt, quàm novam ullam agitationem ab iſtis aliis recipiant.

LXXXVIII. Eas ejus mitzutias quae minimùm habent ce­leritatis, facilè id ip­ſum quod habent aliis transferre, ac ſibi mutud adhaerere.

5

10

15

Et quidem talia ramenta praecipuè reperiuntur in eâ materiâ primi elementi, quae à polis verſus medium coeli ſecundùm lineas rectas movetur: ejus enim partes quamminimùm agitatae ſufficiunt ad iſtum mo­tum rectum, non autem ad alios magis obliquos & varios, qui fiunt in aliis locis; ex quibus idcirco expelli ſolent in viam iſtius motûs recti, & ibi congre­gantur in exiguas maſſas, quarum figuram hîc velim diligenter conſiderari.

LXXXIX. Tales minutias ſibi mu­tija adharentes, pra­cipuè inveniri in eâ materiâ primi ele­menti, quae polis ad centra vorticum fer­tur.

20

25

Nempe, cùm ſaepe tranſeant per anguſta illa ſpatia triangularia, quae in medio trium globulorum ſecundi elementi, ſe mutuò tangentium, reperiuntur, debent induere figuram in ſuâ latitudine & profunditate trian­gularem. Quantum autem ad longitudinem, non fa­ cile eſt ipſam determinare quia non videtur ab aliâ cauſà pendere, quàm à copià materiae ex quà iſtae maſſulae, conflantur; ſed ſufficit illas concipere tan­quam exiguas columnas, tribus ſtriis in modum coch­ learum intortis excavatas, ita ut gyrando tranſire poſſint per illos anguſtos meatus, figuram habentes trianguli curvilinei FGI, qui ſemper inter tres globu­los ſecundi elementi ſe mutuò tangentes reperiuntur. Quippe ex eo quòd ſint oblongae, ac motu celerrimo tranſeant inter iſtos globulos ſecundi elementi, dum interim ipſi alio motu circa polos coeli rotantur, clarè intelligitur illarum ſtrias in modum cochlearum de­bere eſſe intortas; & quidem magis vel minùs intor­tas, prout tranſeunt per partes axi vorticis remo­ tiores aut viciniores: quia globuli ſecundi elementi celeriùs in illis quàm in iſtis rotantur, ut ante dictum eſt a.

XC. Qualis ſit figura iſta rum minutiarum, quae particulae ſtria­tur deinceps vocabun­tur.

30

5

10

15

Ac etiam ex eo quòd ipſae veniant verſùs medium coeli ex partibus contrariis, unae ſcilicet ab Auſtrali, aliae à Boreali, dum interim totus vortex circa ſuum axem in unas & eaſdem partes movetur: manifeſtum eſt illas quae veniunt à polo Auſtrali, non in eaſdem partes debere intortas eſſe, ac illas qu veniunt à polo Boreali, ſed planè in contrarias. Quod animadver­ ſione valde dignum puto, quia hinc vires magnetis infrà explicandae b praecipuè dependent.

XCI. Iſtas particulas ab op­poſitis polis venien­tes, contrario modo eſſe intortas.

20

25

Sed ne quis fortè exiſtimet, me ſine ratione affir­mare, tres tantùm ſtrias in iſtis primi elementi parti­culis eſſe poſſe, cùm tamen globuli ſecundi non ita ſemper omnes ſe mutuà poſſint contingere, ut tantùm triangularia ſpatia circa ſe relinquant, velim hîc no­tari, alla quaevis loca ampliora, quae inter globulos iſtos ſaepe reperiuntur, habere ſemper ſlios angulos planè aequales iis trianguli FGI, ac, quantum ad coetera, eſſe in perpetuâ mutatione: adeà ut par­ticulee ſtriatae primi elementi, per illa tranſeuntes, eam etiam figu­ram quam deſcripſimus, debeant in­duere. Nam, exempli cauſâ, quatuor globuli A, B, C, H, ſe tangentes in punctis K, L, G, E, relinquuiit in medio ſuî ſpatium quadrangulare, cujus quiſque angulus eſt omnino aequalis unicuique ex angulis trianguli FGI; cùmque quatuor iſti lobuli moventur, ſpatium iſtud aſſiduè figuram mutat, ſitque nunc quadratum, nunc oblongum, ac etiam interdum in duo alia ſpatia trian­gularia dividitur; unde ſit ut materia primi clementi minùs agitata, quae in eo exſiſtit, ad unum vel duos ex ejus angulis debeat confluere, ac reſiduum ſpatii relin­querem ateriae mobiliori, & figuras ſuas faciliùs mutan­ti, ut eas ad omnes iſtorum globulorum motus accom­modet. Atque ſi fortè unum ex ejus ramentis, in uno ex, iſtis angulis exiſtens, extendat ſe ibi verſ-Lis partem illi angulo oppoſitam, ultra ſpatium aequale triangulo FGI, debebit inde expelli, ac proinde imminui, cùm acci­det ut tertius globulus tangat duos illos, qui angulum in quo verſatur conficiunt. Nempe, ſi materia minùs agitata, occupans angulum G, extendat ſe verſùs D ultra lineam F 1, inde extrudetur à globulo C, atque eatenus minuetur, cùm hic globulus C accedet ad B, ut claudat trianglum GſI. Et quia particulae primi elementi, quae in eo maximae ſunt, & reliquis minùs agitatae, per longos coeli tradus tranſeundo, non poitunt non possunt non ſaepe ita verſari inter tres globulos ad ſe invicem accedentes, non videntur poſſe induere ullam figuram determinatam, & aliquandiu in ipſis perma­nentem, praeter illam quam deſcripſimus.

XCII. Tres tantùm ſtrias in ipſis eſſe.

5

10

15

20

25

30

5

Etſi autem hae particulae oblongae ac ſtriatze valde differant à reliquâ materià primi elementi, non tamen illas ab hac diſtinguimus, quandiu tantùm inter glo­bulos ſecundi verigintur: tum quia nullum peculiarem earum eſſedum ibi advertimus; tum etiam, quia mul­tas alias non multo minores nec celeriùs agitatas, in eâ contineri arbitramur, ita ut inter omnium minu­ tiſſimas & iſtas ſtriatas, innumeri ſint aliarum gradus, ut facilè ex inoequalitate viarum quas perlabuntur, agnoſci poteſt.

XCIII. Inter particulas ſtria­tas & omnium minu­tiſſimas, varias eſſe alarium magnitudi­nes in primo ele­mento.

10

15

Sed quando materia iſta primi elementi ad corpus Solis alteriuſve ſideris pervenit, ibi omnes ejus minu­ tiae maxim agitatae, cùm nullis globulorum ſecundi elementi obicibus impediantur, in ſimiles motus con­ſentire laborant. Unde ſit ut illae ſtriatae, nec non etiam aliee multae paulò minores, quae ob figuras ni­mis anguloſas, molemve nimis magnam, tantam agi­ tationem refugiunt, ab allis minutiſſimis ſeparentur, ac ſibi mutuò facilè adhaerentes, propter inaequalitatem ſuarum figurarum, moles aliquando permagnas com­ponant, quae, intimae coeli ſuperficiei contiguae, ſideri ex quo emerſerunt adjunguntur, & ibi reſiſtentes illi actioni, in quà vim luminis conſiſtere ſuprà diximus a, ſimiles ſunt illis maculis quae in Solis ſuperficie con­ſpici ſolent. Eâdem enim ratione, quà videmus aquam liquoreſque alios quoſcunque, cùm igni ad moti effer­veſcunt, atque aliquas particulas diverſae à reliquis naturae ac minùs ad motum aptas in ſe continent, denſam ſpumam ex particulis iſtis conflatam emittere, quae ſupra ipſorum ſuperficiem natare, figuraſque ad­modum irregulares & mutabiles habere ſolet: ita per­ſpicuum eſt materiam Solis, utrimque ex ejus polis verſùs eclipticam ebullientem, debere particulas ſuas ſtriatas, aliaſque omnes quae facilè ſibi mutuò adhae­rent, ac difficulter communi ipſius motui obſequuntur, ex ſe tanquam ſpumam expellere.

XCIV. Quomodo ex iis macu­lae in Solis vel ſtella­rum ſuperficie gene­rentur.

20

15

30

5

10

Atque hinc a facile eſt cognoſcere, cur Solis maculae non ſoleant apparere circa ejus polos, ſed potiùs in partibus eclipticae vicinis; & cur figuras habeant valde varias & incertas; & denique cur in orbem circa Solis polos, ſi non tam celeriter quàm ejus ſubſtantia, ſaltem ſimul cum eà parte coeli quae illi proxima eſt, moveantur.

XCV. Hinc cognoſci praeci­puas harum macula­rum proprietates.

15

20

At verò, quemadmodum plerique liquores eandem ſpumam, quam initio efferveſcendo emittunt, rurſus poſtea diutiùs ebulliendo reſorbent & abſumunt: ita putandum eſt, eàdem facilitate quà materia macula­rum è corpore Solis emergit, atque in ejus ſuperficie cumulatur, paulò pòſt etiam imminui, & partim in ejus ſubſtantiam refundi, partimque per coelum vici­num diſpergi. (Non enim ex toto Solis corpore, ſed tantùm ex materià quae recens in illum ingreſſa eſt, maculae iſtae formantur.) Ac reliqua materia quae diu­ tiùs in eo permanſit; jamque, ut ita loquar, excoda eſt & defaecata, ſummâ vi ſemper gyrans, partim eas quae jam factae ſunt abradit, dum interim aliâ in parte novae generantur ex novâ materiâ Solem ingrediente: unde ſit ut non omnes in iiſdem locis appareant. Et ſanè tota Solis ſuperficies, partibus circumpolaribus exceptis, materiâ ex qua componuntur tegi ſolet. At­qui maculae tantùm eſſe dicuntur, ubi materia illa eſt tam denſa & ſtipata, ut vim luminis à Sole venientis notabiliter obtundat.

XCVI. Quomodo iſtae maculae diſſolvantur, ac novae generentur.

25

30

5

10

Praeterea poteſt contingere, ut macul iſtae, cùm ſunt paulò craſſiores & denſiores, priùs in ſuà circum­ferentiâ quàm in medio atterantur à puriore materiâ Solis eas circumfluente; ſicque ut extremitates earum circumferentiae, in acutum deſinentes, ejus lumini per­viae ſint: unde ſequitur ipſas ibi Iridis coloribus pingi debere, ut antehac de priſrnate vitreo in Meteoris, cap. 8 a, explilcui. Et tales aliquando colores in illis obſervantur.

XCVII. Cur in quarundam ex­tremitate colores iri­dis appareant.

15

Saape etiam contingit, ut materia Solis, circa ma­culas iſtas fluendo, ſupra ipſarum extremitates aſſur­gat; tuncque, inter illas & coeli vicini ſuperficiem in­tercepta, cogitur ad motum ſolito celeriorem: eodem modo quo fluminum rapiditas ſemper eſt major in locis vadoſis & anguſtis, quàm in latis & profundis. Unde ſequitur Solis lumen ibi aliquantò fortè ius eſſe debere. Atque ita maculae in ſaculas converti ſolent, hoc eſt, quaedam ſolaris ſuperficiei partes, quae priùs aliis erant obſcuriores, poſtea fiunt lucidiores. Ac vice verſâ faculae in maculas mutari videntur, cùm, his unâ ex parte in ſubtiliorem Solis materiam demerſis, magna copia novae materiae aliâ ex parte ipſis accedit &sadhaeret.

XCVIII. Quomodo maculae in faculas vertantur, vel contrà.

20

25

30

Cùm autem iſtae maculae diſſolvuntur, noii abeunt in minutias planè ſimiles iis ex quibus fuerant confla­tae: ſed partim in tenuiores, ac ſimul ſolidiores, ſive figuras minùs anguloſas habentes; quo nomine ad motum ſunt aptiores, & ideò facile per meatus, qui ſunt inter globulos coeli circumjacentis, verſus alios vortices tendunt; partim in tenuiſſimas, quae ex alia­rum angulis eraſae, vel in puriſſimam Solis ſubſtantiam convertuntur, vel abeunt etiam verſùs coelum; partim denique in craſſiores, quae ex pluribus ſtriatis, aliiſve ſimul junctis compoſita, verſùs coelum expelluntur, ubi, cùm ſint nimis magnae ad tranſeundum per illos anguſtos meatus, quos globuli ſecundi elementi circa ſe relinquunt, ipſa etiam globulorum iſtorum loca ſubingrediuntur, & quia figuras habent valde irregu­lares & ramoſas, non tam facilèac illi globuli moveri poſſunt.

XCIX. In quales particulas maculae diſſovantur.

5

10

15

20

Sed ſibi mutuò nonnihil adhaerentes, componunt ibi magnam quandam molem, rariffimam, & ari (ſive potius aetheri) terrae circumſuſo non abſimilem, quae à Sole circumquaque fortè uſque ad ſphaeram Mer­curii vel etiam ultra illani, ſe extendit. Nec tamen aether iſte in immenſum creſcere poteſt, etiamſi novae ſemper particu1ae ex macularum diſſolutione ipſi acce­dant, quia globulorum ſecundi elementi per illud &, circa illud continua agitatio ſacilb poteſt totidem alias diltolvere, ac rurſus in materiam primi elementi convertere. uippe omnes Solis aliorumque ſiderum maculas, ut & totum aetherem ipſis circumſuſum, quo­niam ejus partes ad motum minùs aptae ſunt quàm globuli ſecundi elementi, ad tertium elementum re­ferimus ".

C. Quomodo ex ipſis aether circa Solem & ſtella generetur. Huncque aetherem & iſtas ma­culas ad tertium ele­mentum referri.

25

30

Sed verò macularum productio vel diſſolutio à tam minutis & tam incertis cauſis dependet, ut minimè ſit mirandum, ſi quando nullae prorſus in Sole appareant, vel ſi è contrà nonnunquam ſint tam multae, ut totum ejus lumen obſcurent. Ex hoc enim quòd pauca aliqua ex ramentis primi elementi ſibi invicem adhaereſcant, ſit unius maculae rudimentum, cui facilè poſtea plura alia junguntur, quae, niſi in priora illa impingendo partem ſuae agitationis amitterent, ſibi mutuò non poſſent adhaerere.

CI. Macularum productio­nem & diſſolutionem à cauſis valde incertis pendere.

5

10

Notandumque eſt maculas iſtas, cùm primum ge­nerantur, eſſe corpora molliſſima & rariſſima, ideòque facilè frangere impetum ramentorum primi elementi, quae in ipſas impingunt, & illa ſibi adjungere. Paula­tim autem poſtea interiorem earum ſuperficiem, con­ tinuo motu ſubſtantiae ſolaris cui contigua eſt, non tantùm abradi & perpoliri, ſed etiam condenſari & indurari, aliâ interim earum ſuperficie, quae coelo ob­verſa eſt, molli & rarâ remanente. Ideoque ipſas non facilà diſſolvi, ex eo quòd materia Solis interiorem earum ſuperficiem lambat, niſi ſimul etiam earum oras circumfluat & tranſcendat, ſed contrà potiùs ſemper augeri, quamdiu iſtae earum orae, ſupra Solis ſuperfi­ciem eminentes, ejus materiae occurſu non denſantur. Hincque poteſt contingere, ut aliquando una & eadem macula ſupra totam ſuperficiem alicujus ſideris ſe ex­ tendat, ibique diu pernianeat, priuſquam diſſolvi poſſit.

CII. Quomodo eadem ma­cula totum aliquod ſidus tegere poſſit.

15

20

25

30

Sic referunt quidam hiſtorici a, Solem aliquando per plures dies continuos, aliquando etiam per integrum annum, ſolito pallidiorem, Lunae inſtar, ſine radiis lu­cem triſtem praebuiſſe. Notarique poteſt multas ſtellas nunc minores majoreſve apparere, quàm olim ab Aſtronomis deſcriptae ſunt. Cujus non alia ratio eſſe videtur, quàm quòd pluribus paucioribuſve maculis earum lux obtundatur.

CIII. Cur Sol aliquando vi­ſus ſit obſcurior; & cur quarundam ſtel­larum magnitudines apparentes muten­tur.

5

Ouinetiam fieri poteſt, ut aliquod ſidus tot & tam denſis maculis involvatur, ut viſum noſtrum prorſus effugiat: ſicque olim Plejades numeratae ſunt ſeptem, quae jam ſex tantùm conſpiciuntur. Itemque fieri po­teſt, ut aliquod ſidus, nobis antea non viſum, bre­viſſimo tempore atque ex improviſo, magnà luce afful­geat. Nempe, ſi totum ejus corpus ingenti & craſſâ maculâ fuerit hactenus contectum, jamque accidat ut materia primi elementi, ſolito copioſiùs ad illud affluens, ſupra exteriorem iſtius maculae ſuperficiem ſe diffundat, breviſſimo tempore totam conteget; atque tunc illud ſidus non minorem lucem ex ſe emit­tet, quàm ſi nullà planè maculà involveretur. Po­teſtque poſtea, vel diu aequè fulgidum remanere, vel paulatim rurſus obſcurari. Sicque contigit, in ſine anni 1752, quandam ſtellam, prius non viſam, in ſigno Caſſiopejae apparuiſſe, quae maximam initio habuit lu­cem, & ſenſim poſtea obſcurata, initio anni 1574 diſ­paruit. Ac etiam aliae nonnullae in coelo jam lucent, quae olim non apparebant: quarum rerum cauſa hîc fuſiùs eſt explicanda.

CIV. Cur aliquae fixae diſpa­reant, vel ex impro­viſo appareant.

10

15

20

25

30

Sit, exempli cauſâ, ſidus circumquaque tectum maculâ deſg, quae non poteſt eſſe tam denſa, quin poros ſive meatus habeat permultos, per quos omnis materia primi elementi, etiam illa quae conſtat parti­ culis ſtriatis ſupra deſcriptis, tranſire poſſit. Cùm enim in principio ſuae generationis fuerit molliſſima &srariſſima, tales pori facilè in ipſâ formati ſunt; cùmque poſtea denſabatur, particulae iſtae ſtriatae, aliaeque primi elementi, continuò per illos tranſeundo, non permiſerunt ut planè clauderentur; ſed tantùm eouſque anguſtati ſunt, ut nullae materiae particulae, ſtriatis primi elementi craſſiores, viam per ipſos ha­bere poſſint; ac etiam ut ii meatus, qui particulas ſtriatas ab uno polo venientes admittunt, non aptae ſint ad eaſdem, ſi regrederentur, nec etiam ad illas quae veniunt ab alio polo & contrario modo ſunt in­tortae recipiendas.

CV. Multos eſſe meatus in maculis, per quos li­berè tranſeunt parti­culae ſtriatae.

5

10

15

Nempe particulae ſtriatae primi elementi, venientes non ab uno aliquo pundo duntaxat, ſed à totâ coeli regione quae eſt verſus polum A, & tendentes non verſus unicum punctum I, ſed verſus totum medium coeli H I Q, formant ſibi meatus in maculâ deſg, ſe­cundùm lineas rectas axi ſd paralleles, vel nonnihil utrimque verſus d convergentes, horumque meatuum aditus in totà ejus ſuperficiei medietate eſg ſparſi ſunt, & exitus in alià medietate edg: ita ſcilicet ut particulae ſtriatae, venientes à parte A, facilè quidem ipſos ingredi poſſint per partem eſg, & egredi per ad­verſam edg, non autem unquam regredi per hanc edg, nec egredi per eſg. Quia, cùm tota iſta macula non conſtet niſi ex ramentis primi elementi minutiſſimis, quae, ſibi mutuò adhaerentia, quoſdam quaſi ramulos componunt, particulae ſtriatae, venientes à parte ſ, iſtorum ramulorum extremitates, ſibi in meatibus iſtis occurrentes, inflectere debuerunt verſus d; ideòque, ſi per eoſdem meatus eis eſſet regrediendum à d ver­ſus ſ, iſtae ramulorum extremitates nonnihil aſſurgen­tes ipſarum tranſitum impedirent. Eodemque modo particulae ſtriatae, venientes à parte B, meatus alios ſibi excavarunt, quorum ingreſſus in totâ ſuperficie edg ſparſi ſunt, & egreſſus in adverſâ eſg.

CVI. Quae ſit diſpoſitio iſto­rum meatuum, & cur particulae ſtriatae per illos retrogredi non poſſint.

5

10

15

20

25

Notandumque eſt iſtos etiam meatus cochlearum inſtar eſſe excavatos, ad formam particularum ſtriata­rum quas admittunt, ideòque illos qui unis patent, non patere aliis à polo oppoſito venientibus, & contrario modo intortis.

CVII. Cur etiam quae, veniunt ab uno polo, non tranſeant per eoſdem meatus, quam quae meatus, quanz quae veniunt ab alio.

30

Ita igitur niateria primi elementi utrimque ex polis per iſtos meatus ad ſidus I poteſt pervenire; ac quia ejus particulae ſtriatae caeteris ſunt craſſiores, ideòque majorem habent vim ad pergendum ſecundùm lineas rectas, non ſolent in eo manere, ſed ingreſſae per ſ, protinus egrediuntur per d, atque ibi occurrentes globulis ſecundi elementi, vel materim primi à B venienti, non poſſunt ulteriùs pergere ſecundùm li­neas rectas, ſed, in omnes partes reflexae, per aethe­ rem circumfuſum xx verſus hemiſphaerium eſg rever­tuntur-& quotquot ingredi poſſunt meatus maculae, vel macularum, qu ibi ſidus iſtud tegunt, per illos rurſus progrediuntur ab ſ ad d; ſicque aſſiduè per medium ſidus tranſeundo, & per atherem circum­ fuſum redeundo, quendam ibi quaſi vorticem compo­nunt. Quae verò ab iſtis meatibus capi non poſſunt, vel occurſu particularum hujus aetheris diſſolvuntur, vel per partes vicinas eclipticae QH in coelum abire coguntura. Quippe notandum eſt particulas ſtriatas, quae ſingulis momentis ad ſuperficiem ſideris I appel­lunt, non eſſe tam multas, ut repleant omnes meatus ad menſuram ſuam excavatos in maculis eſg: quia etiam in coelo non replent omnia intervalla, quae ſunt inter globulos ſecundi elementi; ſed magna copia ſubtilioris materiae illis admixta eſſe debet, propter varios iſtorum globulorum motus; quae materia ſub­tilior cum ipſis ingrederetur iſtos meatus, niſi parti­culae ſtriatae, ab alio ſideris hemiſphaerio reflexae, ma­jorem haberent vim ad illos occupandos. Quae verò hîc de particulis ſtriatis per hemiſphaerium eſg ingre­dientibus ſunt dicta, de iis etiam quae ingrediuntur per hemiſphaerium edg ſunt intelligenda: quòd nempe ſibi alios meatus, à prioribus planè diverſos, exca­vârint, per quos ſemper plurimae fluunt à d verſus ſ in ſidere I ac maculis ipſum circuindantibus; & deinde, in omnes partes reflexae, per aetherem xx revertuntur ad d, cùm interim tot diſſolvuntur, vel exeunt verſùs eclipticam, quot novae à polo B accedunt.

CVIII. Quomodo materia pri­mi elementi per iſtos meatus fluat.

5

10

5

10

15

20

Reſiduum autem materiae primi elementi, quod in ſpatio I continetur, circa axem ſd gyrando, ſemper inde recedere conatur; ideòque quoſdam exiguos meatus ſibi ab initio formavit, ſemperque polſtea con­ſervat in maculâ deſg, qui priores decuſſatim interſe­cant, & per quos aliquid iſtius materiae ſolet effluere, quia ſemper aliquid per priores, ſimul cum particulis ſtriatis, ingreditur. Cùm enim omnes maculae partes ſibi invicem adhaereant, non poteſt circumferentia deſg nunc major fieri, nunc minor: ideòque ſemper aequalis quantitas materiae primi elementi debet in ſidere contineri.

CIX. Quod alii etiam mea­tuſ illos decuſſatim intereſecent.

25

30

5

Et ideò etiam illa vis, in quâ lumen conſiſtere ſuprà diximus a, vel nulla prorſus in ipſo, vel non niſi admo­dum debilis eſſe poteſt. Nam, quatenus ejus materia circa axem ſd rotatur, vis omnis quâ recedere conatur ab iſto axe, in maculâ frangitur, & ad globulos ſe­cundi elementi non pertingit; nec etiam illa, quâ ejus particulae ſtriatae, ab uno polo venientes, rectà verſùs alium tendunt, quicquam poteſt praſtare non modò quia iſtae particulae valde exiguae ſunt, reſpectu glo­bulorum coeleſtium in quos impingunt, ac etiam ali­quantò tardiùs, quàm reliqua materia primi elementi, moventur; ſed praecipuè quia illae quae ab uno polo veniunt non magis iſtos globulos in unam partem propellunt, quàm aliae, ex alio polo venientes, in adverſam.

CX. Quod lumen ſtellae per maculam vix poſſit tranſire.

10

5

Materia autem coeleſtis in toto vortice, hoc ſidus I circumjacente, comprehenſa, ſuas interim vires poteſt retinere, quamvis fortè illae non ſufficiant ad ſenſum luminis in oculis noſtris excitandum: fierique poteſt ut interim iſte vortex praevaleat aliis vorticibus ſibi vicinis, & forteiùs illos premat quàm ab ipſis prematur. Unde ſequeretur ſidus I augeri debere, niſi macula deſg, illud circumſcribens, id impediret. Nam, ſi jam circumferentia vorticis I ſit AYBM, putandum eſt ejus globulos, circumferentiae iſti proximos, eandem ha­bere vim ad progrediendum ultra ipſam, verſus alios vortices circumpoſitos, ac globulos horum vorticum ad progrediendum verſus I, non majorem nec mino­rem: haec enim unica ratio eſt, cur eius circumferen­tia ibi potiùs quàm alibi terminictur. Si autem, caeteris immutatis contingat ut minuatur illa vis quâ, exem­pli cauſâ, materia vorticis O tendit verſùs I (hocque variis ex cauſis poteſt contingere, ut ſi ejus materia in alios vortices tranſeat, vel multae maculae circa ſidus in O exiſtens generentur, &c.), neceſſe eſt, ex legibus naturae, ut globuli vorticis I, qui ſunt in circumferen­tiâ Y, ultra ipſam pergant verſùs P; & quia reliqui omnes, qui ſunt inter I & Y, eo verſùs etiam tendunt, inde augeretur ſpatium in quo eſt ſidus I, niſi macula deſg ipſum terminaret; ſed quia haec macula non per­mittit illud augeri, globuli coeleſtes ei proximi paulò majora ſolito intervalla circa ſe relinquent, & plus materiae primi elementi in iis intervallis continebitur, quae, quandiu in ipſis erit diſperſa, non magnas vires habere poteſt. Si autem contingat particulas primi elementi, per poros maculae exeuntes in globulos illos impingentes, vel aliam quamvis cauſam, aliquos ex iſtis globulis à maculae ſuperficie ſejungere, mate­ ria primi elementi, ſpatium intermedium ſtatim re­plens, ſatis virium habebit ad alios globulos iſtis vicinos ab eàdem maculae ſuperficie ſejungendos; & quò plures ab illâ ita ſejunget, eò plus virium acqui­ret: ideòque breviſſimo tempore, ac tanquam in mo­ mento, ſupra totam iſtam ſuperficiem ſe diſſundet; ibique non aliter gyrans, quàm ea quae intra maculam continetur, non minori vi pellet globulos coeli circum­poſitos, quàm eoſdem pelleret ipſum ſidus I, ſi nulla macula illud involvens ejus actionem impediret: at­que ita magnâ luce ex improviſo fulgebit.

CXI. Deſcriptio ſtellae ex im­proviſo apparentis.

10

15

20

25

30

5

10

15

5

Jam verò, ſi fortè contingat, iſtam maculam eſſe tam tenuem & raram, ut à materià primi elementi, ſupra ejus exteriorem ſuperficiem ſic effuſâ, diſſol­vatur, non facilè poſtea ſidus I rurſus diſparebit: ad hoc enim opus eſſet, lit nova macula ipſum totum rurſus involveret. Sed ſi craſſior ſit quàm ut ita queat diſſolvi, denſabitur exterior ejus ſuperficies a, ob im­ pulſum materiae ipſam circumfluentis: atque interim ſi mutentur cauſae, ob quas priùs minuta fuerat illa vis, quâ materia vorticis O tendit verſus I, jamque è con­tra augeatur, repelletur rurſus materia vorticis I à P verſus Y, & hoc ipſo materia primi elementi, ſupra maculam deſg diffuſa, minuetur, & ſimul novae ma­culae in ejus ſuperficie generabuntur, quae paulatim ipſius lumen obtundent; & denique, ſi cauſa perſe­veret, plan tollent, atque omnem locum iſtius mate­ riae primi elementi occupabunt. Cùm enim globuli vorticis I, qui ſunt in exteriori ejus circumferentiâ APBM, magis ſolito prementur, magis etiam pre­ment illos, qui ſunt in interiori circumferentiâ xx, quique ita preſſi, & ramoſis particulis aetheris illius, quem circa ſidera generari diximus a, intertexti, non facilem tranſitum praebebunt particulis ſtriatis, aliiſve non minutiſſimis materiae primi elementi, ſupra ma­culam deſg diffuſae: unde fiet, ut ipſae ibi perfacil` in maculas congregentur.

CXII. Deſcriptio ſtellae pau­latim diſparentis.

10

5

10

15

Obiterque hîc eſt notandum, particulas ſtriatas in omnibus iſtis macularum corticibus continuos ſibi meatus excavare ac per omnes ſimul, tanquam per unam ſolam maculam, tranſire. Formantur enim iſtae maculae ex ipſâ materiâ primi elementi, & ideò ini­ tio ſunt molliſſimae, iſtiſque ſtriatis particulis facilem viam praebent. Quod idem de aethere circumfuſo dici non poteſt; quamvis enim craſſiores ejus particulae nonnulla etiam iſtorum meatuum veſtigia retineant, quoniam ex macularum diſſolutione genitae ſunt: quia tamen motui globulorum ſecundi elementi obſequun­ tur, non ſemper eundem ſitum ſervant, nec ideò par­ticulas ſtriatas rectà pergentes, niſi admodum diffi­culter, admittunt.

CXIII. In omnibus maculis multos meatus à par­ticulis ſtriatis exca­vari.

20

25

30

Sed facil` fieri poteſt, ut eadem ſtella fixa per vices appareat & diſpareat, ſinguliſque vicibus quibus diſ­parebit, novo cortice* macularum involvatur. Talis enim alternatio eſt naturae valde familiaris, in corpo­ribus quae moventur: ita ſcilicet ut, cùm ab aliquâ cauſâ verſùs certum terminum impulſa ſunt, non in eo ſubſiſtant, ſed ulteriùs pergant, donec rurſus ab aliâ cauſà verſùs ipſum repellantur. Ita, dum pondus funi appenſum, vi gravitatis ab uno latere ad perpen­diculum ſuum deſcendit, impetum acquirit, à quo ultra iſtud perpendiculum in oppoſitum latus fertur, donec rurſus gravitas, iſto impetu ſuperato, illud ver­ſùs perpendiculum moveat, & inde novus in eo im­petus oriatur. Ita, vaſe ſemel moto, liquor in eo con­tentus multoties it & redit, antequam ad quietem reducatur. Et ita, cùm omnes coelorum vortices in quodam aequilibrio conſiſtant, ubi unius materia ſe­mel ab iſto aequilibrio receſſit, poteſt multoties nunc in unam nunc in adverſam partem excurrere, ante­quam ab iſto motu quieſcat.

CXIV. Eandem ſtellam poſſe per vices apparere ac diſparere.

5

10

15

20

Fieri etiam poteſt ut totus vortex, in quo talis ali­qua ſtella fixa continetur, ab aliis circumjacentibus vorticibus abſorbeatur, & ejus ſtella, in aliquem ex iſtis vorticibus abrepta, mutetur in Planetam vel Co­metam. Nempe duas tantùm cauſas ſuprà invenimus a, quae impediant ne uni vortices ab aliis deſstruantur; harumque una, quae conſiſtit in eo, quòd materia unius vorticis objectu vicinorum impediatur ne verſùs alium quem poſſit evagari, non poteſt in omnibus logum ha­ bere. Nam ſi, exempli cauſâ, materia vorticis S à vor­ticibus L & N ita utrimque prematur, ut hoc impediat ne verſus D ulteriùs progrediatur, non poteſt eâdem ratione impediri à vortice D, ne re diffundat verſùs L & N, nec etiam ab ullis aliis, niſi qui ſint ei vici­niores, pro ratione ſuae magnitudinis; atque adeò in omnium maxim vicinis non habet locum. Altera au­tem cauſa, quòd nempe materia primi elementi, in centro cujuſque vorticis ſidus componens, globulos ſecundi circa illud exiſtentes à ſe repellat verſùs alios vortices vicinos, locum quidem habet in omnibus iis vorticibus, quorum ſidera nullis maculis involvuntur; red non dubium eſt, quin denſiorum macularum inter­ventus eam tollat; praeſertim earum, quae plurium corticum inſtar ſibi mutuò incumbunt.

CXV. Totum aliquando vor­ticem, in cujus cen­tro eſt ſtella, deſtrui poſſe.

25

5

5

10

Atque hinc patet non eſſe quidem periculum, ne ullus vortex ab aliis vicinis deſtruatur, quamdiu ſidus quod in centro ſuo habet, nullis maculis eſt involu­tum; ſed, cùm illis tegitur & obruitur, pendere tan­tùm à ſitu, quem iſte vortex inter alios obtinet, ut vel citiùs vel tardiùs ab ipſis abſorbeatur. Nempe ſi talis ſit ejus ſitus, ut vicinorum aliorum vorticum curſui valde reſiſtat, citiùs ab illis deſtruetur, quàm ut multi macularum cortices circa ejus ſidus denſari poſſint; ſed ſi minori ſit ipſis impedimento, lentè tantùm mi­nuetur; interimque maculaa, ſidus in ejus medio poſi­tum obſidentes, denſiores ſlent, plureſque ac plures tam ſupra quàm etiam intra illud congregabuntur. Sic, exempli cauſâ, vortex N ita ſitus eſt ' ut apertè curſum vorticis S magis impediat quàm ulli alii vicini; quapropter facil` ab hoc vortice S abripietur, ſtatim atque aliquot maculis illius ſidus erit involutum: ita scilicet, ut circumferentia vorticis S, quae jam termi­natur lineâ O P Q, terminetur poſtea lineâ ORque to­taque materia, quae continetur intra lineas OPQ & ORQ, ei accedat, ejuſque curſum ſequatur, reliquâ materiâ, quae est inter lineas ORQ & OM Q, in alios vicinos vortices abeunte. Nihil enim aliud vorticem N in eo ſitu, in quo nunc eſſe ſupponitur, poteſt con­ſervare, quàm magna vis materiae primi elementi, in ejus centro exiſtentis, quae globulos ſecundi circum­quaque ita propellit, ut ejus impulſui potiùs quàm motibus vicinorum vorticum obſequantur: quae vis interventu macularum debilitatur & frangitur.

CXVI. Quomodo deſtrui poſſit, antequam multae ma­culae circa ejus ſtel­lam ſint congregatae.

15

20

25

30

5

5

Vortex autem C inter quatuor S, ſ, G, H, duoſque alios M & N, qui ſupra iſtos quatuor intelligendi ſunt, ita eſt conſtitutus, ut quamvis denſae maculae circa ejus ſidus congregentur, nunquam tamen totus poſſit everti, quandiu iſti ſex ſunt viribus interſe aequales. Quippe ſuppono vortices S, F, &stertium M, ipſis incumben­tem ſupra punctum D, circa pro­pria centra gyrare à D verſus C: itemque tres alios G, H, & ſextum N, ſupra ipſos po­ſitum, verti ab E verſus C; vorticem autem C ita inter hos ſex eſſe conſtitutum, ut ipſos ſolos tangat, &sejus centrum ab eorum ſex centris aequidiſtet, axiſ­que, circa quem gyratur, ſit in lineâ DE. Quâ ratione iſtorum ſeptem vorticum motus inter ſe optimè con­veniunt; & quantumvis multis maculis ſidus vorticis C obruatur, adeò ut perexiguas, vel etiam planè nullas habeat vires ad globulos coeli circa ſe poſitos ſecum in orbem rapiendos, non tamen ulla eſt ratio, cur alii ſex illud è loco ſuo expellant, quamdiu inter ſe ſunt aequales.

CXVII. Quomodo permultae maculae, circa ali­quam ſtellam eſſe poſſint, antequam ejus vortex de deſtrua­tur.

10

15

20

25

Sed ut ſciamus quo pacto tam multae maculae circa illud generari potuerint, putemus ipſum initio non minorem fuiſſe, quàm unum ex aliis ſex ei circum­jacentribus, ita ut circumferentiam ſuam uſqtie ad puncta 1, 2, 3, 4 extenderet; ſiduſque permagnum in centro ſuo habuiſſe, utpote qtiod componebatur ex materiâ primi elementi, quae per D ex tribus vortici­bus S, F, M & per E ex tribus aliis G, H, N, verſus C rectà tendebat, & inde non regrediebatur, niſi in eoſ­dem illos vortices verſus K & L; adeò ut iſtud ſidus ſatis virium habere potuerit, ad totam materiam coeli 1234 ſecum in gyrum agendam. Sed quia, propter inaequalitatem & incommenſurabilitatem quantitatum &smotuum, quae in aliis partibus univerſi reperitur, nihil in perpetuo aequilibrio ſtare poteſt, ubi fortè vortex C minùs virium habere coepit quàm alii cir­ cumjacentes, pars ejus materiae in ipſos migravit, & quidem cum impetu; ita ut ea pars quae ſic migravit, fuerit major quàm iſta inaequalitas exigebat, ideòque rurſus poſtea nonnihil materiae in ipſum ex aliis remi­gravit, atque ita per vices. Cùmque interim multi macularum cortices circa ejus ſid-Lis generarentur, magis ac magis illius vires minuebantur, & idcirco, ſingulis vicibus, minùs materiae in illum regredieba­tur quàm ab ipſo exiiſſet, donec tandem perexiguus evaſerit vel etiam totus fuerit abſorptus, ſolo ejus ſidere excepto, quod, multis maculis circumvallatum, in materiam aliorum vorticum abire non poteſt, nec etiam ab iſtis aliis vorticibus è loco, in quo eſt, ex­trudi, quamdiu iſti vortices ſunt inter ſe aequales. Sed interim ejus maculae magis ac magis denſari debent, ac tandem, ubi unus aliquis ex vicinis vorticibus, aliis major & potentior evadet, ut ſi vortex H extendat ſuam ſuperficiem uſque ad lineam 567, tunc facilè vortex H totum ſidus C, non hîc ampliùs fluidum & lucidum, ſed, Cometae vel Planetae inſtar, du­rum & opacum, ſecum abducet.

CXVIII. Quomodo iſtae multae, maculae generentur.

30

5

10

15

20

25

30

5

Jam verò conſiderandum eſt, quâ ratione debeat moveri talis globus opacus & durus, ex mul­tarum macularum congerie com­poſitus, cùm primùm ab aliquo vortice ſibi vicino abreptus eſt. Nempe ita gyrat cum materiâ à quâ abripitur, ut quandiu minùs habet agi­tationis quàm ipſa, verſùs centrum circa quod gyrat detrudatur. Et quia omnes partes ejuſdem vorticis non eâdem celeritate moventur, nec ſunt ejuſdem magnitu­dinis; ſed à circumferentià uſque ad certum terminum earum motus gradatim ſit tardior, ac deinde ab iſto ter­mino uſque ad centrum gradatim fit celerior, & ipſae ſunt minutiores, ut ſuprà dictum eſt a: ſi globus in illo vortice deſcendens adeò ſit ſolidus, ut priuſquam perve­nerit ad terminum in quo partes vorticis omnium tar­diſſimè moventur, acquirat agitationem aequalem agi­tationi earum partium, inter quas verſatur, non ulte­riùs deſcendit, ſed ex illo vortice in alios tranſit, & eſt Cometa. Si verò minùs habeat ſoliditatis, atque idcirco infra terminum illum deſcendat, ibi poſtea ad certam diſtantiam à ſidere, quod illius vorticis centrum occu­pat, ſemper manens, circa ipſum rotatur, & eſt Planeta b.

CXIX. Quomodo Stella fixa mutetur in Cometam vel in Planetam.

10

15

20

25

Putemus, exempli causâ, materiam vorticis AEIO, nun primùm ſecum abripere ſidus N, & conſidere­mus verſus quam partem illud feret. Nempe cùm om­ nis iſta materia gyret circa centrum S, ideòque inde recedere conetur, ut ſuprà explicui a, non dubium eſt quin ea quae jam verſatur in O, pergendo per R ad Q, detrudat hoc ſidus ſecundùm lineam rectam verſùs S: atque ex naturâ gravitatis infrà a explicandâ, intellige­tur iſtum motum ſideris N, alteriuſve cujuſvis corpo­ris, verſùs centrum vorticis in quo verſatur, dici poſſe ejus deſcenſum. Sic, inquam, ipſum detrudit initio, cum nondum intelligimus in eo eſſe alium motum; ſed ſtatim etiam illud circumquaque ambiendo, ſecum defert motu circulari ab N verſùs A cùmque hic mo­tus circularis ei det vim recedendi à centro S, pendet tantùm ab ejus ſoliditate, ut vel multùm deſcendat verſus S, nempe ſi perexigua ſit ejus ſoliditas; vel con­trà, ſi magna ſit, ab S recedat.

5

5

10

Per ſoliditatem hic intelligo quantitatem materiae tertii elementi, ex quâ maculae hoc ſidus involventes componuntur, cum ejus mole & ſuperficie compara­tam. Quippe vis, quâ materia vorticis AEIO id defert circulariter circa centrum S, aeſtimanda eſt à magnitu­dine ſuperficiei, ſecundùm quam ipſi occurrit; quia quò major eſt iſta ſuperficies, eo plus materiae in hoc agit. Vis autem, quâ iſta materia verſùs idem centrum S ipſum pellit, aeſtimanda eſt à magnitudine ſpatii quod ab eo occupatur. Quamvis enim omnis illa materia, quae eſt in vortice AEIO, conetur recedere ab S, non tamen omnis agit in ſidus N, ſed tantùm ea ejus pars, quae reipſâ inde recedit, cùm hoc accedit; haecque eſt aequalis ſpatio quod ab eo fuit occupatum. Denique vis quam idem ſidus N à proprio ſuo motu acquirit ad perſeverandum in eodem illo motu, quam ipſius agita­tionem voco non aeſtimanda eſt ab ejus ſuperficie, nec à totâ ejus mole, ſed tantùm ab eâ ejus molis parte, quae constat materiâ tertii elementi, hoc eſt, particulis materiae ſibi mutò adhaerentibus, ex qui­ bus maculae ipſum involventes componuntur. Quan­ tum enim ad materiam primi, vel etiam ſecundi ele­menti, quae in eo eſt, cùm aſſiduè ex ipso egrediatur, &snova redeat in locum exeuntis, non poteſt nova iſta materia accedens vim retinere quae priori jam egreſſae ſuit impreſſa, & praeterea vix ulla ei fuit impreſſa, ſed tantùm motus, qui aliunde in eâ erat, determinatus eſt verſus certam partem; atque haec determinatio à variis cauſis aſſidu poteſt mutari a.

CXXI. Quid per corporum ſo­liditatem, & quid per eorum agitationem intelligamus.

15

20

25

30

5

5

Sic videmus hic ſupra terram aurum, plumbum & alia metalla, cùm ſemel mota ſunt, majorem agitatio­nem ſive majorem vim ad perſeverandum in ſuo motu retinere, quàm ligna & lapides ejuſdem magnitudi­nis & figurae; ac etiam idcirco magis ſolida eſſe pu­tantur, ſive plus habere in ſe materiae tertii elementi, ac pauciores poros qui materiâ primi & ſecundi replen­tur. Sed auri globulus eſſe poteſt tam minutus, ut non tantam vim habiturus ſit, ad motum ſibi impreſ­ſum retinendum, quàm globus lapideus vel ligneus multò major. Poteſtque etiam maſſa auri tales figuras induere, ut globus ligneus ipſâ minor majoris agi­tationis ſit capax: nempe ſi extendatur in fila aut bracteas, aut ſpongiae inſtar multis minutis foramini­bus excavetur, aut quocunque alio modo plus ſuper­ſiciei acquirat, pro ratione ſuae materiae & molis, quàm ille ligneus globus.

CXXII. Soliditatem non à ſolâ materiâ ſed etiam à magnitudine ac figu­râ pendere.

10

15

20

Atque ita fieri poteſt ut ſidus N, quamvis mole per­magnum, & ſatis multis macularum corticibus invo­lutum, minùs tamen habeat ſoliditatis, ſive minùs aptitudinis ad motus ſuos retinendos, quàm globuli materiae ſecundi elementi ipſum circumjacentes. Hi enim globuli, pro ratione ſuae magnitudinis, ſunt om­nium ſolidiſſimi qui eſſe poſſint, quia nullos in ipſis meatus, aliâ materiâ ſolidiori repletos, intelligimus; &sfiguram obtinent ſphaericam, quae omnium mini­mum habet ſuperficiei, pro ratione molis ſub ſe con­tentae, ut Geometris eſt ſatis notum. Et praeterea, quamvis ſit permagna diſparitas inter ipſorum exigui­tatem & magnitudinem alicujus ſideris, haec tamen ex parte compenſatur, eo quòd non vires ſingulorum ex iſtis globulis, ſed plurium ſimul, iſtius ſideris viri­bus opponantur. Cùm enim illi cum aliquo ſidere circa centrum S rotantur, tenduntque omnes, nec non etiam iſtud ſidus, ut ab S recedant, ſi vis inde recedendi, quae eſt in ſidere, ſuperet vires ſimul junctas, quae ſunt in tot ex iſtis globulis, quot requiruntur ad ſpatium quod ſidus occupat replendum: tunc ipſum recedet ab S, efficietque ut iſti globuli in locum ſuum deſcendant; & contrà, ſi illi plus habeant virium, ipſum verſùs S expellent.

