Cuniculo­rum igneo­rum quos minas vo­cant, ratio.

Sed his relictis, rurſus ad ignis vim re­deamus, ex qua non leues dubitationes or­tum habent. Nam cùm dixerimus motu il­lum conſeruari, cur, dicet aliquis, melius ſub cineribus pruna ſeruatur quam detecta, cùm cineres omnem prohibeant motum. Hæc facilis eſt dubitatio, atque ad hunc li­brum minimè pertinens, in quo propoſitum eſt, ſolum magna & difficillima ac pulcher­rima perſequi. Quamobrem in poſterum à talibus abſtinebo, qualis eſt hæc propoſita dubitatio. Itaque illi reſpondere ſatis eſt, ignem ſemper motum habere aliquem, ſed prunas admodum tenuem, qui etiam ſub ci­neribus maneat. Cùm igitur prunæ detectæ ſunt, aër corrumpit ignem illum circum­ſtans: mauult enim corrumpere quam cor­rumpi: nec tam tenuis motus illum ſeruare poteſt, verum contectus cinere, ab aëris offenſa tutus eſt. Itaque tribus modis ignis ſeruatur: vel cum motum ex ſeipſo excitat, vt in cereis, & generaliter vbi flamma mo­tu ſuo ſeipſam tuetur: vel cùm aliunde mo­tu fouetur, vt flante vento, vel follibus, vnde magna incendia fermè omnia dum venti validi flarent, facta ſunt. Tertiò, cùm tutus eſt ab aëre, ſic tamen vt reſpirare poſ­ſit, velut ſub cineribus. Nec refert an cine­res alieni ſint, an vt in quibuſdam lignis contingit, illos ſibi circumcirca paret. Alia eſt etiam dubitatio cur ignem magis ſolea­mus dicere ſubſtantiam quam glaciem: nam nemo glaciem ſubſtantiam dixit, ignem autem plerique non ſolum dixerunt, ſed etiam exiſtimauerunt, cùm tamen ambo ac­cidentia ſint. Cauſa eſt in promptu. Acciden­tia ſolemus appellare, quæ adſunt non cor­rupto ſubiecto: talis autem videtur glacies. Nam gelu concreta aqua, lac, vinum, ſo­luto gelu eadem conſpiciuntur. At igne ple­raque corrumpuntur, & quæ manent, vt lapides & metalla, læſa vehementer vi­dentur, præter aurum & argentum, & pau­culas gemmas: ob id ignem arbitrabantur maius aliquid eſſe quàm calorem. Huius tamen differentiæ cauſam ſuperius docui­mus.

Cur ignis ſub cineri­bus ſeruatur.

Cur ignem magis ſub­ſtantiam eſſe. dicamus quam glaciem.

An aliquis ignis non ſplendeat.

Erat & aliud dubitatione dignum: quo­niam ignis quiddam à quocunque calore ſe­paratum videbatur, non tamen eſt, licet co­lorem mutet, & ſibi ſimilem facilè gignat. Sed non omnis ignis ſplendet: etenim fer­rum igneum ſulphur accendit & vrit, ex quo patet ipſum ignis iam formam conce­piſſe, nec tamen ſplendere. Ita diuerſa ra­tione ignis quem ardens aqua emittit, non ſolùm ob ſubſtantiæ raritatem, ſed quia mi­nus calidus eſt: ob id etſi conſumatur & ſplendeat, vix dicam illum ignem, qui lin­teum cui inhæret, & quod aqua ipſa maduit, non vrat, ignem dici debere. Eadem ratio­ ſic ſi diutiùs diſtilletur, attenuetúrque ma­gis, magno miraculo manus ardebit, neque ſentiet. Itaque ſi quis rectè inſpiciat, poſt­quàm calor certam metam attigit, ignis di­ci meretur: hæc autem meta non vna eſt, ſed quum aërem vincere poteſt. Quum verò eò iam peruenerit, ſplendoris & lucis ac ro­boris tantùm acquirit, quantum etiam ca­lor ipſe, ipſéque ignis augetur. Vim verò iuxta ſubſtantiæ, cui ineſt, denſitatem: nam pruna calidior ob id flamma eſt, adeò vt py­rius puluis à pruna ſtatim à flamma vix ac­cendatur: atque id qui cauſam ignorant, tanquam rem magnam admirantur. Ergo vt ab initio dixi, ignis nihil aliud eſt, quàm calor valde magnus cum ſiccitate iunctus: nam abſque ſiccitate ignis eſſe non poteſt, aliter aqua feruens ignis eſſe poſſet. Non minus igitur ignis eſſentia à ſiccitate ipſa pendet, quàm à calore. Hac igitur de cau­ſa faces è quocunque ligno facere edocti ſumus: ſed ſi ex denſiore ac ſolidiore, diu­turniores. Stolonem querneum, cubi craſ­ſitudine à vertice ad imum diuides in pluri­ma fruſta, velut duodecim, aut ſexdecim, pluráve, ita vt imum integrum maneat, in­de ſiccetur in furno duobus, tribúſve die­bus: excluſo itaque humido aqueo quum remaneat quod pingue eſt, ardet vt tœda: & ſi longitudine hominem æquat, durat alacris flamma per horæ ac dimidiæ ſpatium lumine ſplendidiſſimo. Ergo, vt iam dixi, tam frigidis ignis extinguitur, quàm humi­dis obruitur: ab humidis quidem duabus cau­ſis, tum vt contrariis, tum quòd reſpirare ac moueri illum prohibeant: à frigidis autem, ſolùm vt contrariis. Ab aqua igitur, triplici ratione extinguitur.