CXXIII. Quomodo globuli coe­leſtes integro aliquo ſidere ſolidiores eſſe poſſint.

25

30

5

10

15

Fieri enim etiam facilè poteſt, ut ſidus N multò plus habeat virium ad perſeverandum in ſuo motu ſecun­ dùm lineas rectas, quàm globuli materiae coeleſtis ipſum circumjacentes, etiamſi minùs materiae tertii elementi in eo contineatur, quàm ſecundi, in tot ex iſtis globulis, quot requiruntur ad ſpatium ipſi aequale occupandum. Quia cùm ſint à ſe mutuò disjuncti, & varios habeant motus, quamvis junctis viribus in illud agant, non poſſunt tamen omnes ſuas vires ita ſimul jungere, ut nulla earum pars inutilis fiat: contrà autem omnis materia tertii elementi, ex quâ maculae hoc ſidus involventes aerque ipſum ambiens compo­ nuntur, unam tantùm maſſam facit, quae cùm tota ſimul moveatur, tota etiam vis, quam habet ad perſe- verandum in ſuo motu, verſùs eaſdem partes tendit. Similemque ob cauſam, videre licet in fluminibus frag­menta glaciei, vel ligna quae aquae innatant, majori vi perſequi curſum ſuum, ſecundùm lineas rectas, quàm ipſam aquam, & ideò ſolere multò fortiùs in riparum ſinus impingere, quamvis minùs materiae tertii ele­menti in iis contineatur, quàm in mole aquae ipſis aequali.

CXXIV. Quomodo etiam eſſe poſſit minùs ſolidi.

20

25

30

5

Denique fieri poteſt, ut idem ſidus minùs habeat ſoliditatis, quàm quidam globuli coeleſtes, & magis quàm alii paulò minores; tum propter jam dictam ra­tionem, tum etiam quia, licèt non magis nec minùs ſit materiae ſecundi elementi in iſtis globulis minori­bus ſimul ſumptis, quàm in majoribus, cùm aequale ſpatium occupant, eſt tamen in ipſis multà plus ſuper­ficiei & propter hoc à materiâ primi elementi, quae angulos iis interjectos replet, nec non etiam à quibuſ­libet aliis corporibus, faciliùs à curſu ſuo revocantur, atque verſùs alias partes deflectuntur, quàm alii ma­jores.

CXXV. Quomodo quidam ſint aliquo ſidere magis ſolidi, alii minùs.

10

15

20

Jam itaque, ſi ponamus ſidus N plus habere ſolidi­tatis quàm globulos ſecundi elementi, ſatis remotos à centro vorticis S, quos ſupponimus omnes eite inter ſe aequales, poterit quidem initio in varias partes ferri, &smagis vel minùs accedere verſùs S, pro variâ diſpo­ſitione aliorum vorticum à quorum viciniâ diſcedet; poteſt enim diverſimodè ab ipſis retineri vel impelli; ac etiam pro ratione ſuae ſoliditatis, quae quò major eſt, eò magis impedit ne alias cauſae poſtea ipſum de­flectant de eâ parte in quam primùm directum eſt. Veruntamen non valde magnâ non valde magnâ vicinis vorticibus, quia ſupponitur juxta illos priùs quieviſſe; nec ideò etiam ferri contra motum vorticis AEIO, verſùs eas partes quae ſunt inter I & S, ſed tantùm verſus illas quae ſunt inter A & S; ubi tandem debet pervenire ad aliquod punctum, in quo linea quam motu ſuo deſcribit, tangat unum ex iis circulis, ſecundùm quos materia coeleſtis circa centrum S gyrat; & poſtquam eò pervenit, ita curſum ſuum ulte­riùs perſequitur, ut ſemper magis ac magis recedat à centro S, donec ex vortice A E I O in alium migret. Ut ſi moveatur initio ſecundùm lineam NC, poſtquam pervenit ad C, ubi haec linea curva N C tangit circu­lum, qui ibi deſcribitur à globulis ſecundi elementi circa centrum S: non poteſt non ſtatim recedere ab S per lineam curvam C2, ſitam inter hunc-circulum, & rectam eum in puncto C tangentem. Cùm enim dela­tum ſit ad C, à materiâ ſecundi elementi magis re­motâ ab S quàm ea quae eſt in C, ac proinde celeriùs acta, ſitque ipſâ ſolidius, ut ſupponimus: non poteſt non habere majorem vim ad perſeverandum in ſuo motu ſecundùm lineam rectam tangentem iſtum cir­culum; ſed ſtatim atque receſſit à puncto C, occurrit materiae ſecundi elementi celeriùs motae, quae illum nonnihil avertit à lineâ rectâ, ſimulque augendo ejus celeritatem efficit ut ulteriùs aſcendat ſecundùm lineam curvam C 2, quae eò minus diſtat à rectâ tangente, quò hoc ſidus ſolidus eſt, & quò majori cum celeritate de­latum eſt ab N ad C.

CXXVI. De principio motûs Cometae.

25

30

5

5

10

15

20

Cùm autem per hunc vorticem AEIO hac ratione progreditur, tantam vim agitationis acquirit, ut facilè inde in alios vortices migret, atque ex his in alios. Notandumque eſt, cùm pervenit ad 2, egrediturque limites vorticis in quo eſt, ipſum adhuc aliquandiu retinere ejus materiam circa ſe fluentem, nec planè ab eâ liberari, donec ſatis altè in alium vorticem AEV penetrârit: nempe donec pervenerit ad 3. Eodemque modo ducit ſecum materiam hujus ſecundi vorticis verſùs 4 in fines tertii, & hujus terii verſus 8 in fines quarti; ſicque ſemper idem facit, quoties ex uno vortice in alium migrat. Et linea quam motu ſuo deſ­ cribit, diverſi modè incurvatur, pro diverſo motu ma­ teriae vorticum per quos tranſit. Ita ejus pars 2 3 4 planè alio modo inflexa eſt quàm praecedens N C 2: quia materia vorticis ſ vertitur ab A per E verſusv, & materia vorticis S ab A per E verſus I; iſtius autem lineae pars 5 6 7 8 eſt ferè recta, quia materia vorticis in quo eſt, ſupponitur gyrare circa axem XX. Et ſidera ex unis vorticibus in alios hoc pacto migrantia ſunt Cometae: ipſorumque omnia phaenomena hîc expli­care conabor.

CXXVII. De continuatione mo­tùs Cometae per di­verſos vortices.

25

30

5

5

In primis obſervatur illos ſine ullâ regulâ nobis notâ, unum per hanc, alium per illam coeli regionem tranſmeare, ac intra paucos menſes aut dies à con­ſpectu noſtro abire, nec unquam plus, aut certè non multò plus, ſed ſaepe multò minùs quàm mediam coeli partem percurrere. Ac quidem cùm primùm apparere incipiunt, ſolere ſatis magnos videri, nec poſtea valde augeri, niſi cùm valde magnam coeli partem percur­runt; cùm autem deſinunt, gradatim ſemper imminui; atque initio, vel ſaltem circa initia ſui motùs, videri celerrim moveri, ſub finem autem lentiſſimè. Ac de uno duntaxat memini me legiſſe, quòd circiter me­diam coeli partem peragrârit: de illo ſcilicet qui di­citur anno 1475, primò tenui capite ac tardi motûs, inter ſtellas Virginis apparuiſſe, ac paulò pòſt mirae magnitudinis factus, per polum Borealem tam cele riter inceſſiſſe, ut portionem circuli magni triginta vel quadraginta graduum, unâ die, deſcripſerit; ac tandem prope ſtellas Piſcis ſeptentrionalis, ſive in ſigno Arietis paulatim videri deſiiſſe.

CXXVIII. Phaenomena Cometa­rum.

10

15

20

25

Quae omnia hîc facilè intelliguntur. Videmus enim eundem Cometam, aliam coeli partem in vortice F, aliamque in vortice Y permeare, ac nullam eſſe per quam non poſſe hoc pacto aliquando tranſire. Putan­dumque eſt ipſum ferè eandem celeritatem ſemper retinere: illam ſcilicet quam acquirit tanſeundo per vorticum extremitates, ubi materia coeleſtis tam citò movetur, ut intra paucos menſes integrum gyrum abſolvat, quemadmodum ſuprà dictum eſt a. Et quia hic Cometa in vortice Y mediam tantùm partem iſtius gyri, & multò minùs in vortice ſ, nunquamque in ullo multò plus percurrit: idcirco tantùm per paucos menſes in eodem vortice manere poteſt. Atque ſi con­ſideremus illum à nobis videri non poſſe, niſi quam­diu eſt in illo vorticie prope cujus c entrum verſamur; atque etiam non priùs ibi apparere, quàm b materia alterius vorticis, ex quo venit, ipſum ſequi & circum­ fluere planè defierit: cognoſcemus quo pacto, quam­vis idem Cometa maneat ſemper ejuſdem magnitudi­nis & ferè ſemper aequè celeriter moveatur, debeat tamen videri major & celerior, initio ſui curſûs appa­rentis, quàm in fine; ac interdum in medio maximus &scelerrimus putari. Nam ſi putemus oculum ſpecta­toris eſſe prope centrum F, Cometa illi multò major &scelerior apparebit in 3, ubi primùm videri incipiet, quàm in 4 ubi deſinet: quia linea F 3 multò brevior eſt quàm F4, & angulus F 43 acutior qùam angulus F 3 4. Si autem ſpectator ſit verſus Y, Cometa quidem illi aliquantò major & celerior apparebit in 5, ubi videri incipiet, quàm in 8, ubi deſinet; ſed maximus &scelerrimus apparebit, dum erit inter 6 & 7, ubi erit ſpectatori proximus. Adeò ut, dum erit in 5, apparere poſſit inter stellas Virginis; dum inter 6 & 7, prope po­lum Borealem, & ibi unâ die triginta vel quadraginta gradus percurrere, ac tandem occultari in 8, prope ſtellas Piſcis ſeptentrionalis: eodem modo atque ille mirabilis Cometa anni 1475, qui dicitur à Regiomon­tano obſervatus.

CXXIX. Horum phaenomenn explicatio.

5

10

15

20

25

5

10

Quaeri quidem poteſt cur Cometae non appareant, niſi cùm in noſtro coelo verſantur, cùm tamen Fixae conſpicuae ſint, licet ab ipſo longèiſſimè diſtent. Sed in eo differentia eſt, quòd Fixae, lumen à ſe ipſis emit­tentes, multò fortiùs illud vibrent quàm Cometae, qui tantùm illud, quòd à Sole mutuantur, ad nos refle­ctunt. Et quidem, advertendo lumen cujuſque ſtellae eſſe actionem illam, quâ tota materia vorticis in quo verſatur, ab eâ recedere conatur, ſecundùm lineas rectas ab omnibus ejus ſuperfiliciei punctis eductas, ſicque omnem materiam vorticum circumjacentium premit; ſecundùm eaſdem lineas rectas vel alias aequipollentes: (cùm nempe iſtae lineae, per alia cor­pora obliquè tranſeuntes, in ipſis refringuntur, ut in Dioptricâ explicui), facilè` credi poteſt non modò lumen proximarum ſtellarum, ut F &ſ, ſed etiam re­motiorum, ut Y, vim habere movendi oculos incola­rum terrae, qui putandi ſunt non longèè abeſſe à centro S. Cùm enim illarum, ſimulque vorticum ipſas cir- cumjacentium vires, in perpetuo aequilibrio verſen­tur, vis radiorum ab F venientium verſus S minuitur guidem a à materiâ vorticis AEIO ipſis renitente, ſed tamen non tota deletur, niſi in centro S; ideòque nonnulla pervenire poteſt uſque ad terram, quae ali­ quantulum diſtat ab iſto centro. Itemque, radii ab Y ad terram venientes, tranſeundo per vorticem A E V, nihil in eo ſuarum virium amittunt, niſi ratione di­ſtantiae; non enim eorum vim magis minuit materia hujus vorticis, ex eo quòd ab F recedere conetur, verſùs partem ſuae circumferentae VX, quàm auget ex eo quòd etiam tendat ab F verſus aliam partem circumferentiae AE: atque ita de caeteris.

CXXX. Quomodo fixarum lu­men ad Terram uſ­que perveniat.

15

20

25

30

5

5

Hîcque obiter eſt advertendum, radios ab Y ad ter­ram venientes, obliquè incidere in lineas AE & VX, quae deſignant ſuperficies, in quibus vortices iſti ter­minantur, & ideò in ipſis refringi. Unde ſeguitur, ſtel­las fixas non videri omnes ex terrâ, tanquam in locis in quibus revera exſiſtunt, ſed tanquam ſi eſſent in locis ſuperficiei vorticis AEIO, per quae tranſeunt illi earum radii, qui perveniunt ad terram, ſive ad vici­niam Solis; ac fortè etiam unam & eandem ſtellam in duobus aut pluribus ejuſmodi locis apparere. Quae loca cùm non deprehendantur fuiſſe mutata, ex quo ab Aſtronomis notata ſunt, non puto aliud quàm iſtas ſuperficies per nomen -firmamenti eſſe intelli­gendum.

CXXXI. An Fixae in veris locis videantur: & quid ſit Firmamentum.

10

15

20

Cometarum autem lumen, cùm ſit multò debilius quàm Fixarum, non ſatis habet virium ad oculos no­ſtros movendos, niſi ſub angulo ſatis magno videan­tur & ideò ratione diſtantiae non apparent, cùm à coelo noſtro ſunt nimis remoti; notum enim eſt, quò magis aliquod corpus à nobis remotum eſt, eò ſub minori angulo videri. Cùm autem ad ipſum propiùs acce­dunt, variae eſſe poſſunt rationes, ob quas priuſquam in illud ingrediantur, conſpicui non ſint: quarum quaenam ſit praecipua, non facile eſt definire. Nam, exempli cauſſâ, ſi oculus ſpectatoris ſit verſus F, non­dum videbit Cometam in 2, quia ibi cingetur adhuc materiâ vorticis ex quo egreditur: & tamen videbit illum in 4, ubi erit remotior. Cujus rei ratio eſſe po­teſt, quod radii ſideris F tendentes verſùs 2, ibi refrin- gantur in ſuperficie convexâ materize vorticis AEIO, quae Cometam adhuc involvit, & refractio illa ipſos removeat à perpendiculari, juxta ea quae in Dioptricâ explicui a: quia nempe radii iſti multò difficiliùs tran­ſeunt per hanc materiam vorticis AEIO, quàm per illam vorticis AEVX: unde ſit, ut longè pauciores perveniant ad Cometam, quàm ſi refractio iſta non fieret; hique pauciores, inde ad oculum reflexi, poſ­ſunt eſſe nimis debiles ad eum movendum. Alia verò ratio eſt, quòd valde ſit credibile, quemadmodum ea­dem ſemper Lunae facies terram reſpicit, ita ſemper eandem cujuſque Cometae partem verſùs centrum vor­ticis in quo verſatur, converti, eamque ſolam radiis reflectendis aptam eſſe. Sic nempe, cùm Cometa eſt in 2, illa ejus pars quae radios poteſt remittere, oppo­ſita eſt centro S, nec ideò videri poteſt ab iis qui ſunt juxta F ſed progrediendo à 2 ad 3, invertit ſe brevi tempore verſùs F, atque ideò ibi tunc incipit videri. Nam rationi valde conſentaneum eſt, primò, ut pute­mus, dum Cometa tranſit ab N per C verſus 2, illam ejus partem quae ſideri S obverſa eſt, magis agitari &, rarefieri propter actionem iſtius ſideris, quàm aliam partem ab eo averſam. Secundò, ut putemus agita­tione iſtâ, tenuiores & (ut ita loquar) molliores par­ticulas tertii elementi, quae ſunt in ejus ſuperficie, ab eâ ſeparari: unde ſit ut radiis reflectendis aptior eva­dat, quàm ſuperficies alterius partis. Quemadmodum ex iis quae de igne infrà dicuntur b, poterit intelligi, rationem ob quam carbones extincti videntur nigri, non aliam eſſe quàm quòd omnis eorum ſuperficies, tam interna quàm externa, particulis iſtis tertii ele­menti mollioribus contecta ſit; quae particulae mol­ liores cùm ignis vi à reliquis ſeparantur, carbones, qui nigri erant, in cineres, non niſi ex duris & ſolidis particulis conflatos atque ideò albos, mutantur; & nulla ſunt corpora reflectendis radiis magis apta quàm alba, nulla minùs quàm nigra. Tertiò, ut putemus partem illam rariorem Cometae, aliâ minùs aptam eſſe ad motum, & ideô, juxta leges Mechanicae, debere ſemper eſſe in concavâ parte lineae curvae, quam Cometa motu ſuo deſcribit: quia ſic alià paulò tar­diùs incedit, & cùm lineae iſtius cavitas ſemper reſpi­ ciat centrum vorticis in quo eſt Cometa (ut hîc cavi­tas ejus partis N C 2 reſpicit centrum S, cavitas partis 2 3 4 reſpicit F &c.), ideò illum ex uno vortice in alium tranſeundo converti. Ut videmus in ſagittis per aerem volantibus, pennatam earum partem eſſe ſemper aliâ inferiorem cùm aſcendunt, & ſuperiorem cùm deſcen­dunt. Denique plures aliae rationes dari poſſent, cur Cometae à nobis non videantur, niſi quamdiu tran­ſeunt per noſtrum coelum: ex minimis enim momentis pendet, ut idem corpu radiis reflectendis aptum ſit vel ineptum: & de ejuſmodi particularibus effectis, de quibus ſatis multa experimenta non habemus, ſufficere debent veriſimiles cauſae, licet eae fortè non ſint verae.

CXXXII. Cur Cometae à nobis non videantur, cùm ſunt extra noſtrum caelum: & obiter, cur carbones ſint nigri, 4& cineres albi.

25

30

5

5

10

15

20

25

5

10

15

20

25

Praeter haec autem, obſervatur etiam circa Come­tas, longèam radiorum veluti comam fulgere, 'a quâ nomen ſuum accepertunt; atque iſtam comam ſemper in parte à Sole praeterpropter averſà videri adeò ut ſi Terra ſtet in lineâ rectà inter Cometam & Solem, crines in omnes partes diſperſi circa illum appareant. Et Cometa anni 1475, cùm primùm viſus eſt, comam praeferebat; in fine autem ſuae apparitionis, quia in oppoſitâ coeli regione verſabatur, comam poſt ſe tra­hebat. Haec etiam coma longèior eſt vel brevior: tum ratione magnitudinis Cometae, in minoribus enim nulla apparet, nec etiam in magnis, cùm à noſtro aſpectu recedentes perexigui eſſe videntur; tum etiam ratione loci, caeteris enim paribus, quò terra remo­tior eſt à lineà rectâ, quae duci poteſt à Cometâ ad Solem, eò ipſius coma longèior eſt; & interdum latente Cometâ ſub radiis Solis, ejus comae extremitas inſtar trabis igneae ſola conſpicitur. Ac denique coma iſta interdum paullò latior eſt, interdum anguſtior; inter­dum recta, interdum curva; & interdum à Sole dire­ctè averſa, interdum non ita praeciſè.

CXXXIII. De Cometarum comâ, &svariis ejus phaeno­menis.

30

5

10

15

Quorum omnium rationes ut intelligantur, novum quoddam genus refractionis, de quo in Dioptricâ non actum eſt, quia in corporibus terreſtribus non nota­tur, hîc eſt conſiderandum. Nempe, ex eo quòd glo­buli coeleſtes non ſint omnes inter ſe aequales, ſed paullatim minuantur à certo termino, intra quem continetur ſphaera Saturni, uſque ad Solem, ſequitur radios luminis, qui per majores ex iſtis globulis com­municantur, cùm ad minores deveniunt, non modò ſecundùm lineas rectas progredi debere, ſed etiam ex parte ad latera refringi & diſpergi.

CXXXIV. De quâdam, refractio­ne, à quâ iſta coma dependet.

20

25

Conſideremus, exempli cauſſâ, hanc figuram, in quâ multis globulis perexiguis incumbunt alii multò ma- jores, putemluſque ipſos eſſe omnes in continuo motu, quemadmodum globulos ſecundi elementi ſuprà de­ſcripſimus: adeò ut, ſi unus ex ipſis verſus aliquam partem pellatur, exempli cauſſà, A verſùs B, ejus actio aliis omnibus qui re­perientur in lineâ re­ctâ, ab ipſo verſùs il­lam partem protenſâ, ſine morâ communi­ cetur. Ubi notandum eſt, actionem quidem iſtam ab A uſque ad C, integram perveni­re, ſed aliquam tamen ejus partem à C ad B tranſire posse, ac reſi­duum verſùs D & E diſpergi. Globus enim C non poteſt pellere globulum 2 verſùs B, quin ſimul etiam pellat globulos & 3 verſùs D & E. Neque eſt par ratio, cùm globus A pellit duos globos 4 & 5 verſùs C; quamvis enim haec ejus actio à duobus illis globis 4 & 5 ita ex­cipiatur, ut videatur etiam deflecti verſùs D & E, recta tamen tendit ad C -tum quia globi iſti 4 & 5, aequaliter utrimque ab aliis ſibi vicinis ſuffulti, totam illam reſti­ tuunt globo 6; tum etiam quia continuus eorum motus efficit, ut nunquam per ullam temporis moram haec actio à duobus ſimul excipiatur, ſed tantùm, ut ſuc­ceſſive nunc ab uno & mox ab altero tranſmittatur. Cùm autem globus C pellit tres ſimul 1, 2, 3 verſùs B, non ita poteſt ejus actio ab illis ad unum aliquem remitti, & quantumvis moveantur, ſemper aliqui ex ipſis adionem illam obliquè excipiunt; ideòque, quam­vis praecipuum ejus radium rectà verſùs B deducant, innumeros tamen alios debiliores utrimque verſùs D &sE diſpergunt. Eodemque modo, ſi pellatur globus F verſùs G, cùm ejus actio pervenit ad H, ibi communi­catur globulis 7, 8, 9, qui praecipuum quidem ejus radium mittunt ad G, ſed alios etiam verſùs D & B diſpergunt. Hîcque notanda eſt differential, quae oritur ex obliquitate incidentiae iſtarum adionum in circu­lum CH: actio enim ab A ad C, cùm perpendicula­riter incidat in illum circulum, radios ſuos aequaliter utrimque diſpergit verſùs D & E; actio autem ab F ad H, quae in eundem obliquè incidit, non diſpergit ſuos niſi verſùs ipſius centrum, ſaltem ſi obliquitas inci­dentiae ſupponatur eſſe graduum 90; ſi verò ſuppona­tur minor, nonnulli quidem ejus actionis radii etiam in aliam partem mittentur, ſed aliis multò debiliores, &sideò vix ſenſibiles, niſi cùm iſta obliquitas eſt valde parva: contrà autem radii, qui verſùs centrum circuli obliquè ſparguntur, eò ſunt fortèiores, quòd iſta obli­quitas eſt major.

CXXXV. Explicatio iſtius re­fractionis.

30

5

10

15

20

25

30

5

10

15

20

Quorum omnium demonſtratione percept^, facile eſt illam transferre ad globulos coeleſtes: quamvis enim nullus ſit locus, in quo ſic majuſculi ex iſtis globulis alios multò minores tangant, quia tamen ipſi gradatim ſunt minores & minores, à certo termino uſque ad Solem, ut dictum eſt a, facilè credi poteſt non minorem eſſe differentiam, inter illos qui ſunt ſupra orbitam Saturni, & illos qui ſunt juxta orbitam Terrae, quàm inter majores & minores mox deſcriptos atque inde intelligi effectum iſtius inaequalitatis non alium eſſe debere in hac Terrae orbitâ, quàm ſi minimi ma­juſculis immediatè ſuccederent; nec alium etiam in locis intermediis, niſi quòd lineae ſecundùm quas iſti radii diſper­guntur, non ſint rectae, ſed paulatim inflexae. Nempe, ſi S ſit Sol, 2 3 4 5 orbita per quam Terra anni ſpatio de­fertur ſecundùm ordi­nem notatum 2, 3, 4, DEFG<H>n terminus ille à quo globuli coele­ſtes incipiunt gradatim eſſe minores & minores uſque ad Solem (quem terminum ſuprà dixi­ mus a non habere figu­ram ſphaerae perfectae, ſed ſphaeroidis irregu­laris, verſùs polos mul­tò depreſſioris, quàm verſùs eclipticam), & C ſit Cometa in noſtro coelo exiſtens: putan­dum eſt radios Solis in hunc Cometam impingentes, ita inde reflecti verſùs omnes partes ſphaeroidis DEFGH, ut ii qui perpendiculariter incidunt in F, maximâ qui­ dem ex parte, rectà pergant uſque ad 3, ſed tamen etiam nonnulli ex ipſis hinc inde ſpargantur; & qui obliquè incidunt in G, non tantùm rectà pergant verſus 4, ſed etiam ex parte refrangantur verſus 3; & denique qui incidunt in H, rectà non perveniant ad orbitam Terrae, ſed tantùm reflexi verſùs 4 & 5, ſicque de caeteris. Unde patet, ſi Terra ſit in orbitae ſuae parte 3, hunc Cometam ex eâ viſum iri cum comâ in omnes partes diſperſâ; quod genus Cometae Roſam vocant: radii enim directi à C ad 3, ejus caput; alii autem debi­liores, qui ex E & G verſùs 3 reflectuntur, ejus crines exhibebunt. Si verò Terra ſit in 4, idem Cometa ex eâ videbitur per radios rectos CG4, & ejus coma, ſive potiùs cauda, verſùs unam tantùm partem protenſa, per radios ex H & aliis locis, quae ſunt inter G & H, verſùs 4 reflexos. Eodemque modo, ſi Terra ſit in 2, Cometa ex eâ videbitur ope radiorum rectorum C E 2, &sejus coma ope obliquorum qui ſunt inter C E 2 & C D 2, nec alia erit differential niſi quòd, oculo exi­ſtente in 2, Cometa mane videbitur, & coma ipſum praecedet; oculo autem exiſtente in 4, Cometa vide­bitur veſperi, & caudam ſuam poſt ſe trahet.

CXXXVI. Explicatio apparitio­nis comoe.

25

30

5

10

15

20

25

30

5

10

15

20

Denique, ſi oculus ſit verſùs punctum S, impedietur à radiis Solis ne Cometam ipſum videre poſſit, ſed videbit tantùm ejus comae partem, inſtar igneae trabis, quae apparebit vel veſperi vel mane, prout oculus pro­pior erit puncto 4 vel puncto 2; atque fortè una mane &salia veſperi poterit apparere, ſi oculus in ipſo pun­cto medio 5 exſiſtat.

CXXXVII. Quomodo etiam trabes appareant.

25

Et quidem haec coma vel cauda interdum recta, in­terdum nonnihil incurva eſſe debet; interdumque in rectâ lineà quee tranſit per centra Cometae & Solis interdum nonnihil ab eâ deflectens; ac denique in­terdum latior, interdum anguſtior, vel etiam lucidior, cùm nempe radii laterales verſùs oculum convergunt. Haec enim omnia ſequuntur ab irregularitate ſphae­roidis DEFGH: quippe verſùs polos, ubi ejus figura depreſſior eſt, caudas Cometarum exhibere debet ma­gis rectas & latas; in flexu qui eſt inter polos & ecli­pticam, magis curvas, & à Solis oppoſito deflectentes; &sſecundùm iſtius ſlexûs longèitudinem, magis luicidas &sanguſtas. Nec puto quicquam hactenus circa Co­metas fuiſſe obſervatum, ſaltem quod nec pro fabulâ, nec pro miraculo ſit habendum, cujus cauſſa hîc non habeatur.

CXXXVIII. Cur Cometarum cauda, non ſemper in

30

parte à Sole directè averſa, nec ſemper rectâ videatur.

5

10

Quaeri tantùm poteſt, cur non etiam comae circa ſtellas fixas, ac circa altiores planetas Jovem & Satur­num appareant. Sed facilis reſponſio eſt. Primò, ex eo quòd non ſoleant videri in Cometis, cùm eorum diameter apparens non eſt major quàm fixarum, quia tunc iſti radii ſecundarii non habent ſatis virium ad oculos movendos. Ac deinde, quantum ad fixas, quia cùm lumen à Sole non mutuentur, ſed illud ex ſe ipſis emittant, iſta earum coma, ſi quee ſit, hinc inde in om­nes partes ſpargi debet, atque eite perbrevis; jamque revera circa ipſas talis coma eſſe videtur: neque enim uniformi lineâ circumſcriptae, ſed vagis radiis undi­que cinctae apparent; & non malè fortèan earum etiam ſcintillationem (cujus tamen plures aliae cauſee eſſe poſſunt) huc referemus. Quantum autem ad Jovem &sSaturnum, non dubito quin, ubi aer eſt admodum purus, breves etiam interdum comae, in partem à Sole averſam protenſae, circa ipſos videantur; & ſcio me tale quid alicubi olim legiſſe, quamvis auctoris non recorder. Ouodque ait Ariſtoteles, i. Meteorologic. cap. 6, de fixis, eas etiam ab AEgyptiis comatas non­nunquam viſas fuiſſe, puto de his planetis potiùs eſſe intelligendum; quod autem refert de comâ cujuſdam ex ſtellis quae ſunt in femore Canis, à ſe conſpectâ, vel ab aliquâ in aere valde obliquâ refractione, vel potiùs ab illius oculorum vitio proceſſit: addit enim minùs fuiſſe conſpicuam, cùm oculorum aciem in ipſam intendebat, quàm cùm remittebat.

CXXXIX. Cur tales comoe circa Fixas aut Planetas non appareant.

15

20

25

30

5

10

Nunc verò, expoſitis iis omnibus quae ad Cometas ſpectant, revertamur ad Planetas, putemuſque ſidus N a minoris agitationis eſſe capax, ſive minùs habere ſoli­ditatis, quàm globulos ſecundi elementi qui ſunt ver­ſùs circumferentiam noſtri cceli, ſed tamen aliquantò plus habere, quàm aliquos ex iis qui ſunt verſùs So­lem. Unde intelligemus illud, ſtatim atque à vortice Solis abreptum eſt, continuà verſùs ejus centrum deſcendere debere, donec devenerit ad eos globulos coeleſtes, quibus in ſoliditate, ſive in aptitudine ad per­ſeverandum in ſuo motu per lineas rectas, eſt aequale. Cùmque tandem ibi erit, non ampliùs ad Solem magis accedet nec etiam ab eo recedet, niſi quatenus ab aliquibus aliis cauſſis nonnihil hinc inde propelletur; ſed inter iſtos globulos coeleſtes libratum, circa Solem aſſiduè gyrabit, & erit Planeta. Quippe ſi propiùs ac­cederet verſùs Solem, ibi verſaretur inter globulos coeleſtes paullò minores, ac proinde quos ſuperaret vi ad recedendum à centro circa quod gyrat; & celeriùs motos, ac proinde à quibus iſta ejus vis ſimul cum agi­tatione augeretur, ſicque inde rurſus regredi debe­ ret. Si verò à Sole magis recedetet, ei occurrerent globuli coeleſtes aliquantò minùs celeriter moti, ac proinde qui ejus agitationem minuerent; & paullò majores, ac proinde qui vim haberent ipſum verſùs Solem repellendi.

CXL. De principio motùs Planetoe.

15

20

25

5

Aliae autem cauſſae, qu Planetam circa Solem ita libratum nonnihil hinc inde propellunt, ſunt: primò, quòd ſpatium, in quo ſimul cum totâ materiâ coeli ro­tatur, non ſit perfectè ſphaericum; neceſſe eſt enim, ubi hoc ſpatium latius eſt, ut iſta materia coeli lentiùs fluat, quàm ubi anguſtius.

CXLI. Cauſſoe, à quibus ejus errores pendent. Pri­ma.

10

15

Secundò a, quòd materia primi elementi, ex qui­buſdam vicinis vorticibus verſùs centrum primi coeli fluendo, & inde ad quoſdam alios refluendo, tum globulos ſecundi elementi, tum etiam Planetam inter ipſos libratum, diverſimodè poſſit commovere.

CXLII. Secunda.

20

Tertiò, quòd meatus qui ſunt in corpore iſtius Planetae, aptiores eſſe poſſint ad particulas ſtriatas aliaſve primi elementi quae ex certis coeli partibus veniunt, quàm ad reliquas, recipiendas: unde fit, ut iſtorum meatuum orificia, quae circa polos macu­larum ſidera involventium ſormari ſuprà diximus, verſùs iſtas cceli partes potiùs quàm verſùs alias ob­vertantur.

CXLIII. Tertia.

25

Quartò, quòd jam antè aliqui motus in iſto Planetâ eſſe potuerint, qui diutiſſimè in eo perſeverant, licèt aliae cauſſae repugnent. Ut enim videmus turbinem a, ab hoc ſolo quòd ſemel à puero intorqueatur, ſatis virium acquirere ad perſeverandum in ſuo motu per aliquot horae minuta, interimque aliquot millia gyro­rum abſolvere, quamvis mole ſit exiguus, & tum aer circumjacens, tum etiam terra cui inſiſtit, ejus motui adverſentur: ita facilè credi poteſt, ex hoc ſolo quòd aliquis Planeta, cùm primùm factus eſt, fuerit motus, eum à primô mundi origine ad hoc uſque tempus, abſque ullâ notabili imminutione celeritatis, circuitus ſuos continuare potuiſſe: quia mult` brevius eſt tem­pus quinque vel ſex millium annorum, à quibus mun­dus ſtetit, ſi cum magnitudine alicujus Planetae com­paretur, quam tempus unius horae minuti cum exigui turbinis mole collatum.

CXLIV. Quarta.

5

10

15

Quintò denique, quòd vis ita perſeverandi in ſuo motu ſit multò firmior & conſtantior in Planetâ, quàm in materià coeleſti eum circumjacente; ac etiam fir­mior in magno Planetà quàm in minore. Quippe iſta vis in materiâ coeleſti pendet ex eo, qòd ejus globuli ſimul conſpirent in eundem motum; cùmque ſint à ſe mutuò disjuncti, parvis ex momentis fieri poteſt, ut modò plures, modò pauciores ita ſimul conſpirent. Unde ſequitur Planetam nunquam tam celeriter mo­veri, quàm globulos coeleſtes eum circumjacentes: etſi enim aequet illum eorum motum, quo ſimul cum ipſis fertur, illi interim habent alios plures, quatenus à ſe mutuò disjunct ſunt. Inde etiam ſequitur, cùm horum globulorum celeſtium motus acceleratur, vel tardatur, vel inflectitur, non tantopere, nec tam citò accelerari, vel tardari, vel inſledi motum Planetae inter ipſos verſantis.

CXLV. Quinta. 5

20

25

30

Quae omnia ſi conſiderentur nihil occurret circa phaenomena Planetarum, quod non planè conveniat cum legibus naturae à nobis expoſitiSa, cujuſque ratio ex jam didis non facilè reddatur. Nihil enim vetat quominùs arbitremur, vaſtiſſimum illud ſpatium in quo jam unicus vortex primi coeli continetur, initio in quatuordecim plureſve vortices fuiſſe diviſum, eoſque ita fuiſſe diſpoſitos, ut ſidera quae in centris ſuis habebant, multis paulatim maculis tegerentur, & deinde iſti vortices uni ab aliis deſtruerentur modo jam à nobis deſcripto b: unus citiùs, alius tardiùs, pro diverſo eorum ſitu. Adeo ut, cùm illi tres, in quorum centris erant Sol, Jupiter & Saturnus, cceteris eſſent majores, ſidera, quae in centris quatuor minorum Jo­vem circumſtantium verſabantur, verſùs Jovem de­ lapſa ſint; & quae in centris duorum aliorum Saturno vicinorum, verſùs Saturnum (ſaltem ſi verum eſt duos jam Planetas circa ipſum verſari & Mercurius, Ve­nus, Terra, Luna & Mars (quae ſidera etiam ſingula ſuum vorticem priùs habuerunt), verſùs Solem; ac 5 tandem etiam Jupiter & Saturnus, unà cum minori­bus ſideribus iis adjunctis, confluxerint verſùs eun­dem Solem, ipſis multo majorem, poſtquam eorum vortices ſuerunt abſumpti; Sidera autem reliquorum vorticum, ſi unquam plura ſuerint quàm quatuorde­cim in hoc ſpatio, in Cometas abierint.

CXLVL. De primâ productione omnium Planetarum

5

10

15

20

25

Sicque jam videntes primarios Planetas, Mercu­rium, Venerem, Terram, Martem, Jovem & Saturnum, ad diverſas diſtantias circa Solem dederri, judicabimus id ex eo contingere, quòd eorum qui Soli viciniores ſunt, ſoliditas ſit minor quàm remotiorum. Nec mira­bimur Martem, Terrâ minorem, ipſâ tamen magis à Sole diſtare, quia ſolidior nihilominus eſſe poteſt, cùm ſoliditas à ſolà magnitudine non pendeat a.

CXLVII. Cur quidam Planetae ſint aliis a Sole re­motiores: idque ab eorum magnitudine ſolâ non pendere.

5

10

Et videntes inferiores ex iſtis Planetis, altioribus celeriùs in orbem ferri, putabimus id ex eo fieri, quòd materia primi elementi, quee Solem componit, celer­rimè gyrando, viciniores coeli partes magis ſecum abripiat quàm remotiores. Nec interim mirabimur, quòd maculae quae in ejus ſuperficie apparent, multò tardiùs ferantur quàm ullus Planeta: (quippe in bre­viſſimo ſuo circuitu viginti ſex dies impendunt, Mercu­rius autem in ſuo pluſquàm ſexagies majori, vix tres menſes, & Saturnus in ſuo fortè bis millies majori, an­nos tantùm triginta; qui niſi celeriùs ipſis moveretur, plus centum deberet impendere). Hoc enim putabimus accidere ex eo, quòd particulae tertii elementi, ortae à continuà macularum dissolutione, congregatae ſint circa Solem, atque ibi magnam quandani molem aeris ſive aetheris componant, fortèà uſque ad ſphaeram Mer­curii vel etiam ulteriùs extenſam; cujus aetheris par­ticulae, cùm ſint valde irregulares & ramoſac, ſibi in­vicem ſic adhaerent, ut non disjunctim concitentur, quemadmodum globuli materiae cceleſtis, ſed omnes ſimul à Sole rapiantur, & cum ipſis tum maculae ſo­lares, tum etiam pars cceli Mercurio vicina: unde fit, ut non multo plures circuitus quàm Mercurius, eodem tempore abſolvant, nec proinde tam citò moveantur.

CXLVIII. Cur Soli viciniores ce­leriùs aliis movean­tur; & tamen ejus maculae ſint tardiſſi­moe.

15

20

25

30

Deinde, videntes Lunam non modò circa Solem, ſed ſimul etiam circa Terram gyrare, judicabimus id vel ex eo contingere, quòd, ut Jovis Planetae verſùs Jovem, ſic ipſa verſùs Terram confluxerit, priuſquam haec circa Solem ferretur -vel potiùs quòd, cùm non minorem habeat vim agitationis quàm Terra, in eàdem ſphaerâ circa Solem debeat verſari; &, cùm mole ſit minor aequalem habens vim agitationis, celeriùs de­beat ferri. Nam, Terrâ exiſtente circa Solem S, in cir­ culo NTZ, cum quo defertur ab N per T verſùs Z, ſi Luna celeriùs acta eodem deveniat, in quâcunque parte circuli NZ eam initio eſſe contingat, brevi accedet ad A, ubi à viciniâ Terrae impedita ne rectà ulteriùs pergat, deflectet curſum ſuum verſus B: dico verſus B, potiùs quàm verſus D, quia ſic à lineà rectà minùs deflectet. Dum autem ita perget ab A verſus B, omnis materia coeleſtis contenta in ſpatio ABCD, quae ipſam defert, contorquebitur in modum vorticis circa centrum T; ſicque etiam efficiet ut Terra circa ſuum axem gyret, dum interim haec omnia ſimul per circu­lum NTZ circa centrum S ferentur a.

CXLIX. Cur Luna circa Ter­ram gyret.

10

5

Quanquam aliae praeterea ſint cauſſae, cur Terra circa proprium axem vertatur: ſi enim antea fuerit ſidus lucidum, in alicujus vorticis centro conſiſtens, ibi procul dubio ſic gyrabat; & nunc materia primi elementi, in ejus centro congregata, ſimiles adhuc motus habet, ipſamque impellit b.

CL. Cur Terra circa ſuum axem vertatur.

10

Nec mirabimur, hanc Terram ferè tricies circa ſuum axem convolvi, dum Luna tantùm ſemel circumferen­tiam circuli ABCD percurrit. Cùm enim haec circum­ferentia ABCD ſit circiter ſexagies major Terrae am­bitu, ſic Luna duplò celeriùs adhuc fertur quàm Terra; &scùm ambae agantur ab eàdem materià coeleſti, quam credibile eſt non minùs celeriter moveri prope Terram quàm prope Lunam, non videtur alia cauſa eſſe majoris in Lunà celeritatis, quàm quòd minor ſit quàm Terra c.

CLI. Cur Luna celeriùs fe­ratur quàm Terra.

15

20

Non etiam mirabimur, quòd ſemper eadem pars Lunae ſit Terrae obverſa, vel certè non multùm ab eâ de­flectat; facilè enim judicabimus id ex eo contingere, Verſa. quòd alia ejus pars aliquantò ſit ſolidior, & ideò Ter­ram circumeundo majorem ambitum debeat percur­ rere; ad exemplum ejus quod paulò antè notatum eſt a de Cometis. Et certè innumerae illae inaequalitates inſtar montium & vallium, quae in ejus facie obverſâ perſpicillorum ope deprehenduntur minorem ipſiùs ſoliditatem videntur arguere; hujuſque minoris ſolidi­tatis cauſa eſſe poteſt, quòd alia ejus facies, quae nun­quam in conſpectum noſtrum venit, ſolùm lumen di­recte à Sole miſſum excipiat, haec autem etiam illud quod ex terrà reflectitur.

CLII. Cur ſemper Lunae fa­cies, quamproximè eadem ſit Terrae ob­verſa.

25

5

Neque magis mirabimur, quòd Luna videatur ali­quantò celeriùs moveri, & in omnes partes à curſu ſuo minùs aberrare, cùm plena eſt vel nova, quàm cùm dimidia tantùm apparet; ſive cùm eſt verſùs partes coeli B vel D, quàm cùm eſt verſùs A vel C. Quia cùm globuli coeleſtes, qui continentur in ſpatio ABCD, ratione magnitudinis & motus diverſi ſint, tam ab iis qui ſunt infra D verſùs K, quàm ab iis qui ſunt ſupra B verſùs L, iis autem qui ſunt verſùs N & Z ſint ſimiles, liberiùs ſe diſſundunt verſùs A & C, quàm verſùs B & D. Unde ſequitur ambitum ABCD non eſſe circulum perfectum, ſed magis ad ellipſis figuram a accedere; ac materiam coeli lentiùs ferri inter C & A, quàm inter B &sD b; ideòque Lunam, quae ab iſtâ materia coeli defer­tur, & propiùs accedere debere verſùs Terram, ſi ſit in motu ad accedendum, & magis removeri, ſi ſit in motu ad recedendum, cùm ipſam contingit eſſe verſùs A vel C, quàm cùm eſt verſùs B vel D.

CLIII. Cur Luna celeriùs in­cedat, & a ſuo motu medio minùs aberret in conjunctionibus, quàm in quadris; & cur ejus coelum non ſit rotundum.

5

1o

Neque mirabimur quòd Planetae c, qui juxta Satur­num eſſe dicuntur, lentiſſimo vel nullo motu circa ip­ſum ferantur, contrà autem qui ſunt juxta Jovem, circa

CLIV. Cur ſecundarii Plane­tae qui ſunt circa Jo­vem, tam celeriter; qui verò ſunt circa

illum gyrent, & quiſque tanto celeriùs quantò Jovi eſt vicinior. Hujus enim diverſitatis cauſa eſſe poteſt, quòd Jupiter, ut Sol & Terra, circa proprium axe, agatur; Saturnus autem, ut Luna & Cometae, ſemper eandem ſuî partem convertat verſùs centrum vorticis in quo continetur.

Saturnum, tàm tardè vel nullo modo mo­veantur.