Aqua ardens vritur illæſo linteo quòd ea madet.

Manus vt ardeat ho­mine non ſentiente.

Ignis ratio non minus conſtat ſic­citate quam calore.

Faces quo­modo è quo­cunque ligno fiant.

Ignis ab aqua triplici ratione ex­tinguitur.

Modi quibus ignis genera­tur.

Nunc tandem ſupereſt, vt cauſas gene­rationis illius oſtendamus, neque leuem habent in ſe obſcuritatem. Igitur primò, quot modis fiat conſideremus. Fit autem propagatione, antiſpaſi percuſſione, fri­ctione, putredine, coïtione. Nam qui vel ſpeculis concauis, vel ſphærulis perſpicuis generantur, ad coïtionem manifeſtè perti­net. Sed coïtionis obſcura ratio non eſt, nam­que ſi denis viris nummos denos diſtri­buas, ſinguli habebunt nummum: ſed ſi in quinque, binos. Si igitur calor qui per ma­gnum ſpatium diſperſus eſt, in vnum con­trahatur, quicquid magnæ illi quantitati inerat, & modicæ illi ineſt: quamobrem magnus calor in paruo ſpatio contentus, magnos effectus producet, magnúſque ob id dici merebitur, atque ob id ignis. Hoc enim adeò planè expoſitum eſt, vt repetere haud ſit neceſſarium. Sed qui antiſpaſi fit, ad coïtionem reducitur. Non enim ob aliud antiſpaſis accedit, quàm quòd in vnum co­git: ergo & huius cauſa cognita eſt. Propa­gatione autem oſtendimus quomodo gene­retur ſuperius. Vnumquódque enim natura conſtantium atque mortalium ſibi ſimile ge­nerare aptum eſt, itaque nihil mirum ex ig­ne ignem accendi: verùm frictio & percuſ­ſio à motu initium habent: putredo autem non ſufficit ignem accendere, ſed vel alio calore confirmatur, aut motu, aut antiſpa­ſi, atque coïtione. Itaque ſi quo modo mo­tu ignis accendatur docuerimus, modos om­nes ſimul quibus ignis accendi poſſit de­monſtrabimus: & quòd tantùm tres verè ſint, coïtio, propagationem motus, quan­quam longè plures eſſe videantur. Oſtende­re autem quomodo ignis à motu generetur, non aliud eſt, quàm quomodo motus ſit cauſa caloris demonſtrare: nam ſi motus eſt cauſa caloris, erit & augmenti illius. Ignis autem ( vt diximus ) nihil aliud eſt, quàm color in immenſum auctus. Ergo quónam pacto motus calefacit, inquirunt Ariſtote­lici, ac multa nugantur: tandem verò ad id redeunt, vt calor ſit effectus motus: eſtque hoc ac ſi dicerent, Neſcimus. Idem enim per idem oſtendere, certum nugacis atque imperiti argumentum eſt. Quid tandem obſ­curè & ſuo more dixerunt quidam, quòd calor hic in aëre iam eſt, ſed per motum ad formam illam deducitur, eſſéque hunc ca­lorem illum qui à deſideribus prouenerit? O egregium hominem: calida non cenſent aſtra, inde calorem illum aſtrorum ignem eſſe volunt. Quòd etſi caliditatem efficere ſidera, quæ calida eſſe negant concedatur, rurſus dubitatio emergit, quomodo calo­rem illum motus augeat. Certum enim eſt, conceptam caliditatem antè à ſyderibus abſ­que motu nondum eſſe igneam. Alexander rectè ſentit in hoc, quòd non ex lapidibus excutitur ignis, ſed aër qui ibi continetur, attritu repentino vertitur in ignem. Sed ſi ita eſt, cur non è ſolidiſſimis lapidibus, vt porphyrite, ac duriſſimis magis excutitur, quàm à mollioribus, vt chryſtallo & chal­cedonio? Rurſus, cur non è duobus lapidi­bus eiuſdem generis magis, vt chryſtallinis, quàm è chryſtallo & chalybe ignis proue­nit? Deinde, cur ( quod maximum eſt ) ſi ſolus aër accenditur, ſcintillæ illæ magna ex parte, ac veluti graues, lento proceſſu deſcendunt? Nam purus ignis, aut non deſ-cendit, aut ſi impetu cogatur, celeriter deſ­cendit. Cùm igitur lentè deſcendant quæ­dam, non ex ſolo aëre illæ conſtant. Ergo quòd non ſit in lapide ignis conceptus, re­ctè dixit Alexander: vret enim ignis lapi­dem, & rurſus lapis tangentis manum, & facilè accenderetur, & alimento indige­ret, & duobus lapidibus