5

Praeterea non mirabimur, quòd axis, circa quem Terra diei ſpatio convolvitur, non ſit perpendiculariter erectus ſupra planum eclipticae, in quo anni ſpatio circa Solem rotatur, ſed pluſquam viginti tribus gra­dibus à perpendiculo declinet: unde oritur diverſitas aeſtatis & hyemis in terrâ. Nam motus annuus Terrae in eclipticâ praecipuè determinatur à conſenſu totius materiae coeleſtis circa Solem gyrantis, ut patet ex eo, quòd omnes Planetee in eo quamproximè conſentiant; directio autem ejus axis, circa quem fit motus diur­nus, magis pendet à partibus coeli, à quibus materia primi elementi verſùs ipſam fluit. Quippe cùm imagi­nemur omne ſpatium, quod jam à primo coelo occupa­ tur, fuiſſe olim diviſum in quatuordecim plureſve vor­tices, in quorum centris erant illa ſidera, quae nunc converſa ſunt in Planetas, fingere non poſſumus illo­rum omnium ſiderum axes verſus eaſdem partes fuiſſe converſos; hoc enim cum legibus naturae non conve­ niret. Sed valde credibile eſt materiam primi elementi, quae in Terrae ſidus confluebat, ex iiſdem ferè partibus firmamenti veniſſe, quas nunc adhuc ejus poli reſpi­ciunt; atque dum multi macularum cortices ſupra hoc ſidus paulatim generabantur, particulas ſtriatas iſtius materiae primi elementi multos ſibi meatus in his cor­ticibus efformâſſe, ipſoſque ad magnitudinem & figu- ram ſuam ſic aptâſſe, ut vel nullum vel non niſi diffici­lem tranſitum praebere poſſint particulis ſtriatis, quae ex aliis firmamenti partibus accedunt: ſicque illas, quae ſibi aptos meatus per globum Terrae ſecundùm ejus axem efformàrunt, cùm nunc adlhuc per ipſum perpe­tuò fluant, efficere, ut ejus poli verſùs eaſdem partes cceli à quibus veniunt, dirigantur a.

CLV. Cur poli Aequatoris & Eclipticae multùm di­ſtent a invicem.

10

15

20

25

30

5

Interim tamen, quia duae converſiones Terrae, annua ſcilicet & diurna, commodiùs peragerentur, ſi fierent circa axes parallelos, cauſſae hoc impedientes paulatim utrimque immutantur; unde ſit, ut successin temporis declinatio Eclipticae ab AEquatore minuatur.

CLVI. Cur paullatim ad invi­cem accedant.

10

Denique non mirabimur, quòd omnes Planetae, quamvis motus circulares ſemper affedent, nullos ta­men circulos perfectos unquam deſcribant, ſed modis omnibus, tam in longèitudinem quàm in latitudinem, ſemper aliquantulum aberrent. Cùm enim omnia cor­pora, quae ſunt in univerſo, contigua ſint, atque in ſe mutuò agant, motus uniuſcujuſque à motibus aliorum omnium dependet, atque ideò innumeris modis varia­tur. Nec ullum plan phaenomenum in coelis eminus conſpectis obſervatur, quod non putem hîc ſatis fuiſſe explicatum. Supereſt, ut deinceps agamus de illis, quae cominus ſupra Terram videmus.

CLVII. Ultima & maximè ge­neralis cauſa om­nium inaequalitatum, quae in motibus cor­porum mundanorum reperiuntur.

15

20

PRINCIPIORUM

PHILOSOPHIAE

PARS QUARTA.

De Terrâ.

Etſi credi nolim, corpora hujus mundi adſpectabilis genita unquam fuſſe illo modo qui ſuprà deſcriptus eſt, ut jam ſatis praemonui a, debeo tamen eandem hypotheſim adhuc retinere, ad ea quae ſupra Terram apparent explicanda; ut tandem ſi, quemadmodum ſpero, clarè oſtendam cauſas omnium rerum natura­lium hâc viâ, non autem ullâ aliâ, dari poſſe, inde meritò concludatur, non aliam eſſe earum naturam, quàm ſi tali modo genitae eſſent.

I. Falſam hypotheſim, quâ jam ant¬è uſi ſu­mus, eſſe retinendam, ad veras rerum na­turas explicandas.

5

10

Fingamus itaque Terram hanc, quam incolimus, fuſſe olim ex ſolà materiâ primi elementi conflatam r inſtar Solis, quamvis ipſo eſſet multò minor; & vaſtum vorticem circa ſe habuiſſe, in cujus centro conſiſtebat: ſed, cùm particulae ſtriatae, aliaeque non omnium mi­nutiſſimae minutiae-iſtius materiae primi elementi, ſibi mutuò adhaererent, ſicque in materiam tertii elementi verterentur, ex iis primò maculas opacas in Terrae ſuperficie genitas eſſe, ſimiles iis quas videmus circa Solem aſſiduè generari ac diſſolvi. Deinde particulas ter­tii elementi, quae ex continuâ iſtarum macularum diſſo­lutione remanebant, per coelum vicinum diffusas, ma­gnam ibi molem aeris, ſive aetheris, ſuccessu temporis compofuiſſe; ac denique, poſtquam iſte aether valde magnus fuit, denſiores maculas, circa Terram genitas, eam totam contexiſſe atque obtenebraſſe. Cùmque ipſae non poſſent ampliùs diſſolvi, ac fortè permultae ſibi mutuò incumberent, ſimulque vis vorticis Ter­ram continentis minueretur, tandem ipſam, unà cum maculis & toto aere quo involvebatur, in alium ma­jorem vorticem, in cujus centro eſt Sol, delapſam eſſe.

II. Quo e ſit generatio Ter­rae, ſecundùm iſtam hypotheſim.

15

20

5

10

Nunc verò, ſi conſideremus illam nondum ita verſus Solem delapſam, ſed paulò pòſt delapſuram, tres in eâ regiones valde diverſas dignoſcemus. Harum prima & intima I continere tan­tùm videtur materiam primi elementi, ſe ibi non aliâ ratione quàm in Sole commoventis, nec alterius naturae, niſi quòd fortè ſit minùs pu­ra; quia quod aſſiduè, ex Sole in maculas abit, non ita poteſt ex eâ ex purgari. Et ſanè idcirco mihi facilè perſuaderem, jam totum ſpatium I ſolà ferè materiâ tertii elementi plenum eſſe, niſi inde ſe­qui videretur, corpus Terrae non poſſe manere tam vicinum Soli, quàm nunc eſt, propter nimiam ſuam ſoliditatem.

III. Diſtinctio Terrae in tres regiones: & primae deſcriptio.

15

20

25

30

Media regio M tota occupatur à corpore valde opa­co & denſo: cùm enim hoc corpus facti, ſit ex parti­ culis minutiſſimis (utpote quae priùs ad primum ele­mentum pertinebant), ſibi invicem adjunctis, nulli videntur in eo meatus relicti eſſe, niſi tam exigui, ut ſolis illis particulis ſtriatis ſuprà deſcriptis, ac reliquae materiae primi elementi, tranſitum praebere poſſint. Hocque experientia teſtatur in maculis Solis, quae cùm ſint ejuſdem naturae atque hoc corpus M, niſi quòd ſint multo tenuiores & rariores, tranſitum tamen luminis impediunt; quod vix poſſent, ſi earum mea­tus eſſent ſatis lati ad globulos ſecundi elementi ad­ mittendos. Cùm enim iſti meatus initio in materiâ fluidâ vel molli formati ſint, haud dubiè eſſent etiam ſatis recti & laeves ad actionem luminis non impe­diendam.

IV. Deſcriptio ſecundoe.

5

10

15

Sed iſtea duae interiores Terrae regiones parum ad nos ſpectant, quia nemo unquam ad ipſas vivus acceſſit. Sola tertia ſupereſt, ex quâ omnia corpora quae hîc circa nos reperiuntur, oriri poſſe deinceps oſtende­mus. Nunc autem nihil adhuc aliud in ipſâ eſſe ſuppo­nimus, quàm magnam congeriem particularum tertii elementi, multùm materiae coeleſtis circa ſe habentium, quarum intima natura ex modo, quo genitae ſunt, poteſt agnoſci.

V. Deſcriptio tertioe.

20

25

Nempe, cùm ortae ſint ex diſſolutione macularum, quae minutiſſimis primi elementi ramentis, ſibi mutuò adjunctis, conſtabant: unaquaeque ex plurimis iſtiuſ­modi ramentis componi debet, atque eſſe ſatis magna, ut impetum globulorum ſecundi elementi, circa ſe motorum, ſuſti neat; quia quaecunque id non potue­runt, rurſus in primum vel in ſecundum elementum ſint reſolutae.

VI. Particulas tertii ele­menti, quae ſunt in hac tertiâ regione, eſſ debere ſatis ma­gnas.

30

VII. Ipſas à primo & ſecun­do elemento poſſe im­mutari.

Verumenimverò, quamvis illae globulis ſecundi

ele­menti totae reſiſtant, quia tamen ſingula ramenta ex quibus ſunt conflatae ipſis cedunt, semper eorum oc­curſu nonnihil poſſunt immutari.

5

Cùmque ramenta iſta primi elementi varias habeant figuras, non potuerunt plurima ſimul tam aptè con­jungi, ad unamquamque ex iſtis particulis tertii ele­menti componendam, quin multos anguiſtiſſimos mea­tus ſoli ſubtiliſſimae materiae ejuſdem primi elementi permeabiles, in illâ relinquerent; unde fit, ut quamvis hae particulae ſint multò majores quàm globuli coeleſtes, non poſſint tamen eſſe tam ſolidae, nec tantae agitatio­nis capaces. Ad quod etiam facit, quòd figuras ha­beant valdè irregulares, & ad motum minùs aptas, quàm ſint ſphaericae iſtorum globulorum. Cùm enim ramenta ex quibus componuntur, innumeris modis diverſis conjuncta ſint, inde ſequitur ipſas & magni­tudine & ſoliditate & figuris plurimùm ab invicem differre, ac ferè omnes earum figuras eſſe admodum irregulares.

VIII. Eſſe majores globulis ſecundi elementi, ſed iiſdem eſſe minus ſo­lidas & minùs ſo­lidas & minùs agita­tas.

10

15

20

Hîcque notandum eſt, quandiu Terra inſtar fixarum in peculiari ſuo vortice verſata eſt, necdum verſùs So­lem delapſa erat, iſtas particulas tertii elementi, quae ipſam involvebant, quamvis à ſe invicem eſſent diſ­junctae, non tamen hinc inde per coelum temer ſpar­ſas fuiſſe, ſed omnes circa ſphaeram M conglobatas, unas aliis incubuiſſe; quia pellebantur verſùs centrum I à globulis ſecundi elementi, qui, majorem ipſis vim agitationis habentes, ab eo centro recedere cona­bantur.

IX. Eas ab initio ſibi mu­tuò incubuiſſe circa Terram.

25

30

Notandum etiam, quamvis ſibi mutuò ſic incumberent, non tam aptè tamen ſimul jun ctas fuiſſe, quin per­multa intervalla circa ſe relinquerent, quae non modà à materiâ primi elementi, ſed etiam à globulis ſecundi occu­pabantur: hoc enim ſequi debuit ex eo, quòd figuras haberent valde irregulares ac diverſas, & ſine ordine unae aliis adjunctae eſſent.

X. Varia circa ipſas inter­valla materiae primi &sſecundi elementi reliceta eſſe.

5

10

15

Notandum praeterea inferiores ex globulis, qui par­ticulis iſtis immiſti erant, paullò minores fuiſſe quàm ſuperiores: eodem modo quo ſuprà oſtenſum eſt b, eos qui prope Solem verſantur, gradatim eſte mino­res prout ei ſunt viciniores. Ac etiam iſtos omnes globulos non majores fuiſſe, quàm jam illi ſint qui re­periuntur circa Solem, infra ſphaeram Mercurii; ſed fortè fuiſſe minores, quia Sol major eſt, quàm fuerit unquam Terra; & proinde ipſos minores etiam fuiſſe, quàm nunc ii ſint, qui hîc circa nos verſantur. Hi enim ſuperant illos, qui ſunt infra ſphaeram Mercurii, quo­niam à Sole ſunt remotiores.

XI. Globulos ſecundi ele­menti, eò minores ini­tio fuiſſe, quò centro Terrae viciniores.

20

25

Et notandum iſtos globulos, vias ſibi retinuiſſe inter particulas tertii elementi, ad menſuram ſuae magnitu­dinis accommodatas: ita ut non tam facilè alii globuli paullò majores per eaſdem tranſire poſſent.

XII. Meatuſque inter ipſas habuiſſe anguſtiores.

Notandum denique tunc frequenter accidiſſe, ut majores & ſolidiores ex iſtis particulis tertii elementi, alias minores & tenuiores ſub ſe haberent, quia, cùm uniformi tantùm motu circa Terrae axem volverentur, atque ob irregularitates ſuarum figurarum ſibi mutuò facilè adhererent etſi unaquaeque, quò ſolidior & craſ­ſior erat, eò majori vi à globulis ſecundi elementi cir­cumjacentibus verſus centrum pelleretur, non tamen ſemper poterant ſolidiores ſe à minùs ſolidis ita extri­care, ut infra ipſas deſcenderent; ſed non rarò eundem ordinem, quem cùml primùm formarentur obtinue­rant, retinebant.

XIII. Non ſemper craſſiores, tenuioribus inferio­res fuiſſe.

10

­Cùm autem poſtea globus Terrae, in tres iſtas re­giones diſtinctus, verſus Solem devolutus eſt (vortice ſcilicet in quo antea erat abſumto), non magna qui­dem mutatio in intimâ & mediâ ejus regione potuit inde oriri; ſed quantum ad exteriorem, primùm duo, deinde tria, poſtmodum quatuor, & plura alia corpora diverſa, in eâ diſtingui debuerunt.

XVI. De primâ formatione diverſorum corpo­rum, in tertiâ Terrae regione.

20

Quorum corporum produdionem paullo poſt expli­cabo; ſed priuſquam hoc aggrediar, tres quatuorve praecipuae actiones, à quibus pendet, hîc ſunt conſide­randae. Prima eſt globulorum coeleſtium motus, gene­raliter ſpectatus. Secunda, gravitas. Tertia, lumen. Et quarta, calor. Per globulorum coeleſtium generalem motum, intelligo continuam eorum agitationem, quae tanta eſt, ut non modò ſufficiat ad ipſos motu annuo circa Solem diurno circa Terram deferendos, ſed etiam ad eoſdem interea modis aliis quamplurimis agendos. Et quia, in quamcunque partem ita moveri coeperint, pergunt poſtea quantum poſſunt, ſecundùm lineas rectas, vel à rectis quam-minimùm deflectentes: hinc ſit ut hi globuli coeleſtes, particulis tertii elementi, corpora omnia tertiae Terrae regionis componentibus, immifti, varios in iis effectus producant, quorum tres praecipuos hîc notabo.

XV. De actionibus, quarum ope iſta corpora ge­nita ſunt; ac primò de generali globulo­rum coeleſstium motu.

25

30

5

Primus eſt, quòd pellucida reddant ea omnia cor­ pora terreſtria quae liquida ſunt, & conſtant particulis tertii elementi tam tenuibus, ut globuli iſti circa ipſas in omnes partes ferantur. Cùm enim per iſtorum corporum meatus hinc inde aſſidù moveantur, vimque habeant eorum particulas ſitu mutandi, facilè ſibi vias rectas, ſive rectis aequipollentes, & proinde transferen­dae actioni luminis idoneas, in illis efformant. Sicque omnino experimur, nullum eſſe in Terrâ liquorem pu­rum, & tenuibus particulis conſtantem, qui non ſit pel­lucidus. Quantum enim ad argentum vivum, craſſiores ſunt ejus particulae, quàm ut globulos ſecundi elementi ubique circa ſe admittant; quantum verò ad atramen­tum, lac, ſanguinem, & talia, non ſunt liquores puri, ſed plurimis pulviſculis durorum corporum inſperſi. Et quantum ad corpora dura, obſervari poteſt ea omnia eſſe pellucida, quae dum formabantur & adhuc liquida erant, pellucida fuerunt, quorumque partes retinent eundem ſitum, in quo poſitze ſunt à globulis materiae coeleſtis, dum circa ipſas nondum ſibi mutuò adhaerentes movebantur. Contrà verò illa omnia eſſe opaca, quo­ rum particulae ſimul junctae & connexae ſunt à vi aliquâ externâ, motui globulorum coeleſtium ipſis immiſtorum non obſequente: quamvis enim multi meatus in his etiam corporibus relicti ſint, per quos globuli coeleſtes hinc inde aſſiduè diſcurrunt, quia tamen hi meatus va­riis in locis ſunt interrupti & intercluſi, tranſmittendae actioni luminis, quae nonniſi per vias rectas vel rectis aequipollentes defertur, idonei eſſe non poſſunt.

XVI. De primo hujus primae actionis effectu, qùod reddat corpora pellu­cida.

10

15

20

25

30

5

Utque hîc intelligatur, quomodo corpora dura ſatis multos meàtus habere poſſint, ad tranſitum praebendum radiis luminis, ex quâ vis parte venientibus, poma, vel alii quivis globi ſatis magni, & quorum ſuperficies ſit laevis, reticulo includantur, eoque arctè conſtrido, ita ut iſta poma, ſibi mutuò adhaerentia, unicum quaſi cor­pus componant: in quamcunque partem hoc corpus convertetur, meatus in ſe continebit, per quos globuli plumbei ſupra ipſum injecti, verſus centrum terrae, vi gravitatis ſuae facilè deſcendent, ſecundùm lineas rectis aequipollentes; ſicque ſpeciem corporis pellu­cidi, ſolidi & duri exhibebit. Non enim opus eſt ut glo­buli coeleſtes, magis rectos & plures meatus inveniant in corporibus terre ſtribus, per quae radios luminis tranſmittunt, quàm ſint ii per quos globuli plumbei in­ter poma iſta deſcendunt.

XVII. Quomodo corpus ſoli­dum & durum ſatis multos meatus habe­re poſſit, ad radios luminis tranſmitten­dos.

10

15

20

Secundus effectus eſt, quòd cùm particulae duorum Vel plurium corporum terreſtrium, praeſertim liquido­rum, confuſè ſimul junctae ſunt, globuli coeleſtes quaſ­dam ex ipſis unas ab aliis ſoleant ſeparare, ſicque in varia corpora diſtinguere; quaſdam autem alias accu­ratiùs permiſcere, ipſaſque ita diſponere, ut unaquae­que guttula liquoris ex iis conflati, caeteris omnibus ejuſdem liquoris guttulis omnino ſimilis exſiſtat. Quippe, cùm globuli coeleſtes moventur in meatibus corporum terreſtrium liquidorum, particulas tertii ele­menti ſibi obvias aſſidu loco expellunt, donec eas in­ter aliquas alias ita diſpoſuerint & ordinâ rint, ut non magis quàm iſtae aliae ipſorum motibus obſiſtant, vel, cùm ita diſponi non poſſunt, donec eas à reliquis ſe­gregârint. Sic videmus ex muſto faeces quaſdam, non modò ſurſum & deorſum (quod gravitati & levitati tri­bui poſſet), ſed etiam verſus vaſis latera expelli, vi­numque poſtea defaecatum, quamvis adhuc ex variis particulis conſtans, eſſe pellucidum, & non denſius aut craſſius in imo quàm in ſummo apparere. Idemque de caeteris liquoribus puris eſt exiſtimandum.

XVIII. De ſecundo iſtius pri­mae actionis effectu: quòd una corpora ab aliis ſecernat, & li­quores expurget.

25

30

5

10

Tertius effectus globulorum coeleſtium eſt, quòd aquae aliorumve liquorum guttas in aere, aliove liquore ab iis diverſo, pendentes, reddant rotundas, ut jam in Meteoris explicui a. Cùm enim iſti globuli coeleſtes longè alias habeant vias in aquae guttâ quàm in aere circumjacente, ſemperque quantum poſſunt ſecundùm lineas redas, vel ad redas quam-proxim accedentes, rnoveantur: maniſeſtum eſt illos qui ſunt in aeàre, ob­jectu aqueae guttae minùs impediri à motibus ſuis, ſecundùm lineas à redis quam-minimùm deflectentes, continuandis, ſi ea ſit perfectè ſphaerica, quàm ſi quam­cunque aliam figuram fortèiatur. Si quae enim ſit pars in ſuperficie iſtius guttae, quae ultra figuram ſphaericam promineat, majori vi globuli coeleſtes per ae<25>rem diſ­currentes in illam impingent, quàm in caeteras, ideoque ipſam verſus centrum guttae protrudent; ac ſi quae pars ejus, ſuperficiei centro vicinior ſit quàm reliquae, glo­ buli coeleſtes, in ipſà guttâ contenti, majori vi eam à centro expellent; atque ita omnes ad guttam ſphaeri­cam faciendam concurrent. Et cùm angulus contin­gentiae, quo ſolo linea circularis à rectà diſtat, omni angulo rectilineo ſit minor, & in nullâ lineâ curvâ prae­terquam in circulari ſit ubique aequalis: certum eſt, lineam rectam nunquam poſſe magis aequaliter, & mi­nus in unoquoque ex ſuis punctis inflecti, quàm cùm degenerat in circularem.

XIX. De Tertio effectu: quòd liquorum guttas red­dat rotundas.

20

25

30

5

Vis gravitatis à tertià iſtâ globulorum coeleſtium actione non multum diſſert. Ut enim illi globuli per ſolum ſuum motum, quo ſine diſcrimine quaquaverſus feruntur, omnes cujuſque guttae particulas verſus ejus centrum aequaliter premunt, ſicque ipſam guttam fa­ciunt rotundam: ita per eundem motum, totius molis terrae occurſu impediti, ne ſecundùm lineas rectas ſe­rantur, omnes ejus partes verſus medium propellunt: atque in hoc gravitas corporum terreſtrium conſiſtit.

XX. Explicatio ſecundae actionis, quae gravi­tas vocatur.

10

15

Cujus natura ut perfectè intelligatur, notandum eſt primò, ſi omnia ſpatia circa Terram, quae ab ipſius Terrae materiâ non occupantur, vacua eſſent, hoc eſt, ſi nihil continerent niſi corpus, quod motus aliorum corporum nullà ratione impediret nec juvaret (ſic enim tantùm intelligi poteſt vacui nomen), & interim haec terra circa ſuum axem, ſpatio viginti quatuor ho­rarum, proprio motu volveretur, fore ut illae omnes ejus partes, quae ſibi mutuò non eſſent valde firmiter alligatae, hinc inde verſus coelum diſſilirent: eodem modo, quo videre licet, dum turbo gyrat, ſi arena ſupra ipſum conjiciatur, eam ſtatim ab illo recedere atque in omnes partes diſpergi; & ita Terra non gra­vis, ſed contrà potiùs levis eſſe dicenda.

XXI. Omnes Terrae parts, ſi ſolae ſpectentur, non eſſe graves, ſed leves.

20

25

30

Cùm autem nullum ſit tale vacuum, nec Terra pro­prio motu cieatur a, ſed à materiâ coeleſti, eam am­biente, omneſque ejus poros pervadente, deferatur, ipſa habet rationem corporis quieſcentis; materia au­tem coeleſtis, quatenus tota conſentit in illum motum quo Terram deſert, nullam habet vim gravitatis, nec levitatis; ſed quatenus ejus partes plus habent agita­tionis quàm in hoc impendant, ideoque ſemper tectas occurſu à motibus ſuis ſecundùm lineas rerrae quendis impediuntur, ſemper ab eâ quantum poſſunt recedunt, & in hoc earum levitas conſiſtit.

XXII. In quo conſiſtat levitas materiae coeleſtis.

10

Notandum deinde, vim quam habent ſingulae partes materiae coeleſtis ad recedendum à Terrâ, ſuum effe­ctum fortèiri non poſſent, niſl, dum ille aſcendunt, ali­ quas partes terreſtres in quarum locum ſuccedunt, infra ſe deprimant & propellant. Cùm enim omnia ſpatia quae ſunt circa Terram, vel à particulis corpo­rum terreſtrium, vel à materiâ coeleſti occupentur; atque omnes globuli hujus materiae cceleſtis aequalem habeant propenſionem ad ſe ab eâ removendos, nul­lam ſinguli habent vim, ad alios ſui ſimiles loco pel­lendos. Sed cùm talis propenſio non ſit tanta b in par­ticulis corporum terreſtrium, quoties aliquas ex ipſis ſupra ſe habent, omnino in eas vim iſtam ſuam de­ bent exercere. Atque ita gravitas cujuſque corporis terreſtris non propriè efficitur ab omni materiâ coeleſti illud circumfluente, ſed praecisè tantùm ab eâ ipſius parte, quae, ſi corpus iſtud deſcendat, in ejus locum immediat aſcendit, ac proinde quae eſt illi magnitu­ dine planè aequalis. Sit, exempli cauſſâ, B corpus ter­reſtre in medio aere exſiſtens, & conſtans pluribus par­ticulis tertii elementi, quàm moles aeris ipſi aequalis, ac proinde pauciores vel anguſtiores habens poros, in quibus mate­ria coeleſtis continea­tur: manifeſtum eſt, ſi hoc corpus B verſus I deſcendat, molem ae­ ris ei aequalem in ejus locum aſcenſuram. Et quia in iſtâ mole aeris, plus materiae coeleſtis quàm in eo continetur, manifeſtum etiam eſt, in ipſâ eſſe vim ad illud deprimendum.

XXIII. Quomodo partes omnes Terrae, ab iſtâ mate­riâ coeleſti deorſum pellantur, & ita fiant graves.

15

20

25

5

10

15

Atque ut hic calculus red ineatur, conſiderandum eſt, in meatibus iſtius corporis B eſſe etiam aliquid materiae coeleſtis, quae opponitur aequali quantitati ſimilis materiae coeleſtis, quae in aeris mole contine­tur, eamque reddit otioſam; itemque in mole aeris eſſe aliquas partes terreſtres, quae opponuntur to­tidem aliis partibus terreſtribus corporis B, nihilque in eas eſſiciunt. His autem utrimque detractis, quod reliquum eſt materiae coeleſtis in iſtâ mole aeris, agere in id quod reliquum eſt partium terreſtrium in corpore B; atque in hoc uno ejus gravitatem conſiſtere.

XXIV. Quanta ſit in quoque corpore gravitas.

20

15

Utque nihil omittatur, advertendum etiam eſt, per materiam coeleſtem non hic intelligi ſolos globulos ſecundi elementi, ſed etiam materiam primi iis ad- miſtam, & ad ipſam quoque eſſe referendas illas par­ticulas terreſtres, quae curſum ejus ſequutae, caeteris celeriùs moventur, quales ſunt eae omnes quae aerem componunt. Advertendum proeterea, materiam primi elementi, caeteris paribus, majorem vim habere ad corpora terreſtria deorſum pellenda, quàm globulos ſecundi, quia plus habet agitationis; & hos majorem, quàm particulas terreſtres aeris quas ſecum movent, ob ſimilem rationem. Unde ſit, ut ex ſolâ gravitate non facilè poſſit aeſtimari, quantum in quoque corpore materiae terreſtris contineatur. Et fieri poteſt, ut quam­vis, exempli cauſſâ, maſſa auri vicies plus ponderet, quàm moles aquae ipſi aequalis, non tamen quadruplo vel quintuplo plus materiae terreſtris contineat: tum, quia tantundem ab utrâque ſubducendum eſt, propter aerem in quo ponderantur; tum etiam, quia in ipſâ aquâ, ut & in omnibus aliis liquidis corporibus, prop­ter ſuarum particularum motum, ineſt levitas a, reſ­pectu corporum durorum.

XXV. Ejus quantitatem non reſpondere quantitati materiae cujuſque cor­poris.

30

5

10

15

Conſiderandum etiam, in omni motu eite circulum corporum quae ſimul moventur, ut jam ſuprà oſten­ſum eſt b, nullumque corpus à gravitate ſuâ deorſum ferri, niſi eodem temporis momento aliud corpus ma­gnitudine ipſi aequale, ac minùs habens gravitatis, ſurſum feratur. Unde ſit, ut in vaſe, quantumvis profundo & lato, inſeriores aquae alteriuſve liquoris guttae, à ſuperioribus non premantur; nec etiam pre­mantur ſingulae partes fundi, niſi à totidem guttis, quot ipſis perpendiculariter incumbunt. Nam, exem­ pli cauſſà, in vaſe AB C, aquae gutta I non premitur ab aliis 2, 3, 4, ſupra ipſam exiſtentibus, quia ſi haec deorſum ſerrentur, deberent aliae guttae, 5, 6, 7, aut ſimiles, in earum locum aſcendere; quae, cùm ſint aequ¬è graves, illarum deſ­cenſum impediunt. Hae au­tem guttae 1, 2, 3, 4, junctis viribus, premunt partem fundi B; quia, ſi efficiant ut deſcendat, deſcendent etiam ipſae, ac in earum lo­cum partes aeris 8, 9, quae ſunt ipſis leviores, aſcen­dent. Sed eandem vaſis partem B non plures guttae premunt quàm haec 1, 2, 3, 4, vel aliae ipſis aequipol­lentes; quia eo temporis momento, quo haec pars B poteſt deſcendere, non plures eam ſequi poltunt. At­que hinc innumera experimenta circa corporum gra­vitatem vel potiùs, ſi ſic loqui licet, gravitationem, quae malè philoſophantibus mira videntur, perfacile eſt explicare.

XXVI. Cur Corpora non gravitent in locis ſuis naturalibus

20

15

5

10

15

20

Notandum denique, quamvis particulae materiae coe­leſtis eodem tempore multis diverſis motibus ciean­tur, omnes tamen earum actiones ita ſimul conſpirare, ac tanquam in aequipondio conſiſtere a, unaſque aliis opponi, ut ex hoc ſolo quòd terrae moles objectu ſuo earum motibus adverſetur, quaquaverſus aequaliter propendeant ad ſe ab ejus viciniâ, & tanquam ab ejus centro, removendas; niſi fortè aliqua exterior cauſſa b diverſitatem hac in re conſtituat. Taleſque aliquot cauſſae .poſſunt excogitari; ſed an earum effectus ſit tantus, ut ſenſu deprehendatur, nondum mihi com­pertum eſt.

XXVII. Gravitatem corpora deprimere verſus cen­trum Terrae.

25

Vis luminis, quatenus à Sole ac ſtellis in omnes coeli partes ſe diffundit, jam ſatis ſuprà fuit expli­cata a: ſupereſt tantùm ut hîc notemus, ejus radios à Sole delapſos, Terrae particulas diverſimodè agitare. Quippe, quamvis in ſe ſpectata, nihil aliud ſit quàm preſſio quaedam, quae ſit ſecundùm lineas rectas, à Sole in Terram extenſas: quia tamen iſta preſſio non aequaliter omnibus particulis tertii elementi, quae ſu­premam terrae regionem componunt, ſed nunc unis, nunc aliis, ac etiam, nunc uni ejuſdem particulae ex­tremitati nunc alteri applicatur: facilè poteſt intel­ ligi, quo pacto ex ipſâ variae motiones in particulis iſtis excitentur. Exempli cauſſâ, ſi AB ſit una ex par­ticulis tertii elementi, ſupremam terrae regionem componentibus, quae incumbat alteri particulae C, atque inter ipſam & Solem aliae multae interjaceant, ut D, E, F: hae interjacentes nunc impedient, ne radii Solis G, G, premant ex­tremitatem B, non autem ne pre­ mant A: ſicque extremitas A de­primetur, atque allia B attolletur. Et quia iſtae particulae aſſiduè ſi­tum mutant, paullò pòſt opponentur radiis Solis ten­dentibus verſus A, non autem aliis tendentibus verſus B, ſicque extremitas A rurſus attolletur, & B deprime­ tur. Quod idem in omnibus terrae particulis, ad quas Solis radii pertingunt, habet locum; & ideò omnes a Solis lumine agitantur.

XXVIII. De tertiâ actione, quae eſt lumen; quomodo particulas aeris com­moveat.

5

10

15

20

25

30

Haec autem particularum terreſtrium agitatio, ſive orta ſit à lumine, ſive ab aliâ quâvis cauſſâ, calor vo­catur; praeſertim cùm eſt major ſolito & movet ſen­ſum; caloris enim denominatio ad ſenſum tactùs re­fertur. Notandumque eſt unamquamque ex particulis terreſtribus ſic agitatam, perſeverare poſtea in ſuo motu juxta leges naturae a, donec ab aliquà alià cauſſâ ſiſtatur; atque ideò calorem à lumine ortum, ſemper aliquamdiu poſt ſublatum lumen remanere.

XXIX. De quartâ, quae eſt ca­lor; quid ſit, & quo­modo ſublato lumine perſeveret.

5

10

Notandum praeterea particulas terreſtres, à radiis Solis ſic impulſas, alias ſibi vicinas, ad quas iſti radii non perveniunt, agitare; haſque rurſus alias, & ſic conſequenter. Cùmque ſemper tota Terrae medietas à Sole illuſtretur, tot ejuſmodi particulas ſimul commo­veri, ut quamvis lumen in primâ opacâ` ſuperficie ſub­ſiſtat, calor tamen ab eo genitus uſque ad intimas partes mediea Terrae regionis debeat pervenire.

XXX. Cur altiùs penetret, quàm lumen.

15

20

Notandum denique iſtas particulas terreſtres, cùm à ealore plus ſolito agitantur, in tam anguſto ſpatio vulgò non poſſe contineri, quàm cùm quieſcunt vel minùs moventur quia figuras habent irregulares, quae minùs loci occupant, cùm certo aliquo modo junctae 25 quieſcunt, quàm cùm aſſiduo motu disjunguntur. Unde ſit, ut calor omnia fere corpora terreſtria rarefaciat, ſed una magis, alia minùs, pro vario ſitu & figurâ par­ticularum, ex quibus conſtant.

XXXI. Cur corpora ferè om­nia rarefaciat.

His variis adionibus animadverſis, ſi rurſus confi­

XXXII. Quomodo ſuprema

30

deremus Terram, jam primùm ad viciniam Solis acce­clentem, & cujus ſuprema regio conſtat particulis tertii elementi, ſibi mutuà non firmiter annexis, qui­bus immiſti ſunt globuli coeleſtes, aliquantò minores iis, qui reperiuntur in eà cceli parte per quam tranſit, vel etiam in eâ ad quam venit: facile intelligemus mi­nores iſtos globulos, majuſculis qui eam circumple­duntur, loca ſua relinquere, hoſque majuſculos, in illa cum impetu ruentes, in multas tertii elementi parti­ culas impingere, pr¬àeſertim in craſſiores, ipſaſque infra caeteras detrudere, juvante etiam ad hoc vi gravitatis, atque ita efficere ut iſtae craſſiores infra caeteras de­pulſae, figuraſque habentes irregulares & varias, ar­ctiùs inter ſe nectantur quàm ſuperiores, & motus glo­ bulorum coeleſtium interrumpant. Quo fit, ut ſuprema Terrae regio, qualis hîc exhibetur verſus A, in duo corpora valde diverſa diſtinguatur, qualia exhibentur versus B & C: quorum ſuperius B eſt rarum, fluidum &spellucidum, inferius autem C eſt aliquatenus den­ſum, durum & opacum.

Terrae regio, in duo diverſa corpora fue­rit primùm diviſa.

5

10

15

Deinde ex eo quòd exiſtimmus corpus C à corpore B diſtinctum fuiſſe per hoc ſolùm, quòd ejus partes a globulis coeleſtibus deorſum preſſae, ſibi invicem ad­haerent, intelligemus etiam aliud adhuc corpus, quale eſt D, inter iſta duo debere poſtea generari. Etenim figurae particularum tertii elementi, ex quibus constant corpora B & C, admodum variae ſunt, ut ſuprà notatum eſt a, ipſaſque hîc in tria praecipua genera b licet diſtinguere. Nempe quaedam sunt in varia quaſi brachia diviſae, atque hinc inde expanſae tanquam rami arbo­rum, & alia id genus; atque hae ſunt potiſſmùm, quae à materiâ coeleſti deorſum expulſae, ſibi mutuò adhae­reſcunt, & corpus C componunt. Aliae ſunt ſolidiores, figuraſque habent, non quidem omnes globi vel cubi, ſed etiam cujuſlibet ruderis anguloſi; atque hae, ſi ma­juſculae ſint, infra caeteras vi gravitatis deſcendunt; ſi autem ſint minuſculae, manent prioribus immiſtae, oc­cupantque intervalla quae ab ipſis relinquuntur. Aliae denique ſunt oblongèae, ac ramis deſtitutae, inſtar ba­cillorum; atque hae prioribus etiam ſe interſerunt, cùm ſatis magna inter ipſas intervalla reperiunt, ſed non illis facilè annectuntur.

XXXIII. Diſtinctio particula­rum terrestrium in tria ſumma genera.

5

1o

15

20

Quibus animadverſis, rationi conſentaneum eſt ut credamus, cùm primùm particulae ramoſae corporis C ſibi mutuò coperunt implicari pleraſque ex oblongèis fuiſſe ipſis interjectas, eaſque poſtea, dum, ramofae illae magis & magis preſſae, paullatim arctiùs jungebantur, ſupra ipſas aſcendiſſe verſus D, atque ibi ſimul con­gregataſ fuiſſe, in corpus à duobus aliis B & C valde diverſum. Eàdem ratione quâ videmus in paludoſis locis, terram calcando, aquam ex eâ exprimi, quae poſtea ipſius ſuperficiem tegit. Nec dubium etiam, quin interim aliae plures ex corpore B delapſae ſint, quae duorum inferiorum corporum C & D molem auxerunt.

XXXIV. Quomodo tertium cor­pus inter duo priora factum ſit.

25

5

Quamvis autem initio, non ſolae iſtae particulae ob­longèae ramoſis interjectae fuerint, ſed aliae etiam, quae tanquam rudera aut fragmenta lapidum ſolidae erant, notandum tamen has ſolidiores non tam facilè ſupra ramoſas aſcendiſſe, quàm illas oblongèas; vel, ſi quae aſcenderint, facilèiùs poſtea infra ipſaſ rurſus deſcen­diſſe: oblongeae enim, caeteris paribus, plus habent ſuperficiei pro ratione ſuae molis atque ideò à mate­rià coeleſti per meatus corporis C ſluente, faciliùs ex- pelluntur: & poſtquam ad D pervenerunt, ibi tranſ­verſim jacentes ſupra ſuperficiem iſtius Corporis C non facilè meatibus occurrunt, per quos in ipſum regredi poſſint.

XXXV. Particulas tantùm unius generis in iſto corpore contineri. <15

10

15

Sic itaque multue oblongae particulae tertii elementi verſus D congregatae ſunt, & quamvis initio non fue­rint inter ſe perfectèaequales nec ſimiles hoc tamen commune habuerunt, quòd nec ſibi mutuò, nec aliis tertii elementi particulis facilè poſſent adhaerere quòdque à materiâ coeleſti ipſas circumfluente move­rentur; propter hanc enim proprietatem à corpore C exceſſerunt, atque in D ſunt ſimul collectae; cùmque ibi materia coeleſtis aſſiduè circa illas fluat, efficiatque ut variis motibus cieantur, &, unae in aliarum loca tranſmigrent, ſucceſſu temporis fieri debuerunt laeves 15 &steretes, & quam-proximè inter ſe aequales, atque ad duas tantùm ſpecies reduci. Nempe, quae ſuerunt ſatis tenues, ut ab illo ſolo impetu, quo à materiâ coeleſti agebantur, flecti poſſent, circa alias paullò craſſiores, quae ſic flecti non poterant, convolutae, ipſas ſecum detulerunt. Atque hae duae particularum ſpecies, flexi­lium ſcilicet atque inflexilium, ſic junctae faciliùs per­ſeveràrunt in ſuo motu, quàm ſolae flexiles, vel ſolae inflexiles potuiſſent: unde factum eſt, ut ambae in cor­pore D remanſerint; atque etiam ut illae quae initio circa alias flecti potuerunt, poſtea ſucceſſu temporis, aſſiduo uſu ſe inflectendi, magis & magis flexiles red­derentur fierentque inſtar anguillarum aut brevium funiculorum alias autem, cùm nunquam flecterentur, ſi quam ante `flexilitatem habuerint, eam paullatim amitterent, ac telorum inſtar rigidae manerent.

15 XXXV. Duas tantùm in eo eſſe ſpecies iſtarum parti­cularum.

5

10

20

30

Praeterea putandum eſt corpus D priùs diſtingui xxxvii. coepiſſe à duobus aliis B & C, quàm haec duo perfectè formata eſſent, hoc eſt, priuſquam C eſſet tam durum, ut non ampliùs poſſent ejus particulae arctiùs con­ necti, & inferiùs expelli à motu materiae coeleſtis, ac priuſquam particulae corporis B ita eſſent omnes or­ dinatae, ut iſti materiae coeleſti faciles & aequales vias undique circa ſe praeberent: ideòque poſtea multas particulas tertii elementi fuiſſe adhuc à corpore B ver­ ſus C expulſas. Atque hae particulae, ſi ſolidiores fue­rint iis quae congregatae erant in D, infra ipſas deſ­cendentes corpori C ſe adjunxerunt, ac pro diverſâ ratione ſuarum figurarum, vel in ejus ſuperficie man­ſerunt, vel infra ipſam penetrârunt: ſicque hoc unum corpus C in plura alia diviſum eſt; ac etiam fortè in aliquâ ſuà regione totum fluidum evaſit, iis particulis ibi congregatis, quarum figurae impediebant ne ſibi mutuò facilè adharerent. Sed omnia hîc explicari non poſſunt.

XXXVII. Quomodo infimum cor­pus C, in plura alia fuerit diviſum.

5

1o

15

Ubi auteni etiam particulae, minùs ſolidae iis quae corpus D componebant ex B deorſum lapſae ſunt, haeſerunt in ſuperficie hujus corporis D; ac quia ple­raeque ex ipſis ſuerunt ramoſae, paullatim ſibi mutuò annexae, corpus durum E, à duobus B & D, quae ſunt fluida, valde diverſum, compoſuerunt. Atque hoc cor­pus E initio admodùm tenue erat, inſtar cruſtae vel corticis ſuperficiem corporis D contegentis: ſed cum tempore craſſius evaſit, novis particulis ex corpore B ſe illi adjungentibus; nec non etiam ex D, quia, cùm reliquis ejuſdem corporis D plan ſimiles non eſſent, motu globulorum coeleſtium expellebantur, ut mox dicam. Et quia iſtae particulae aliter diſponebantur, in iis partibus terrae ubi dies erat vel aeſtas, quàm in iis ubi erat nox vel hyems, propter diverſas actiones luminis & caloris, quod huic corpori accedebat in unâ die, vel in unâ aeſtate, aliquo modo diſtinguebatur ab eo, quod eidem accedebat'in die vel aeſtate ſequenti; ſicque ex variis quaſi cruſtis vel corticibus, ſibi mutuò ſuperinductis, fuit conflatum.

XXXVIII. De formatione alterius quarti corporis ſu­pra tertium.

5

10

15

5

Et quidem non longèo tempore opus fuit, ut Terrae ſuprema regio A in duo corpora B & C diſtingueretur; nec etiam ut multae particulae oblongae coacervaren ­ tur verſus D; nec denique, ut prima interior cruſta corporis E formaretur. Sed non niſi ſpatio plurium annorum particulae corporis D ad duas ſpecies paullò antè deſcriptas a reduci, atque omnes cruſtae corporis E formari potuerunt. Neque enim initio ratio fuit, cur particulae quae confluebant verſus D, non eſſent unae aliis paullà craſſiores & longèiores, nec etiam cur eſſent plane laeves & teretes, ſed aliquid adhuc ſcabri­tiei habere potuerint, quamvis non tantum haberent, ut ideò ramoſis annecterentur; potueruntque etiam ſecundùm longèitudinem planae eſſe vel anguloſae, ac craſſiores in unà extremitate quàm in alterâ. Cùm au­tem ſibi mutuò non adhaererent ideòque materia coe­leſtis aſſiduè circumfluens vim haberet ipſas movendi, pleraeque paullatim mutuo attritu laeves & teretes evaſerunt, atque inter ſe aequales & ſecundùm longèi­tudinem aequaliter craſſae; propterea quòd per eaſdem vias tranſibant, & alias in aliarum loca ſuccedebant, quae loca non poterant majores recipere, nec à mino­ribus tota impleri. Sed pleraeque etiam, cùm ad com­ munem aliarum normam reduci non poſſent, paulla­ tim motu globulorum coeleſtium ex hoc corpore D ejectae ſunt; & harum quidem nonnullae ſe corpori C adjunxerunt, ſed maxima pars ſurſum aſcendit verſus E & B, materiamque augendo corpori E ſubminiſtravit.

XXXIX. De hujus quarti corpo­ris accretione, & ter­tii expurgatione.

10

20

30

Quippe tempore diei & aeſtatis, cùm Sol unam me­dietatem corporis D vi luminis & caloris rarefaciebat, non poterat omnis materia iſtius medietatis inter duo corpora vicina C & E contineri; neque haec corpora vicina, quae dura erant, locis expellere, atque ideò ple­raeque ejus materiae particulae per poros corporis E verſus B aſcendebant, quae deinde tempore noctis & hyemis, ceſſante iſta rarefactione, ob gravitatem ſuam rurſus deſcendebant. Multae autem cauſſae erant, prop­ter quas particulae tertii elementi, quae ſic ex corpore D egrediebantur, non poterant omnes poſtea in illud reverti. Nam majore impetu exibant, quàm redibant; quia major eſt vis dilatationis à calore orta, quàm gra­vitatis. Et idcirco multae per anguſtos meatus corpo­ris E ſibi viam faciebant ad aſcendendum, quae poſtea nullam invenientes ad revertendum, in ejus ſuperficie conſiſtebant; ac etiam nonnullae, meatibus iſtis im­pactae, ulteriùs aſcendere non valentes, aliis deſcenſu­ris vias occludebant. Praeterea quaecunque caeteris errant tenuiores, & à figurâ laevi & tereti magis diſta­bant, ſolo globulorum coeleſtium motu extra corpus D pellebantur, ideòque primae ſe offerebant ad aſcen­dendum verſus E & B; atque horum corporum particu­lis occurrendo, non rarò figuras ſuas mutabant, & vel illis adhaerebant, vel ſaltem deſinebant aptae eſſe ad re­vertendum verſus D. Unde ſequi debuit poſt multos dies & annos, ut magna pars hujus corporis D eſſet ab- ſumpta, & nullae ampliùs in eo particulae reperirentur, niſi duarum ſpecierum antèdeſcriptarum a, etiam ut corpus E eſſet ſatis denſum & craſſum, quia ferè omnes particulae quae ex D recefferant, vel ejus poris impactae denſius illud eſſecerant, vel occurſu particu­larum corporis B mutatae, illiſque annexae, verſus E relapſae erant, ſicque craſſitiem ejus auxerant; ac de­nique ut ſpatium ſatis amplum F, inter D & ſ relinque­ retur; quod non alià materiâ potuit impleri, quam eâ ex quâ conflatur corpus B; cujus ſcilicet particulae tenuiſſimae per meatus corporis E facilè tranfierunt in loca quae ab aliis paullò craſſioribus ex D exeuntibus relinquebantur.*

XL. Quomodo hoc tertiùm corpus fuerit mole imminutum, & ſpa­tium aliquod inter ſe &squartum relique­rit.

5

1o

15

20

25

30

5

10

Ita corpus E, quamvis gravius & denſius quàm F, ac fortè etiam quàm D, aliquandiu tamen ob ſuam duritiem, fornicis inſtar, ſupra D & ſ ſuſpenſum man­ſit. Sed notandum eſt ipſum, cùm primùm formari coepit, meatus habuiſſe quam-plurimos, ad menſuram corporis D excavatos. Cùm enim ejus ſuperficiei tunc incumberet, non poterat non proebere tranſitum iſtis particulis quae quotidie, vi caloris motae, interdiu verſus B aſcendebant, ac noctu rurſus deſcendebant, ſemperque ſe mutuò conſequentes, iſtos meatus im­plebant. Cùm autem poſtea, corpore D mole imminuto, non ampliùs ejus particulae omnes meatus corporis E occupârunt, aliae minores particulae, ex B venientes, in earum loca ſucceſſerunt; cùmque hae iſtos meatus corporis E non ſatis implerent, & vacuum in naturâ non detur, materia coeleſtis, quâ ſolà omnia exigua in­tervalla, quae circa particulas corporum terreſtrium reperiuntur, impleri poſſunt, in illos ruens, eorum figuras immutabat, impetumque faciebat ad quoſdam ita diducendos, ut hoc ipſo alii vicini anguſtiores red­derentur. Unde facilè contingebat, ut, quibuſdam par­tibus corporis E à ſe mutuò disjunctis, in eo fierent fiſſurae, quae poſtea ſucceſſu temporis majores & ma­jores evaſerunt. Eâ dem plane? ratione, quâ videmus aeſtate in terrâ multas rimas aperiri, dum à Sole ſicca­tur, eamque magis & magis hiare quà diutiùs ſiccitas perſeverat.

XLI. Quomodo multae fiſſu­rae in quarto factae ſint15

15

20

5

10

15

20

Cùm autem multae tales rimae eſſent in corpore E, atque ipſae ſemper augerentur, tandem ejus partes tam parum ſibi mutuò adhaeſerunt, ut non ampliùs in mo­dum fornicis inter F & B poltet ſuſtineri, & ideò totum confractum, in ſuperficiem corporis C gravitate ſuâ delapſum eſt. Cùmque haec ſuperficies ſatis lata non eſſet, ad omnia illius fragmenta ſibi mutuò adjacen­tia, & ſitum quem prius habuerant ſervantia, recipien­da, quaedam ex ipſis in latus inclinari atque una in alia recumbere debuerunt. Nempe, ſi ex. gr. in eo tractu corporis E, quem haec figura repraeſentat, praeci- puae ſiſſurae ita fuerint diſpoſitae in locis 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, ut duo fragmenta 2 3 & 67 paullò priùs quàm reliqua coeperint delabi; & aliorum quatuor fragmentorum extremitates 2, 3, 5, & 6 priùs quàm oppoſitae I, 4 & v; itemque extremitas 5 fragmenti 45 aliquantò prius delapſa ſit, quàm extremitas v fragmenti v6: non du­bium eſt, quin ipſa jam debeant eo modo eſſe diſpoſita, ſupra ſuperficiem corporis C, quo hîc depicta ſunt; ita ſcilicet, ut fragmenta 23 & 67 proximè jungantur cor­ pori C, alia autem quatuor in latus ſint reclinata, & una in alia recumbant, &c.

XLII. Quomodo ipſum in va­rias partes ſit con­fractum.

25

30

5

10

Nec dubium etiam, quin corpus D, quod fluidum eſt & minùs grave quàm fragmenta corporis E, occupet quidem, quantum poteſt, inferiores omnes cavitates ſub iſtis fragmentis relictas, nec non eorum rimas & meatus; ſed praeterea etiam, quia totum in illis conti­neri non poteſt, quin ſupra inſeriora ex iſtis fragmen­tis, ut 23 & 67, aſcendat.

XLIII. Quomodo tertium cor­pus ſupra quartum ex parte aſcenderit, &sex parte infra re­manſerit.

5

Jamque ſi conſideremus, hîc per corpus B & F aerem intelligi; per C, quandam terrae cruſtam interiorem craſſiſſimam, ex quâ metalla oriuntur; per D, aquam; ac denique per corpus E, terram exteriorem, quae ex lapidibus, argillâ, arenà & limo eſt conſtata: facilè etiam per aquam, ſupra fragmenta 23 & 67 eminen­tem, maria; per alia fragmenta molliter tantùm incli­nata, & nullis aquis teda, ut 89, & vx, camporum pla­nities; ac per alia magis erecta, ut 12 & 94 v, montes intelligemus. Et denique advertemus, cùm fragmenta iſta vi propriae gravitatis hoc pacto delapſa ſunt, eo­rum extremitates, ſibi mutuò fortiter alliſas, in alia multa minora fragmenta diſſiluiſſe, quae ſaxa in qui­buſdam litoribus maris, ut in I, & multiplicia montium juga, partim altiſſima ut in 4, partim remiſſiora ut in 9 & v, ac etiam ſcopulos in mari, ut in 3 & 6, compo­ſuerunt.

XLIV. Inde in ſuperficie Ter­rae ortos eſſe montes, campos, maria, &c.

10

15

20

Quoae ſit ae*ris natura Atque intimee horum omnium naturae ex jam dictis erui poſſunt. Nam primò ex iis cognoſcimus,

XLV.

5

aerem nihil aliud eſſe debere, qu'am congeriem particularum tertii elementi, tam tenuium & à ſe mutuò disjuncta­rum, ut quibuſlibet motibus globulorum coeleſtium obſequantur; ideòque illum eſſe corpus valde rarum, fluidum & pellucidum, & ex minutiis cujuſlibet figu­rae poſſe componi. Quippe, niſi ejus particulae à ſe mutuò eſſent planè disjunctae, jamdudum adhaeſiſſent corpori E; cùmque disjunctae ſint, unaquaeque movetur independenter à vicinis, occupatque totam illam exi­ guam ſphaeram, quam ad motum circularem circa pro­prium ſuum centrum requirit, & ex eâ vicinas omnes expellit. Quamobrem nihil refert, cujuſnam ſint figurae.

10

15

Aer autem frigore facilè denſatur, & rarefit calore cùm enim ejus particulae ferè omnes ſint flexiles, in­ ſtar mollium plumularum, vel tenuium funiculorum, quò celeriùs aguntur, eò latiùs ſe extendunt, & idcirco majorem ſpatii ſphaeram ad motum ſuum requirunt; atque notum eſt ex dictis a, per calorem nihil hîc aliud quàm accelerationem motûs in iſtis particulis, & per frigus ejuſdem imminutionem debere intelligi.

XLVI. Cur facilièrarefiat & denſetur.

20

25

Denique aeer, in vaſe aliquo violenter compreſſus, vim habet reſiliendi, ac per ampliorem locum ſe proti­nus extendendi. Unde fiunt machinae, quae ope ſolius aeris, aquas ſurſum verſus, inſtar fontium; & aliae quae tela cum magno impetu, arcuum inſtar, jaculantur. ſupereſt alius regularis ejus motus, quo bis in die ſin­gulis in locis attollitur & deprimitur, interimque ſem­per ab Oriente in Occidentem fluit. Ad cujus motûs cauſſam explicandam, ponamus nobis ob oculos exi­ guum illum coeli vorticem, qui Terram pro centro habet, quique cum illâ & cum Lunâ in maiori vortice circa Solem fertur. Sitque ABCD ille exiguus vortex a; EFGH Terra; 1234 ſuperficies maris, à quo, majoris perſpicuitatis cauſſâ, Terram ubique tegi ſupponimus; &s5678 ſuperficies aeris mare ambientis. Jamque con­ſideremus, ſi nulla in iſto vortice Luna eſſet, punctum T, quòd eſt centrum Terrae, fore in puncto M, quòd eſt vorticis centrum; ſed Lunâ √á exſiſtente verſus B, hoc centrum T eſſe debere inter M & D: quia, cùm materia coeleſtis hujus vorticis aliquantò celeriùs mo­veatur quàm Luna vel Terra, quas ſecum deſert, niſi punctum T aliquanto magis diſtaret à B quàm à D, Lunae praeſentia impediret, ne illa tam liberè fluere poſſet inter B & T, quàm inter T & D; cùmque locus Terrae in iſto vortice non determinetur, niſi ab aequa­litate virium materiae coeleſtis eam circumfluentis, evidens eſt ipſam idcirco nonnihil accedere debere verſus D. Atque eodem modo, cùm Lunâ erit in C,Ter­rae centrum eſſe debebit inter M & A: ſicque ſemper Terra nonnihil à Lunâ recedit. Praeterea, quoniam hoc pacto, ex eo quòd Luna ſit verſus B, non modò ſpatium per quòd materia coeleſtis fluit inter B & T, ſed etiam illud per quòd fluit inter T & D, redditur anguſtius: inde ſequitur iſtam materiam coeleſtem ibi celeriùs fluere, atque ideò magis premere, tum ſuperficiem aeris in 6 & 8 tum ſuperficiem aquae in 2 & 4, quàm ſi Luna non eſſet in vorticis diametro BD; cùmque corpora aeris & aquae ſint fluida, & facilè preſſioni iſti obſe­quantur, ipſa minùs alta eſſe debere ſupra Terrae partes F & H, quàm ſi Luna eſſet extra hanc diametrum BD; ac è contrà eſſe altiora verſus G & E, adeò ut ſuperfi­cies aquae 1, 3, & aeris 5, 7, ibi protuberent.

XLVII. De violentâ ejus com­preſſione in quibuſ­dam machinis.

30

5

10

5

10

15

20

Jam verò, quia pars Terrae quae nunc eſt in F, è re­gione puncti B, ubi mare eſt quam-minimè altum, poſt ſex horas erit in G, e regione pun`cti C, ubi eſt al­tiſſimum & poſt ſex alias horas in H, e regione puncti D, atque ita conſequenter; vel potiùs, quia Luna etiam interim nonnihil progreditur à B verſus C, utpote quae menſis ſpatio circulun ABCD percurrit, pars Terrae quae nunc eſt in `F, regione corporis Lunae, poſt ſex horas cum 12 minutis, praeterpropter, erit ultra pun­ctum G, in eâ diametro vorticis ABCD, quae illam ejuſdem vorticis diametrum, in quâ tunc Luna erit, ad angulos rectos interſecat; tuncque aqua erit ibi altiſſi­ ma; & poſt ſex alias horas cum duodecim minutis, erit ultra punctum H, in loco ubi aqua erit quamminimè alta, &c. Unde clarè intelligitur aquam maris, ſingulis duodecim hotis cum 24 minutis, in uno & eodem loco fluere ac refluere debere a.

L. Cur aqua horis 6 1/5aſ­cendat. & horis 6 1/5deſcendat.

25

30

5

10

Notandum eſt nunc vorticem ABCD non eſſe ac­curatè rotundum, ſed eam ejus diametrum, in quâ Luna verſatur cùm eſt nova vel plena, breviorem eſſe illâ quae ipſam ſecat ad angulos rectos, ut in ſuperiore parte oſtenſum eſt a; unde ſequitur fluxus & refluxus maris debere eſſe majores, cùm Luna nova eſt vel plena, quàm in temporibus intermediis b.

LI. Cur aeſtus maris ſint majores, cùm Luna plena eſt vel nova.

5

Notandum etiam, Lunam ſemper e¬§¬§e in planèo Eclipticae vicino, Terram autem motu diurno ſecun­dùm planèum aequatoris converti; quae duo planèa in aequinoctiis ſe interſecant, in ſolſtitiis autem multùm ab invicem diſtant: unde ſequitur, maximos aeſtus. maris eſſe debere circa initia Veris & Autumni.

LII. Cur in aequinoctiis ſint maximi.

10

Praeterea notandum eſt, dum Terra fertur ab E per F verſus G, ſive ab Occidente in Orientem, aquae tu­morem 412, itemque aeris tumorem 856, qui nunc parti Terrae E incumbunt, paullatim ad alias ejus par­tes magis Occidentales migrare; ita ut post sex horas incumbant parti Terrae H, & post horas duodecim parti Terrae G. Idemque etiam de tumoribus aquae & aeris 234 & 678 eſt intelligendum, Unde fit, ut aqua &saer ab Orientalibus Terrae partibus, in ejuſdem par­tes Occidentales fluxu continuo ferantur a.

LIII. Cur aer & aqua ſemper

ab Oriente ad Occi­dentem fluant.

5

Qui fluxus, licèt non admodùm celer, manifeſtè tamen deprehenditur ex eo quòd magnae navigationes ſint multò tardiores & difficiliores verſus partes Orientales quàm Occidentales; & quòd in qui­buſdam maris anguſtiis, aqua ſemper fluat verſus oc­ caſum; & denique quòd, caeteris paribus, eae regiones quae mare habent in Oriente, ut Braſilia, non tantùm Solis calorem sentiant, quàm eae quae longos terrae tractus habent ad Orientem & mare ad Occidentem, ut Guinea; quoniam aer qui à mari venit, frigidior eſt, quàm qui à Terrâ.

LIV. Cur in eâdem poli al­titudine, regiones quae mare habent ad Orientem, ſint aliis magis temperatae.

10

15

20

Notandum denique, totam quidem Terram mari non tegi, ut paullò antè aſſumpſimus b; ſed tamen, quia Oceanus per omnem ejus ambitum ſe diffundit, idem de illo, quantum ad generalem aquarum motum, eſſe intelligendum, ac ſi totam involveret. Lacus autem & ſtagna, quorum aquae ab Oceano ſunt disjunctae, nul­los ejuſmodi motus patiuntur: quia eorum ſuperficies tam latae non ſunt, ut multò magis in unâ parte quàm in aliâ, ob Lunae praeſentiam, à materiâ coeleſti pre­ mantur. Atque propter inqualitatem ſinuum & an­fractuum, quibus cingitur Oceanus, ejus aquarum incrementa & decrementa diverſis horis ad diverſa litora perveniunt, unde innumerae eorum varietates oriuntur.

LV. Cur nullus ſit fluxus nec refluxus in lacu­bus & ſtagnis: aut cur in variis litori­bus variis horis fiat.

25

25

Quarum omnium varietatum cauſae particulares de­duci poterunt ex dictis a, ſi conſideremus aquas Oceani, cùm Luna nova eſt vel plena, in locis à litoribus re­motis verſus Eclipticam & AEquatorem horâ ſextâ, tam­matutinâ quàm veſpertinâ, eſſe altiſſimas, & ideò ver­ſus litora fluere; horà autem duodecimà, eſſe maximè depreſſas, & ideò à litoribus ad illa loca refluere: ac prout litora ſunt vicina vel remota, prout aquae ad ipſa tendunt per vias magis rectas vel obliquas, latas vel anguſtas, profundas vel vadoſas ad ipſa citiùs aut tardiùs, & in majore aut minore copiâ deferri. Ac etiam, propter admodùm varios & inaequales eorum anfractus, ſaepe contingere ut aquae verſus unum lit­tus tendentes, iis quae ab alio litore veniunt occur­rant, utque ita earum curſus diverſimodè mutetur. Ac denique varios ventos, & quorum nonnulli quibuſ­dam in locis ordinarii ſunt, iſtas aquas diverſis mo­dis impellere. Nihil enim puto ullibi obſervari circa fluxum & refluxum maris, cujus cauſſa in his paucis non contineantur.

LVI. Quomodo ejus cauſſae, partictilares, in ſin­gulis litorius ſint inveſtigandae.

10

15

20

25

Circa terram interiorem C, notare licet eam con­ſtare particulis cujuſvis figurae, ac tam craſſis, ut glo­buli ſecundi elementi ordinario ſuo motu eas ſecum non abripiant, ſed tantùm deorſum premendo graves reddant, ac per meatus, qui plurimi inter ipſas repe­ riuntur, tranſeundo, nonnihil commoveant. Quòd etiam facit materia primi elementi, eos ex iſtis mea­tibus, qui anguſtiſſimi ſunt, replens ac idem faciunt particulae terreſtres ſuperiorum corporum D & E, quae ſaepe in eos qui ſunt omnium latiſſimi deſcen­dunt, atque inde nonnullas ex craſſis hujus corporis particulis ſecum abducunt. Quippe credibile eſt, ſu­periorem ejus ſuperficiem conſtare partibus ramoſis, ſibi quidem mutuò valde firmiter annexis; utpote quae, dum hoc corpus formaretur, impetum globulorum coeleſtium per corpora B & D diſcurrentium, primae ſuſtinuerunt & fregerunt; ſed inter quas nihilominus permulta ſunt intervalla ſatis lata, ut per ipſa parti­culae aquae dulcis, & ſalis, nec non etiam alize angu­ loſae aut ramoſae, ex corpore E delapſae, tranſire poſſint.

LVII. De naturâ Terrae inte­rioris.

30

5

10

15

Verùm infra iſtam ſuperficiem, partes corporis C minus arcte ſibi mutuò adhaerent; ac etiam fort¬é in quâdam ab ipſâ diſtantiâ, multae ſimul ſunt congre­gatae, quae figuras habent tam teretes & tam Iveves, ut, quamvis ob graviatem ſuam ſibi mutuò incumbant, nec, quemadmodum aquae partes, globulos ſecundi elementi undique circa ſe fluere permittant, facilè ta­men agitentur, tum à minutioribus ex iſtis globulis, qui nonnulla etiam ſpatia inter ipſas inveniunt, tum praecipuè à materiâ primi elementi, quae omnes angu­ſtiſſimos angulos ibi relictos replet. Atque ideò liquo­rem componunt valde ponderoſum & minimè pelluci­dum, cujuſmodi eſt argentum vivum.

LVIII. De naturâ argenti vivi.

20

25

Praeterea, quemadmodum videmus eas maculas, quae quotidie circa Solem generantur, figuras habere admodùm irregulares & varias, ita exiſtimandum eſt mediam Terrae regionem M, quae ex materiâ iſtis ma­culis ſimili conflata eſt, non ubique eſſe aequaliter denſam; & ideò quibuſdam in locis tranſitum praebere majori copiae primi elementi, quàm in reliquis; atque hanc materiam primi elementi, per corpus C tran­ ſeuntem, eius partes quibuſdam in locis fortiùs quàm in aliis commovere, ſicuti etiam calor à Solis radiis excitatus, atque, ut ſuprà dictum eſta, uſque ad intima Terrae pertingens, non uniformiter agit in hoc cor­pus C, quia faciliùs ei communicatur per fragmenta corporis E, quam per aquam D: atque altitudo mon­tium efficit, ut quaedam Terrae partes Soli obverſae, multò magis incaleſcant, quàm ab illo averſae: ac denique aliter incaleſcunt verſus AEquatorem, aliter verſus polos, calorque iſte per vices variatur propter viciſſitudinem tum diei & noctis, tum praecipuè aeſtatis &shyemis.

LIX. De inaequalitate calo­ris interiorem Ter­ram pervadentis.

30

5

10

15

Unde fit, ut omnes particulae hujus terrae interioris C ſemper aliquantulum, & modò plus modò minùs moveantur; non eae ſolùm quae vicinis non annexae ſunt, ut particulae argenti vivi, & ſalis, &, aquae dulcis, &saliae quaevis in majoribus ejus meatibus contentae; ſed etiam eae quae ſunt omnium duriſſimae, ac ſibi mu­tuò quam-firmiſſimè adhaerent. Non quidem quòd hae ab invicem planè ſeparentur; ſed eodem modo quo videmus arborum ramos ventis impulſos agitari, & eorum intervalla nunc majora reddi, nunc minora, quamvis iſtae arbores idcirco radicibus ſuis non evel­lantur -ita putandum eſt craſſas & ramoſas corporis C articulas ita connexas eſſe atque implexas, ut non ſoleant vi caloris ab invicem planè disjungi, ſed ali­quantulum duntaxat concutiantur, & meatus circa ſe relictos modò magis modò minùs aperiant. Cùmque duriores ſint aliis particulis, ex ſuperioribus cor­ poribus D & E in meatus iſtos delapſis, ipſas facilè motu iſto ſuo contundunt & comminuunt, ſicque ad duo genera figurarum reducunt, quae hîc ſunt conſi­deranda.

LX. De iſtius caloris actione.

20

5

10

15

Nempe particulae quarum materia paullò ſolidior eſt, quales ſunt ſalis, meatibus iſtis interceptae at­que contuſae, ex teretibus & rigidis planèen ac flexiles redduntur non aliter quàm ferri candentis virga rotunda crebris malleorum ictibus in laminam oblon­gam poteſt complanèari. Cùmque interim hae parti­ culae, vi caloris actae, hinc inde per meatus iſtos ſer­pant, duris eorum parietibus alliſae atque affrictae, gladiolorum inſtar acuuntur, ſicque in ſuccos quoſdam acres, acidos, erodentes vertuntur: qui ſucci poſtea cum metallicà materià concreſcentes, atramentum ſutorium; cum lapideaô, alumen; & ſic alla multa componunt.

LXI. Du ſuccis acribus & aci­dis, ex quibus fiunt atramentum, ſuto­rium, alumen, &c.

20

25

30

Particulae autem molliores, quales ſunt pleaeque ex terrâ exteriori E delapſae, nec non etiam eae aquae dulcis, ibi penitùs eliſae, tam tenues evadunt, ut motu materiae primi elementi diſcerpantur, atque in multos minutiſſimos & quàm-maximè flexiles ramulos divi­dantur: qui ramuli, terreſtribus aliis particulis adhae­rentes, componunt ſulphur, bitumen, & alia omnia pinguia ſive oleaginea, quae in ſodinis reperiuntur.

LXII. De materiâ oleagineâ bituminis, ſulphuris, &sc.

5

Atque ſic tria hîc a habemus, quae pro tribus vulgatis Chymicorum principiis, ſale, ſulphure ac Mercurio, ſumi poſſunt: ſumendo ſcilicet ſuccum acrem pro ſale, molliſſimos ramulos oleagineae materiae pro ſulphure, ipſumque argentum vivum pro illorum Mercurio. Cre­dique poteſt omnia metalla ideò tantùm ad nos per­venire, quòd acres ſucci, per meatus corporis C fluen­tes, quaſdam ejus particulas ab iis disjungant, quae deinde materiâ oleagineâ involutae atque veſtitae, facilè ab argento vivo calore rarefacto ſurſum rapiuntur, & pro diverſis ſuis magnitudinibus ac figuris, diverſa metalla conſtituunt. Quae fortèaiſſe ſingula deſcripſiſſem hoc in loco, ſi varia experimenta, quae ad certam eorum cognitionem requiruntur, facere hactenus li­cuiſſet.

LXIII. De Chymicorum prin­ciptis; & quomodo metalla in fodinas aſcendant.

10

15

20

Jam verò conſideremus Terram exteriorem E, cujus fragmenta quaedam ſub mari deliteſcunt, alia in cam­pos extenduntur, alia in montes attolluntur. Et note­mus inprimis, quàm facilè in eâ poſſit intelligi, quo pâcto fontes & flumina oriantur; & quamvis ſemper in mare fluant, nunquam tamen ipſorum aqua deſi­ciat, nec mare augeatur aut dulceſcat. Quippe, cùm infrà campos & montes magnae ſint cavitates aquis plenae, non dubium eſt, quin multi quotidie vapores, hoc eſt, aquae particulae vi caloris ab invicem dis­junctae ac celeriter motae, uſque ad exteriorem cam­ porum ſuperficiem atque ad ſumma montium juga perveniant; videmus enim etiam pleroſque iſtiuſmodi vapores ulteriùs uſque ad nubes attolli, ac faciliùs per terrae meatus aſcendunt, ab ejus particulis ſuſ­fulti, quàm per aerem, cuius fluidae ac mobiles par­ ticulae ipſos ita fulcire non poſſunt. Poſtquam autem iſti vapores ſic aſcenderunt, frigore ſuccedente tor­peſcunt, & amiſſâ vaporis formâ rurſus in aquam ver­tuntur; quae aqua deſcendere non poteſt per eoſdem illos meatus, per quos vapor aſcendit, quia ſunt ni­ mis anguſti; ſed aliquantò latiores vias invenit, in intervallis cruſtarum ſive corticum, quibus tota exte­rior terra conflata eſt quae viae ipſam obliquè ſecun­dùm vallium & camporum declivitatem deducunt. Atque ubi iſtae ſubterranae aquarum viae in ſuper­ ficie montis, vel vallis, vel campi terminantur ibi fontes ſcaturiunt, quorum rivi multi ſimul congregati flumina componunt, & per decliviores exterioris ter­rae ſuperficiei partes in mare labuntur.

LXIV. De Terrâ exteriore, & de origine fontium.

25

30

5

10

15

20

Quamvis autem aſſiduè multae aquae ex montibus verſus mare fluant, nunquam tamen idcirco cavitates ex quibus aſcendunt, poſſunt exhauriri, nec mare au­geri. Haec enim terra exterior non potuit modo paullò antè deſcripto a agenerari, nempe ex fragmentis corpo­ ris E in ſuperficiem corporis C cadentibus, quin aqua D multos ſibi patentiſſimos meatus ſub iſtis fragmen­ tis retinuerit: per quos tanta ſemper ejus quantitas à mari verſus radices montium redit, quanta ex mon­tibus egreditur. Atque ita, ut animalium ſanguis in eorum venis & arteriis, ſic aqua in terrae venis & in fluviis circulariter fluit.

LXV. Cur mare non augea­tur ex eo, quòd flu­mina in illud fluant.

25

5

Et quamvis mare ſit ſalſum, ſolae tamen aquae dulcis particulae in fontes aſcendunt, quia nempe ſunt te­nues ac flexiles, particulae autem ſalis, cùm ſint rigidae ac durae, nec facilè in vapores mutari, nec ullo modo per obliquos terrae meatus tranſire poſſunt. Et quam­vis aſſidu iſla aqua dulcis in mare per flumina rever­tatur, non ideò mare dulceſcit, quia ſemper aequalis quantitas ſalis in eo manet.

LXVI. Cur fontes non ſint ſal­ſi, nec mare dulces­cat.

10

15

Sed tamen non valde mirabimur, ſi fortè in qui­buſdam puteis, à mari valde remotis, multum ſalis reperiatur. Cùm enim terra multis rimis fatiſcat, fieri facilè poteſt, ut aqua ſalſa non percolata uſque ad illos puteos perveniat: ſive quia maris ſuperficies aequè alta eſt atque ipſorum fundus; ſive etiam quia; ubi viae ſunt ſatis latae, facilè ſalis particulae àparticu­lis aquae dulcis per coporis duri declivitatem ſurſum attolluntur. Ut experiri li­cet in vaſe, cujus labra non­ nihil ſint repanda, quale eſt ABC: dum enim aqua ſal­ſa in eo evaporatur, omnes ejus orae ſali cruſtâ veſtiri ſolent.

LXVII. Cur in quibuſdam pu­teis aqua ſit ſalſa.

20

5

Atque hinc etiam poteſt intelligi, quo pacto in mon­tibus nonnullis, magnae ſalis inoles inſtar lapidum concreverint. Quippe, aquâ maris eò aſcendente, ac particulis flexilibus aquae dulcis ulteriùs pergentibus, ſolum ſal in cavitatibu's, quae caſu ibi fuerunt, reman­ ſit ipſaſque implevit.

LXVIII. Cur etiam ex quibuſ­dam montibus ſal eſ­fodiatur.

10

15

LXIX. De nitro aliiſque ſali­bus, à ſale marino diverſis. Sed & aliquando ſalis particulae nonnullos ſatis an­guſtos terrae meatus pervadunt, atque ibi nonnihil de figurâ & quantitate ſuâ delperdentes, in nitrum, vel ſal ammoniacum, vel quid ſimile mutantur. Quin­ etiam plurimae terrae particulae oblongae, non ramoſae, ac ſatis rigidae, ab origine ſuâ nitri & aliorum ſa­lium formas habuerunt. Neque enim in alio ſitae ſunt eae formae, quàm quòd illorum particulae ſint oblon­gae, non flexiles, nec ramoſae, ac prout de caetero va­ riae ſunt, varias ſalis ſpecies componunt.

20

25

Praeter vapores ex aquis ſub terrâ latentibus eductos, multi etiam ſpiritus acres, & oleagineae exhalationes, nec non vapores argenti vivi, aliorum metllorum particulas ſecum vehentes, ex terrâ interiori ad ex­ teriorem aſcendunt: atque ex diverſis eorum miſtu­ris omnia foſſilia componuntur. Per ſpiritus acres intelligo particulas ſuccorum acrium, nec non etiam ſalium volatilium, ab invicem ſejunctas, & tam celeri­ter ſe commoventes, ut vis quâ in omnes partes mo­veri perſeverant, praevaleat e orum gravitati. Per exha­lationes autem intelligo particulas ramoſas, tenuiſſi­mas, oleagineae materiae, ſic etiam motas. Quippe in aquis, & aliis ſuccis, & oleis, particulae tantùm repunt; ſed in vaporibus, ſpiritibus, & exhalationibus, volant.

LXX. De vaporibus, ſpiriti­bus, & exhalationi­bus ¬à terrâ interiore ad exteriorem aſcen­dentibus.

30

5

Et quidem ſpiritus majori vi ſic volant, & faciliùs anguſtos quoſque terrae meatus pervadunt, atque ipſis intercepti firmiùs haerent, & ideò duriora corpora efficiunt, quàm exhalationes aut vapores. Cùmque permagna inter haec tria ſit diverſitas, pro diverſitate particularum ex quibus conſtant, multa etiam ex ipſis lapidum, aliorumque foſſilium non tranſparentium ge­nera oriuntur, cùm in anguſtis terree meatibus incluſa haerent, ipſiuſque particulis permiſcentur; & multa genera foſſilium tranſparentium, atque gemmarum, cùm in rimis & cavitatibus terrae primùm in ſuccos colliguntur, & deinde paulatim, maximè lubricis & fluidis eorum particulis abeuntibus, reliquae ſibi mu­tuò adhaereſcunt.

LXXI. Quomodo ex variâ eo­rum miſturâ, varia lapidum, aliorumque foſſilium genera ori­antur.

10

15

20

Sic etiam vapores argenti vivi, terrae rimulas & majuſculos meatus perreptando, particulas aliorum metallorum ſibi admiſtas in iis relinquunt, & ita illam auro, argento, plumbo, aliiſque impraegnant; ipſique deinde ob eximiam ſuam lubricitatem ulteriùs per­gunt, aut deorſum relabuntur; aut etiam aliquando ibi haerent, cùm meatus per quos regredi poſſent, ſul­phureis exhalationibus impediuntur. Atque tunc ipſae argenti vivi particulae, minutiſſimâ iſtarum exhalatio- num quaſi lanugine veſtitae, minium componunt. Ac denique ſpiritus & exhalationes, nonnulla etiam me­talla, ut aes, ferrum, ſtibium, ex terrâ interiore ad exteriorem adducunt.

LXXII. Quomodo metalla ex terrâ interiore adex­tertiorem perveniant, &squomodo minium fiat.

25

30

Notandumque eſt, iſta metalla ferrè tantùm aſcen­dere ex iis partibus terrae interioris, quibus fragmenta exterioris immediatè conjuncta ſunt. Ut ex. gr. in hac figurâ, ex 5 verſus v, quia per aquas evehi non poſ­ſunt. Unde fit, ut non paſſim omnibus in locis metalla reperiantur.

LXXXIII. Cur non in omnibus terrae locis metalla inveniantur.

5

10

Notamdum etiam, haec metalla per terrae venas ver­ſus radices montium ſolere attolli, ut hîc verſus v, ibique potiſſinmum congregari, quia ibidem terra plu­ribus rimis quàm in aliis locis fatiſcit & quidem in iis montium partibus, quae Soli meridiano vel Orienti obverſae ſunt, magis quàm in aliis congregari, quia major ibi eſt calor, cujus vi attolluntur. Et ideò etiam in illis praeſertim locis à foſſoribus quaeri ſolent.

LXXIV. Cur potiſſimùm inve­niantur in radicibus montium, verſus Me­ridiem & Orientem.

15

Neque putandum eſt, ullà unquam fodiendi perti­ naciâ, uſque ad interiorem terram poſſe perveniri: tum quia exterior nimis eſt craſſa, ſi ad hominum vi­res comparetur; tum praecipus propter aquas inter­medias, quae eò majore cum impetu ſalirent, quò pro­fundior eſſet locus in quo primùm aperirentur earum venae, foſſoreſque omnes obruerent.

LXXV. Fodinas omnes eſſe in terrâ exteriore; nec poſſe unquam ad in­teriorem fodiendo perveniri.

20

25

Exhalationum particulae tenuiſſimae, quales paullò antè deſcriptae ſunt a, nihil niſi purum aerem ſolae componunt, ſed tenuioribus ſpirituum particulis facilè annectuntur, illaſque ex laevibus & lubricis ramoſas reddunt; ac deinde hae ramoſae, ſuccis acribus ac me­tallicis quibuſdam particulis admiſtae, ſulphur conſti­tuunt; & admiſtae particulis terrae, multis etiam ejuſ­modi ſuccis gravidae, faciunt bitumen; & cum ſolis particulis terrae conjunctae, faciunt argillam; & deni­que ſolae, in oleum vertuntur, cùm earum motus ita langueſcit, ut ſibi mutuò planè incumbant.

LXXVI. D ſulphure, bitumine, argillâ, oleo.

5

Sed cùm celeriùs agitantur, quàm ut ita in oleum verti poſſint, ſi fortè in rimas & cavitates terrae ma­gnâ copiâ affluant, pingues ibi & craſſos ſumos com­ponunt, non abſimiles iis qui ex candelâ recens ex­ſtinctâ egrediuntur; ac deinde, ſi quae fortè ignis ſcintilla in iſtis cavitatibus excitetur, illi ſumi proti­nus accenduntur, atque ſubitò rarefacti, omnes car­ceris ſui parietes magnâ vi concutiunt, praeſertim cùm multi ſpiritus ipſis ſunt admiſti: & ita oriuntur terrae motus.

LXXVII. Quomodo fiat terrae motus.

10

15

Contingit etiam aliquando, cùm hi motus fiunt, ut parte terrae disjectâ & apertâ, flamma per juga mon­tium coelum verſus erumpat. Idque ibi potiùs ſit, quàm in humilioribus locis: tum quia ſub montibus plures ſunt cavitates, tum etiam, quia magna illa fragmenta, quibus conſtat terra exterior, in ſe invicem reclinâta, faciliorem ibi praebent exitum flammae, quàm in ullis aliis locis. Et quam vis claudatur terrae hiatus, ſimul ac flamma hoc pacto ex eo erupit, fieri poteſt, ut tanta ſulphuris aut bituminis copia ex montis viſceribus ad ejus ſummitatem expulſa ſit, ut ibi longo incendio ſufficiat. Novique fumi poſtea in iiſdem cavitatibus rurſus collecti, & accenſi, facilè per eundem hiatum erumpunt; unde fit, ùt montes nonnulli crebris ejuſ­modi incendiis ſint inſames, ut AEtna Siciliae, Veſuvius Campaniae, Hecla Iſlandiae, &c.

LXXVIII. Cur ex quibuſdam montibus ignis erum­pat.

20

25

5

Denique, durat aliquando terrae-motus per aliquot horas, aut dies; quia non una tantùm continua cavi­tas eſſe ſolet, in quâ pingues & inflammabiles fumi colliguntur, ſed plures diverſae, terrâ multo ſulphure aut bitumine ſaturâ disjunctae; cùmque exhalatio in unis accenſa terram ſemel concuſſit, aliqua mora in­ to tercedit, priuſquam flamma, per meatus ſulphure op­pletos, ad alias poſſit pervenire.

LXXIX. Cur plures concuſſio­nes fieri ſoleant in terrae motu: ſicque per aliquot horas aut dies interdum duret.

5

10

Sed hîc ſupereſt ut dicam, quo pacto in iſtis cavi­tatibus flamma poſſit accendi, ſimulque ut explicem ignis naturam. Particulae terreſtres, cujuſcumque ſint magnitudinis aut figurae, cùm ſingulae ſeorſim primi elementi motum ſequuntur, ignis formam habent; ut etiam habent aeris formam, cùm inter globulos ſecun­di elementi volitantes, eorum agitationem imitantur. Sicque prima & praecipua inter aerem & ignem diffe­ rentia eſt, quòd multò celeriùs hujus quàm illius par­ticulae agitentur. Jam enim ſuprà ſatis oſtenſum eſt, motum materiae primi elementl multò celeriorem eſſe quàm ſecundi. Sed alia etiam eſt permagna differentia, quòd etſi craſſiores tertii elementi particulae, quales ſunt eae quibus conſtant vapores argenti vivi, poſſint aeris ſormam induere, non tamen ad ejus conſervatio­nem ſint neceſſariae, ac contrà ille purior ſit, minuſ­que corruptioni obnoxius, cùm ſolis minutiſſimis par­ticulis conſtat. Craſſiores enim, niſi calore continuo agitentur, pondere ſuo deorſum labentes, ſpontè exu­unt ejus formam. Ignis autem, ſine craſſiuſculis cor- porum terreſtrium particulis, quibus alatur & renove­tur, eſſe non poteſt.

LXXX. De naturâ ignis, ejuſ­que ab aere diverſi­tate.

15

20

25

30

Cùm enim globuli ſecundi elementi occupent omnia intervalla circa Terram, quae ſatis magna ſunt ad illos capiendos, & ſibi mutuò omnes ita incumbant, ut uni abſque aliis moveri non poſſint (niſi fortè circulariter circa proprium axem), quamvis materia primi elemen­ti, omnes exiguos angulos à globulis iſtis relictos re­plens, in ipſis quam-celerrimè moveatur, ſi tamen non habeat plus ſpatii, quàm quòd in iſtis angulis contine­tur, non poteſt ibi habere ſatis virium ad particulas terreſtres, quae omnes à ſe mutuò &, à globulis ſecundi elementi ſuſtinentur, ſecum rapiendas, nec proinde ad ignem generandum. Sed ut ignis alicubi primùm exci­tetur, debent aliquâ vi expelli globuli coeleſtes, ab in­tervallis nonnullarum particularum terreſtrium, quae deinde ab invicem disjunct, atque in ſolâ materiâ primi elementi natantes, celerrimo ejus motu rapian­tur & quaquaverſus impellantur.

LXXXI. Quomondo primùm excitetur.

5

10

15

Utque ille ignis conſervetur, debent iſtae particulae terreſſtres eſſe ſatis craſſae, ſolidae, atque ad motum aptae, ut à materiâ primi elementi ſic impulſae, vim ha­beant globulos coeleſtes, à loco illo in quo eſt ignis, &sin quem redire parati ſunt, repellendi; atque ita impediendi ne globuli iſti rurſus ibi occupent inter­valla primo elemento relicta, ſicque vires ejus fran­gendo ignem exſtinguant.

LXXXII. Quomodo conſervetur.

20

25

Ac praeterea particulae terreſtres, in globulos iſtos impingentes, non poſſunt ab iis impediri, ne ulteriùs pergant, & egrediendo ex eo loco in quo primum ele­mentum ſuas vires exercet, ignis formam amittant, beantque in fumum. Quapropter nullus ibi ignis diu remaneret, niſi, eodem tempore aliquae ex iſtis parti­culis terreſtribus, in aliquòd corpus aere craſſius impin­gendo, alias ſatis ſolidas particulas ab eo disjunge­ rent, quae prioribus ſuccedentes, & à materiâ primi elementi abreptae, novum ignem continuò generarent.

LXXXIII. Cur egeat alimento.

30

5

Sed ut haec accuratiùs intelligantur, conſideremus primò varios modos quibus ignis generatur, deinde omnia quae ad ejus conſervationem requiruntur, ac denique, quales ſint ejus effectus. Nihil uſitatius eſt, quàm ut ex ſilicibus ignis excutiatur; hocque ex eo fieri exiſtimo, quòd ſilices ſint ſatis duri & rigidi, ſimulque ſatis friabiles. Ex hoc enim quòd ſint duri & rigidi, ſi percutiantur ab aliquo corpore etiam duro, ſpatia quae multas eorum particulas interjacent, & à globulis ſecundi elernenti ſolent occupari, ſolito fiunt anguſtiora, & ideò iſti globuli exſilire coacti, nihil prae­ter ſolam materiam primi elementi circa illas relin­quunt; deinde ex eo quòd ſint friabiles, ſimul ac iſtae ſilicum articulae non ampliùs ictu premuntur ab in­vicem diſſiliunt, ſicque materiae primi elementi, quae ſola circa ipſas reperitur, innatantes, ignem compo­nunt. Ita, ſi A ſit ſilex, inter cujus anteriores particu­las globuli ſecundi elementi conſpicui ſunt, B reprae­ſentabit eundem ſilicem, cùm ab aliquo corpore duro percutitur, & ejus meatus anguſtiores facti, nihil ampliùs niſi materiam primi elementi poſſunt conti­nere; C verò eundem jam percuſſum, cùm quaedam ejus particulae ab eo ſeparatae, ac ſolam materiam pri­mi elementi circa ſe habentes, in ignis ſcintillas ſunt converſae.

LXXXIV. Quomodo ex ſilicibus excutiatur.

10

5

10

15

Si lignum, quantumvis ſiccum, hoc pacto percutia­tur, non idcirco ſcintillas ita emittet, quia cùm non adeò durum ſit, prima ejus pars quae corpori percu­tienti occurrit, flectitur verſus ſecundam, eamque at­tingit, priuſquam haec ſecunda flecti incipiat verſus ter­tiam. Sicque globuli ſecundi elementi non eodem tem­pore ex multis eorum intervallis, ſed ſucceſſivè nunc ex uno, nunc ex alio diſcedunt. Atqui ſi hoc lignum aliquandiu & ſatis validè fricetur, inaequalis ejus par­ticularum agitatio & vibratio, quae oritur ex iſtâ fri­ctione, poteſt ex pluribus earum intervallis globulos ſecundi elementi excutere, ſimulque ipſas ab invicem disjungere, atque ita in ignem mutare.

LXXXV. Quomodo ex lignis ſiccis.

20

25

30

Accenditur etiam ignis ope ſpeculi concavi, vel vitri convexi, multos Solis radios verſus eundem ali­quem locum dirigentis. Quamvis enim iſtorum radio­rum actio globulos ſecundi elementi pro ſubjecto ſuo habeat, multò tamen concitatior eſt ordinario eorum motu, & cùm procedat à materià primi elementi, ex quà Sol eſt conflatus, ſatis habet celeritatis ad ignem excitandum, radiique tam multi ſimul colligi poſſunt, ut ſatis etiam habeant virium, ad particulas corporum terreſtrium eâdem iſtâ celeritate agitandas.

LXXXVI. Quomodo ex collectio­ne radiorum Solis.

5

10

Quippe nihil refert, à quâ cauſſâ particulae terreſtres celerrimè moveri primùm incipiant. Sed quamvis antea fuerint ſine motu, ſi tantùm innatent materiae primi elementi, ex hoc ſolo protinus celerrimam agitatio­ nem acquirunt: eàdem ratione quânavis, nullis fni­bus alligata, in aquâtorrente eſſe non poteſt, quin ſimul cum ipſâſeratur. Et quamvis ea terreſtres parti­cula nondum primo elemento ſic innatent,ſi tantùm à quâlibet alià cauſà ſatis celeriter agitentur, hoc ipſo ſe mutuò, & globulos ſecundi elementi circa ſe poſitos, ita excutient, ut ſttim ei innatare incipiant; & porrò ab illo in motu ſuo conſervabuntur. Quamobrem om­nis motus valde concitatus ſuſſicit ad ignem excitan­dum. Et talis in ſulmine ac turbinibus ſolet reperiri, cùm ſcilicenubes excelſa, in aliam humiliorem ruens, aerem interceptum explodit, ut in Meteoris explicui a.