concuſſis ſimul fa­cilè elideretur, vt duobus chalcedoniis, at­tritus enim ſufficeret ad elidendum ignem: quorum nullum cum verum ſit, liquidò con­ſtat ignem in lapide non contineri. Sed nec rurſus ( vt dixi ) ex aëre generantur: nam lapides vt duriores ſunt, indigent maiore percuſſione vt ignis generetur. Ergo ſi ſo­lùm ſufficeret aërem repentè concuti ex tali ictu, qualis eſt is quo è chalybe, & chry­ſtallo ignis excutitur, ex duobus chalybis fruſtis poſſet ignis generari: at non eſt ſic, ſed, ( vt dixi ) duriora vehementiores ictus expoſcunt, ignémque creant ſolidiorem ac viuaciorem, vt cuius quandoque ſcintilla non paruo maneat tempore. Quinetiam qui­dam ſunt lapides vitrei ac molles, qui leuiſ­ſimis ictibus, vel ſolùm tacti, ignem, ſed minimè viuacem, edunt. Indicium verò certum eſt ex lapidis ſubſtantia ignem ge­nerari, quòd ſine illius attritione nunquam eliditur: aër etiam ( vt diximus) in flam­mam, non ſcintillas, vertitur. Quinetiam molæ circumactæ, cùm aqua non aëre ob­ductæ ſint, ignem tamen emittunt: lapides etiam ipſi non niſi ex angulis. Itaque non in lapidibus abditus latet ignis, nec concuſ­ſo aëre ex aëre generantur. Sed nec quòd in illis potentia ſit ignis, vllum certum eſt in­dicium: vix enim in ignem proiecti accen­duntur, nec à frigido vnquam inflamman­tur, & epoti ſtrenuè refrigerant. Quare ma­nifeſtum eſt, ex attritione lapidis ad tenuiſ­ſimas partes illius ſubſtantia redacta, ignem generari, eſſéque huius materiam, vel il­lius ad hoc aptiorem. Namque puriores ac non parum duri, ac tenui ſubſtantia con­ſtantes, vt chalcedonij, chryſtalli, atque huiuſcemodi, aptiſſimi ſunt: contrà fragi­les, aut præduri, aut craſſa conſtantes ſub­ſtantia, minimè apti. Sic etiam ex ſagittæ motu plumbum liqueſcit: quoniam extre­mæ partes, minimè angulorum, quæ tenuiſ­ſimæ ſunt, atteruntur. Idem contingit in longo motu, quòd in pluribus exiguis repe­titis: velut cùm tabulæ gladium affricamus: ſed hic eo vehementior attritio, quo id quod ſuppoſitum eſt, etiam duritie ſua reſiſtit, vt aër in medio compreſſus dum attenuatur at­tenuat. Sed ad id vnde digreſſus eram, de motu accendente calorem, reuerti opus eſt: nam ex hoc omnia fermè pendêre videntur. Itaque ex aqua ignem vnquam accendi vi­demus, ex aëre autem non niſi propagatio­ne, non motu: & ſi humidorum aliquod accenditur, vt oleum ac vinum, ab igne, non non motu, inflammatur. Ergo quod motu accenditur, ſiccum eſſe oportet, non humidum: quod verò ab alio igne, etiam humidum eſſe poteſt. Quòd igitur ſiccum eſt ac vehementer, iam ex dimidio ignis eſt. Eſt enim ( vt dixi ) ignis vehemens cali­ditas ac ſiccitas. Indiget igitur hoc quod ſiccum eſt, vt tantum incaleſcat: verùm partis & totius eadem ratio eſt. Si enim in­caleſcit motu vehementi, etiam vehemen­ter incaleſcet. Cùm igitur ſiccum motu col­liditur, vt rarum euadat ac tenuè neceſſe eſt: at tenuis ſubſtantia & ſicca, ignea eſt. Vnaquæque enim materia ſub certa quan­titate formam ad ſe rapit. Hoc ſolùm eſt igi­tur bene dictum, quòd calor ille qui è ſyde­bus miſtis ineſt ſiccæ iunctus materiæ, dum motu nimis attenuatur non repugnante hu­mido, quippe cùm ſiccam eam iam ſuppo­ſuerimus, nec formà priore vt pote lapidis, adeò ob tenuitatem debilitatæ, ne ſimul qualitates lapidis adeſſent, abeſſet verò ſub­ſtantia, ignis formam ſuſcipiunt calore agente. Ergo hic modus coïtioni, quaſi con­trarius eſt: in illo conſtante materia calor cogitur, hîc ſub eodem calore materia ip­ſa attenuatur. Indicio eſt hanc eſſe cau­ſam, quòd aqua motu in aërem verti­tur, vt quiſque vbi illæ cadunt magno im­petu poteſt videre. Nam attenuata ſubſtan­tia cùm humido iuncta ſit, aëris formam induit.