LXXXVII. Quomodo à ſolo motu valde violento.

15

20

25

Quanquam ſanèvix unquam iſte ſolus motus ibi eſt ignis cauſſa; nam ferèſemper aeri admiſcentur exha­lationes, quarum talis eſt natura, ut facilè vel in flam­ mam, vel ſaltem in corpus lucidum vertantur. Atque hinc ignes fatui circa Terram, & fulgetrae in nubibus, &sſtellae trajicientes & cadentes in alto aere excitantur. Quippe jam dictum eſt a exhalationes conſtare particu­lis tenuiſſimis, & in multos quaſi ramulos diviſis, qui­bus involutae ſunt aliae paullà craſſiores, ex ſuccis acri­bus aut ſalibus volatilibus eductae. Notandumque eſt hos ramulos ſolere eſſe tam minutos & confertos, ut nihil per illorum interſtitia, praeter materiam primi elementi tranſire poſſit; inter particulas autem iſtis ramulis veſtitas, eſſe quidem alia majora intervalla, quae globulis ſecundi elementi ſolent impleri, tuncque exhalatio non igneſcit; ſed interdum etiam accidere, ut occupentur à particulis alterius exhalationis aut ſpiritûs, quae inde ſecundum elementum expellentes, primo duntaxat locum relinquunt, ejuſque motu pro­tinus abreptae flammam componunt.

LXXXVIII. Quomodo à diverſorum corporum miſturâ.

30

5

10

15

Et quidem in fulmine, vel fulgetris, cauſſa quae plures exhalationes ſimul compingit, manifeſta eſt, propter unius nubis in aliam lapſum. In aere autem tranquillo, unâ exhalatione frigore denſatâ & quie­ſcente, facilè alia, ex loco calidiore adveniens, aut particulis ad motum aptioribus conſtans, aut etiam aliquo leni vento impulſa, in ejus poros impetum facit, atque ex iis ſecundum elementum expellit; cùmque particulae prioris exhalationis nondum tam arctè ſimul junctae ſunt, quin hoc aliarum impetu disjungi poſſint, hoc ipſo in flammam erumpunt: quâ ratione ſtellas trajicientes accendi puto.

LXXXIX. In fulmine, in ſtellis trajicientibus.

20

25

Cùm autem exhalationis particulae in corpus tam craſſum & viſcidum coaluerunt, ut non ita disjungan­ tur, lucem duntaxat aliquam emittunt, ſimilem illi quae in lignis putridis, in piſcibus ſale conditis, in gut­tis aquae marinae, & ſimilibus ſolet apparere. Ex hoc enim ſolo, quòd globuli ſecundi elementi à materiâ primi pellantur, fit lumen, ut ex ſuprà dictis a ſatis patet. Cùmque plurium particularum terreſtrium ſimul junctarum intervalla tam anguſta ſunt, ut ſoli primo elemento locum dent, etſi fortè hoc primum elemen­tum non ſatis habeat virium ad ipſas disjungendas, facilè tamen habet ſati b ad globulos ſecundi elementi circumjacentes, actione illâ quam pro lumine ſumen­dam eſſe diximus, impellendos. Et tales puto eſſe ſtel­las cadentes; ſaepe enim earum materia humi delapſa, viſcida & tenax eſſe deprehenditur: quanquam ſanè non ſit certum, fuiſſe illam ipſam viſcidam materiam, quae habuit lucem: potuit enim eſſe aliqua tenuis flamma ei adhaerens.

In iis quae lucent & non urunt: ut in ſtellis cadentibus.

30

5

10

15

At in guttis aquae marinae, cujus naturam ſuprà ex­explicuimus c, facilè eſt videre quo pacto lux excitetur d: nempe, dum illae earum particulae quae ſunt flexiles, ſibi mutuò manent implexae, alias quae ſunt rigidae ac laeves, vi tempeſtatis, alteriuſve cujuſlibet motûs, ex guttâ excutiuntur, & ſpiculorum inſtar vibratae, facilè ex ejus viciniâ globulos ſecundi elementi expellunt, ſicque lucem producunt. In lignis autem putridis, & piſcibus qui ſiccari incipiunt, & talibus, non aliunde lucem oriri puto, quàm quòd in iis dum ſic lucent, multi ſint meatus tam anguſti ut ſolum primum ele­mentum admittant.

XCI. In guttis aquae mari­nae, in lignis putri­dis, & ſimilibus.

20

25

Quòd verò alicujus ſpiritûs aut liquoris particulae, meatus corporis duri, vel etiam liquidi, ſubeundo, ignem, aliquando poſſint excitare, oſtendunt foenum madidum alicubi concluſum, calx aquâ aſperſa, fer­mentationes omnes, liquoreſque non pauci Chymicis noti, qui dum inter ſe permiſcentur, incaleſcunt, ac etiam aliquando inflammantur. Non enim alia ratio eſt cur foenum recens, ſi recondatur antequam ſit ſiccum, paullatim incaleſcat, flammamque ſponte concipiat, quàm quòd multi ſpiritus vel ſucci, per herbarum vi­ridium poros ab earum radicibus verſus ſummitates fluere aſſueti, atque ibi vias ad menſuram ſuam accom­modatas habentes, maneant aliquandiu in herbis exci­ſis; quae, ſi interim anguſto loco includantur, particulae iſtorum ſuccorum ex unis herbis in alias migrantes, multos meatus in ipſis jam ſiccari incipientibus inve­niunt, paullò anguſtiores quàm ut illos ſimul cum glo­bulis ſecundi elementi ſubire poſſint; ideòque per illos fluentes, ſolâ materiâ primi elementi circumdantur, à quâ celerrimè impulſae, ignis agitationem acquirunt. Ita, exempli cauſâ, ſi ſpatium quòd eſt inter duo corpora B & C, reprae­ſentet unum ex meatibus alicujus herbae virentis, ac funiculi 1, 2, 3, exiguis orbiculis circumdati, ſu­mantur pro particulis ſuccorum ſive ſpirituum, à globulis ſecundi ele­menti per ejuſ modi meatus vehi ſolitis; ſpatium autem inter corpora D & E ſit alius meatus anguſtior herbae ſicceſcentis, quem ſubeuntes eaedem particulae 1, 2, 3, non ampliùs ſecundum elementum, ſed primum dun­taxat circa ſe habere poſſint: perſpicuum eſt ipſas inter B & C motum moderatum ſecundi elementi, ſed inter D & E motum celerrimum primi, ſequi debere. Nec refert, quòd perexigua tantùm quantitas iſtius primi elementi circa ipſas reperiatur. Satis enom eſt, quòd ipſi totae innatent: quemadmodum videmus navem ſecundo flumine delabentem, non minùs facilè ipſius curſum ſequi, ubi tam anguſtum eſt ut ejus ripas utrimque ferè attingat) quàm ubi eſt latiſſimum. Sic autem celeriter motae, multò plus habent virium ad particulas corporum circumjacentium concutiendas, quàm ipſum primum elementum: ut navis etiam in pontem aliumve obicem impingens, fortiùs qua­tit quàm aqua fluminis à quo defertur. et idcirco in duriores foeni particulas irruendo, facilè ipſas ſeparant ab invicem, praeſertim cùm plures ſimul à diverſis par­tibus in eandem ruunt cùmque ſatis multas hoc pacto disjungunt ſecumque abducunt, fit ignis; cùm autem concutiunt duntaxat, nondumque habent vim multas ſimul ab invicem disjungendi, lentè tantùm foenum calefaciunt & corrumpunt.

XCII. In iis quAe incaleſcunt &snon lucent: ut in faeno incluso.

5

10

15

20

25

30

5

10

15

20

Eâdem ratione credere licet, cùm lapis excoquitur in calcem, multos ejus meatus, ſolis antea globulis ſecundi elementi pervios, adeò laxari, ut aquae parti­culas, ſed primo tantùm elemento cinctas, admittant. Atque, ut hîc omnia ſimul complectar, quoties aliquòd corpus durum admiſtione liquoris alicujus incaleſcit, exiſtimo id ex eo fieri, quòd multi ejus meatus ſint talis menſurae, ut iſtius liquoris particulas, ſolâ ma- teriâ primi elementi cinctas, admittant. Nec diſparem rationem eſſe puto, cùm unuſ liquor alteri liquori affunditur: ſemper enim alteruter conſtat particulis ramoſis, aliquo modo implexis & nexis, atque ita corporis duri vicem ſubit: ut de ipſis exhalationibus paullò antè a intellectum eſt.

XCIII. In calce aquâ aſperſâ &sreliquis.

25

30

5

His autem omnibus modis, non tantùm in terrae ſu­perficie, ſed etiam in ejus cavitatibus, ignis poteſt accendi. Nam ibi ſpiritus acres craſſarum exhalatio­num meatus ita poſſunt pervadere, ut in iis flammam accendant; & ſaxorum vel ſilicum fragmenta, ſecreto aquarum lapſu aliiſve cauſis exeſa, ex cavitatum for­nicibus in ſubstratum ſolum decidendo, tum aerem in­terceptum magnâ vi poſſunt explodere, tum etiam ſili­cum colliſione ignem excitare; atque ubi ſemel unum corpus flammam concepit, facilè ipſam etiam aliis vicinis corporibus, ad eam recipiendam aptis, com­municat. Flammae enim particulae, iſtorum corporum particulis orrurrentes, ipſas movent & ſecum abdu­cunt. Sed hoc non tam ſpectat ad ignis generationem, quàm ad ejus conſervationem; de quâ deinceps eſt agendum.

XCIV. Quomodo in cavitatibus terrae ignis accenda­tur.

10

15

30

Conſideremus exempli cauſâ, candelam accenſam AB, putemuſque in omni ſpatio CDE, per quòd ejus flamma ſe extendit, multas quidem volitare particulas cerae, vel cujuſlibet alterius materiae oleagineae, ex quâ haec candela conflata eſt, multoſque etiam globu­ los ſecundi elementi, ſed tam hos quàm illos materiae primi elementi ſic innatare, ut ejus motu rapiantur; &squamvis ſe mutu'o ſaepe tangant & impellant, non tamen omni ex parte ſufficiant, quemadmodum ſo­ lent aliis in locis, ubi nullus eſt ignis.

XCV. Quomodo candela ardeat.

25

5

Materia autem primi elementi, quae magnà copiâ in hac flammâ reperitur, ſemper conatur egredi ex loco in quo eſt, quia celerrimè movetur; & quidem egredi ſurſum verſus, hoc eſt, ſe removeat à centro Terrae, quia, ut ſuprà dictum eſta a, ipſis glo­bulis coeleſtibus, aeris meatus occu­pantibus, eſt levior; & tum hi glo­buli, tum omnes particulae terreſtres aeris circumjacentis, deſcendere co­ nantur in ejus locum, ideòque pro­tinus flammam ſuffocarent, ſi ſolo primo elemento conſtaret. Sed par­ticulae terreſtres, ab ellychnio FG aſ­ſiduè egredientes, ſtatim atque primo elemento immerſae ſunt, ejus curſum ſequuntur, & occurrentes iis aeris particulis, quae paratae erant ad deſcendendurum in lo­cum flammae, ipſas repellunt, ſicque ignem conſervant.

XCVI. Quomodo ignis in eâ conſervetur.

10

15

20

Cùm autem hae ſurſum verſus praeciputè tendant, hinc fit, ut flamma ſoleat eſſe acuminata. Et quia multò celeriùs aguntur quàm iſtae particulae aeris quas ſic repellunt, non poſſunt ab iis impediri, quominus ulte­ riùs pergant verſus H, ubi paullatim agitationem ſuam deponunt, ſicque vertuntur in fumum.

XCVII. Cur ejus flamma ſit acuminata, & fumus ex eâ egrediatur.

25

Qui ſumus nullum in toto aere locum reperiret, quia nullibi vacuum eſt, niſi, prout egreditur ex flammâ, tantundem aeris verſus ipſam circu­lari motu regrederetur. Nempe, dum fumus aſcendit ad H, pellit inde ae­rem verſus I & K, qui aer, lambendo ſummitatem candelae B ac radices el­lychnii F, ad flammam accedit, eique alendae inſervit. Sed ad hoc non ſuſ­ficeret, propter partium ſuarum te­nuitatem, niſi multas cerae particulas, calore ignis agitatas, per ellychnium ſecum adduceret. Atque ita flamma debet aſſiduè renovari ut conſerve­tur, & non magis eadem manet, quàm flumen ad quòd novae ſemper aquae accedunt.

XCVIII. Quomodo aer & alia corpora flammam alant.

5

10

15

Motum autem circularem aeris & ſumi licet expe­riri, quoties magnus ignis in cubiculo aliquo exci­tatur. Si enim cubiculum ita ſit clauſum, ut praeter tubum camini per quem fumus exit, unum tantùm ali­quòd foramen ſit apertum, ſentietur continuà magnus ventus, per hoc foramen ad focum tendens, in locum fumi abeuntis a.

XCIX. De motu aeris verſus ignem.

20

25

Atque ex his patet, ad ignis conſervationem duo re­quiri: primum, ut in eo ſint particulae terreſtres, quae, à primo elemento impulſae, vim habeant impediendi, ne ab aere aliiſve liquoribus ſupra ipſum poſitis ſuf­ſocetur. Loquor tantùm de liquoribus ſupra ignem ſecundi elementi, ſed à ſolâ materiâ primi poſſint oc­cupari.

C. De iis quae ignem exſtingiuunt.

30

Contrà autem aqua videtur igni valde adverſa, quia particulis conſtat non modò craſſiuſculis, ſed etiam laevibus & glabris: quo ſit, ut nihil obſtet, quominus globuli ſecundi elementi undique illas cingant & ſe­quantur; atque inſuper flexilibus, quo ſit, ut facilè ſubeat meatus corporum quae ùruntur & ex iis ignis particulas accendo, impediat ne alipae igneſcant.

CIV. Cur aqua difficilimè.

5

Sed tamen nonnulla corpora talia ſunt, ut aquae par­ticulae eorum meatibus immiſſae ignem juvent; quia inde cum impetu reſilientes, ipſae igneſcunt. Ideò fa­bri carbones foſſiles aquâ aſpergunt. Et aquae parva copia, ingentibus flammis injecta, ipſas auget. Quòd etiam ſalia potentiùs praeſtant: cùm enim eorum particulae rigidae ſint & oblongae, ſpiculorum inſtar in flammâ vibrantur, & in alia corpora impingentes ma­gnam vim habent ad ipſorum minutias concutiendas: unde fit, ut metallis liquefaciendis ſoleant adjungi.

CV. Cur vis magnorum ignium ab aquâ aut­ſalibus injectis au­geatur.

10

15

Illa autem quae alendo igni communiter adhiben­tur, ut ligna & ſimilia, conſtant variis particulis, qua­rum quaedam ſunt tenuiſſimae, aliae paullô craſſiores, &sgradatim aliae craſſiores, & pleraeque ſunt ramoſae, magnique meatus ipſas interjacent: quo fit ut ignis particulae, meatus iſtos ingreſſae, primo quidem te­nuiſſimas, ac deinde etiam mediocres, & earum ope craſſiores celerrimè commoveant; ſicque globulos coe­leſtes, primò ex anguſtioribus intervallis, ac deinde etiam ex reliquis excutiant; ipſaſque omnes (ſolis craſſiſſimis exceptis, ex quibus cineres fiunt) ſecum abripiant.

CVI. Qualia ſint corpora quae facilè uruntur.

20

25

30

Et cùm ejuſmodi particulae, quae ex corpore, quòd uritur, ſimul egrediuntur, ſunt tam multae ut vim ha­beant globulos coeleſtes ex aliquo aeris vicini ſpatio expellendi, ſpatium illud flammâ implent. Si verò ſint pauciores, fit ignis ſine flammâ, qui vel paulatim per fomitis ſui meatus ſerpit, cùm materiam quam poſſit depaſcere, ibi nanciſcitur: ut in iſtis funibus ſive elly­chniis quorum uſus eſt in bello ad tormentorum pul­verem incendendum.

CVII.Cur quaedam inflam­mentur, alia non.

5

Vel certè, ſi nullam talem materiam circa ſe habet, non conſervatur, niſi quatenus incluſus pori corpo­ris cui inhaeret, tempore aliquo eget ad omnes ejus particulas ita diſſolvendas, ut ſe ab iis poſſit liberare. Hocque videre eſt in carbonibus accenſis, qui cineri­ bus tecti, per multas horas ignem retinent, propter hoc ſolùm, quàd ille ignis inſit quibuſdam particulis tenuibus & ramoſis, quae aliis craſſioribus implicatae, quamvis celerrimè agitentur, non tamen niſi unae poſt alias egredi poſſunt; ac fortè priuſquam ita egredian­ tur, longo motu deteri, & ſingulae in plures alias di­vidi debent.

CVIII. Cur ignis aliquandiu in­primis ſe conſervet.

10

15

20

Nihil verò celeriùs ignem concipit, nec minùs diu illum conſervat, quàm pulvis tormentarius, ex ſul­phure, nitro, & carbone confectus. Quippe vel ſolum ſulphur quam-maximè inflammabile eſt, quia conſtat particulis ſuccorum acrium, quae tam tenuibus & ſpiſ­ſis materiae oleagineae ramulis ſunt involutae, ut per­multi meatus inter iſtos ramulos ſoli primo elemento pateant. Unde ſit, ut etiam ad uſum medicinae ſulphur calidiſſimum cenſeatur.

CIX. De pulvere tormentario ex ſulphure, nitro & carbone confecto; ac primo de ſulphure.

25

30

Nitrum autem conſtat particulis oblongis & rigi- dis, ſed in hoc à ſale communi diverſis, quòd in unâ extremitate ſint craſſiores, quàm in aliâ: ut vel ex eo patet, quòd aquâ ſolutum, non ut ſal commune, figurâ quadratâ in ejus ſuperficie concreſcat, ſed vaſis ſundo &slateribus adhaereat.

CX. De nitro.

5

Et quaritum ad magnitudinem particularum, pu­tandum eſt talem eſſe inter illas proportionem, ut eae ſuccorum acrium, quae ſunt in ſulphure, à primo elemento commotae, facillimbè globulos ſecundi ex intervallis ramulorum materiae oleagineae excutiant, ſimulque nitri particulas, quae ipſis ſunt craſſiores, exagitent.

CXI. De ſulphuris & nitri conjunctione.

10

Atque hae nitri particulae, quâ parte ſunt craſſiores, gravitate ſuâ deorſum tendunt, earumque ideò praeci­puus motus eſt in parte acutiore, quae ſurſ-Lim erecta, ut in B, agitur in gyrum, primo exiguum, ut in C; ſed qui (niſi quid impediat) ſtatim ſit major, ut in D; cùm interim ſulphuris particulae, celerrimè verſus omnes partes latae, ad alias nitri particulas bre­viſſimo tempore perveniunt.

CXII. De motu particularium nitri.

15

20

Et quoniam harum nitri particularum ſingulae mul­tum spatii exigunt, ad circulos ſui motûs deſcriben­dos, hinc fit, ut hujus pulveris flamma plurimum di­latetur; & quia circulos iſtos deſcribunt eà cuſpide, quae ſurſum verſus erecta eſt, hinc tota ejus vis tendit ad ſuperiora; & cùm valde ſiccus & ſubtilis eſt, in­noxiè in manu poteſt accendi.

CXIII. Cur flamma hujus pul­veris valde dilatetur, &spraecipuè agat ver­ſus ſuperiora.

25

Sulphuri autem & nitro carbo admiſcetur, atque ex hac miſturâ, humore aliquo aſperſâ, granula ſive pilulae fiunt, quae deinde exſiccantur. Quippe in car- bone multi ſunt meatus: tum quia plurimi antea fue­runt in corporibus, quorum uſtione factus eſt, tum etiam quia, cùm corpora iſta urebantur, multùm fumi ex iis evolavit. Et duo particularum genera duntaxat in eo reperiuntur: unum eſt craſſiuſcularum, quae, cùm ſolae ſunt, cineres componunt; aliud tenuiorum, quae facilè quidem igneſcunt, quia jam antè ignis vi fuerunt commotae, ſed longis & multiplicibus ramis implexae, non ſine aliquâ vi disjungi poſſunt: ut patet ex eo, quòd aliis in fumum praecedente uſtione abeun­tibus, ipſae ultimae remanſerunt.

CXIV. De carbone.

30

5

10

Itaque facilè ſulphur & nitrum latos carbonis mea­tus ingrediuntur, & ramoſis ejus particulis involvun­tur atque conſtringuntur; praecertim cùm humore aliquo madefacta, & in grana, vel exiguas pilulas, compacta, poſtea ſiccantur. Hujuſque rei uſus eſt, ad efficiendum ut nitri particulae, non tantùm unae poſt alias, ſed multae ſimul uno & eodem temporis mo­mento incendantur. Etenim cùm primùm ignis aliunde admotus grani alicujus ſuperficiem tangit, non ſta­tim illud inflammat & diſſolvit, ſed tempore quòdam illi opus eſt, ut ab iſtâ grani ſuperficie ad interiores ejus partes perveniat ibique ſulphure priù s incenſo, paullatim etiam nitri particulas exagitet, ut tandem ipſae viribus aſſumtis, & majus ſpatium ad gyros ſuos deſcribendos exigentes, carbonis vincula diſcerpant, totumque granum conſringant. ſt quamvis hoc tem­pus ſit admodum breve, ſi ad horas aut dies referatur, notandum tamen eſſe ſatis longum, ſi comparetur cum ſummà illâ celeritate, quâ granum ita diſſiliens flammam ſuam per totum aerem vicinum ſpargit. Nam cùm, exempli cauſâ, in bellico tormento pauca quaedam pulveris grana, ellychnii, alteriuſve fomitis igne contacta, prima omnium accenduntur, flamma ex iis erumpens, in minimo temporis momento, per omnia granorum circumjacentium intervalla diſper­gitur; ac deinde, quamvis non tam ſubitò ad interio­res ipſorum partes poſſit penetrare, quia tamen eo­dem tempore multa attingit, efficit ut multa ſimul incendantur & dilatentur, ſicque magnâ vi tormen­tum explodant. Ita carbonis reſiſtentia valde auget celeritatem, quà nitri particulae in flammam erum­punt; & granorum diſtinctio neceſſaria eſt, ut ſatis magnos circa ſe habeant meatus, per quos flamma pulveris primùm accenſi ad multas pulveris reſidui partes liberè accedat.

CXV. De granis hujus pul­veris, & in quo prae­cipua ipſius vis con­ſiſtat.

15

20

25

30

5

10

15

Poſt illum ignem, qui omnium minimè durabilis eſt, conſideremus an dari poſſit aliquis alius, qui è contrà ſine ullo alimento diutiſſimè perſeveret: ut narratur de lucernis quibuſdam, quae aliquando in hypogaeis, ubi mortuorum corpora ſervabantur, post multos annos inventae ſunt accenſae a. Nempe in loco ſubterraneo & arctiſſimè clauſo, ubi nullis vel mini­mis ventis aer unquam commovebatur, potuit for­taſſe contingere, ut multae ramoſae fuliginis particulae circa flammam lucernae colligerentur, quae ſibi mutuò incumbentes manerent immotae, atque ita exiguum quaſi fornicem componentes, ſufficerent ad impedien­dum, ne aer circumjacens iſtam flammam obrueret ac ſuſſocaret; nec non etiam ad ejuſdem flammae vim ſic frangendam & obtundendam, ut nullas ampliùs olei vel ellychnii particulas, ſi quae adhuc reſiduae erant, poſſent inflammare. Quo fiebat, ut materia primi elementi, ſola ibi remanens, & tanquam in exiguâ quâdam ſtellâ celerrimè ſemper gyrans, undique à ſe repelleret globulos ſecundi, quibus ſolis, inter parti­culas circumpoſitae fuliginis, tranſitus adhuc patebat, ſicque lumen per totum conditorium diffunderet: exi­ guum quidem & ſubobſcurum, ſed quòd externi aeris motu, cùm locus aperiretur, facilè vires poſſet reſu­mere, ac fuligine diſcuſſâ lucernam ardentem exhibere.

CXVI. De lucernis diutiſſimè ardentibus.

20

25

5

10

Nunc veniamus ad eos ignis effeetus, qui nondum ex modis quibus oritur & conſervatur, potuerunt agnoſci. Quippe jam ex dictis patet, quomodo luceat, quomodo calefaciat, quomodo corpora omnia, quibus alitur, in multas particulas diſſolvat; nec non etiam, quomodo ex iſtis corporibus primo loco maximè te­nues & lubricae, deinde aliae non quidem fortè prio­ ribus craſſiores, ſed magis ramoſae atque implexae particulae egrediantur, eae ſcilicet quae, caminorum pa­rietibus adhaerentes, fuliginem componunt, ſolaeque omnium craſſiſſimae in cineres remaneant. Sed ſupereſt ut breviter oſtendamus, quo pacto ejuſdem ignis vi, quaedam ex corporibus quibus non alitur, liqueſcunt &sbulliunt, alia ſiccantur &, dureſcunt, alia exhalan­tur, alia in calcem, alia in vitrum convertuntur.

CXVII. De reliquis ignis effectibus.

15

20

25

Corpora omnia dura, conflata ex particulis, quae non multò difficiliùs unae quàm aliae à vicinis ſuis ſeparan­ tur, & aliquâ ignis vi poſſunt disjungi, dum iſtam vim patiuntur, liqueſcunt. Nihil enim aliud eſt liquidum eſſe, quàm conſtare particulis à ſe mutuò disjunctis, &squae in aliquo ſint motu. Cùmque tantus eſt iſtarum particularum motus, ut quaedam ex ipſis in aerem vel ignem vertantur, ſicque ſolito plus ſpatii ad motum ſuum exigentes, alias expellant, corpora iſta liquida eſſerveſcunt & bulliunt.

CXVIII. Quaenam corpora illi admoto liquescant & bulliant.

30

5

Corpora autem quibus inſunt multae particulae te­nues, flexiles, lubricae, aliis craſſioribus aut ramoſis intertextae, ſed non valde firmiter annexae ' igni admota illas exhalant, hocque ipſo ſiccantur. Nihil enim aliud eſt ſiccum eſſe, quàm carere ſtuidis illis particulis, quae, cùm ſimul ſunt congregatae, aquam aliumve li­quorem componunt. Atque hae ſtuidae particulae, du­rorum corporum meatibus incluſae, illos dilatant, aliaſque ipſorum particulas motu ſuo concutiunt: quòd eorum duritiem tollit, vel ſaltem imminuit; ſed iis exhalatis, aliae quae remanent, ardiùs jungi & fir­miùs necti ſolent, ſicque corpora dureſcunt.

CXIX. Quaenam ſiccentur &sdureſcant.

10

15

Et quidem particulae, quae ſic exhalantur, in varia genera diſtinguuntur. Nam primò, ut eas omittam quae ſunt aerem mobiles &, tenues, ut ſolae nullum cor­pus praeter aerem conſtare poſſint, poſt ipſas omnium tenuiſſimae, quaeque facilèlim exhalantur, ſunt illae quae Chymicorum vaſis undique accuratè clauſis ex­ceptae, ac ſimul collectae, componunt aquas ardentes, ſive ſpiritus, quales ex vino, tritico, aliiſque multis corporibus elici ſolent. Sequuntur deinde aquae dulces ſive inſipidae, quales ſunt eae quae ex planètis aliiſve cor­poribus deſtillantur. Tertio loco ſunt aquae erodentes &sacidae, ſive ſucci acres; qui ex ſalibus non ſine ma­gnâ ignis vi educuntur.

CXX. De aquis ardentibus, inſipidis, acidis.

20

25

30

Quaedam etiam particulae craſſiores, quales ſunt eae argenti vivi, & ſalium, quae, vaſorum ſummitati adhaerentes, in corpora dura concreſcunt, ſatis magnâ vi opus habent, ut in ſublime attollantur. Sed olea omnium diſſicillime ex duris & ſiccis corporibus ex­halantur; idque non tam ignis vi, quàm arte quâdam perſici debet. Cùm enim eorum particul¬àe tenues ſint &sramoſae, magna vis eas frangeret atque diſcerperet, priuſquam ex iſtorum corporum meatibus educi poſ­ ſent. Sed iis affunditur aqua copioſa, cujus particulae laeves & lubricae, meatus iſtos pervadentes, paullatim illas integras eliciunt ac ſecum abripiunt.

CXXI. De ſublimatis & oleis.

5

10

Atque in his omnibus ignis gradus eſt obſervandus: eo enim variato, ſemper aliquo modo effectus varia­ tur. Ita multa corpora, lento primùm igni, ac deinde gradatim fortiori, admota, ſiccantur, & varias parti­culas exhalant: quales non emitterent, ſed potiùs tota liqueſcerent, ſi ab initio validis ignibus torque­rentur.

CXXII. Quòd mutato ignis gradu mutetur ejus effectus.

15

Modus etiam ignem applicandi, variat ejus effectum. Sic quaedam, ſi tota ſimul incaleſcant, liquefiunt; ſed ſi valida flamma ipſorum ſuperficiem lambat, illam in calcem convertit. Quippe corpora omnia dura, quae ſolâ ignis actione in pulverem minutiſſimum reducun­ tur, fractis ſcilicet vel expulſis tenuioribus quibuſdam eorum particulis, quae reliquas ſimul jungebant, vulgò apud Chymicos dicuntur in calcem verti. Nec alia in­ter cineres & calcem differentia eſt, quàm quòd cine­res ſint reliquiae eorum corporum, quorum magna pars igne conſumta eſt, calx verò ſit eorum, quae ferè tota poſt abſolutam uſtionem manent.

CXXIII. De Calce.

20

25

30

Ultimus ignis effectus, eſt calicis & cinerum in vi­trum converſio. Poſtquam enim ex corporibus, quae uruntur, tenuiores omnes particulae evulſae ac rejectae ſunt, caeterae, quae pro calce vel cineribus manent, tam ſolidae ſunt & craſſae, ut ignis vi ſurſum attolli non poſſint; figuraſque habent 'ut, plurimùm irregu­lares & anguloſas: unde fit ut unae aliis incumbentes ſibi mutuònon adhaereant, nec etiam, niſi fortè in mi­nutiſſimis quibuſdam punctis, ſe contingant. Cùm au­tem poſtea validus & diuturnus ignis pergit in illas vim ſuam exercere, hoc eſt, cùm tenuiores particulae tertii elementi, unà cum globulis ſecundi à materiâ primi abreptae, celerrimè circa ipſas in omnes partes moveri pergunt, paullatim earum anguli atteruntur, &sſuperficies laevigantur, & fortè etiam nonnullae ex ipſis inflectuntur, ſicque unae ſuper alias repentes & fluentes, non punctis duntaxat, ſed exiguis quibuſdam ſuperficiebus ſe contingunt, & hoc pacto ſimul con­nexae vitrum componunt.

CXXIV. De vitro, quomodo fiat.

5

10

15

Quippe notandum eſt, cùm duo corpora, quorum ſuperficies aliquam latitudinem habent, ſibi mutuò ſecundùm lineam rectam occurrunt, ipſa non poſſe tam propè ad invicem accedere, quin ſpatium aliquòd intercedat, quòd à globulis ſecundi elementi occupe­tur; cùm autem unum ſupra aliud obliquè ducitur a vel repit, ea multo arctius jungi poſſe. Nam, exempli cauſâ, ſi corpora B & C ſibi invicem occurrant ſecun­dùm lineam AD, globuli coeleſtes eorum ſuperficie­ bus intercepti, contactum immediatum impediunt. Si autem corpus G hinc inde moveatur ſupra corpus H, ſecundùm lineam rectam EF, nihil impediet quomi­ nus immediatè ipſum tangat: ſaltem ſi utriuſque ſuperficies ſint laeves & planèae; ſi autem ſint rudes & inaequales, paullatim hoc ipſo motu laevigantur & explanèantur. Itaque putandum eſt, calcis & cinerum particulas ab invicem disjunctas, hîc exhiberi per corpora B & C; particulas autem vitri ſimul junctas, per corpora G & H. Atque ex hac ſolâ diverſitate, quam perſpicuum eſt in illas, per vehementem & diu­turnam ignis actionem, debere induci, omnes vitri proprietates acquirunt.

CXXV. Quòmodo ejus particu­lae ſimul jungantur.

20

25

5

10

Vitrum enim, cùm adhuc candet, liquidum eſt, quia ejus particulae facilè moventur illâ ignis vi, quâ jam antè fuerunt laevigatae atque inflexze. Cùm verò inci­pit refrigerari, quaſlibet figuras poteſt induere. Hoc­que omnibus corporibus igne liquefactis eſt com­mune; dum enim adhuc liquida ſunt, ipſorum parti­ culae non aegrè ſe accommodant ad quaſlibet figuras, &scùm poſtea frigore concreſcunt, eaſdem retinent, quas ultimò induerunt. Poteſt etiam in fila capillo­rum inſtar tenuia extendi, quia ejus particulae, jam concreſcere incipientes, faciliùs unae ſupra alias fluunt quàm ab invicem disjungantur.

CXXVI. Cur ſit liquidum cùm candet, omneſque fi­guras facilè induat.

15

20

25

Cùm deinde vitrum planèè refriguit, eſt valde du­rum, ſed ſimul etiam valde fragile, atque eò frigilius quò citiùs refriguit. Nempe duritiei cauſſa eſt, quòd conſtet tantùm particulis ſatis craſſis &, inflexilibus, quae non ramulorum intextu, ſed immediato contactu ſibi invicem adhaerent. Alia enim pleraque corpora ideò mollia ſunt, quòd eorum particulae ſint flexiles vel certè deſinant in ramulos quoſdam flexiles, qui ſibi mutuò annexi eas jungunt. Nulla autem duorum corporum firmior adhaſio eſte poteſt, quàm ea quae oritur ex ipſorum immediato contactu; cùm ſcilicet ita ſe invicem tangunt, ut neutrum ſit in motu ad ſe ab alio ſejungendum; quòd accidit vitri particulis, ſtatim atque ab igne remotae ſunt: quia earum craſſities, & contiguitas, & figurae inaequalitas impediunt, ne poſ­ſint ab aere circumjacente in eo motu, quo ab invicem disjungebantur, conſervari.

CXXVII. Cur, cùm frigidum eſt, fit valde durum.

5

10

15

At nihilominus vitrum eſt valde fragile, quia ſuper­ficies ſecundùm quas ejus particulae ſe invicem tan­gunt, ſunt admodum exiguae ac paucae. Multaque alia corpora molliora diſſiciliùs franguntur, quia eorum partes ita ſunt intertextae, ut ſeparari non poſſint, quin ipſarum multi ramuli rumpantur & evellantur.

CXXVIII. Cur valde fragile.

20

Eſt etiam fragilius cùm celeriter, quàm cùm lentè, refriguit; ejus enim meatus ſunt ſatis laxi dum candet, quia tunc multa materia primi elementi, ſimul cum globulis ſecundi, ac etiam fortè cum nonnullis ex tenuioribus tertii particulis, per illos tranſit. Cùm au­tem refrigeratur ſponte, redduntur anguſtiores; quia ſoli globuli ſecundi elementi, per ipſos tranſeuntes, minùs ſpatii requirunt; atque ſi refrigeratio nimis cele- riter fiat, vitrum priùs eſt durum, quàm ejus meatus ita potuerint arctari: quo fit, ut globuli iſti ſemper poſtea impetum faciant ad ejus particulas ab invicem disjungendas; cùmque hae particulae ſolo contactu ſuo junctae ſint, non poteſt una tantillum ab aliâ ſepa­rari, quin ſtatim aliae plures, ei vicinae ſecundùm eam ſuperficiem in quâ iſta ſeparatio fieri coepit, etiam ſeparentur, atque ita vitrum planè frangatur. Quam ob cauſſam, qui vitrea vaſa conficiunt, ea gradatim ex fornacibus removent, ut lentè refrigerentur. Atque ſi vitrum frigidum igni apponatur, ita ut in unâ parte multò magis quàm in aliis vicinis calefiat, hoc ipſo in illâ parte frangetur: quia non poſſunt ejus meatus ca­lore dilatari, meatibus vicinarum partium immutatis, quin illa ab iſtis disjungatur. Sed ſi vitrum lento pri­mùm igni, ac deinde gradatim vehementiori admovea­tur, & ſecundùm omnes partes aequaliter incaleſcat, non frangetur: quia omnes ejus meatus aequaliter & eodem tempore laxabuntur.

CXXIX. Cur ejus fragilitas mi­nuatur, ſi lentè refri­geretur.

25

30

5

10

15

Praeterea vitrum eſt pellucidum, quia, dum genera­tur, liquidum eſt, & materia ignis, undique circa ejus particulas fluens, innumeros ibi meatus ſibi excavat, per quos poſtea globuli ſecundi elementi liberè tran­ſeuntes, actionem luminis in omnes partes ſecundùm lineas rectas transferre poſſunt. Neque enim ad hoc neceſſe eſt, ut ſint accuratè recti, ſed tantùm ut nullibi ſint interrupti: adeò ut ſi, exempli cauſâ, fingamus vitrum conſtare particulis accuratè ſphaericis & aequa­libus, ſed tam craſſis, ut globuli ſecundi elementi tranſire poſſint per ſpatium illud triangulare, quòd inter tres ſe mutuò tangentes manere debet, vitrum illud erit planè pellucidum, quamvis ſit multò ſolidius omni eo, quòd nunc habetur.

CXXX. Cur ſit pellucidum.

20

25

30

Cùm autem materiae ex quâ fit vitrum, metalla vel alia corpora permiſcentur, quorum particulae magis igni reſiſtunt, & non tam facilè laevigantur, quàm aliae quae ipſum componunt: hoc ipſo ſit minùs pellucidum, &svarios induit colores, prout iſtae duriores particulae meatus ejus magis, aut minùs, & variis modis, inter­cludunt.

CXXXI. Quomodo fiat colora­tum.

5

10

Denique vitrum eſt rigidum: ita ſcilicet, ut non­nihil quidem à vi externâ flecti poſſit abſque fracturâ, ſed poſtea cum impetu reſiliat, arcûs inſtar, & redeat ad priorem figuram: ut evidenter apparet, cùm in fila valde tenuia ductum eſt. Atque proprietas hoc pacto reſiliendi, generaliter habet locum in omnibus corpo­ribus duris, quorum particulae immediato contactu, non ramulorum intextu, ſunt conjunctae. Cùm enim innumeros habeant meatus, per quos aliqua ſemper materia movetur, quia nullibi vacuum eſt, & quorum figurae aptae ſunt ad liberum iſti materiae tranſitum prae­bendum, quia ejus ope antea formati fuerunt, talia corpora nullo modo flecti poſſunt, quin iſtorum mea­tuum figura nonnihil varietur: quo ſit, ut particulae materiae, per illos transire aſſuetae, vias ibi ſolito minùs commodas invenientes impetum faciant in eorum pa­rietes, ad priorem figuram ipſis reddendam. Nempe ſi, exempli cauſâ, in arcu laxo, meatus, per quos tran­ſire ſolent globuli ſecundi elementi, ſint circulares, putandum eſt eoſdem, in arcu intenſo ſive inflexo, eſſe ellipticos, & globulos, per ipſos tranſire laborantes, impingere in eorum parietes ſecundùm minores dia­metros iſtarum ellipſium, ſicque vim habere illis fi­guram circularem reſtituendi a. Et quamvis iſta vis in ſingulis globulis ſecundi elementi exigua ſit, quia ta­men aſſiduè quamplurimi per ejuſdem arcûs quam­plurimos poros meare conantur, illorum omnium vires ſimul junctae atque in hoc conſpirantes, ut arcum reducant, ſatis magnae eſſe poſſunt. Arcus au­ tem diu intentus, praeſertim ſi ſit ex ligno aliâve materià non admodum durâ, vim reſiliendi paullatim amittit: quia ejus meatum figurae, longo attritu parti­cularum materiae per ipſos tranſeuntis, ſenſim ad ea­rum menſuram magis & magis aptantur.

CXXXII. Cur ſit rigidum inſtar arcûs; & generaliter, cur rigida, cùm in­flexa ſunt, ſponte re­deant ad priorem figuram.

15

20

25

30

5

10

Hactenus naturas aeris, aquae, terrae, & ignis, quae hujus globi, quem incolimus, elementa vulgò cenſen­tur, ſimulque praecipuas eorum vires & qualitates ex­plicare conatus ſum; ſequitur nunc, ut etiam agam de magnete b. Cùm enim ejus vis per totum hunc Terrae globum ſit diffuſa, non dubium eſt, quin ad generalem ejus conſiderationem pertineat. Jam itaque revocemus nobis in memoriam, particulas illas ſtriatas primi elementi, quae ſuprà in tertiae partis articulo 87c, & ſequentibus, ſatis accuratè deſcriptae ſunt. Atque id omne, quòd ibi ab articulo 105 ad 109 d de ſidere I dictum eſt, de Terrâ hîc intelligentes, putemus eſſe multos meatus in mediâ ejus regione, axi parallelos, per quos particulae ſtriatae, ab uno polo venientes, liberè ad alium pergant, eoſque ad illarum menſuram ita eſſe excavatos, ut ii qui recipiunt particulas ſtria­tas à polo Auſtrali venientes, nullo modo poſſint reci­pere alias quae veniunt à polo Boreali; nec contrà, qui recipiunt Boreales, Auſtrales admittant: quia ſcilicet in modum cochlearum intortae ſunt, unae in unam partem, aliae in oppoſitam. Ac praeterea etiam eaſdem particulas per unam tantùm partem iſtorum meatuum ingredi poſſe, non autem regredi per adver­ſam, propter tenuiſſimas quaſdam ramulorum extre­mitates in ſpiris iſtorum meatuum inflexas verſus eam partem, ſecundùm quam progredi ſolent, & ita in ad­verſam partem aſſurgentes, ut ipſarum regreſſum im­pediant. Unde fit, ut poſtquam iſtae particulae ſtriatae per totam mediam Terram, ſecundùm lineas rectas, vel rectis aequipollentes, ejus axi parallelas a, ab uno hemiſphaerio ad aliud tranſiverunt, ipſae per aetherem circumfuſum revertantur ad illud idem hemiſphaerium, per quòd priùs Terram ingreſſae ſunt, atque ita rurſus illam permeantes, quendam ibi quaſi vorticem com­ponant.

CXXXIII. De magnete. Repetitio eorum ex antè dictis, quae ad ejus explica­tionem requiruntur.

15

20

25

10

15

20

Et quoniam ex illo aethere, per quem particulas ſtriatas ab uno polo ad alium reverti dixeramus, qua­tuor diverſa corpora genita eſſe poſſe oſtendimus: nempe Terrae cruſtam interiorem ſive metallicam, aquam, terram exteriorem, & aerem; notavimuſque, articulo 113 tertiae partis b, nulla, niſi in craſſioribus iſtius aetheris particulis, meatuum ad menſuram parti­cularum ſtriatarum efformatorum veſtigia manere po­tuiſſe: advertendum eſt hoc in loco, iſtas omnes craſ­ſiores particulas ad interiorem Terrae cruſtam initio confluxiſſe, nullaſque in aquâ nec in aere eſſe poſſe: tum quia nullae ibi particulae ſatis craſſae; tum etiam quia, cùm iſla corpora fluida ſint, ipſorum particulae aſſiduè ſitum mutant, & proinde, ſi qui olim in iis fuiſ­ſent tales meatus, cùm certum & determinatum ſitum requirant, jamdudum iſtâ mutatione corrupti eſſent.

CXXXIV. Nullos in aere nec in aquâ eſſe meatus re­cipiendis particulis ſtriatis idoneos.

25

5

10

Ac praeterea, cùm ſuprà dictum ſit a, Terrae cruſtam interiorem conſtare partim ramoſis particulis ſibi mu­tuò annexis, partim aliis quae per ramoſarum inter­valla hinc inde moventur, iſti etiam meatus in his mo­ bilioribus eſſe non poſſunt, propter rationem mox al­latam, ſed in ramoſis duntaxat. Et quantum ad terram exteriorem, nulli quidem etiam in eâ tales meatus initio fuerunt, quoniam inter aquam & aerem formata eſt: ſed cùm poſtea varia metalla ex terrâ interiore ad hanc exteriorem aſcenderint, quamvis ea omnia, quae ex mobilioribus & ſolidioribus illius particulis conſtata ſunt, ejuſmodi meatus habere non debeant, certè illud quòd ex ramoſis & craſſis ſed non adeò ſolidis particulis conſtat, non poteſt iis eſſe deſtitu­ tum. Et valde rationi conſentaneum eſt, ut credamus ferrum tale eſſe.

CXXXV. Nullos etiam eſſe in ullis corporibus terrae exterioris praeter­quam in ferro.

15

20

25

Nullum enim aliud metallum tam difficulter malleo flectitur, vel igne liqueſcit, nec ullum etiam adeò du­rum ſine alterius corporis miſturâ reddi poteſt -quae tria indicio ſunt, ejus ramenta magis ramoſa ſive an­ guloſa eſſe, quàm caeterorum, & ide'o ſibi invicem fir­miùs annecti. Nec obſtat quòd nonnullae ejus glebae ſatis facilè primâ vice igni liqueſcant; tunc enim ea­rum ramenta, nondum ſibi mutuò annexa, ſed una ab aliis disjuncta ſunt, & ideò caloris vi facilè agitantur. Praeterea., quamvis ferrum ſit aliis metallis durius & minùs fuſile, eſt tamen etiam unum ex minimè pon­deroſis, & facilè rubigine corrumpitur, aut aquis forti­bus eroditur: quae omnia indicio ſunt, ejus particulas non eſſe aliorum metallorum particulis ſolidiores, ut ſunt craſſiores, ſed multos in iis meatus contineri.

CXXXVI. Cur tales meatus ſint in ferro.

30

5

10

Nolo tamen hîc affirmare, in ſingulis ferri ramentis eſſe integra foramina, in modum cochlearum intorta, per quae tranſeant particulae ſtriatae; ut etiam nolo negare, quin talia multa in ipſis reperiantur: ſed hîc ſufficiet, ſi putemus iſtiuſmodi foraminum medietates in ſingulorum ramentorum ſuperficiebus ita eile inſ­culptas, ut, cùm iſtae ſuperficies aptè junguntur, fora­mina integra componant. Et facilè credi poteſt, craſ­ſiores illas ramoſas & ſoraminoſas interioris terrae particulas, ex quibus fit ferrum, vi ſpirituum ſive ſuc­corum acrium, illam permeantium, ita fuiſſe diviſas, ut dimidiata iſta foramina, in ſuperficiebus ramento­rum quae ab ipſis ſeparabantur, remanerent; atque haec ramenta poſtea per venas terrae exterioris, tum ab iſtis ſpiritibus, tum etiam ab exhalationibus & vapori­bus protruſa, paullatim in fodinas aſcendiſſe.

CXXXVII. Quâ ratione etiam ſint in ſingulis ejus ra­mentis.

15

20

25

Notandumque eſt ipſa ſic aſcendendo, non ſemper in eaſdem partes converti poſſe, quia ſunt anguloſa, &sdiverſas inaequalitates in terrae venis offendunt; atque cùm particulae ſtriat, quae à terrâ interiore cum impetu venientes, per totam exteriorem ſibi vias quaerunt, iſtorum ramentorum meatus ita ſitos in­veniunt, ut, ad motum ſuum ſecundùm lineas rectas continuandum, per illa eorum orificia, per quae priùs egredi conſueverant, ingredi conentur, ipſas ibi oc­currere perexiguis iſtis ramulorum extremitatibus, quas inter meatuum ſpiras eminere, ac regreſſuris particulis ſtriatis aſſurgere, ſuprà dictum eſt a; haſque ramulorum extremitates initio quidem illis reſiſtere, ſed ab ipſis ſaepe ſaepius impulſas, ſucceſſu temporis omnes in contrariam partem flecti, aut etiam nonnul­las frangi; cùmque poſtea iſti meatus, ramentorum quibus inſunt ſitu mutato, alia ſua orificia particu­lis ſtriatis obvertunt, has rurſus occurrere extremita­ tibus ramulorum in meatibus aſſurgentium, ipſaſque paullatim in aliam partem inflectere & quòd ſaepius atque diutius hoc iteratur, eò ramulorum iſtorum in utramque partem inflexionem faciliorem evadere.

CXXXVIII. Quomodo iſti meatus apti reddantur, ad particulas ſtriatas ab utrâ vis parte venien­tes, admittendas.

30

5

5

15

Et quidem ea ramenta, quae ſaepe hoc pacto per ex­ terioris terrae venas aſcendendo, modò in unam, modò in aliam partem converſa fuere, ſive ſola ſimul collecta ſint, ſive aliorum corporum meatibus impacta, glebam ferri componunt. Ea verò quae vel ſemper eundem ſi­tum retinuerunt, vel cerè, ſi ut ad fodinas perveni­ rent, illum aliquoties mutare coacta ſuerint, ſaltem, ibi poſtea, lapidis alteriuſve corporis meatibus firmi­ter impacta, per multos annos immota remanſerunt, faciunt magnetem. Atque ita vix ulla eſt ferri gleba, quae non aliquo modo ad magnetis naturam accedat, &snullus omnino eſt magnes, in quo non aliquid ferri contineatur; etſi fortè aliquando iſtud ferrum aliqui­bus aliis corporibus tam arctè adhaereat, ut faciliùs igne corrumpi, quàm ab iis educi poſſit.

CXXXIX. Quae ſit natura magnetis.

20

25

30

Cùm autem ferri glebae igni admotae liquefiunt, ut in ferrum aut chalybem vertantur, earum ramenta vi caloris agitata, & ab heterogeneis corporibus disjun­cta, hinc inde ſe contorquent, donec applicent ſe una aliis, ſecundùm eas ſuperficies, in quibus dimidiatos meatus, recipiendis particulis ſtriatis idoneos, inſ­culptos eſſe paullò antè dictum eſt; ac etiam donec iſtorum meatuum medietates tam aptè congruant, ut integros meatus efforment. Quòd ubi accidit, ſtatim particulae ſtriatae, quae non minùs in igne quàm in aliis corporibus reperiuntur, per illos liberiùs quàm per alia loca fluentes, impediunt ne exiguae ſuper­ficies, ex quarum apto ſitu & conjunctione exſur­gunt, tam facilè quàm priùs ſitum mutent; & ipſarum contiguitas, vel ſaltem vis gravitatis, quae ramenta omnia deorſum premit, impedit ne facilè disjun­gantur. Cùmque interim ramenta ipſa propter agita­tionem ignis pergant moveri, multa ſimul in eundem motum conſpirant, & totus liquor ex iis conſtatus in varias quaſi guttulas aut grumulos diſtinguitur: ita ſcilicet, ut omnia illa ramenta quae ſimul moventur, unam quaſi guttam confaciant, quae gutta ſuam ſuper­ficiem motu ſuo ſtatim laevigat & perpolit. Occurſu enim aliarum guttarum, quidquid eſt rude atque an­guloſum in ramentis, ex quibus conſtat, ab ejus ſu­perficie ad partes interiores detruditur, atque ita omnes cujuſque guttulae partes quam-arctiſſimè ſimul junguntur.

CXL. Quomodo fuſione fiat chalybs, & quòdvis ferrum.

5

10

15

20

25

30

Et totus liquor, hoc pacto in guttulas ſive grumulos distinctus, ſi celeriter frigeſcat, concreſcit in chalybem admodùm durum rigidtim & fragilem, fere ut vitrum. Quippe durus eſt, quia conſtat ramentis ſibi mutuò arctiſſimè conjunctis; & rigidus hoc eſt, talis ut, ſi flectatur, ſpontè redeat ad priorem figuram, quia flexione iſtâ ejus ramentorum exiguae ſuperficies non disjunguntur, ſed ſoli meatus figuras mutant, ut ſuprà de vitro dictum eſt a; denique eſt fragilis, quia gut­ tulae, ſive grumuli, quibus conſtat, ſibi mutuò non adhaerent, niſi per ſuperficierum ſuarum contactum; atque hîc contactus non niſi in Pauciſſimis &, perexi­guis locis immediatus eſſe poteſt.

CXLI. Cur chalybs ſit valde durus, rigidus, & fra­gilis.

5

10

Non autem omnes glebae aequè aptie ſunt, ut in chalybem vertantur; ac etiam illae eaedem, ex quibus optimus & duriſſimus chalybs fieri ſolet, vile, tan­tùm ferrum dant, cùm igne non convenienti fundun­tur. Nam, ſi glebae ramenta ſint adeò anguloſa & confragoſa, ut ſibi mutuò priùs adhaerent, quàm ſu­ perficies ſuas aptè poſſint ad invicem applicare, atque in guttulas diſtingui; vel ſi ignis non ſit ſatis fortèis ad liquorem ita in guttulas diſtinguendum, & ramenta ipſas componentia ſimul conſtringenda; vel contrà, ſi ſit tam fortis, ut iſtorum ramentorum aptum ſitum diſturbet: non chalybs, ſed ferrum minùs durum & magis flexile habetur.

CXLII. Quae ſit differentia in­terchalybem, & aliud ferrum.

15

20

25

Ac etiam chalybs jam factus, ſi rurſus igni admo­veatur, etſi non facilè liqueſcat, quia ejus grumuli nimis craſſi ſunt & ſolidi ut ab igne integri movean­ tur, & ramenta quibus unuſquiſque grumulus conſ­ tat, nimis arctè compacta, ut locis ſuis planè extrudi poſſint: mollitur tamen, quia omnes ejus particulae calore concutiuntur; & poſtea ſi lentè refrigeretur, non reſumit priorem duritiem, nec rigorem, nec fra­gilitatem, ſed fit flexile inſtar ferri vilioris. Dum enim hoc pacto refrigeratur, ramenta anguloſa & confra­goſa, quae grumulorum ſuperficiebus ad interiores eorum partes vi caloris protruſa erant, foras ſe exſe­runt, & una aliis implicata, tanquam uncis quibuſdam perexiguis unos grumulos aliis annectunt: quo ſit, ut ramenta iſta non ampliùs tam arcte in grumulis ſuis compacta ſint, atque ut grumuli non ampliùs imme­diato contactu, ſed tanquam hamis vel uncis quibuſ­dam alligati, ſibi mutuò adhaereant; & ideò chalybs non admodum durus, nec rigidus, nec fragilis, ſed mollis & flexilis evadat. In quo non differt à ferro communi, niſi quòd chalybi iterum candeſado, & deinde celeriter reſrigerato, prior durities & rigidi­tas reddatur, non autem ferro, ſaltem tanta. Cujus ratio eſt, quòd ramenta in chalybe non tam longè abſint à ſitu ad maximam diuritiem convenienti, quin facilè illum ignis vi reſumant, & in celerrimà refrige­ratione retineant: cùm autem in ferro talem ſitum nunquam habuerint, nunquam etiam illum reſumunt. Et quidem, ut ita chalybs aut ferrum candens celerri­mè refrigeretur, in aquam alioſve liquores frigidos mergi ſolet; ac contrà in oleum vel alia pinguia, ut lentiùs frigeſcat. Et quia, quò durior & rigidior, eò etiam fragilior evadit, ut gladii, ferrae, limae, aliave inſtrumenta ex eo fiant, non ſemper in frigidiſſimis li­quoribus exſtingui debet, ſed in temperatis, prout in unoquoque ex iſtis inſtrumentis magis minuſve fragi­litas eſt vitanda quàm durities optanda; & ideò dum certis liquoribus ita mergitur, non immeritò dicitur temperari.

CXLIII. Quomodo chalybs tem­peretur.

30

5

10

15

20

25

30

Quantum autem ad meatus recipiendis particulis ſtriatis idoneos, ſatis quidem patet ex dictis a, permul­tos tam in chalybe quàm in ferro eſſe debere; ac etiam eos eſſe in chalybe niagis integros & perfectos, ramu­lorumque extremitates in ipſorum ſpiris eminentes, cùm ſemel in unam partem flexae ſunt, non fam facilè in contrariam poſſe inflecti, quanquam etiam in hoc faciliùs, quàm in magnete ſlectantur; ac denique omnes iſtos meatus, non in chalybe aut alio ferro, ut in magnete, orificia ſua recipiendis particulis ſtriatis ab Auſtro venientibus idonea, in unam partem, & ido­nea recipiendis aliis à Boreâ venientibus, in contra­riam convertere; ſed eorum ſitum varium atque in­certum eſſe debere, propterea quòd ignis agitatione turbatur. Et in breviſſimà illà niorâ, quâ haec ignis agitatio frigore ſiſtitur, tot tantùm ex iſtis meatibus verſus Auſtrum & Boream converti poſſunt, quot par­ticulae ſtriatae, à polis Terrae venientes, ſibi tunc tem­poris per illos viam quaerunt. Et quia iſtae particulae ſtriatae omnibus ferri meatibus multitudine non reſ­ pondent, omne quidem ferrum aliquam vim magneti­cam accepit ab eo ſitu, quem habuit reſpectu partium terrae, cùm ultimò candefactum refriguit, vel etiam ab eo in quo diu immotum ſtetit, ſi diu in eodem ſitu ſte­terit immotum; ſed pro multitudine meatuum quos in ſe continet, poteſt habere adhuc majorem.

CXLIV. Quae ſit differentia in­inter meatus magnetis, chalybis, & ferri.

5

10

15

20

25

30

Quae omnia ex principiis Naturae ſuprà expoſitis a, ita ſequuntur, ut quamvis non reſpicerem ad illas ma­gneticas proprietates, quas hîc explicandas ſuſcepi, ea tamen non aliter ſe habere judicarem. Deinceps autem videbimus, horum ope tam aptè & perſpicuè omnium iſtarum proprietatum dari rationem, ut hoc etiam videatur ſufficere, ad perſuadendum ea vera eſſe, quamvis ex Naturae principiis ſequi neſciremus. Et quidem magneticae proprietates, quae ab ipſarum admiratoribus notari ſolent, ad haec capita poſſunt referri.

CXLV. Enumeratio proprieta­tum virtutis magne­ticae.

5

10

1. Quòd in magnete duo ſint poli, quorum unus ubique locorum verſus Terrae polum Borealem, alius verſus Auſtralem ſe convertit b.

2. Quòd iſti magnetis poli, pro diverſis Terrae locis quibus inſiſtunt, diverſimodè verſus ejus centrum ſe inclinent c.

15

3. Quòd ſi duo magnetes ſint ſphaerici, unus verſus alium eodem modo ſe convertat, ac quilibet ex ipſis verſus Terram d.

20

4. Quòd poſtquam ſunt ita converſi, ad invicem accedant e.

5. Quòd ſi in contrario ſitu detineantur, ſe mutuò refugiant f.

6. Quòd ſi magnes dividatur planèo, lineae per ſuos

polos ductae parallelo, partes ſegmentorum, quae priùs junctae erant, ſe mutuò etiam refugiant g.

25

7. Quòd ſi dividatur plano, lineam per polos du­ctam ad angulos rectos ſecante, duo puncta prius con­tigua ſiant poli diverſae virtutis, unus in uno, alius in alio ſegmento a.

8. Quòd quamvis in uno magnete ſint tantùm duo poli, unus Auſtralis, alius Borealis, in unoquoque ta­men ex ipſius fragmentis duo etiam ſimiles poli repe­riantur; adeò ut ejus vis, quatenus ratione polorum diverſa videtur, eadem ſit in quàvis parte ac in toto b. 9. Quòd ferrum à magnete iſtam vim recipiat, cùm tantùm ei admovetur c.

5

10

10

10. Quòd pro variis modis quibus ei admovetur, eam diverſimodè recipiat d.

11. Quòd ferrum oblongum; quomodocunque ma­ gneti admotum, illam ſemper ſecundùm ſuam longi­tudinem recipiat e.

15

12. Quòd magnes de vi ſuà nihil amittat, quamvis eam ferro communicet f.

13. Quòd ipſa breviſſimo quidem tempore ferro communicetur, ſed temporis diuturnitate magis & magis in eo confirmetur g.

20

14. Quòd chalybs duriſſimus eam majorem recipiat, &sreceptam conſtantiùs ſervet, quàm vilius ferrum h.

15. Quòd major ei communicetur à perfectiore magnete, quàm à minùs perfecto i.

25

16. Quòd ipſa etiam Terra ſit magnes, & nonnihil de ſuâ vi ferro communicet j.

17. Quòd haec vis in Terrâ, maximo magnete, minùs fortis appareat, quàm in pleriſque aliis minoribus".

18. Quòd acus à magnete tactae ſuas extremitates eodem modo verſus Terram convertant, ac magnes suos polos b.

5

19. Quòd eas non accuratè verſus Terrae polos con­vertant, ſed variè variis in locis ab iis declinent c.

20. Quòd iſta declinatio cum tempore mutari poſſit d.

21. Quòd nulla ſit, ut quidam ajunt, vel fortè qu¬ò`d non eadem nec tanta ſit, in magnete ſupra unum ex

ſuis polis perpendiculariter erecto, quàm in eo cujus poli qualiter à Terrâ diſtant e.

10

22. Quòd magnes trahat ferrum f.

23. Quòd magnes armatus multò plus ferri ſuſti­neat, quàm nudus g.

1

24. Quòd ejus poli, quamvis contrarii, ſe invicem juvent ad idem ferrum ſuſtinendum h.

25. Quòd rotulae ferreae, magneti appenſae, gyratio in utramvis partem à vi magneticà non impediatur i.

26. Quòd vis unius magnetis variè poſſit augeri vel

minui, variâ magnetis alterius aut ferri ad ipſum ap­plicatione .

20

27. Quòd magnes, quantumvis fortis, ſerrum à ſe diſtans, ab alterius debilioris magnetis contactu re­trahere non poſſit k.

25

28. Quòd contrà magnes debilis, aut exiguum fer­ rum, ſaepe aliud ferrum ſibi contiguum ſeparet à ma­gnete fortiore a.

29. Quòd polus magnetis, quem dicimus Auſtra­lem, plus ferri ſuſtineat in his Borealibus regionibus,

quàm ille quem dicimus Borealem b.

5

30. Quòd limatura ferri circa unum, aut plures magnetes, certis quibuſdam modis ſe diſponat c.

31. Qu'od lamina ferrea, polo magnetis adjuncta, ejus vim trahendi vel convertendi ferri deflectat d.

32. Quòd eandem nullius alterius corporis inter­poſitio impediat e.

10

33. Quòd magnes ad Terram alioſve vicinos ma­gnetes aliter converſus manens, quàm ſponte ſe con­verteret, ſi nihil ejus motui obſtaret, ſucceſſu temporis ſuam vim amittat f.

15

34. Quòd denique iſta vis etiam rubigine, humi ditate & ſitu minuatur, atque igne tollatur non au­tem ullà aliâ nobis cognitâ ratione g.

Ad quarum proprietatum cauſſas intelligendas, pro­CXLVI. ponamus nobis ob oculos Terram A B, cujus A eſt polus Auſtralis, & B Borealis; notemuſque, particu­las ſtriatas, ab Auſtrali coeli parte E venientes, alio planè modo intortas eſſe, quàm venientes à Boreali F: quo fit, ut unze aliarum meatus ingredi planè non poſſint. Notemus etiam, Auſtrales quidem rectà per­gere ab A verſus B per mediam Terram, ac deinde per aerem ei circumſuſum reverti à B verſus A; eodemque tempore Boreales tranſire à B ad A per mediam Ter­ram, & reverti ab A ad B per aerem circumfuſum: quia meatus, per quos ab unâ parte ad aliam vene­rant, ſunt tales, ut per ipcos regredi non poſſint.

CXLVI. Quomodo particulae ſtriatae per Terrae meatus fluant.

20

25

Interim verò, quot novae ſemper accedunt à partibus coeli E & F, tot per alias partes coeli G & H abſcedunt, vel in itinere diſſipantur, & figuras ſuas amittunt; non quidem tranſeundo per mediam Terrae regionem: quia ibi meatus habent ad menſuram ſuam excavatos, per quos ſine ullo oſſendiculo celerrimè fluunt; ſed redeundo per aerem, aquam & alia corpora terrae ex- terioris in quibus nullos ejuſmodi meatus habentes, multò diſſiciliùs moventur, particuliſque ſecundi & tertii elementi aſſiduè occurrunt, quas cùm loco expel­lere laborant interdum ab ipſis comminuuntur.

CXLVII. Quòd difficiliùs tranſ­eant per aerem, aquam, & terram ex­terriorem, quàm per interiorem.

5

10

Jam verò, ſi fortè iſtae particulae ſtriatae magnetem ibi oſſendant, cùm in eo inveniant meatus ad ſuam figuram conformatos, eodemque modo diſpoſitos ac meatus terrae interioris, ut paullò ante diximus, non dubium eſt, quin multò faciliùs per illum tranſeant, quàm per aerem vel alia corpora terrae exterioris: ſaltem cùm iſte magnes ita ſitus eſt, ut habeat ſuorum meatuum orificia converſa verſus eas Terrae partes, à quibus veniunt eae particulae, ſtriatae, quae per illa liberè ingredi poſſunt.

CXLVIII. Quòd faciliùs tranſeant per magnetem, quàm per alia corpora hu­jus terrae exterioris.

5

10

Et quemadmodum in Terrâ, ſic in magnete, punctum medium ejus partis, in quâ ſunt orificia meatuum, per quae ingrediuntur particulae ſtriatae venientes ab Auſtrali coeli parte, dicemus polum Auſtralem; pun­ctum autem medium alterius partis, per quam hae particulae ſtriatae egrediuntur, & aliae venientes à Sep­tentrione ingrediuntur, dicemus polum, Borealem. Nec moramur, quòd vulgò alii polum, quem vocamus Auſtralem, vocent Borealem; neque enim eâ de re vulgus, cui ſoli jus competit nomina rebus malècon­ venientia frequenti uſu approbandi, loqui ſolet.

CXLIX. Qui ſint poli magnetis.

15

20

25

Cùm autem hi poli magnetis non reſpiciunt eas Terrae partes, à quibus veniunt eae particulae ſtriatae, quibus liberum tranſitum praebere poſſunt, tunc iſtae particulae ſtriatae oblique in magnetis meatus irruentes, illum impellunt eà vi quam habent, ad perſeveran­ dum in ſuo motu ſecundùm lineas rectas, donec ipsum ad naturalem ſitum reduxerint: ſicque quoties à nullâ externâ vi retinetur, efficiunt, ut ejus polus Auſtralis verſus polum Terrae Borealem convertatur, & Bo­ realis verſus Auſtralem: quoniam eae quae Terrae polo Boreali per aerem ad Auſtrum tendunt, venêre priùs ab Auſtrali cceli parte per mediam Terram, & ven^re à Boreali quae ad Boream revertuntur.

CL. Cur iſti poli ſe conver­tantverſus polos Ter­rae a.

30

5

Efficiunt etiam ut magnes, pro diverſis terrae locis quibus inſiſtit, unum ex polis ſuis altero magis aut minùs verſus illam inclinet. Nempe in AEquatore qui­dem a, polus Auſtralis magnetis L, verſus B Borealem Terrae; & b, Borealis ejuſdem magnetis, verſus Auſtra­lem Terrae dirigitur; ac neuter altero magis deprimi­ tur, quia particulae ſtriate cum aequali vi ab utràque parte ad illos accedunt. Sed in polo Terrae Boreali polus a magnetis N omnino deprimitur, & b ad per­pendiculum erigitur. In locis autem intermediis, ma­gnes M polum ſuum b magis aut minùs erigit, & polum amagis aut minùs deprimit, prout magis aut minùs vicinus eſt polo Terrae B. Quorum cauſſa eſt, quòd Auſtrales particulae ſtriatae, magnetem N ingreſſurae, ab interioribus Terrae partibus per polum B ſecundùm lineas rectas ſurgant; Boreales verò, ab hemiſphaerio Terrae DAC, circumquaque per aerem verſus eun­dem magnetem N venientes, non magis obliquè pro­gredi debeant, ut ad ejus ſuperiorem partem, quàm ut ad inferiorem accedant: Auſtrales verò ingreſſurae magnetem M, à toto Terrae tractu qui eſt inter B & M aſcendentes, vim habeant ejus polum a obliquè depri­mendi, nec à Borealibus, quae à tractu Terrae A C ad alium ipſius polum b non minùs facilè accedunt, cùm erectus eſt, quàm cùm depreſſus, impediantur.

CLI. Cur etiam certâ ra­tione verſus ejus cen­trum ſe reclinent a.

10

5

10

15

20

Cùm autem iſtae particulae ſtriatae per ſingulos ma­ gnetes eodem planè modo ac per Terram fluant, non aliter duos magnetes ſphaericos unum ad alium, quàm ad totam Terram debent convertere. Notandum enim ipſas circa unumquemque magnetem multò ma­jore copiâ ſemper eſſe congregatas, quàm in aere inde remoto: quia nempe in magnete habent meatus, per quos multò faciliùs fluunt quàm per aerem circumja­centem, à quo idcirco juxta magnetem retinentur; ut etiam, propter meatus quos habent in Terrâ interiore, major eſt earum copia in toto aere, aliiſque corporibus Terram ambientibus, quàm in coelo. Et ita, quantum ad vim magneticam, eadem planè omnia putanda ſunt de uno magnete, reſpectu alterius magnetis, ac de Terrâ, quae ipſa maximus magnes dici poteſt.

CLII. Cur unus magnes ad alium ſe convertat & inclinet, eodem modo atque ad terram a.

25

30

5

Neque verò duo magnetes ſe tantùm ad invicem convertunt, donec polus Borealis unius polum Auſtra­lem alterius reſpiciat; ſed praeterea poſtquam ſunt ita converſi, ad invicem accedunt, donec ſe mutuò con­tingant, ſi nihil ipſorum motum impediat. Notandum enim eſt particulas ſtriatas celerrimè moveri, quamdiu verſantur in meatibus magnetum, quia ibi feruntur impetu primi elementi ad quòd pertinent; cùmque inde egrediuntur, occurrere particulis aliorum corporum, eaſque propellere, quoniam hae, ad ſecundum aut tertium elementum pertinentes, non tantum habent celeritatis. Ita illae quae tranſeunt per magnetem O, celeritate quâ ſeruntur ab A ad B, atque à B ad A, vim acquirunt ulteriùs progrediendi ſecundùm lineas rectas verſus R & S, donec ibi tam multis particulis ſecundi aut tertii elementi occurrerint, ut ab ipſis utrimque reflectantur verſus V. Totumque ſpatium RVS per quòd ita ſparguntur, vocatur ſphaera virtutis, ſive activitatis, hujus magnetis O; quam patet eò ma­jorem eſſe debere, quò magnes eſt major, praeſertim quò longior ſecundùm lineam AB, quia particulae ſtriatae longiùs per illum progredientesajorem agi­tationem acquirunt. Ita etiam quae tranſeunt per magnetem P, recta utrimque pergunt verſus S & T, atque inde reflectuntur verſus X, totumque aerem in ſphaerâ ſuae activitatis contentum propellunt; ſed non ideò expellunt, ſi nullum habeat locum quò poſſit recedere, ut nullum habet, cùm iſtorum magnetum ſphaerae virtutis ſunt ab invicem disjunctae. Sed cùm in unam coaleſcunt, tunc primò facilius eſt particulis ſtriatis, quae veniunt ab O verſus S, recta pergere uſque ad P in locum earum quae ex T per X ad S & brevertebantur, quàm reflecti verſus V & R, quò non difficulter pergunt venientes ab X; faciliuſque eſt ve­nientibus à P ad S pergere uſque ad O, quàm reflecti verſus X, quò etiam non difficulter pergunt venientes ab V; ſicque iſtae particulae ſtriatae non aliter tranſeunt per hos duos magnetes O & P, quàm ſi unicus eſſet. Deinde facilius eſt particulis ſtriatis, rectà pergenti­bus ab O ad P, atque à P ad O, aerem intermedium expellere ab S verſus R & T in locum magnetum O & P, ſicque efficere, ut hi magnetes ad invicem acce­dant, donec ſe contingant in S, quàm per totum iſtum aerem eniti ab A ad b, atque ab V ad X; quae duae viae breviores fiunt, cùm hi duo magnetes ad invicem accedunt, vel, ſi unus retineatur cùm ſaltem alter ad ipſum venit.

CLIII. Cur duo magnetes ad invicem accedant, & quae ſit cujuſque ſphae­ra activitatisa.*

10

15

20

5

10

15

20

25

30

Poli autem cognomines duorum magnetum, non ſic ad invicem accedunt, ſed contrà potiùs, ſi nimis prope admoveantur, recedunt. Particulae enim ſtriatae ab eo unius magnetis polo, qui alteri magneti obverſus eſt, venientes, cùm hunc alterum ingredi non poſſint, ſpa­tium aliquòd exigunt inter iſtos duos magnetes quò tranſeant, ut ad alium magnetis ex quo egreſſae ſunt polum revertantur. Nempe egredientes ab O per po­ lum A, cùm ingredi non poſſint in P per ejus polum a, ſpatium aliquòd exigunt inter A & a, per quòd tran­ſeant verſus V & B, atque vi, quâ motae ſunt à B ad A, pellunt magnetem P; ſicque egre­dientes à P pellunt magnetem O: ſaltem cùm eorum axes BA & ab ſunt in eâdem lineâ recta. Sed cùm tan­tillo magis in unam partem quàm in aliam inflexi ſunt, tunc iſti magnetes ſe convertunt, modo paullò antè explicato; vel ſi haec eorum converſio impediatur, non autem motus rectus, tunc rurſus unus magnes alium fugat ſecundum lineam rectam. Ita ſi magnes O, exiguae cymbae impoſitus, aquae ſic innatet, ut ſem­per ejus axis maneat ad perpendiculum eretus, & magnes P, cujus polus Auſtralis Auſtrali alterius ob­verſus eſt, manu moveatur verſus Y, hinc fiet. ut magnes O recedat verſus Z, antequam à magnete P tangatur. In quamcunque enim partem cymba ſe con­vertat, requiritur ſemper aliquòd ſpatium inter iſtos duos magnetes, ut particulae ſtriatae, ex iis per po­ los A & a egredientes, verſus V & X tranſire poſſint.

CLIV. Cur interdum ſe invi­cem refugiant a.

5

10

15

20

25

30

Et ex his facillimè intelligitur, cur ſi magnes ſece­tur planèo parallele lineae per ejus polos ductae, ſeg­mentumque liberè ſuſpendatur ſupra magnetem ex quo reſectum eſt, ſponte ſe convertat, & ſitum con­trarium ejus quem priùs habuerat, affectet; ita ut, ſi partes A & a priùs junctae fuerint, item­que B & b, poſtea b vertat ſe verſus A, &sa verſus B: quia nempe antea pars Auſtralis unius Auſtrali alterius juncta erat, & Borealis Boreali, poſt diviſionem verò particulae ſtriatae per Auſtralem partem unius egreſſae, per Borealem alterius ingredi debent; & egreſſae per Borealem, ingredi per Auſtralem.

CLV. Cur ſegmentorum ma­gnetis partes, quae ante ſectionem junctae erant, ſectionem junctae erant, ſe mutuò etiam refugiant a.

5

10

Manifeſtum etiam eſt, cur ſi magnes dividatur planèo, lineam per polos ductam ad angulos rectos ſecante, poli ſegmentorum quae ante ſectionem ſe mutuò tangebant, ut b & a, ſint contrariae virtutis: quia parti­ culae ſtriatae, quae per unum ex iſtis polis egrediuntur, per alium ingredi debent.

CLVI. Cur duo puncta, quae prius in uno magnete contigua erant, in ejus fragmentis ſint poli diverſae virtu­tis b.

15

2o

Nec minùs manifeſtum eſt, eandem eſſe vim in quâ vis magnetis parte ac in toto: neque enim iſta vis alia eſt in polis, quàm in reliquis partibus, ſed tantùm major videtur, quia per illos egrediuntur particulae ſtriatae, quae per longiſſimos magnetis meatus tranſie­runt, & quae inter omnes ab eâ dem parte venientes mediae ſunt: ſaltem in magnete ſphaerico, ad cujus exemplum in reliquis ibi poli eſſe cenſentur, ubi maxima vis apparet. Nec etiam iſta -;is alia eſt in uno polo quàm in alio, niſi quatenus particulae ſtriatae, per unum ingreſſae, per aliùm egrediuntar: atqui nulla eſt tantilla pars magnetis, in quâ, ſi habent ingreſſum, non habeant etiam egreſſum.

CLVII. Cur eadem ſit vis in quâvis magnetis parte, ac in toto c.

25

5

Nec mirum eſt, quòd ferrum, magneti admotum, vim magneticam ab illo acquirat. Jam enim habet meatus recipiendis particulis ſtriatis idoneos, nihilque ipſi deeſt ad iſtam vim acquirendam, niſi quòd exi­guae quaedam ramulorum, ex quibus ejus ramenta conſtant, extremitates hinc inde in iſtis' meatibus pro­mineant; quae omnes verſus unam & eandem partem flecti debent, in iis meatibus per quos tranſire poſ­ſunt particulae ſtriatee ab Auſtro venientes, & verſus oppoſitam in aliis. Atqui, magnete admoto, particu­lae ſtriatae, magnâ vi & magnâ copiâ, torrentis inſtar, in ferri meatus irruentes, iſtas ramulorum extremita­tes hoc pacto inflect; ac proinde ipſi dant id omne, quòd in eo ad vim magneticam deſiderabatur.

CLVIII. Cur magnes ſuam vim ferro ſibi admoto communicet a.

10

15

20

Et quidem pro variis partibus magnetis, ad quas ferrum applicatur, variè ac­cipit iſtam vim. Sic pars R ferri RST, ſi applicetur polo Boreali magnetis P, ſiet po­lus Auſtralis ferri, quia per illam ingredientur particulae ſtriatae ab Auſtro venientes, &sper partem T ingredientur Boreales, ex polo A per aerem reflexae. Eadem pars R, ſi jacet ſupra aequato­rem magnetis, & reſpiciat ejus polum Borealem, ut in C, fiet rurſus polus Auſtralis ferri; ſed ſi invertatur &sreſpiciat polum Auſtralem, ut in D, tunc amittet vim poli Auſtralis, & fiet polus Borealis. Denique, ſi S pars media iſtius ferri tangat polum magnetis A, particulae ſtriate Boreales, illud ingreſſae per S, utrim­que egredientur per R & T; ſicque in utrâque extremi­tate recipiet vim poli Auſtralis, & in medio vim poli Borealis.

CLIX. Cur ferrum pro variis modis, quibus ma­gneti admoyetur, ip­ſam diverſimodè reci­piat b.

25

5

10

Quaeri tantùm poteſt, cur iſtae particulae ſtriatae, ex magnetis polo A ferri partem S ingredientes, non rectà pergant verſus E, ſed potiùs hinc inde reflectan­tur verſus R & T; ſicque hoc ferrum ſecundùm ſuam longitudinem, potiùs quàm ſecundùm latitudinem, vim magneticam recipiat. Sed facilis reſponſio eſt, quia multò magis apertas & facilèes vias inveniunt in ferro, quàm in aere, à quo idcirco verſus ferrum reflectuntur.

CLX. Cur ferrum oblongum eam non recipiat, niſi ſecundùm ſuam lon­gitudinem a.

15

Facilis etiam reſponſio eſt, ſi quaeratur cur magnes nihil amittat de ſuâ vi, cùm eam ferro communicat. Nulla enim in magnete mutatio fit, propterea quòd particulae ſtriatae, ex eo egredientes, ferrum potiùs quàm quòdvis aliud corpus ingrediuntur: niſi forſan quòd, liberiùs per ſerrum quàm per alia corpora tranſeundo, copioſiùs etiam ex magnete, cùm ferrum ei adjunctum eſt, egrediantur; quo tantum abeſt, ut ejus vis minuatur, quin potiùs augetur.

CLXI. Cur magnes nihil amit­tat de ſuâ vi, quam­vis eam ferro com­municet b.

20

25

Et breviſſimo tempore iſta vis ferro accedit, quia particulae ſtriatae celerrimè per ipſum fluunt; ſed longâ morâ in eo confirmatur, quia quò diutius ra­mulorum extremitates in unam partem flexae manſe­runt, eò difficiliùs in contrariam reflectuntur.

CLXII. Cur haec vis celerrimè ferro communicetur, ſed diuturnitate tem­poris in eo confirme­tur a.

5

Et chalybs iſtam vim majorem accipit quàm vilius ferrum, quia plures & perfectiores habet meatus, par­ticulis ſtriatis recipiendis idoneos. Eamque conſtan­tiùs ſervat, quia ramulorum in iis meatibus promi­nentium extremitates habet minùs flexiles.

CLXIII. Cur chalybs ad eam recipiendam aptior ſit, quàm vilius fer­rum b.

10

Et major ei communicatur à majore & perfectiore magnete: tum quia particulae ſtriatae, majori cum im­petu in ejus meatus irruentes, ramulorum in iis pro­minentium extremitates magis inflectunt; tum etiam quia plures ſimul eò ruentes, plures ejuſmodi meatus ſibi aperiunt. Notandum enim eſt, plures eſſe tales meatus in chalybe, qui ſcilicet ex ſolis ferri ramentis conſtat, quàm in magnete, in quo multum e:ſt materiae lapideae, cui ferri ramenta infixa ſunt; atque ideò, cùm paucae tantùm particulae ſtriatae ex magnete debili ferrum ingrediantur, non omnes ejus meatus aperiunt, sed paucos tantùm, & quidem illos, qui extremitatibus ramulorum quam-maximè flexilibus claudebantur.

CLXIV. Cur major ei commu­nicetur à perfectiore magnete quàm à mi­nùs perfecto c.

15

20

Unde fit ut etiam vile ferrum, in quo ſcilicet iſtae ramulorum extremitates ſunt valde flexiles, ab ipſâ Terrâ, magnete quidem maximo, ſed admodùm de­ bili, nonnullam vim magneticam breviſſimo tempore poſſit accipere. Nempe ſi ſit oblongum, nullâ tali vi adhuc imbutum, & unâ ſuâ extremitate verſus Ter­ram inclinetur, protinus ex hoc ſolo acquiret, in iſtâ extremitate verſus Terram inclinatâ, vim poli Auſtra­lis in his Borealibus regionibus; & momento illam amittet, ac planè contrariam acquiret, ſi eadem ejus extremitas attollatur, & oppoſita deprimatur.

CLXV. Cur ipſa etiam terra vim magneticam fer­ro tribuat d.

25

5

Sed ſi quaeratur, cur iſta vis in Terrâ, maximo ma­ gnete, debilior ſit quàm in aliis minoribus, reſpondeo, me non putare illam eſſe debiliorem, ſed potiùs multò fortiorem, in mediâ illâ Terrae regione, quam totam particulis ſtriatis perviam eſſe ſuprà dictum eſt b; ve­rum iſtas particulas ſtriatas, ab ipſâ egreſſas, maximâ ex parte reverti per interiorem illam ſuperioris Terrae regionis cruſtam, ex quâ metalla oriuntur, & in quâ ſunt etiam multi meatus iis recipiendis idonei; atque idcirco perpaucas uſque ad nos pervenire. Judico enim iſtos meatus, tum in illâ cruſtà interiore, tum etiam in magnetibus, & ferri ramentis, quae in venis hujus exterioris continentur, planè alio modo con­verſos eſſe, quàm meatus mediae regionis: ita ut par­ticulae ſtriatae, quae per hanc mediam regionem ab Auſtro ad Boream fluunt, revertantur à Boreâ ad Auſtrum per omnes quidem ſuperioris partes, ſed praecipuè per ejus cruſtam interiorem, itemque per magnetes & ferrum exterioris; quò cùm maxima earum pars ſe conferat, paucae ſuperſunt quae per hunc noſtrum aerem, & alia circumjacentia corpora,

CLXVI. Cur vis magnetica in Terrâ debilior ſit, quàm in parvis ma­gnetibus a.

10

15

20

25

NDEX

PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE________ piAvertissementIII EPISTOLA DEDICATORIA I ________

PARS PRIMA.

De principiis cognitionis humanae.p 1. Veritatem inquirenti, ſemel in vitâ de omnibus, quan­tum fieri poteſt, eſſe dubi­tandum 5 2. Dubia etiam pro falſis ha­benda √à 3. Hanc interim dubitationem ad uſum vitae non eſſe re­ferendam √à 4. Cur poſſimus dubitare de rebus ſenſibilibus √à 5. Cur etiam de Mathematicis demonſtrationibus 6 6. Nos habere liberum arbi­trium, ad cohibendum aſ­ſenſum in dubiis, ſicque ad errorem vitandum √à 7. Non poſſe à nobis dubitari, quin exiſtamus dum dubi­tamus; atque hoc eſſe pri­mum, quod ordine philo­ſophando cognoſcimus √à 8. Diſtinctionem inter animam &scorpus, ſive inter rem cogitantem & corpoream, hinc agnoſci 7 9. Quid ſit cogitatio √à 10. Quae ſimpliciſſima ſunt & per ſe nota, definitionibus Logicis obſcuriora reddi. &stalia inter cognitiones ſtudio acquiſitas non eſſe numeranda 8 11. Quomodo mens noſtra no­tior ſit quàm corpus √à 12. Cur non omnibus aeque innoteſcat 9 13. Quo ſenſu reliquarum re­rum cognitio à Dei cogni­tione dependeat √à 14. Ex eo quòd exiſtentia ne­ceſſaria in noſtro de Deo conceptu contineatur, rectè concludi Deum exſiſtere 10 15. Non eodem modo in alia­rum rerum conceptibus exſiſtcntiam neceſſariam, ſed contingentem dum­taxat contineri 10 16. Praejudicia impedire, quo­minùs iſta neceſſitas exſi­ſtentiae Dei ab omnibus clarè cognoſcatur √à 17. Quò cujuſque ex noſtris ideis objectiva perfectio major eſt, eò ejus cauſſam eſſe debere majorem 11 18. Hinc rurſus concludi, Deum exſiſtere √à 19. Etſi Dei naturam non com­prehendamus, ejus tamen perfectiones omni aliâ re clarèiùs à nobis cognoſci 12 20. Nos non à nobis ipſis, ſed à Deo factos, eumque pro­inde exſiſtere √à 21. Exſiſtentiae noſtrae duratio­nem ſufficere ad exſiſten­tiam Dei demonſtrandam 13 22. Ex noſtro modo exſiſten­tiam Dei cognoſcendi, om­nia ejus attributa naturali ingenii vi cognoſcibilia ſi­mul cognoſci √à 23. Deum non eſſe corporeum, nec ſentire ut nos, nec velle malitiam peccati √à 24. A Dei cognitione ad crea­turarum cognitionem per­veniri, recordando eum eſſe infinitum, & nos fini­tos 14 25. Credenda eſſe omnia quae à Deo revelata ſunt,quam­vis captum noſtrum exce­dant √à 26. Nunquam diſputandum eſſe de infinito; ſed tantùm ea in quibus nullos ſines ad­vertimus, qualia ſunt ex­tenſio mundi, diviſibilitas partium materiae, numerus ſtellarum &c., pro indefi­nitis habenda 14 27. Quae differentia ſit inter indefinitum & infinitum 15 28. Non cauſas finales rerum creatarum, ſed efficientes eſſe examinandas √à 29. Deum non eſſe errorum cauſſam 16 30. Hinc ſequi omnia quae clarè percipimus, vera eſſe, ac tolli dubitationes antè recenſitas √à 31. Errores noſtros, ſi ad Deum referantur, eſſe tantùm ne­gationes; ſi ad nos, priva­tiones 17 32. Duos tantùm in nobis eſſe modos cogitandi, percep­tionem ſcilicet intellectûs, &soperationem voluntatis √à 33. Nos non errare, niſi cùm de re non ſatis perſpectâ judicamus √à 34. Non ſolùm intellectum, ſed etiam voluntatem, requiri ad judicandum 18 35. Hanc illo latiùs patere, erro­rumque cauſſam inde eſſe √à 36. Errores noſtros Deo impu­tari non poſſe √à 37. Summam eſſe hominis per­fectionem, quòd agat li­bere, ſive per voluntatem, &sper hoc laude vel vitu­perio dignum reddi √à 38. Eſſe defectum in noſtrâ actione, non in noſtrâ na­turâ, quòd erremus; & ſaepe ſubditorum culpas aliis dominis, nunquam autem Deo, tribui poſſe 19 39. Libertatem arbitrii eſſe per ſe notam √à 40. Certum etiam omnia eſſe à Deo praeordinata 20 41. Quomodo arbitrii noſtri li­bertas & Dei praeordina­tio ſimul concilientur √à 42. Quomodo, quamvis noli­mus falli, fallamur tamen per noſtram voluntatem √à 43. Nos nunquam falli, cùm ſolis clarè & diſtinctè per­ceptis aſſentimur 21 44. Nos ſemper malè judicare, cùm aſſentimur non clarè perceptis, etſi caſu incida mus in veritatem; idque ex eo contingere, quòd ſupponamus ea fuiſſe antea ſatis à nobis perſpecta √à 45. Quid ſit perceptio clara, quid diſtincta √à 46. Exemplo doloris oſtendi­tur, claram eſſe poſſe per­ceptionem, etſi non ſit di­ſtincta; non autem diſtin­ctam, niſi ſit clara 22 47. Ad primae aetatis praejudi­cia emendanda, ſimplices notiones eſſe conſideran­das, & quid in quâque ſit clarum √à 48. Omnia quae ſub perceptio­nem noſtram cadunt, ſpe­ctari ut res rerumve affe­ctiones, vel ut aeternas veritates; & rerum enume­ratio √à 49. AEternas veritates non poſſe ita enumerari, ſed nec eſſe opus 23 50. Eas clarè percipi, ſed non omnes ab omnibus, prop­ter praejudicia 24 51. Quid ſit ſubſtantia; & quòd iſtud nomen Deo & creatu­ris non conveniat univocè √à 52. Quòd menti & corpori uni­vocè conveniat, & quo­modo ipſa cognoſcatur 24 53. Cujuſque ſubſtantiae unum eſſe praecipuum attribu­tum, ut mentis cogitatio, corporis extenſio 25 54. Quomodo claras & diſtin­ctas notiones habere poſſi­mus, ſubſtantiae cogitantis, &scorporeae, item Dei √à 55. Quomodo duratio, ordo, numerus etiam diſtinctè intelligantur 26 56. Quid ſint modi, qualitates, attributa √à 57. Quaedam attributa eſſe in rebus, alia in cogitatione. Et quid duratio & tempus √à 58. Numerum & univerſalia omnia eſſe tantùm modos cogitandi 27 59. Quomodo univerſalia fiant, &squae ſint quinque vul­gata: genus, ſpecies, dif­ferentia, proprium, acci­dens √à 60. De diſtinctonibus, ac pri­mò de reali 28 61. De diſtinctionc modali 29 62. De diſtinctione rationis 30 63. Quomodo cogititatio & ex­tenſio diſtinctè cognoſci poſſint, ut conſtituentes na­turam mentis & corporis √à 64. Quomodo etiam ut modi ſubſtantiae 31 65. Quomodo ipſarum modi ſint etiam cognoſcendi 32 66. Quomodo ſenſus, affectus &sappetitus, clarè cognoſ­cantur, quamvis ſaepe de iis mal, judicemus √à 67. In ipſo de dolore judicio ſaepe nos falli √à 68. Quomodo in iſtis id, quod defatigemur ad ea, quae clarè cognoſcimus, ab eo ſenſibus praeſentia non in quo falli poſſumus, ſit ſunt, attendendo; & ideò diſtinguendum 33 aſſueti ſimus de illis non 69. Longè aliter cognoſci ma­ex praeſenti perceptione, gnitudinem, figuram &c., ſed ex praeconceptâ opi­quàm colores, dolores &c. √à­nione judicare 37 70. Nos poſſe duobus modis 74. Quartam cauſſam eſſe, quòd de ſenſibilibus judicium conceptus noſtros verbis, ferre: quorum uno erro­quae rebus accuratè non rem praecavemus, alio in reſpondent, alligemus √à errorem incidimus 34 75. Summa eorum quae obſer­71. Praecipuam errorum cau­vanda ſunt ad rectè philo­ſam à praejudiciis infantiae ſophandum 38 procedere 35 76. Autoritatem divinam per­72. Alteram errorum cauſam ceptioni noſtrae eſſe praefe­eſſe, quòd praejudiciorum rendam; ſed eâ ſecluſâ, non obliviſci nequeamus 36 decere Philoſophum aliis 73. Tertiam cauſſam eſſe, quòd quàm perceptis aſſentiri 39 ________

PARS SECUNDA.