Motus quo­modo calorem & ignem ge­neret.

Auerroës in paraphraſi Metaphy. tract. 2. col. 2.

Quomodo è lapidibus ig­nis excutia­tur.

Frigus nihil eſt actu, ſed ſola caloris priuatio.

Verùm dubitabis, in frigido aëre ac ma­teria, in qua iam frigus ſuperat, vt in lapi­de, cur calor inſurgit, cùm frigus ſit poten­tius? Reſpondeo, frigus ſi pro actu intelli­gatur, nihil eſſe niſi calorem illum exiguum: quod autem non eſt, nullas habet opera­tiones. Ob id frigus non inſurgit, cùm ſola priuatio quædam ſit, ſed calor, qui tamen ad paucitatem ſubiectæ materiæ compara­tus, magnus eſt. Indicio eſt frigus nihil om­ninò eſſe præter caloris priuationem, ter­tianarum rigor, in quo cùm nulla ſit mate­ria frigida, ſed ſolius caloris fuga, frigus tamen non leue ſentitur. Vbi ergo calor exi­guus in materia pauca fuerit, ſeruatur. Ea­dem ratione nec ſiccitas aliud eſt, quam hu­midi priuatio. Quamobrem ſicca humectari impoſſibile eſt, cum non ſit reditus ad ha­bitum ex priuatione. Sed difficilius eſt hu­mectare, quia humidum principium eſt ex elemento, calor ex cœlo, quod ſemper dif­fundit. Reſtaurantur igitur ſolis adiectis ma­teriis. At infrigidare, aut ſiccare, faciliùs conceditur, cùm impedimento conſtent hæ mutationes. Iuſtè ætherem, & aquam prin­cipium naturalium rerum antiqui poſuêre, quòd in altero calor dominari exiſtimatur in reliquo abundet humidum. Iuſtius aërem, ſi ille calidus eſſet & humidus. Terram ne­mo: nam ipſa frigida, ſiccáque eſt. Sed ca­lida præter naturam difficilè refrigerantur, motus enim conſeruat. Ergo difficilius quæ natura talia ſunt, motus enim eo­rum perpetuus. Verùm in aëre frigido ſcintilla ignis illicò, ni ſuccurratur, extin­guitur. Sed aër non poteſt prohibere gene­rationem quæ intus fit, illo tantùm circum­ambiente.

Siccitas non eſt niſi hu­midi priua­tio.