De Pincipiis rerum materialium.p 1. Quibus rationibus rerum &sde vacuo, hanc corporis materialium exſiſtentia cer­naturam obſcuriorem fa­tò cognoſcatur 40 cere 42 2. Quibus etiam cognoſcatur 6. Quomodo fiat rarefactio 43 corpus humanum menti 7. Eam non poſſe ullo alio eſſe arctè conjunctum 41 modo intelligibili expli­3. Senſuum perceptiones, non cari √à quid revera ſit in rebus, 8. Quantitatem & numerum ſed quid humano compo­differre tantùm ratione à ſito proſit vel obſit, do­re quantâ & numeratâ 44 cere √à 9. Subſtantiam corpoream, 4. Naturam corporis, non in cùm à quantitate ſuâ di­pondere, duritie, colore, ſtinguitur, confusè concipi aut ſimilibus, ſed in ſolâ tanquuam incorpoream 45 extenſione conſiſtere 42 10. Quid ſit ſpatium, ſive lo­5. Praejudicia de rarefactione cus internus √à 11. Quomodo in re non diffe­rat à ſubſtantiâ corporeâ 46 12. Quomodo ab eâdem diffe­rat in modo quo conci­pitur √à 13. Quid ſit locus externus 47 14. In quo differant locus & ſpatium √à 15. Quomodo locus externus pro ſuperficie corporis ambientis rectè ſumatur 48 16. Repugnare ut detur va­cuum, ſive in quo nulla planè ſit res 49 17. Vacuum ex vulgi uſu non excludere omne corpus √à 18. Quomodo emendandum ſit praejudicium de vacuo ab­ſolutè ſumpto 50 19. Ex his ea confirmari, quae de rarefactione dicta ſunt √à 20. Ex his etiam demonſtrari, nullas atomos dari poſſe 51 21. Item mundum eſſe indefi­nitè extenſum 52 22. Item unam & eandem eſſe materiam coeli & terrae; ac plures mundos eſſe non poſſe √à 23. Omnem materiae variatio­nem, ſive omnem ejus for­marum diverſitatem, pen­dere à motu √à 24. Quid ſit motus juxta vul­garem ſenſum 53 25. Quid ſit motus propriè ſumptus √à 26. Non plus actionis requiri ad motum, quàm ad quie­tem 54 27. Motum & quietem eſſe tantùm diverſos modos corporis moti 55 28. Motum propriè ſumtum non referri, niſi ad corpora contigua ejus quod move­tur 55 29. Nec referri, niſi ad ea cor­pora contigua, quae tan­quam quieſcentia ſpectan­tur √à 30. Cur, ex duobus corpori­bus contiguis quae ſepa­rantur ab invicem, unum potiùs quàm aliud moveri dicitur 56 31. Quomodo in eodem cor­pore innumeri diverſi mo­tus eſſe poſſint 57 32. Quomodo etiam motus propriè ſumptus, qui in quoque corpore unicus eſt, pro pluribus ſumi poſſit √à 33. Quomodo in omni motu integer circulus corporum ſimul moveatur 58 34. Hinc ſequi diviſionem ma­teriae in particulas revera indefinitas, quamvis eae nobis ſint incomprehenſi­biles 59 35. Quomodo fiat iſta diviſio; &squòd non ſit dubitan­dum quin fiat, etſi non comprehendatur 6o 36. Deum eſſe primariam mo­tûs cauſam, & eandem ſemper motûs quantitatem in univerſo conſervare 61 37. Prima lex naturae: quòd unaquaeque res, quantum in ſe eſt, ſemper in eodem ſtatu perſeveret, ſicque quod ſemel movetur, ſem­per moveri pergat 62 38. De motu projectorum 63 39. Altera lex naturae: quòd omnis motus ex ſe ipſo ſit rectus; & ideò quae circu­lariter moventur, tendere ſemper ut recedant à cen­tro circuli quem deſcri­bunt 63 40. Tertia lex: quòd omne corpus, alteri fortiori oc­currendo, nihil amittat de ſuo motu; occurrendo verò minùs forti, tantum amittere quantum in illud transfert 65 41. Probatio prioris partis hu­jus regulae √à 42. Probatio poſterioris partis 66 43. In quo conſiſtat vis cujuſ­que corporis ad agendum vel reſiſtendum √à 44. Motum non eſſe motui contrarium, ſed quieti; & determinationem in unam partem determinationi in partem oppoſitam 67 45. Quomodo poſſit determi­nari quantum cujuſque corporis motus mutetur propter aliorum corporum occurſum, idque per regu­las ſequentes √à 46. Prima 68 47. Secunda √à 48. Tertia √à 49. Quarta √à 50. Quinta 69 51. Sexta √à 52. Septima √à 53. Harum regularum uſum eſſe difficilem, propterea quòd unumquodque cor­pus à multis ſimul tangatur 70 54. Quae ſint corpora dura, quae fluida √à 55. Durorum partes nullo alio glutino ſimul jungi, quàm earum quiete 71 56. Fluidorum particulas aequa­li vi verſus omnes partes moveri. Et corpus durum in fluido exſiſtens, à mini­mâ vi poſſe determinari ad motum 71 57. Ejuſdem rei demonſtratio 73 58. Si quae fluidi particulae tardiùs moveantur quàm corpus durum in eo exſi­ſtens, illud hac in parte fluidi rationem non ha­bere 75 59. Corpus durum, ab alio duro impulſum, non om­nem ſuum motum ab eo mutuari, ſed partem etiam à fluido circumjacente √à 60. Non poſſe tamen ab iſto fluido majorem celerita­tem acquirere, quàm ha­beat à duro, à quo impul­ſum eſt 76 61. Cùm corpus fluidum to­tum ſimul verſus aliquam partem fertur, neceſſariò ſecum deferre corpus du­rum quod in ſe continet √à 62. Cùm corpus durum à fluido ſic defertur, non idcirco moveri 77 63. Cur quaedam corpora tam dura ſint, ut, quamvis parva, non facilè manibus noſtris dividantur √à 64. Non alia principia in Phy­ſicâ quàm in Geometriâ, vel in Matheſi abſtractâ, à me admitti, nec optari, quia ſic omnia naturae phaenomena explicantur, &scertae de iis demonſtra­tiones dari poſſunt 78 ________

PARS TERTIA

De Mundo adſpectabili.p 1. Opera Dei nimis ampla co­gitari non poſſe 80 2. Cavendum eſſe, ne nimis ſu­perbè de nobis ipſis ſen­tientes, ſines quos Deus ſibi propoſuit in creando mundo, à nobis intelligi ſupponamus √à 3. Quo ſenſu dici poſſit, omnia propter hominem facta eſſe 81 4. De phaenomenis, ſive experi­mentis, & quis eorum uſus ad philoſophandum √à 5. Quae ſit ratio diſtantiae & magnitudinis inter Solem, Terram & Lunam 82 6. Quae ſit diſtantia reliquorum planètarum à Sole √à 7. Fixas non poſſe ſupponi ni­mis remotas √à 8. Terram è coelo conſpectam non apparituram eſſe niſi ut Planètam, Iove aut Sa­turno minorem √à 9. Solem & Fixas propriâ luce fulgere 83 10. Lunam & alios Planètas lucem à Sole mutuari √à 11. Terram ratione luminis à Planètis non differre 84 12. Lunam, cùm nova eſt, à Terrâ illuminari √à 13. Solem inter Fixas, & Ter­ram inter Planètas poſſe numerari √à 14. Fixas eandem ſemper à ſe mutuò diſtantiam retinere, non autem Planètas √à 15. Eaſdem Planètarum appa­rentias, per varias hypo­theſes poſſe explicari 84 16. Hypotheſim Ptolemaei ap­parentiis non ſatisfacere 85 17. Hypotheſes Copernici & Tychonis non differre, in quantum hypotheſes √à 18. Tychonem verbo minus, ſed re plus motûs Terrae tribuere, quàm Coperni­cus √à 19. Me accuratiùs quàm Co­pernicum, & veriùs quàm Tychonem, Terrae motum negare 86 20. Fixas ſupponendas eſſe à Saturno quammaximè di­ſtantes √à 21. Solem, inſtar flammae, ex materiâ quidem valde mo­bili conſtare, ſed non ideò ex uno loco in alium mi­grare √à 22. Solem à* flammâ differre, quòd non ita egeat ali­mento 87 23. Fixas omnes in eâdem ſphaerâ non verſari, ſed unamquamque vaſtum ſpa­tium circa ſe habere, aliis fixis deſtitutum √à 24. Coelos eſſe fluidos 89 25. Coelos omnia corpora in ſe contenta ſecum deferre √à 26. Terram in coelo ſuo quie­ſcere, ſed nihilominus ab eo deferri √à 27. Idemque ſentiendum eſſe de omnibus Planètis 90 28. Terram, propriè loquendo, non moveri, nec ullos Planètas, quamvis à coelo transferantur √à 29. Nullum etiam motum Ter­rae eſſe tribuendum, quam­vis motus impropriè juxta uſum vulgi ſumatur; ſed tunc rectè dici alios Pla­netas moveri 91 30. Planètas omnes circa So­lem à coelo deferri 92 31. Quomodo ſinguli Planètae deferantur √à 32. Quomodo etiam Solis ma­culae 93 33. Quomodo etiam Terra cir­ca proprium centrum, & Luna circa Terram veha­tur √à 34. Motus coelorum non eſſe perfectè circulares 94 35. De aberratione Planètarum in latitudinem √à 36. De motu in longitudinem 95 37. Phaenomena omnia per hanc hypotheſin facillimè intelligi √à 38. Iuxta Tychonis hypothe­ſim dicendum eſſe, Ter­ram moveri circa pro­prium centrum 96 39. Ac etiam illam moveri circa Solem motu annuo 97 40. Terrae tranſlationem null­am efficere adſpectûs di­verſitatem in Fixis, propter maximam ipſarum diſtan­tiam √à 41. Hanc etiam fixarum diſtan­tiam requiri ad motum Cometarum, quos jam con­ſtat eſſe in coelo 98 42. Omnia quae hi√à in Terrâ videmus, ad phaenomena etiam pertinere, ſed non opus eſſe initio ad cuncta reſpicere 98 43. Vix fieri poſſe quin cauſſae, ex quibus omnia phaeno­mena clarè deducuntur, ſint verae 99 44. Me tamen eas, quas hîc exponam, pro hypotheſi­bus tantùm haberi velle √à 45. Meque etiam hîc nonnullas aſſumpturum, quas conſtat falſas eſſe √à 46. Quaenam ſint ea, quae hîc aſſumo ad phaenomena omnia explicanda 100 47. Harum ſuppoſitionum fal­ſitatem non impedire, quo­minus ea, quae ex ipſis deducentur, vera & certa eſſe poſſint 101 48. Quomodo omnes coeleſtis materiae particulae factae ſint ſphaericae 103 49. Circa iſtas particulas ſphae­ricas aliam eſſe debere ma­teriam ſubtiliorem 104 50. Hujus ſubtilioris materiae particulas facillimè dividi √à 51. Eaſdem celerrimè moveri √à 52. Tria eſſe hujus mundi ad­ſpectabilis elementa 105 53. Tres etiam in illo coelos diſtingui poſſe 106 54. Quomodo Sol & fixae for­matae ſint 107 55. Quid ſit lux 108 56. Quis conatus ad motum in rebus inanimatis ſit intel­ligendus √à 57. Quomodo in eodem cor­pore conatus ad diverſos motus ſimul eſſe poſſint √à 58. Quomodo ea,quae circula­riter moventur, conentur recedere à centro ſui mo­tûs 109 59. Quanta ſit vis iſtius co­natûs 111 60. Hunc conatum reperiri in materiâ coelorum 112 61. Ipſum efficere, ut corpora Solis & Fixarum ſint ro­tunda √à 62. Eundem efficere, ut mate­ria coeleſtis ab omnibus punctis circumferentiae cu­juſque ſtellae vel Solis rece­dere conetur 113 63. Globulos materiae coeleſtis ſe mutuò non impedire in iſto conatu 114 64. Omnes lucis proprietates in iſto conatu inveniri: adeò ut lux ejus ope cerni poſſet tanquam ex ſtellis manans, etſi nulla vis eſſet in ipſis ſtellis 115 65. Cujuſque vorticis coelorum polos, tangere partes alio­rum vorticum ab eorum polis remotas 116 66. Motus iſtorum vorticum aliquo modo inflecti, ut inter ſe conſentiant 117 67. Duorum vorticum polos ſe mutuò tangere non poſſe 118 68. Vortices iſtos eſſe magni­tudine inaequales 119 69. Materiam primi elementi ex polis cujuſque vorticis fluere verſus centrum, & ex centro verſus alias par­tes √à 70. Idem de materiâ ſecundi elementi non poſſe intelligi 121 71. Quae ſit ratio hujus diver ſitatis 123 72. Quomodo moveatur mate­ria, quae Solem componit 125 73. Varias eſſe inaequalitates in ſitu corporis Solis √à 74. Varias etiam eſſe in ejus materiae motu 128 75. Eas tamen non impedire, ne ejus figura ſit rotunda 129 76. De motu primi elementi, dum verſatur inter globu­los ſecundi 131 77. Quomodo Solis lumen non modò verſus Eclipticam, ſed etiam verſus polos ſe diffundat √à 78. Quomodo verſus Eclipti­cam ſe diffundat 133 79. Quàm facilè, ad motum unius exigui corporis, alia quammaximè ab eo remota moveantur √à 80. Quomodo lumen Solis ten­dat verſus polos 134 81. An aequalis ſit ejus vis in polis & in Eclipticâ 135 82. Globulos ſecundi elementi Soli vicinos minores eſſe, ac celeriùs moveri quàm remotiores, uſque ad cer­tam diſtantiam, ultra quam ſunt omnes magnitudine aequales, & eò celeriùs mo­ventur, quò ſunt à Sole remotiores 137 83. Cur remotiſſimi celeriùs moveantur quàm aliquantò minùs remoti √à 84. Cur Solis proximi celeriùs etiam ferantur, quàm pau­lò remotiores 138 85. Cur iidem Solis proximi ſint remotioribus mino­res 140 86. Globulos ſecundi elementi variis modis ſimul moveri, quo fit ut planè ſphaerici reddantur 142 87. Varios eſſe gradus celerita­tis in minutiis primi ele­menti √à 88. Eas ejus minutias quae mi­nimùm habent celeritatis, facilè idipſum quod ha­bent aliis transferre, ac ſibi mutuò adhaerere 144 89. Tales minutias, ſibi mutuò adhaerentes, praecipuè in­veniri in eâ materiâ primi elementi, quae à polis ad centra vorticum fertur √à 90. Qualis ſit figura iſtarum minutiarum, quae particu­lae ſtriatae deinceps voca­buntur √à 91. Iſtas particulas, ab oppoſi­tis polis venientes, contra­rio modo eſſe intortas 145 92. Tres tantùm ſtrias in ipſis eſſe √à 93. Inter particulas ſtriatas, & omnium minutiſſimas, va­rias eſſe aliarum magnitu­dines in primo elemento 147 94. Quomodo ex iis maculae in Solis vel ſtellarum ſuperfi­cie generentur √à 95. Hinc cognoſci praecipuas harum macularum pro­prietates 148 96. Quomodo iſtae maculae diſ­ſolvantur, ac novae gene­rentur √à 97. Cur in quarundam extre­mitate colores iridis appa­reant √à 98. Quomodo maculae in facu­las vertantur, vel contrà 149 99. In quales particulas ma­culae diſſolvantur 150 100. Quomodo ex ipſis aether circa Solem & ſtellas gene­retur. Huncque aetherem &siſtas maculas ad tertium elementum referri 150 101. Macularum productionem &sdiſſolutionem à cauſſis valde incertis pendere 151 102. Quomodo eadem macula totum aliquod ſidus tegere poſſit √à 103. Cur Sol aliquando viſus eſt obſcurior; & cur qua­rundam ſtellarum magni­tudines apparentes mu­tentur 152 104. Cur aliquae fixae diſpa­reant, vel ex improviſo ap­pareant √à 105. Multos eſſe meatus in ma­culis, per quos liberè tran­ſeunt particulae ſtriatae 153 106. Quae ſit diſpoſitio iſtorum meatuum; & cur particulae ſtriatae per illos retrogredi non poſſint 154 107. Cur etiam quae veniunt ab uno polo, non tranſeant per eoſdem meatus, quàm quae veniunt ab alio √à 108. Quomodo materia primi elementi per iſtos meatus fluat 155 109. Quòd alii etiam meatus illos decuſſatim interſe­cent 156 110. Quòd lumen ſtellae per maculam vix poſſit tran­ſire 157 111. Deſcriptio ſtellae ex impro­viſo apparentis 158 112. Deſcriptio ſtellae paula­tim diſparentis 160 113. In omnibus maculis mul­tos meatus à particulis ſtriatis excavari 161 114. Eandem ſtellam poſſe per vices apparere ac diſparere 162 115. Totum aliquando vorti­cem, in cujus centro eſt ſtella, deſtrui poſſe √à 116. Quomodo deſtrui poſſit, antequam multae maculae circa ejus ſtellam ſint con­gregatae 164 117. Quomodo permultae ma­culae circa aliquam ſtellam eſſe poſſint, antequam ejux vortex deſtruatur 166 118. Quomodo iſtae multae ma­culae generentur √à 119. Quomodo Stella fixa mu­tetur in Cometam, vel in Planetam 168 120. Quò feratur talis Stella, cùm primùm deſinit fixa eſſe 169 121. Quid per corporum ſoli­ditatem, & quid per eorum agitationem intelligamus 170 122. Soliditatem non à ſolâ materiâ, ſed etiam à ma­gnitudine ac figurâ pen­dere 172 123. Quomodo globuli caeleſtes integro aliquo ſidere ſoli­diores eſſe poſſint √à 124. Quomodo etiam eſſe poſ­ſint minùs ſolidi 173 125. Quomodo quidam ſint aliquo ſidere magis ſolidi, alii minùs 174 126. De principio motûs Co­metae √à 127. De continuatione motûs Cometae per diverſos vor­tices 176 128. Phaenomena Cometarum 178 129. Horum Phaenomenn ex­plicatio 179 130. Quomodo Fixarum lu­men ad Terram uſque per­veniat 180 131. An fixae in veris locis vi­deantur; & quid ſit Firma­mentum 182 132. Cur Cometae à nobis non videantur, cùm ſunt extra noſtrum coelum; & obiter, cur carbones ſint nigri, & cineres albi √à 133. De Cometarum comâ, & variis ejus phaenomenis 185 134. De quâdam refractione, à quâ iſta coma dependet 186 135. Explicatio iſtius refractio­nis √à 136. Explicatio apparitionis comae 188 137. Quomodo etiam trabes appareant 190 138. Cur Cometarum cauda non ſemper in parte à Sole directè averſâ, nec ſemper recta videatur √à 139. Cur tales comae circa Fixas aut Planetas non appareant 191 140. De principio motûs Pla­netae 192 141. Cauſſae à quibus ejus er­rores pendent. Prima 193 142. Secunda √à 143. Tertia √à 144-Quarta 194 145. Quinta √à 146. De primà productione omnium Planetarum 195 147. Cur quidam Planetae ſint aliis à Sole remotiores; idque ab eorum magnitu­dine ſolâ non pendere 196 148. Cur Soli viciniores cele­riùs aliis moveantur; & tàmen ejus maculae ſint tardiſſimae √à 149. Cur Luna circa Terram gyret 197 150. Cur Terra circa ſuum axem vertatur 198 151. Cur Luna celeriùs feratur quàm Terra √à 152. Cur ſemper Lunae facies quamproximè eadem ſit Terrae obverſa √à 153. Cur Luna celeriùs ince­dat, & à ſuo motu medio minùs aberret, in conjun­ctionibus quàm in quadris; &scur ejus coelum non ſit rotundum 199 154. Cur ſecundarii Planetae qui ſunt circa Iovem, tam celeriter; qui verò ſunt circa Saturnum, tam tardè vel nullo modo moveantur 200 155. Cur poli AEquatoris & Eclipticae multùm diſtent ab invicem 201 156. Cur paullatim ad invicem accedant 202 157. Ultima & maximè gene­ralis cauſa omnium inae­qualitatum, quae in moti­bus corporum mundano­rum reperiuntur √à ________

PARS QUARTA.

De Terrâ.p 1. Falſam hypotheſim, quâ jam 9. Eas ab initio ſibi mutuò in­antè uſi ſumus, eſſe reti­cubuiſſe circa Terram 206 nendam ad veras rerum 10. Varia circa ipſas intervalla naturas explicandas 203 materiae primi & ſecundi 2. Quae ſit generatio Terrae ſe­elementi relicta eſſe 207 cundùm iſtam hypotheſim √à 11. Globulos ſecundi elementi 3. Diſtinctio Terrae in tres re­eò minores initio fuiſſe,quò giones, & primae deſcriptio 204 centro Terrae viciniores √à 4. Deſcriptio ſecundae 205 12. Meatuſque inter ipſas ha­5. Deſcriptio tertiae √à buiſſe anguſtiores √à 6. Particulas tertii elementi, 13. Non ſemper craſſiores te­quae ſunt in hac tertiâ re­nuioribus inferiores fuiſſe 208 gione, eſſe debere ſatis 14. De primâ formatione di­magnas √à verſorum corporum in ter­7. Ipſas à primo & ſecundo tiâ Terrae regione √à elemento poſſe immutari 206 15. De aetionibus, quarum ope 8. Eſſe majores globulis ſe­iſta corpora genita ſunt; ac cundi elementi, ſed iiſdem primò de generali globulo­eſſe minùs ſolidas & minùs rum coeleſtium motu √à agitatas √à i 6. De primo huius primae actionis effectu, quòd red­dat corpora pellucida 209 17. Quomodo corpus ſolidum &sdurum, ſatis multos meatus habere poſſit ad radios luminis tranſmit­tendos 210 18. De ſecundo illius primae actionis effectu, quòd una corpora ab aliis ſecernat, &sliquores expurget √à 19. De tertio effectu, quòd li­quorum guttas reddat ro­tundas 211 20. Explicatio ſecundae actio­nis, quae gravitas vocatur 212 21. Omnes Terrae partes, ſi ſo­lae ſpectentur, non eſſe graves, ſed leves √à 22. In quo conſiſtat levitas materiae coeleſtis 213 23. Quomodo partes omnes terrae ab iſtâ materiâ coe­leſti deorſum pellantur, & ita fiant graves √à 24. Quanta ſit in quoque cor­pore gravitas 214 25. Ejus quantitatem non reſ­pondere quantitati mate­riae cujuſque corporis √à 26. Cur corpora non gravitent in locis ſuis naturalibus 215 27. Gravitatem corpora depri­mere verſus centrum Ter­rae 216 28. De tertiâ actione, quae eſt lumen; quomodo particu­las ae*ris commoveat 217 29. De quartâ, quae eſt calor; quid ſit, & quomodo ſu­blato lumine perſeveret 218 30. Cur altiùs penetret, quàm lumen √à 31. Cur corpora ferè omnia rarefaciat √à 32. Quomodo ſuprema Terrae regio in duo diverí*a cor­pora fuerit primùm diviſa 218 33. Diſtinctio particularum terreſtrium in tria ſumma gcnera 220 34. Quomodo tertium corpus inter duo priora factum ſit √à 35. Particulas tantùm unius generis in iſto corpore con­tineri 221 36. Duas tantùm in eo eſſe ſpe­cies iſtarum particularum 222 37. Quomodo infimum corpus C in plura alia fuerit divi­ſum 223 38. De formatione alterius quarti corporis ſupra ter­tium 224 39. De hujus quarti corporis accretione, & tertii expur­gatione 225 40. Quomodo hoc tertium cor­pus fuerit mole imminu­tum, & ſpatium aliquod inter ſe & quartum reli­querit 226 41. Quomodo multae fiſſurae in quarto factae ſint 227 42. Quomodo ipſum in varias partes ſit confractum 228 43. Quomodo tertium corpus ſupra quartum ex parte aſcenderit, & ex parte in­fra remanſerit 23o 44. Inde in ſuperficie Terrae ortos eſſe montes, campos, maria &c. √à 45. Quae ſit ae*ris natura 231 46. Cur facilè rarefiat & den­ſetur √à 47. De violentâ ejus compreſ­ſione in quibuſdam ma­chinis √à 48. De aquae naturâ, & cur fa- cilè, modò in ae*rem, modò in glaciem, vertatur 232 49. De fluxu & refluxu maris √à 50. Cur aqua horis 6 1/5 aſcen­dat, & horis 6 1/5 deſcen­dat 234 51. Cur aeſtus maris ſint majo­res, cùm Luna plena eſt vel nova √à 52. Cur in aequinoctiis ſint maximi 236 53. Cur ae*r & aqua ſemper ab Oriente in Occidentem fluant 54. Cur in eâdem poli altitu­dine, regiones quae mare habent ad Orientem, ſint aliis magis temperatae 237 55. Cur nullus ſit fluxus nec refluxus in lacubus aut ſta­gnis; & cur in variis lito­ribus variis horis fiat √à 56. Quomodo ejus cauſſae par­ticulares, in ſingulis lito­ribus ſint inveſtigandae 238 57. De naturâ terrae interio­ris √à 58. De naturâ argenti vivi 239 59. De inaequalitate caloris in­teriorem terram perva­dentis √à 60. De iſtius caloris actione 240 61. De ſuccis acribus & acidis, ex quibus fiunt atramen­tum ſutorium, alumen &c. 241 62. De materiâ oleagineâ bitu­minis, ſulphuris &c. 242 63. De Chymicorum Princi­piis, & quomodo metalla in fodinas aſcendant √à 64. De Terrâ exteriore, & de origine fontium √à 65. Cur mare non augeatur ex eo, quòd flumina in illud fluant 243 66. Cur fontes non ſint ſalſi, nec mare dulceſcat 244 67. Cur in quibuſdam puteis aqua ſit ſalſa √à 68. Cur etiam ex quibuſdam montibus ſal effodiatur 245 69. De nitro aliiſque ſalibus, à ſale marino diverſis √à 70. De vaporibus, ſpiritibus, & exhalationibus à terrâ inte­riore ad exteriorem aſcen­dentibus √à 71. Quomodo ex variâ eorum miſturâ varia lapidum, aliorumque foſſilium ge­nera oriantur 246 72. Quomodo metalla ex terrâ interiore ad exteriorem perveniant; & quomodo minium fiat √à 73. Cur non in omnibus terrae locis metalla inveniantur 247 74. Cur potiſſimùm invenian­tur in radicibus montium, verſus Meridiem & Orien­tem √à 75. Fodinas omnes eſſe in terrâ exteriore; nec poſſe unquam ad interiorem fo­diendo perveniri √à 76. De ſulphure, bitumine, argillâ, oleo √à 77. Quomodo fiat terrae motus 248 78. Cur ex quibuſdam monti­bus ignis erumpat √à 79. Cur plures concuſſiones fieri ſoleant in terrae motu, ſicque per aliquot horas aut dies interdum duret 249 80. De naturâ ignis, ejuſque ab ae*re diverſitate √à 81. Quomodo primùm excite­tur 250 82. Quomodo conſervetur √à 83. Cur egeat alimento √à 84. Quomodo ex ſilicibus ex­cutiatur 251 85. Quomodo ex lignis ſiccis 252 86. Quomodo ex collectione radiorum Solis 253 87. Quomodo à ſolo motu val­de violento √à 88. Quomodo à diverſorum corporum miſturâ √à 89. In fulmine, in ſtellis traji­cientibus 254 90. In iis quae lucent & non urunt: ut in ſtellis caden­tibus √à 91. In guttis aquae marinae, in lignis putridis, & ſimilibus 255 92. In iis quae incaleſcunt & non lucent: ut in foeno in­cluſo 256 93. In calce aquâ aſperſâ, & reliquis 257 94. Quomodo in cavitatibus terrae ignis accendatur 258 95. Quomodo candela ardeat √à 96. Quomodo ignis in eâ con­ſervetur 259 97. Cur ejus flamma ſit acumi­nata, & fumus ex eâ egre­diatur √à 98. Quomodo ae*r & alia cor­pora flammam alant 260 99. De motu ae*ris verſus ignem √à 100. De iis quae ignem exſtin­guunt √à 101. Quid requiratur ut ali­quod corpus alendo igni aptum ſit 261 102. Cur flamma ex ſpiritu vini linteum non urat √à 103. Cur ſpiritus vini facillimè ardeat √à 104. Cur aqua difficillimè 262 105. Cur vis magnorum ignium abaquâ aut ſalibus injectis augeatur √à 106. Qualia ſint corpora quae facilè uruntur 262 107. Cur quaedam inflammen­tur, alia non 263 108. Cur ignis aliquandiu in­primis ſe conſervet √à 109. De pulvere tormentario, ex ſulphure, nitro & car­bone confecto: ac primò, de ſulphure √à 110. De nitro √à 111. De ſulphuris & nitri con­junctione 264 112. De motu particularum ni­tri √à 113. Cur flamma hujus pulve­ris valde dilatetur, & prae­cipuè agat verſus ſupe­riora √à 114. De carbone √à 115. De granis hujus pulveris, in quo praecipua ejus vis conſiſtat 265 116. De lucernis diutiſſimè ar­dentibus 266 117. De reliquis ignis effectibus 267 118. Quaenam corpora illi ad­mota liqueſcant & bulliant √à 119. Quaenam ſiccentur & du­reſcant 268 120. De aquis ardentibus, in­ſipidis, acidis √à 121. De ſublimatis & oleis 269 122. Quod, mutato ignis gradu, mutetur ejus effectus √à 123. De calce √à 124. De vitro, quomodo fiat 270 125. Quomodo ejus particulae ſimul jungantur √à 126. Cur ſit liquidum cùm can­det, omneſque figuras fa­cile induat 271 127. Cur, cùm frigidum eſt, ſit valde durum 272 128. Cur valde fragile √à 129. Cur ejus fragilitas minua­tur, ſi lentè refrigeretur 272 130. Cur ſit pellucidum 273 131. Quomodo fiat coloratum 274 132. Cur ſit rigidum inſtar arcûs; & generaliter, cur rigida, cùm inflexa ſunt, ſponte redeant ad priorem figuram √à 133. De magnete. Repetitio eorum ex antè dictis, quae ad ejus explicationem re­quiruntur 275 134. Nullos in ae*re nec in aquâ eſſe meatus recipiendis particulis ſtriatis idoneos 276 135. Nullos etiam eſſe in ullis corporibus terrae exterio­ris, praeterquam in ferro 277 136. Cur tales meatus ſint in ferro √à 137. Quâ ratione etiam ſint in ſingulis ejus ramentis 278 138. Quomodo iſti meatus apti reddantur ad particulas ſtriatas, ab utrâvis parte venientes, admittendas √à 139. Quae ſit natura magnetis 279 140. Quomodo fuſione fiat chalybs & quodvis ferrum 280 141. Cur chalybs ſit valde du­rus, rigidus & fragilis 281 142. Quae ſit differentia inter chalybem & aliud ferrum √à 143. Quomodo chalybs tempe­retur √à 144. Quae ſit differentia inter meatus magnetis, chalybis &sferri 283 145. Enumeratio proprietatum virtutis magneticae 284 146. Quomodo particulae ſtria­tae per Terrae meatus fluant 287 147. Quòd difficiliùs tranſeant per aerem aquam, & ter­ram exteriorem, quàm per interiorem 288 148. Quòd faciliùs tranſeant per magnetem, quàm per alia corpora hujus terrae exterioris 289 149. Qui ſint poli magnetis √à 150. Cur iſti poli ſe convertant verſus polos Terrae √à 151. Cur etiam certâ ratione verſus ejus centrum ſe in­clinent 290 152. Cur unus magnes ad alium ſe convertat & in­clinet, eodem modoatque ad Terram 291 153. Cur duo magnetes ad in­vicem accedant, & quae ſit cujuſque ſphaera activita­tis 292 154. Cur interdum ſe invicem refugiant 294 155. Cur ſegmentorum magne­tis partes, quae ante ſectio­nem junctae erant, ſe mu­tuò etiam refugiant 295 156.Cur duo puncta, quae priùs in eodem magnete contigua erant, in ejus fragmentis ſint poli diver­ſae virtutis √à 157. Cur eadem ſit vis in quâ­vis magnetis parte, ac in toto √à 158. Cur magnes ſuam vim ferro ſibi admoto commu­nicet 296 159. Cur ferrum pro variis modis, quibus magneti ad­movetur, ipſam diverſi­modè recipiat √à 160. Cur ferrum oblongum eam non recipiat, niſi ſe­cundùm ſuam longitudi­nem 297 161. Cur magnes nihil amittat de i*uâ vi, quamvis eam ferro communicet 297 162. Cur haec vis celerrimè ferro communicetur, ſed diuturnitate temporis in eo confirmetur 298 163. Cur chalybs ad eam reci­piendam aptior ſit, quàm vilius ferrum √à 164. Cur major ei communi­cetur à perfectiore ma­gnete, quàm à minùs per­fecto √à 165. Cur ipſa etiam terra vim magnetis ferro tribuat √à 166. Cur vis magnetica in Terrâ debilior ſit, quàm in parvis magnetibus 299 167. Cur acus magnete tactae ſemper ſuae virtutis polos in extremitatibus ſuis ha­beant 300 168. Cur poli magneticae vir­tutis non ſemper accuratè verſus Terrae polos diri­gantur, ſed ab iis variè declinent √à 169. Cur etiam interdum iſta declinatio cum tempore mutetur 301 170. Cur in magnete ſupra unum ex ſuis polis erecto minor eſſe poſſit, quàm cùm ejus poli aequaliter à Terrâ diſtant √à 171. Cur magnes trahat fer­rum 302 172. Cur magnes armatus, multò plus ferri ſuſtineat quàm nudus √à 173. Cur ejus poli, quamvis contrarii, ſe invicem ju­vent ad ferrum ſuſtinen­dum 303 174. Cur gyratio rotulae fer­reae, à vi magnetis cui ap­penſa eſt, non impediatur 304 175. Quomodo & quare vis unius magnetis augeat vel minuat vim alterius 305 176. Cur magnes, quantumvis fortis, ferrum ſibi non contiguum, à magnete de­biliore attrahere non poſſit √à 177. Cur magnes debilis, aut ferrum, à magnete fortiori ferrum ſibi contiguum poſ­ſit detrahere 3o6 178. Cur, in his Borealibus regionibus, polus Auſtra­lis magnetis ſit fortior Bo­reali √à 179. De iis quae obſervari poſ­ſunt in ferri limaturâ circa magnetem ſparſâ 307 180. Cur lamina ferrea, polo magnetis conjuncta, ejus vim trahendi vel conver­tendi ferri impediat 3o9 181. Cur eandem nullius alte­rius corporis interpoſitio impediat 310 182. Cur magnetis poſitio non conveniens ejus vires paul­latim imminuat √à 183. Cur rubigo, humiditas & ſitus, eas etiam imminuat, &svehemens ignis planè tollat √à 184. De vi attractionis in ſuc­cino, cerâ, reſinâ, & ſimi­libus 311 185. Quae ſit cauſſa iſtius at­tractionis in vitro 312 186. Eandem ipſius cauſſam in reliquis etiam videri 313 187. Ex dictis intelligi, quae­nam cauſſae eſſe poſſint re­liquorum omnium mira- bilium effectuum, qui ad occultas qualitates referri ſolent 314 188. De iis quae, ex tractationi­bus de animali & de ho­mine, ad rerum materia­lium cognitionem mu­tuanda ſunt 315 189. Quid ſit ſenſus, & quo­modo fiat √à 190. De ſenſuum diſtinctione: ac primò de internis, hoc eſt, de animi afectibus, & de appetitibus naturalibus 316 191. De ſenſibus externis: ac primò de tactu 318 192. De guſtu √à 193. De odoratu √à 194. De auditu 319 195. De viſu √à 196. Animam non ſentire, niſi quatenus eſt in cerebro √à 197. Mentem eſſe talis naturae, ut à ſolo corporis motu varii ſenſus in eâ poſſint excitari 320 198. Nihil à nobis in objectis externis ſenſu deprehendi, praeter ipſorum figuras, magnitudines & motus 321 199. Nulla naturae phaenomena in hac tractatione fuiſſe praetermiſſa 323 200. Nullis me in eâ principiis uſum eſſe, quae non ab om­nibus recipiantur; hanc­que Philoſophiam non eſſe novam, ſed maximè anti­quam & vulgarem √à 201. Dari particulas corpo­rum inſenſiles 324 202. Democriti Philoſophiam non minùs differre à noſtrâ, quàm à vulgari 325 203. Quomodo figuras & mo­tus particularum inſenſi­lium cognoſcamus √à 204. Sufficere ſi de inſenſilibus, qualia eſſe poſſint, expli­cuerim, etſi fortè non talia ſint 327 205. Ea tamen quae explicui,vi­deri tamen moraliter certa √à 206. Imò plus quàm moraliter 328 207. Sed me omnia mea Eccle­ſiae auctoritati ſubmittere 329 __________

NDEX DES NOMS PROPRESa________ p iAdam et Eve: 100. ARSTOTE: 192,323, 327. BLAEU: XVIII. iCharites: 4. COPERNICUS: 85, 86, 96, 337. DEMOCRITUS: 325, 348. ELISABETHA (Princeps): 1. ELZEVIER: XV-XVIII. FREDERICUS (Rex Bohemiae): 1. GILBERT: 300. GRASSIUS (Horatius): 178. iMinerva: 4. iMusae: 4. PONTANUS: 178. PTOLEMAEUS: 85, 337. REGIOMONTANUS: 178, 180. SARSIUS (Lotharius): voir GRASSIUS. SCHEINER (S. I.): 95. iStoici: 317. TYCHO-BRAHE: 85, 86, 96, 97, 98. gnetes reperiri, quàm in aliis: quo fit, ut particulae ſtriatae, à terrâ interiori egredientes, majori copiâ ver­ſus quaedam loca fluant, quàm verſus alia, ſicque ab itineribus ſuis ſaepe deflectant. Et quia polorum ma­ gnetis, vel extremitatum acûs, converſio pendet à ſolo curſu iſtarum particularum, omnes earum inflectio­nes ſequi debet. Hujuſque rei experimentum facere licet in magnete, cujus figura non ſit ſphaerica: nam ſi acus exigua ſupra diverſas ejus partes collocetur, non ſemper eodem planè modo ad ejus polos ſe con­vertet, ſed ſaepe ab ipſis aliquantum declinabit. Nec putandum eſt in eo diſparem eſſe rationem, quòd inae­qualitates, quae ſunt in extimâ terrae ſuperficie, ad totam ejus molem comparatae, perexiguae ſint; non enim cum ipſâ, ſed cum acubus & magnetibus in quibus declinatio fit, ſunt comparandae, ſicque ſatis magnas eſſe apparet.

5

10

15

Sunt qui dicunt, iſtam declinationem non ſemper in iiſdem terrae locis eandem manere, ſed cum tem­ pore mutari. Quod minimè mirum videri debet: non modò quia ferrum quotidie ex unis terrae partibus in alias ab hominibus transfertur, ſed etiam quia ejus glebae, quae ſunt in hac terrâ exteriore, quibuſdam in locis cum tempore corrumpi poſſunt, & aliae in aliis generari, ſive ab interiore terrâ ſubmitti.*

20

25

Sunt etiam qui dicunt, iſtam declinationem nullam eſſe in magnete ſphaerico*, ſupra polum ſuum Auſtra­lem in his Borealibus regionibus, vel ſupra Borealem in Auſtralibus, perpendiculariter ſtante, illumque hoc pacto cymbae impoſitum, quandam aequatoris ſui par­tem ſemper accuratè eandem verſus Boream, & oppo­ſitam verſus Auſtrum convertere. Quod an verum ſit nullo mihi adhuc experimento compertum eſt. Sed facilè mihi perſuadeo non omnino eandem, nec fortè etiam tantam eſſe declinationem, in magnete ita con­ſtituto, quàm in eo cujus poli aequaliter à Terrâ diſtant. Nam particulae ſtriatae, in hac ſuperiore Terrae regione, non modò per lineas aequaliter ab ejus centro diſtantes ab uno polo ad alium revertuntur, ſed etiam ubique (praeterquam ſub aequatore) nonnullae ab interioribus ejus partibus aſcendunt: & magnetis ſupra polos erecti converſio ab his ultimis, declinatio verò à prio­ribus praecipuè dependet.

5

10

15

Praeterea magnes trahit ferrum, ſive potiùs magnes &sferrum ad invicem accedunt; neque enim ulla ibi tractio eſt, ſed ſtatim atque ferrum eſt intra ſphaeram activitatis magnetis, vim ab eo mutuatur, & particu­lae ſtriatae, ab utroque egredientes, ae*rem

interme­dium expellunt: quo fit, ut ambo ad invicem non aliter quàm duo magnetes accedant. Imò etiam ferrum libe­riùs movetur quàm magnes, quia conſtat iis tantùm ramentis, in quibus particulae ſtriatae ſuos habent mea­tus, magnes autem multâ materiâ lapideâ gravatur.

20

25

Sed multi mirantur magnetem armatum, ſive lami­nam ferream magneti adjunctam, plus ferri poſſe ſuſtinere, quàm ſolum magnetem. Cujus tamen ratio detegi poteſt ex eo, quòd etiamſi plus ſibi appenſi ferri ſuſtineat, non tamen idcirco plus ad ſe alliciat, ſi vel minimùm ab eo removeatur; nec etiam plus ſuſtineat, ſi corpus aliquod, quantumvis tenue, interjaceat:

hinc enim apparet, iſtam majorem ejus vim ex ſolâ differentiâ contactûs oriri: quòd nempe laminae ferrae meatus aptiſſimè congruant cum meatibus ferri ipſi appenſi, & ideò particulae ſtriatae, per hos meatus ex uno ferro in aliud tranſeuntes, omnem ae*rem interme­ dium expellant, efficiantque ut eorum ſuperficies, ſe invicem immediatè contingentes, difficillimè disjun­gantur: jamque ſuprà oſtenſum eſta, nullo glutino duo corpora meliùs ad invicem poſſe alligari, quàm immediato contactu. Meatus autem magnetis non ita congruunt cum meatibus ferri, propter materiam lapideam quae in eo eſt; hincque fit, ut ſemper ali­quantulum ſpatii inter magnetem & ferrum debeat remanere, per quod particulae ſtriatae ex unius mea­tibus ad meatus alterius perveniant. pMirantur etiam nonnulli, quòd quamvis poli ma­gnetis contrariae virtutis eſſe videantur, ſe tamen in­vicem juvent ad ferrum ſuſtinendum: ita ut, ſi ambo laminis ferreis armentur, poſſintfig ferè duplo plus ferri ſimul ſuſti­ nere, quàm unus ſolus. Nempe, ſi AB eſt magnes, cujus polis adjunctae ſunt laminae CD & EF, ita utrimque prominentes, ut ferrum GH iis applica­tum ſuperficie ſatis latâ ipſas tangat: hoc ferrum GH duplo ferè gravius eſſe poteſt, quàm ſi ab unâ tantùm ex iſtis laminis ſuſtineretur. Sed hujus rei ratio evi­dens eſt, ex motu particularum ſtriatarum jam expli­cato: quamvis enim in eo contrariae ſint, quòd quae per unum polum ingrediuntur, non poſſint etiam in­gredi per alium, hoc non impedit quominùs in ſuſti­nendo ferro conſentiant; quia venientes ab Auſtrali figmagnetis polo A, per laminam chalybeam CD reflexae, ingre­diuntur unam ferri partem ib, in quâ faciunt ejus polum Borea­lem; atque inde fluentes uſque ad Auſtralem ia, occurrunt alii laminae chalybeae FE, per quam aſcendunt ad B, polum magnetis Borealem; &svice verſa ^ egreſſae ex B, per armaturam EF, ferrum appenſum HG, aliamque armaturam DC, revertuntur ad A.

5

10

15

20

25

5

10

15

Hic autem motus particularum ſtriatarum per ma­gnetem & ferrum non ita videtur conſentire cum motu circulari ferrearum rotularum, quae, turbinis inſtar contortae, diutius gyrant èmagnete pendentes, quàm cùm ab eo remotae terrae inſiſtunt. Et ſanè, ſi particulae ſtriatae motu tantùm recto agerentur, & ſingulos ferri meatus per quos ingredi debent, èregione meatuum magnetis ex quibus egrediuntur, offenderent, judica­rem eas ſiſtere debere gyrationem iſtarum rotularum. Sed quia ſemper ipſaemet gyrant, unae in uman par­tem, aliae in contrarium, & obliquè tranſire debent ex meatibus magnetis in meatus ferri, quomodocunque rotula vertatur, aequè facilè in ejus meatus ingrediun­ tur, ac ſi eſſet immota, minùſque ipſius motus impe­ditur à contactu magnetis, cùm ei ſic appenſa gyratur, quàm à contactu Terrae, cùm ſuo pondere illam premit.

20

25

30

Variis modis vis unius magnetis augetur vel mi­ nuitur, alterius magnetis aut ferri acceſſu. Sed una in hoc generalis regula eſt, quòd quoties ita ſiti ſunt iſti magnetes, ut unus in alium particulas ſtriatas mittat, ſe invicem juvent; contrà autem, ſi unus ab alio eas abducat, ſibi obſtent. Quia quò celeriùs & copioſiùs iſtae particulae per unumquemque magnetem fluunt, eò major in eo eſt virtus, & magis agitatae, ac plures, ab uno magnete vel ferro in alium mitti poſſunt, quàm eo abſente ab ae*re, aliove ullo corpore in ejus locum conſtituto. Sic non modò, cùm polus Auſtralis unius magnetis polo Boreali alterius conjunctus eſt, ſe invi­cem juvant ad ferrum aliis ſuis polis appenſum ſuſti­nendum; ſed etiam cùm disjuncti ſunt, & ferrum inter utrumque collocatur. Exempli gratiâ, magnes C juva­tur à magnete F, ad fer-fig rum DE ſibi conjunctum retinendum; & vice ver­ſâ, magnes F juvatur a magnete C, ad hujus ferri ex­tremitatem E in ae*re ſuſtinendam: poteſt enim eſſe tam gravis, ut ab eo ſolo ſic ſuſtineri non poſſet, ſi alia extremitas D alteri corpori quàm magneti C inni­teretur.

5

10

15

20

25

Sed interim quaedam vis magnetis F impeditur à magnete C, nempe illa quam habet ad ferrum DE ad ſe alliciendum. Notandum enim eſt hoc ferrum, quam­diu tangit magnetem C, attrahi non poſſe à magnete F quem non tangit, etiamſi hunc illo multò potentio­rem eſſe ſupponamus. Cujus ratio eſt, quòd parti­culae ſtriatae per hos duos magnetes, & per hoc fer­rum, tanquam per unicum magnetem, modo ſuprà explicatob tranſeuntes, aequalem ferè habeant vim in toto ſpatio quod eſt inter C & F, nec idèo poſſint ferrum DE, non ſolâ iſtâ vi magneticâ, ſed inſu­per contactu ſuo magneti C alligatum, verſus F ad­ducere.

5

10

Atque hinc patet, cur ſaepe magnes debilis, aut exi­guum ferrum, detrahat aliud ferrum à magnete for­tiore. Notandum enim eſt hoc nunquam fieri, niſi cùm magnes debilior tangit illud ferrum, quod detrahit à magnete fortiori. Quippe, cùm duo magnetes ferrum oblongum polis diſſimilibus tangunt, unus in unâ ex­tremitate, alius in aliâ, & deinde iſti duo magnetes ab invicem removentur, ferrum intermedium non ſemper debiliori, nec etiam ſemper fortiori, ſed modò uni, modò alteri adhaeret: nullamque puto eſſe rationem, cur uni potiùs quàm alteri adhaereat, niſi quòd eum cui adhaeret, in majori ſuperficie quàm alium tangat. figpEx eo verò, quòd ma­gnes F juvet magnetem C ad ferrum DE ſuſti­nendum, manifeſtum eſt cur ille polus magnetis, qui a nobis vocatur Auſtralis, plus ferri ſuſtineat quàm alter, in his Borealibus regionibus: etenim à Terrâ maximo magnete juvatur, eodem planè modo ac ma­gnes C à magnete F; contrà autem alius polus, prop­ ter ſitum non convenientem, à Terrâ impeditur.

15

20

25

5

Si paullò curioſiùs conſideremus, quo pacto lima­tura ferri circa magnetem ſe diſponat, multa ejus ope advertemus, quae hactenus dicta confirmabunt. Nam inprimis notare licet, ejus pulviſculos non confuſè coacervari, ſed unos aliis incumbendo, quoſdam quaſi tubulos componere, per quos particulae ſtriatae libe­riùs quàm per ae*rem fluunt, quique idcirco earum vias deſignant. Quae viae ut clarè ipſis oculis cerni poſ­ſint, ſpargatur aliquid iſtius limaturae ſupra planum, in quo ſit foramen cui magnes ſphaericus ita immiſſus ſit, ut polis ſuis utrimque planum tangat, eo modo quo Aſtronomorum globi Horizontis circulo immitti ſolent, ut ſphaeram rectam repraeſentent, & limatura ibi ſparſa diſponet ſe in tubulos, qui flexus particu­ larum ſtriatarum circa magnetem, ſive etiam circa globum Terrae, à nobis ſupra deſcriptosb exhibebunt. Deinde, ſi alius magnes eodem modo iſti plano juxta priorem inſeratur, & polus Auſtralis unius Borealem alterius reſpiciat, limatura circumſparſa oſtendet etiam, quo pacto particulae ſtriatae per iſtos duos ma­gnetes tanquam per unicum moveantur. Ejus enim tubuli, qui ab uno ex polis ſe mutuò reſpicienti­bus ad alium porrigentur, erunt omnino recti; alii verò, qui ab uno ex adverſis polis ad alium pertin­ gent, erunt circa magnetes inflexi: ut hîc ſunt lineae BRVXTia. Notari etiam poteſt, cùm aliquid limaturae fig ferri ex polo, ex. gr. Auſtrali, unius magnetis pendet, ſi polus Auſtralis alterius magnetis infrà poſiti verſus illam convertatur, & paullatim ei appropinquetur, quo pacto tubuli ex eâ confecti primò ſurſum ſe retrahunt &sinflectunt: quia ſcilicet eae particulae ſtriatae, quae per illos fluunt, repelluntur ab aliis quae veniunt à magnete inferiore. Ac deinde, ſi iſte inferior magnes multò potentior ſit ſuperiore, tubuli iſti diſſolvuntur, &slimatura decidit in inferiorem: quia ſcilicet parti­culae ſtriatae ex hoc inferiori aſcendentes, impetum faciunt in ſingulos iſtius limaturae pulviſculos, quos cùm ingredi non poſſint, niſi per eaſdem illorum ſu­perficies quibus magneti ſuperiori adhaerent, eos ab hoc ſuperiore disjungunt. Contrà verò, ſi polo Au­ſtrali ſuperioris magnetis, cui limatura ferri adhaeret, polus Borealis inferioris obvertatur, haec limatura tu­bulos ſuos rectà verſus inferiorem dirigit, & quantum poteſt producit: quia utrimque particulis ſtriatis, ab uno magnete in alium tranſeuntibus, viam praebent; ſed non ideò à ſuperiori ſeparatur, niſi priùs inferio­rem tetigerit, propter vim contactûs, de quâ egimus paullo antèa. Atque propter iſtam eandem vim, ſi li­matura, magneti quantumvis forti adhaerens, tangatur ab alio debiliori magnete, vel tantùm à ferreo aliquo bacillo, nonnullae ejus partes fortiorem magnetem re­ linquent, & debiliorem, ſive ferreum bacillum, ſequen­tur: illae ſcilicet, quae majori ſuperficie hunc quàm illum tangent. Cùm enim exiguae iſtae ſuperficies va­ri*ae ſint & inaequales, ſemper accidit, ut quaſdam li­maturae particulas uni magneti vel ferro, alias alteri firmiùs jungant.

10

15

20

25

5

10

15

20

5

10

Lamina ferrea, quae, polo magnetis admota, ejus vim ſuſtinendi ferri multùm auget, ut antè dictum eſt, impedit ejuſdem vim ferri ad ſe alliciendi aut con­vertendi. Nempe lamina DCD impedit ne magnes AB, cujus polo adjuncta eſt,fig acum EF ad ſe alliciat aut convertat. Jam enim adverti­mus particulas ſtriatas, quae progrederentur à B verſus EF abſque hac laminâ, in eâ reflecti ex C verſus extremi­tates DD, propterea quòd liberiùs per ipſam quàm per ae*rem fluunt, ſicque vix ullae ad acum EF perve­niunt. Eodem modo quo ſuprà diximusc, paucas à mediâ Terrae regione ad nos pervenire, quia maxima earum pars, per interiorem cruſtam ſuperioris Terrae regionis, ab uno polo ad alium revertitur; unde fit, ut debilis tantùm vis magnetica totius Terrae hîc apud nos ſentiatur.

15

20

25

Sed praeter ferrum aut magnetem, nullum aliud cor­pus in locum laminae CD poni poteſt, à quo magnes figAB impediatur, ne vim ſuam in acum EF exerceat. Nullum enim habemus, in hac exte­riore terrâ, quantumvis ſoli­dum & durum, in quo non ſint plurimi meatus: non quidem ad menſuram particula­rum ſtriatarum efformati, ſed multò majores, utpote qui etiam globulos ſecundi elementi recipiunt, & per quos idcirco iſtae particulae ſiriatae non minùs liberè tranſire poſſunt quàm per ae*rem, in quo iſtos etiam globulos ſecundi elementi obvios habent.

5

10

15

Si ferrum aut magnes diu detineatur aliter conver­ſus ad Terram alioſve vicinos magnetes, quàm ſponte ſe converteret ſi nihil ejus motum impediret, hoc ipſo vires ſuas paullatim amittit: quia tunc particulae ſtriatae, ex Terrâ vel aliis magnetibus vicinis

adve­nientes, obliquè vel averſè ipſius meatibus occurrendo, paullatim eorum figuras mutant & corrumpunt.

20

Denique vis magnetica humiditate, rubigine, ac ſitu valde minuitur; & valido igne planè deletur. Rubigo enim, ex ferri ramentis effloreſcens, meatuum orificia occludit; idemque praeſtat ae*ris humiditas & ſitus, quia rubiginis initia ſunt. Ignis autem agitatio iſtorum ramentorum poſitionem planè diſturbat. Nihilque puto hactenus circa magnetem verè ac pro certo fuiſſe ob­ſervatum, cujus ratio, ex iis quae explicui, non facilè intelligatur.

25

Hîc autem occaſione magnetis qui trahit ferrum, aliquid addendum eſt de ſuccino, gagate, cerâ, reſinâ, vitro & ſimilibus, quae omnia minuta corpora etiam trahunt. Quamvis enim mei non ſit inſtituti, particu­laria ulla explicare, niſi quatenus requiruntur ad ge­neraliora, de quibus egi, confirmanda; nec examinare poſſim iſtam vim in gagate vel ſuccino, niſi priùs ex variis experimentis plures alias eorum proprietates deducam, & ita intimam ipſorum naturam inveſtigem: quia tamen eadem vis in vitro etiam eſt, de quo mihi paullò antèa fuit agendum ad ignis effectus demon­ ſtrandos, niſi eam explicarem, alia forſan quae de illo ſcripſi, poſſent in dubium revocari. Praeſertim quia fortè nonnulli, videntes iſtam vim in ſuccino, cerâ, reſinâ, & oleagineis ferè omnibus reperiri, putabunt ipſam in eo conſiſtere, quòd tenues quaedam & ramo­ ſae iſtorum corporum particu1ae, frictione commotae (frictio enim ad illam vim excitandam requiri ſolet), per ae*rem vicinum ſe diffundant, ac ſibi mutuò adhae­reſcentes protinus revertantur, & minuta corpora quae in itinere offendunt, ſecum trahant. Quemadmodum videmus ejuſmodi pinguium liquefactorum guttas, bacillo appenſas, levi motu ita excuti poſſe, ut unâ earum parte bacillo adhaerente, alia pars ad aliquam diſtantiam ab eo recedat, ſtatimque revertatur, nec non feſtucas, aliave obvia corpuſcula ſecum adducat. Nihil enim tale in vitro licet imaginari, ſaltem ſi na­ tura ejus ſit talis, qualem eam ſuprà deſcripſimus; ac proinde in ipſo alia iſtius attractionis cauſſa eſt aſſi­gnanda.

5

10

15

20

25

30

Nempe ex modo quo illud generari dictum eſta, facilè colligitur, praeter illa majuſcula intervalla, per quae globuli ſecundi elementi verſus omnes partes tranſire poſſunt, multas etiam rimulas oblongas inter ejus particulas reperiri; quae cùm ſint anguſtiores, quàm ut iſtos globulos recipiant, ſoli materiae primi elementi tranſitum praebent; putandumque eſt, hanc materiam primi elementi, omnium meatuum quos in­greditur figuras induere aſſuetam, per rimulas iſtas tranſeundo, in quaſdam quaſi faſciolas tenues, latas &soblongas efformari, quae, cùm ſimiles rimulas in ae*re circumjacente non inveniant, intra vitrum ſe con­tinent, vel certè ab eo non multùm evagantur, & circa ejus particulas convolutae, motu quodam circulari, ex unis ejus rimulis in alias fluunt. Quamvis enim materia primi elementi fluidiſſima ſit, quia tamen con­ſtat minutiis inaequaliter agitatis, ut in tertiae partis art. 87 & 88 explicuib, rationi conſentaneum eſt, ut credamus multas quidem ex maximè concitatis ejus minutiis à vitro in ae*rem aſſiduè migrare, aliaſque ab ae*re in vitrum earum loco reverti; ſed, cùm eae quae revertuntur, non ſint omnes aequè concitatae, illas quae minimum habent agitationis, verſus rimulas, quibus nulli meatus in ae*re correſpondent, expelli, atque ibi unas aliis adhaerentes, faſciolas iſtas componere; quae faſciolae idcirco ſucceſſu temporis figuras acquirunt determinatas, quas non facilè mutare poſſunt. Unde ſit, ut ſi vitrum ſatis validè fricetur, ita ut nonnihil incaleſcat, ipſae hoc motu ſoras excuſſae, per ae*rem quidem vicinum ſe diſpergant, aliorumque etiam cor­ porum vicinorum meatus ingrediantur; ſed quia non tam faciles ibi vias inveniunt, ſtatim ad vitrum revol­vantur, & minutiora corpora, quorum meatibus ſunt implicitae, ſecum adducant.

5

10

15

20

25

5

Quod autem hîc de vitro notavimus, de pleriſque aliis corporibus etiam credi debet: nempe quòd inter­ſtitia quaedam inter eorum particulas reperiantur, quae, cùm nimis anguſta ſint ad globulos ſecundi elementi admittendos, ſolam materiam primi recipiunt, & cùm ſint majora iis quae in ae*re circumjacente ſoli iſti ma­ teriae primi elementi etiam patent, implentur minùs agitatis ejus minutiis; quae ſibi mutuò adjunctae, par­ticulas componunt, diverſas quidem habentes figuras, juxta diverſitatem iſtorum interſtitiorum, ſed maximâ ex parte faſciolarum inſtar tenues, latas & oblongas: ita ut, circa particulas corporum quibus inſunt ſe con­volvendo, aſſiduè moveri poſſint. Interſtitia enim à qui­bus figuram ſuam mutuantur, cùm debeant eſſe valde anguſta, ut globulos ſecundi elementi non admittant, niſi eſſent oblonga rimarum inſtar, vix poſſent eſſe ma­ jora iis, quae inter ae*ris particulas à globulis ejuſdem ſecundi elementi non occupantur. Quapropter, etſi non negem, aliam cauſſam attractionis antè expoſitama in aliquibus fortè corporibus locum habere poſſe, quia tamen non eſt ita generalis, & attractio iſta in valde multis corporibus obſervatur, non aliam puto in illis, vel ſaltem in maximâ illorum parte, quàm in vitro eſſe quaerendam.

10

15

20

25

30

Caeterùm hîc notari velim, particulas iſtas in mea­tibus corporum terreſtrium, ex materiâ primi elementi efformatas, non modò variarum attractionum, quales ſunt in electro & in magnete, ſed & aliorum innume­rabilium & admirandorum effectuum cauſſas eſſe poſſe. Quae enim in unoquoque corpore formantur, aliquid ſingulare habent in ſuâ figurâ, quo differunt à reliquis omnibus, in aliis corporibus formatis; cùmque reti­neant maximam agitationem primi elementi, cujus ſunt partes, minimas ob cauſſas fieri poteſt, ut vel ex­tra corpus in quo ſunt non evagentur, ſed tantùm in ejus meatibus hinc inde diſcurrant; vel contrà celer­rimè ab eo diſcedant, & alia omnia corpora terreſtria pervadentes, ad loca quantumlibet remota breviſſimo tempore perveniant, ibique materiam ſuae actioni reci­piendae idoneam invenientes, raros aliquos effectus producant. Et ſanè quiſquis conſiderabit, quàm mirae ſint magnetis & ignis proprietates, ac quàm diverſae ab iis quas vulgò in aliis corporibus obſervamus; quàm ingens flamma ex minimâ ſcintillâ momento temporis poſſit accendi, quàm magna ſit ejus vis; ad quam im­manem diſtantiam ſtellae fixae lumen ſuum circumqua­que diffundant; & reliqua, quorum cauſſas, meo judi­cio, ſatis evidentes, ex principiis omnibus notis & ab omnibus admiſſis, figurâ ſcilicet, magnitudine, ſitu & motu particularum materiae, in hoc ſcripto deduxi: facilè ſibi perſuadebit, nullas eſſe vires in lapidibus aut plantis tam occultas, nulla ſympathiae vel antipa­ thiae miraculaa tam ſtupenda, nihil denique in naturâ univerſâ, quod ad cauſſas tantùm corporales, ſive mente & cogitatione deſtitutas, debeat referri, cujus ratio ex iiſdem illis principiis deduci non poſſit: adeò ut aliqua alia ipſis adjungere non ſit neceſſe.

5

10

15

20

25

30

5

Plura non adderem in hac quartâ Principiorum Phi­loſophiae parte, ſi (quemadmodum mihi antehac in animo fuit) duas adhuc alias, quintam ſcilicet de vi­ventibus, ſive de animalibus & plantis, ac ſextam de homine eſſem ſcripturusb. Sed quia nondum omnia, de quibus in iis agere vellem, mihi planè perſpecta ſunt, nec ſcio an ſatis unquam otii habiturus ſim ad ipſas abſolvendas, ne priores idcirco diutius retineam, vel quid in iis deſideretur, quod ad alias reſervârim, pauca quaedam de ſenſuum objectis hîc ſubjungam. Quippe hactenus hanc Terram, totumque adeò hunc mundum aſpectabilem, inſtar machinae deſcripſi, nihil praeter figuras & motus in eo conſiderans; ſenſus autem noſtri multa alia nobis exhibent, colores ſcilicet, odores, ſonos & ſimilia, de quibus ſi planè tacerem, praeci­puam explicationis rerum naturalium partem viderer omiſiſſec.

10

15

20

Sciendum itaque humanam animam, etſi totum cor­pus informet, praecipuam tamen ſedem ſuam habere in cerebro, in quo ſolo non modò intelligit & imagi­natur, ſed etiam ſentit: hocque opere nervorum, qui, filorum inſtar, à cerebro ad omnia reliqua membra protenduntur, iiſque ſic annexi ſunt, ut vix ulla pars humani corporis tangi poſſit, quin hoc ipſo movean­tur aliquot nervorum extremitates per ipſam ſparſae, atque earum motus ad alias eorum nervorum extremi­tates, in cerebro circa ſedem animae collectas, tranſ­feratur, ut in Dioptricae capite quartoa ſatis fuſè expli­cui. Motus autem qui ſic in cerebro à nervis excitan­tur, animam ſive mentem intimè cerebro conjunctamb diverſimodè afficiunt, prout ipſi ſunt diverſi. Atque hae diverſae mentis affectiones, ſive cogitationes, ex iſtis motibus immediatè conſequentes, ſenſuum perceptio­nes, ſive, ut vulgò loquimur, ſenſus appellantur.

25

5

10

Horum ſenſuum diverſitates primò ab ipſorum ner­vorum diverſitate, ac deinde à diverſitate motuum, qui in ſingulis nervis fiunt, dependent. Neque tamen ſin­guli nervi faciunt ſingulos ſenſus à reliquis diverſos, ſed ſeptem tantùm praecipuas differentias in iis notare licet, quarum duae pertinent ad ſenſus internos, aliae quinque ad externos. Nempe nervi qui ad ventricu­lum oeſophagum, fauces, aliaſque interiores partes, explendis naturalibus deſideriis deſtinatas, protendun­tur, faciunt unum ex ſenſibus internis, qui appetitus naturalis vocatur. Nervuli verò qui ad cor & praecor­dia, quamvis perexigui ſint, faciunt alium ſenſum in­ternum, in quo conſiſtunt omnes animi commotiones, ſive pathemata, & affectus, ut laetitiae, triſtitiae, amoris, odii, & ſimilium. Nam, exempli cauſſâ, ſanguis ritè temperatus, facilè ac plus ſolito in corde ſe dilatans, nervulos circa orificia ſparſos ita laxat & movet, ut inde alius motus in cerebro ſequatur, qui naturali quodam ſenſu hilaritatis afficit mentem: ac etiam aliae quaevis cauſſae, nervulos iſtos eodem modo moventes, eundem illum laetitiae ſenſum dant. Ita imaginatio fruitionis alicujus boni, non ipſa ſenſum laetitiae in ſe habet, ſed ſpiritus ex cerebro ad muſculos, quibus illi nervi inſerti ſunt, mittit, eorumque ope orificia cordis expanduntur, & ejus nervuli moventur eo motu, ex quo ſequi debet ille ſenſus. Ita, audito grato nuncio, mens primùm de ipſo judicat, & gaudet gaudio illo intellectuali, quod ſine ullâ corporis commotione ha­betur, quodque idcirco Stoici dixerunt cadere poſſe in ſapientem; deinde, cùm illud imaginatur, ſpiritus ex cerebro ad praecordiorum muſculos fluunt, & ibi ner­vulos movent, quorum ope alium in cerebro motum excitant, qui mentem afficit laetitiae animalis ſenſu. Eâdem ratione ſanguis nimis craſſus, malignè in cordis ventriculos fluens, & non ſatis ibi ſe dilatans, alium quendam motum in iiſdem praecordiorum nervulis fa­cit, qui cerebro communicatus ſenſum triſtitiae ponit in mente, quamvis ipſa fortè neſciat cur triſtetur: aliaeque plures cauſſae idem praeſtare poſſunt. Atque alii motus iſtorum nervulorum efficiunt alios affectus, ut amoris, odii, metûs, irae, &c., quatenus ſunt tan­tùm affectus, ſive animi pathemata, hoc eſt, quatenus ſunt confuſae quaedam cogitationes, quas mens non habet à ſe ſolâ, ſed ab eo quòd à corpore, cui intimè conjuncta eſt, aliquid patiatur. Nam diſtinctae cogita­tiones, quas habemus de iis quae amplectenda ſunt, vel optanda, vel fugienda &c., toto genere ab iſtis affectibus diſtinguuntur. Non alia ratio eſt appeti­tuum naturalium, ut famis, ſitis &c., qui à nervis ven- triculi, faucium &c., pendent, ſuntque à voluntate comedendi, bibendi &c., planè diverſi; ſed quia, ut plurimum, iſta voluntas ſive appetitio eos comitatur, idcirco dicuntur appetitus.

15

20

25

5

10

15

20

25

30

Quantum ad ſenſus externos, quinque vulgò nu­merantur, propter quinque diverſa objectorum genera, nervos iis ſervientes moventia, & totidem genera co­gitationum confuſarum, quae ab iſtis motibus in animâ excitantur. Nam prima, nervi in univerſi corporis cu­tem deſinentes, illâ mediante à quibuſlibet terrenis corporibus tangi poſſunt, & ab illis integris moveri, uno modo ab illorum duritie, alio à gravitate, alio à calore, alio ab humiditate &c.; quotque diverſis mo­dis vel moventur, vel à motu ſuo ordinario impediun­tur, tot in mente diverſos ſenſus excitant, ex quibus tot tactiles qualitates denominantur. Ac praeterea, cùm iſti nervi ſolito vehementiùs agitantur, ſed ita tamen ut nulla laeſio in corpore inde ſequatur, hinc fit ſenſus titillationis, menti naturaliter gratus, quia vires cor­poris, cui arctè conjuncta eſt, ei teſtatur; ſi verò ali­qua laeſio inde ſequatur, ſit ſenſus doloris. Atque hinc patet, cur corporea voluptas & dolor tam parum di­ſtent ab invicem in objecto, quamvis in ſenſu contrarii ſint.

5

10

15

20

Deinde alii nervi, per linguam & partes ei vioinas ſparſi, ab eorundem corporum particulis, ab invicem disjunctis, & ſimul cum ſalivâ in ore natantibus, diver­ſimodè moventur, prout ipſorum figurae ſunt diverſae, ſicque diverſorum ſaporum ſenſus efficiunt.

25

Tertiò, duo etiam nervi, ſive cerebri appendices extra calvariam non exſertae, moventur ab eorundem corporum particulis disjunctis, & in ae*re volantibus, non quidem quibuſlibet, ſed iis quae ſatis ſubtiles ac ſimul ſatis vividae ſunt, ut in nares attractae per offis ſpongioſi meatus uſque ad illos nervos perveniant; & à diverſis eorum motibus fiunt diverſorum odorum ſenſus.

30

5

Quarto', duo alii nervi, in intimis aurium cavernis reconditi, excipiunt tremulos & vibratos totius ae*ris circumjacentis motus. Ae*r enim membranulam tym­ pani concutiens, ſubjunctam trium oſſiculorum ca­tenulam, cui iſti nervi adhaerent, ſimul quatit; atque ab horum motuum diverſitate, diverſorum ſonorum ſenſus oriuntur.

10

Denique nervorum opticorum extremitates, tuni­ cam, retinam dictam, in oculis componentes, non ab ae*re nec à terrenis ullis corporibus ibi moventur, ſed à ſolis globulis ſecundi elementi, unde habetur ſenſus luminis & colorum; ut jam ſatis in Dioptricâa & Me­teoris explicui. pProbatur autem evidenter, animamb non quatenus eſt in ſingulis membris, ſed tantùm quatenus eſt in ce­rebro, ea quae corpori accidunt in ſingulis membris nervorum ope ſentire: primò, ex eo quòd morbi varii, ſolum cerebrum afficientes, omnem ſenſum tollant, vel perturbent; ut & ipſe ſomnus, qui eſt in ſolo cere­bro, quotidie nobis magnâ ex parte adimit ſentiendi facultatem, quam poſtmodum vigilia reſtituit. Deinde, ex eo quòd, cerebro illaeſo, ſi tantùm viae, per quas nervi à mernbris externis ad illud porriguntur obſtru­ctae ſint, hoc ipſo illorumembrorum ſenſus etiam perit. Ac denique, ex eo quòd dolor aliquando ſentia­tur tanquam in quibuſdam membris, in quibus nulla tamen eſt doloris cauſſa, ſed in aliis per quae tranſeunt nervi, qui ab illis ad cerebrum protenduntur. Quod ultimum innumeris experimentis oſtendi poteſt, ſed unum hîc ponere ſufficiet. Cùm puellae cuidam, ma­num gravi morbo affectam habenti, velarentur oculi quoties Chirurgus accedebat, ne curationis apparatu turbaretur, eique poſt aliquot dies brachium ad cubi­tum uſque, ob gangraenam in eo ſerpentem, fuiſſet am­putatum, & panni in ejus locum ita ſubſtituti, ut eo ſe privatam eſſe planè ignoraret, ipſa interim varios dolores, nunc in uno ejus manûs quae abſciſſa erat digito, nunc in alio ſe ſentire querebatur: quod ſanè aliunde contingere non poterat, quàm ex eo quòd nervi, qui priùs ex cerebro ad manum deſcendebant, tuncque in brachio juxta cubitum terminabantur, eo­dem modo ibi moverentur, ac priùs moveri debuiſſent in manu, ad ſenſum hujus vel illius digiti dolentis, animae in cerebro reſidenti imprimendum.

15

20

25

5

10

15

20

Probatur deinde talem eſſe noſtrae mentis naturam, ut ex eo ſolo quòd quidam motus in corpore fiant, ad quaſlibet cogitationes, nullam iſtorum motuum ima­ginem referentes, poſſit impelli; & ſpeciatim ad illas confuſas, quae ſenſus, ſive ſenſationes, dicuntur. Nam videmus verba, ſive ore prolata, ſive tantùm ſcripta, quaſlibet in animis noſtris cogitationes &, commo­tiones excitare. In eâdem chartâ, cum eodem calamo &satramento, ſi tantùm calami extremitas certo modo ſupra chartam ducatur, literas exarabit, quae cogita­tiones praeliorum, tempeſtatum, furiarum, affectuſque indignationis & triſtitiae in lectorum animis concita­bunt; ſi verò alio modo ferè ſimili calamus movea­ tur, cogitationes valde diverſas, tranquillitatis, pacis, amoenitatis, afectuſque planè contrarios amoris & laetitiae efficiet. Reſpondebitur fortaſſe, ſcripturam vel loquelam nullos affectus, nullaſque rerum à ſe diver­ſarum imaginationes, immediatè in mente excitare, ſed tantummodo diverſas intellectiones; quarum deinde occaſione anima ipſa variarum rerum imagines in ſe efformat. Quid autem dicetur de ſenſu doloris & titillationis? Gladius corpori noſtro admovetur, illud ſcindit: ex hoc ſolo ſequitur dolor, qui ſanè non mi­ nùs diverſus eſt à gladii, vel corporis quod ſcinditur, locali motu, quàm color, vel ſonus, vel odor, vel ſapor. Atque ideò, cùm clarè videamus, doloris ſen­ſum in nobis excitari ab eo ſolo, quòd aliquae cor­poris noſtri partes contactu alicujus alterius corpo­ ris localiter moveantur, concludere licet, mentem noſtram eſſe talis naturae, ut ab aliquibus etiam mo­tibus localibus, omnium aliorum ſentuum affectiones pati poſſit.

25

30

5

10

15

20

Praeterea non deprehendimus ullam differentiam inter nervos, ex quâ liceat judicare, aliud quid per unos quàm per alios, ab organis ſenſuum externorum ad cerebrum pervenire, vel omnino quicquam eò per­venire praeter ipſorum nervorum motum localem. Videmuſque hunc motum localem, non modò ſenſum titillationis vel doloris exhibere, ſed etiam luminis & ſonorum. Nam ſi quis in oculo percutiatur, ita ut ictûs vibratio ad retinam uſque perveniat, hoc ipſo videbit plurimas ſcintillas luminis fulgurantis, quod lumen extra ejus oculum non erit. Atque ſi quis aurem ſuam digito obturet, tremulum quoddam murmur audiet, quod à ſolo motu ae*ris in eâ incluſi procedet. Denique ſaepe advertimus calorem, aliaſve ſenſiles qualitates, quatenus ſunt in objectis, nec non etiam formas rerum purè materialium, ut, ex. gr., formam ignis, à motu locali quorundam corporum oriri, atque ipſas deinde alios motus locales in aliis corporibus efficere. Et optimè comprehendimus quo pacto à variâ magnitudine, figurâ & motu particularum unius cor­poris, varii motus locales in alio corpore excitentur; nullo autem modo poſſumus intelligere, quo pacto ab iiſdem (magnitudine ſcilicet, figurâ & motu) aliquid aliud producatur, omnino diverſae ab ipſis naturae, quales ſunt illae formae ſubſtantiales & qualitates reales, quas in rebus eſſe multi ſupponunt; nec etiam quo pacto poſtea iſtae qualitates aut formae vim habeant in aliis corporibus motus locales excitandi. Quae cùm ita ſint, & ſciamus eam eſſe animae noſtrae naturam, ut diverſi motus locales ſufficiant ad omnes ſenſus in eâ excitandos; experiamurque illos reipſâ varios ſenſus in ea excitare, non autem deprehendamus quicquam aliud, praeter ejuſmodi motus, à ſenſuum externorum organis ad cerebrum tranſire: omnino concludendum eſt, non etiam à nobis animadverti, ea, quae in objectis externis, luminis, coloris, odoris, ſaporis, ſoni, ca­loris, frigoris & aliarum tactilium qualitatum, vel etiam formarum ſubſtantialium, nominibus indigita­mus, quicquam aliud eſſe quàm iſtorum objectorum varias diſpoſitiones, quae efficiunt ut nervos noſtros variis modis movere poſſint.

25

30

5

10

15

20

25

30

Atque ita facili enumeratione colligitur, nulla na­turae phaenomena fuiſſe à me in hac tractatione prae­ termiſſa. Nihil enim inter naturae phaenomena eſt recenſendum, niſi quod ſenſu deprehenditur. Atqui exceptis magnitudine, figurâ & motu, quae qualia ſint in unoquoque corpore explicui, nihil extra nos po­ſitum ſentitur, niſi lumen, color, odor, ſapor, ſonus, &stactiles qualitates; quae nihil aliud eſſe, vel ſal­tem à nobis non deprehendi quicquam aliud eſſe in objectis, quàm diſpoſitiones quaſdam in magnitu­dine, figurâ & motu conſiſtentes, hactenus eſt demon­ſtratum. pSed velim etiam notari, me hîc univerſam rerum materialium naturam ita conatum eſſe explicare, ut nullo planè principio ad hoc uſus ſim, quod non ab Ariſtotele, omnibuſque aliis omnium ſeculorum Phi­loſophis fuerit admiſſum: adeò ut haec Philoſophia non ſit nova, ſed omnium maximè antiqua & vulgaris. Nempe figuras & motus & magnitudines corporum conſideravi, atque ſecundùm leges Mechanicae, certis &squotidianis experimentis confirmatas, quidnam ex iſtorum corporum mutuo concurſu ſequi debeat, exa­ minavi. Quis autem unquam dubitavit, quin corpora moveantur, variaſque habeant magnitudines & figuras, pro quarum diverſitate ipſorum etiam motus varien­tur, atque ex mutuâ colliſione, quae majuſcula ſunt in multa minora dividantur, & figuras mutent? Hoc non uno tantùm ſenſu, ſed pluribus, viſu, tactu, auditu deprehendimus; hoc etiam diſtinctè imaginamur & intelligimus : quod de reliquis, ut de coloribus, de ſonis & caeteris, quae non ope plurium ſenſuum, ſed ſingulorum duntaxat percipiuntur, dici non poteſt: ſemper enim eorum imagines in cogitatione noſtrâ ſunt confuſae, nec quidnam illa ſint ſcimus.

5

10

15

20

25

30

5

At multas in ſingulis corporibus particulas conſi­dero, quae nullo ſenſu percipiuntur: quod illi fortaſſe non probant, qui ſenſus ſuos pro menſurâ cognoſci­bilium ſumunt. Quis autem poteſt dubitare, quin multa corpora ſint tam minuta, ut ea nullo ſenſu de­prehendamus? ſi tantùm conſideret, quidnam ſingulis horis adjiciatur iis quae lentè augentur, vel quid de­trahatur ex iis quae minuuntur. Creſcit arbor quotidie, nec poteſt intelligi majorem illam reddi quàm priùs fuit, niſi ſimul intelligatur aliquod corpus ei adjungi. Quis autem unquam ſenſu deprehendit, quaenam ſint illa corpuſcula, quae in unâ die arbori creſcenti acceſ­ſerunt? Atque ſaltem illi, qui agnoſcunt quantitatem eſſe indefinitè diviſibilem, fateri debent ejus partes reddi poſſe tam exiguas, ut nullo ſenſu percipiantur. Et ſanè mirum eſſe non debet, quòd valde minuta cor­pora ſentire nequeamus; cùm ipſi noſtri nervi, qui moveri debent ab objectis ad ſenſum efficiendum, non ſint minutiſſimi, ſed, funiculorum inſtar, ex multis particulis ſe minoribus conflati; nec proinde à minu­tiſſimis corporibus moveri poſſint. Nec puto quem­quam ratione utentem negaturum, quin longè meliùs ſit, ad exemplum eorum quae in magnis corporibus accidere ſenſu percipimus, judicare de iis quae acci­dunt in minutis corpuſculis, ob ſolam ſuam parvita­tem ſenſum effugientibus, quàm ad haec explicanda, novas res neſ*cio quas, nullam cum iis quae ſentiuntur ſimilitudinem habentes, excogitare.

10

15

20

25

30

At Democritus etiam corpuſcula quaedam imagina­batur, varias figuras, magnitudincs & motus habentia, ex quorum coacervatione mutuiſque concurſibus om­nia ſenſilia corpora exſurgerent; & tamen ejus philo­ſophandi ratio vulgò ab omnibus rejici ſolet. Verùm nemo unquam illam rejecit, propterea quòd in eâ con­ſiderarentur quaedam corpora tam minuta ut ſenſum effugerent, quae varias magnitudines, figuras & motus habere dicerentur; quia nemo poteſt dubitare, quin multa revera talia ſint, ut modò oſtenſum eſt. Sed re­jecta eſt, primò, quia illa corpuſcula indiviſibilia ſup­ponebat, quo nomine etiam ego illam rejicio; deinde, quia vacuum circa ipſa eſſe fingebat, quod ego nullum dari poſſe demonſtro; tertiò, quia gravitatem iiſdem tribuebat, quam ego nullam in ullo corpore, cùm ſo­lum ſpectatur, ſed tantùm quatenus ab aliorum cor­porum ſitu & motu dependet atque ad illa refertur, intelligo; ac denique, quia non oſtendebat, quo pacto res ſingulae ex ſolo corpuſculorum concurſu oriren­tur, vel ſi de aliquibus id oſtenderet, non omnes ejus rationes inter ſe cohaerebant: ſaltem quantum judi­care licet ex iis, quae de ipſius opinionibus memoriae prodita ſunt. An autem ea quae hactenus de Philo­ſophiâ ſcripſi, ſatis cohaereant, aliis judicandum re­linquo.

5

10

15

20

25

At inſenſilibus corporum particulis determinatas figuras & magnitudines & motus aſſigno, tanquam ſi eas vidiſſem, & tamen fateor eſſe inſenſiles; atque ideò quaerent fortaſſe nonnulli, unde ergo quales ſint agnoſcam. Quibus reſpondeo: me primò quidem, ex ſimpliciſſimis & maximè notis principiis, quorum co­gnitio mentibus noſtris à naturâ indita eſt, generaliter conſiderâſſe, quaenam praecipuae differentiae inter ma­gnitudines & figuras & ſitus corporum, ob ſolam exiguitatem ſuam, inſenſilium eſſe poſſent, & quinam ſenſiles effectus ex variis eorum concurſibus ſeque­rentur. Ac deinde, cùm ſimiles aliquos effectus in rebus ſenſibilibus animadverti, eas ex ſimili talium corporum concurſu ortas exiſtimâſſe; praeſertim cùm nullus alius ipſas explicandi modus excogitari poſſe videbatur. Atque ad hoc arte facta non parum me adjuverunt: nullum enim aliud, inter ipſa & corpora naturalia, diſcrimen agnoſco, niſi quòd arte factorum operationes, ut plurimum, peraguntur inſtrumentis adeò magnis, ut ſenſu facilè percipi poſſint: hoc enim requiritur, ut ab hominibus fabricari queant. Contrà autem naturales effectus ferè ſemper dependent ab aliquibus organis adeò minutis, ut omnem ſenſum effugiant. Et ſanè nullae ſunt in Mechanicâ rationes, quae non etiam ad Phyſicam, cujus pars vel ſpecies eſt, pertineant: nec minùs naturale eſt horologio, ex his vel illis rotis compoſito, ut horas indicet, quàm arbori ex hoc vel illo ſemine ortae, ut tales fructus producat. Quamobrem, ut ii qui in conſiderandis automatis ſunt exercitati, cùm alicujus machinae uſum ſciunt &, nonnullas ejus partes aſpiciunt, facilè ex iſtis, quo modo aliae quas non vident ſint factae, conjiciunt: ita ex ſenſilibus effectibus & partibus corporum natura­lium, quales ſint eorum cauſſae & particulae inſenſiles, inveſtigare conatus ſum.

30

5

10

15

20

25

30

At quamvis fortè hoc pacto intelligatur, quomodo res omnes naturales fieri potuerint, non tamen ideò concludi debet, ipſas revera ſic factas eſſe. Nam quemadmodum ab eodem artifice duo horologia fieri poſſunt, quae, quamvis horas aequè bene indicent, & extrinſecus omnino ſimilia ſint, intus tamen ex valde diſſimili rotularum compage conſtant: ita non dubium eſt, quin ſummus rerum opifex omnia illa, quae vide­mus, pluribus diverſis modis potuerit efficere. Quod equidem verum eſſe libentiſſimè concedo, ſatiſque à me praeſtitum eſſe putabo, ſi tantùm ea quae ſcripſi talia ſint, ut omnibus naturae phaenomenis accuratè reſpon­deant. Hocque etiam ad uſum vitae ſufficiet, quia & Medicina, & Mechanica, & caeterae artes omnes, quae ope Phyſicae perfici poſſunt, ea tantùm quae ſenſilia ſunt, ac proinde inter naturae phaenomena numeranda, pro fine habent. Et ne quis fortè ſibi perſuadeat, Ariſtotelema aliquid ampliùs praeſtitiſſe, aut praeſtare voluiſſe, ipſemet in primo Meteorologicorum, initio capitis ſeptimi, expreſſè teſtatur, de iis quae ſenſui non ſunt manifeſta, ſe putare ſufficientes rationes & de­monſtrationes afferre, ſi tantùm oſtendat ea ita fieri poſſe, ut à ſe explicantur.

5

10

15

20

Sed tamen, ne qua hîc veritati fraus fiat, conſide­ randum eſt quaedam eſſe quae habentur certa mora­liter, hoc eſt, quantum ſufficit ad uſum vitae, quamvis ſi ad abſolutam Dei potentiam referantur, ſint incerta. Ut ex. gr., ſi quis legere velit epiſtolam, latinis qui­dem literis, ſed non in verâ ſignificatione poſitis, ſcriptam, & conjiciens, ubicunque in eâ eſt A, legen­ dum eſſe B, ubi B legendum C, atque ita pro unâ­quâque literâ proximè ſequentem eſſe ſubſtituendam, inveniat hoc pacto latina quaedam verba ex iis com­poni: non dubitabit quin illius epiſtolae verus ſenſus in iſtis verbis contineatur, etſi hoc ſolâ conjecturâ cognoſcat*, & fieri forſan poſſit, ut qui eam ſcripſit, non literas proximè ſequentes, ſed aliquas alias loco verarum poſuerit, atque ſic alium in eâ ſenſum occul­taverit: hoc enim tam difficulter poteſt contingere, ut non credibile videatur. Sed qui advertent quàm multa de magnete*, de igne, de totius Mundi fabricâ, ex paucis quibuſdam principiis hîc deducta ſint, quamvis iſta principia tantùm caſu & ſine ratione à me aſſumpta eſſe putarent, fortè tamen agnoſcent, vix potuiſſe contingere, ut tam multa ſimul cohaererent, ſi falſa eſſenta.

25

30

5

10

15

Praeterea quaedam ſunt, etiam in rebus naturalibus, quae abſolutè ac pluſquam moraliter certa exiſtima­mus, hoc ſcilicet innixi Metaphyſico fundamento, quòd Deus ſit ſummè bonus & minimè fallax, atque ideò facultas quam nobis dedit ad verum à falſo diju­dicandum, quoties eâ rectè utimur, & quid ejus ope diſtinctè percipimus, errare non poſſit. Tales ſunt Ma­thematicae demonſtrationes; talis eſt cognitio quòd res materiales exſiſtant; & talia ſunt evidentia omnia ratiocinia, quae de ipſis fiunt. In quorum numerum fortaſſis etiam haec noſtra recipientur ab iis, qui con­ſiderabunt, quo pacto ex primis & maximè ſimplicibus cognitionis humanae principiis, continuâ ſerie deducta ſint. Praeſertim ſi ſatis intelligant, nulla nos objecta externa ſentire poſſe, niſi ab iis aliquis motus localis in nervis noſtris excitetur; talemque motum excitari non poſſe à ſtellis fixis, longiſſimè hinc diſtantibus, niſi fiat etiam aliquis motus in illis & in toto coelo inter­ jacente: his enim admiſſis, caetera omnia, ſaltem gene­raliora quae de Mundo & Terrâ ſcripſi, vix aliter quàm à me explicata ſunt, intelligi poſſe videntur.

20

25

30

5

At nihilominus, memor meae tenuitatis, nihil affir­mo: ſed haec omnia, tum Eccleſiae Catholicae aucto­ ritati, tum prudentiorum judiciis ſubmitto; nihilque ab ullo credi velim, niſi quod ipſi evidens & invicta ratio perſuadebit. FINIS.

10