Verùm rurſus dices: ſi frigus nihil eſt actu, ſed ſola caloris priuatio, quomodo frigida refrigerant, vt calida calefaciunt? Frigus ſemper eſt cùm multa maria, im­poſſibile verò tenuiſſimum aliquid eſſe fri­gidum: multa materia impedit, nec ca­lo penetrare poſſit neque moueri, quare hoc modo refrigerat. Ergo quod calefacit, per ſe calefacit: quòd refrigerat, ſolùm ex ac­cidenti. Repugnabis forſan, quoniam re­frigerari ſentimus nos, non aliter à frigidis tum repentè, vt à calidis calefieri, vt pro­ducta frigoris quædam ſpecies videatur. Equidem ( vt dixi ) nihil aliud eſt frigidum, quàm caloris priuatio: & quæ mouentur nec conſiſtunt, refrigerantur, vt aqua, & ventorum validorum aër. Porrò cùm conta­ctu refrigeratur, ſolùm ſuperficies refrigera­tur, fugiente intus palàm calore: nec poſſibi­le eſt ob hoc ſubitò quippiam refrigerari, mora autem ducta refrigerantur etiam pe­nitiſſimæ partes.

Atque hæc vera ſunt rerum naturalium fundamenta, in quibus nihil eſt repugnans. Qui verò eas qualitates ſubſtantiis affixas imaginantur, & frigiditatem aliquod eſſe naturæ principium, in difficillimas perue­niunt quæſtiones, rerúmque quæ videntur cauſas dicere non poſſunt, omniáque ſilen­tio ac verbis obſcuris inuoluere, tum etiam ambiguis, nituntur. Igitur calor ipſe propria qualitas eſt cœleſtis, hæc agitans corpora, quæ motu adiuta ignem creat. Si à materia obruatur ac impediatur, frigus gignit. Quæ­cunque autem motu non eadem manent, frigidiora euadunt, vt aqua & aër. Aëris verò temperiem facit radiorum multitu­do Solis, tum ſyderum, quos excipit, qui illum calefaciunt. Terra verò non adeò eſſe frigida poteſt vt aqua, quoniam non mouetur.

His itaque conſtitutis, quibus non pauca quæ iamdiu latuerunt, oſtendemus naturæ ſecreta, ad ignis rurſus hiſtoriam reuertan­tur. Verùm de ſubſtantiarum ſubtilitate ali­qua priùs præponere oportet. Quædam igi­tur dicuntur tenues per ſe, vt aër: quædam quantitate, vt capilli: quædam quia fluunt, vt ſanguis: quædam quia in partes tenuiſſi­mas diuidi poſſunt, vt aurum: aliæ quia plu­ra ex his habent, vt ſpiritus, qui noſtra­rum ſunt operationum inſtrumenta. Fiunt autem ab arte pleraque tenuia, velut plum­bum, quòd adeò attenuatur arte, vt in pul­uerem redigatur, ex quo horologia fieri ſo­lent. Liquefactum enim agitatur celerrimè in mortario: ideò cum cogi non poſſit, tran­ſit in puluerem. Et quamvis ars in tenuiſſi­ma redigat ligna, aut lapides, aut metalla, non tamen ipſa miſcet, nec attenuat ſub­ſtantiam, ſed ſolùm quantitatem. Ignis ve­rò ſi attenuat, ſeparat: aut ſi miſcet, non attenuat. Separando enim quæ craſſa ſunt, attenuantis ſpeciem præbet. Sola natura ſi­mul miſcere atque attenuare ſubſtantiam poteſt. Cùm enim ( vt dixi ) nunc vocem ſubtilia quæ duci poſſunt, atque ea ductilia, vel humida eſſe neceſſe ſit, ignis verò ſic­cet, attenuare non poteſt, niſi ſeparet. At­tenuat ergo vel comminuendo ſicca, vt cùm arenam in puluerem redigit, aut col­liquando, vt metallica: tenues partes ſe­parando, vt in diſtillationibus. Verùm dum ſicca comminuat, colliquet humida, etiam attenuat. Contigit tamen in diſtillationibus aliquid attenuari ac alteri miſceri, cùm à calido humido, non ab igne fiunt. Calor enim miſcet, & cum humido attenuat. Fit autem hoc vaſes in aquam feruentem im­miſſis, vocátque Mariæ balneum. Proximum bonitate diſtillationis genus huic in equino fimo: inde quod per cineres præſtantiſſimum in oleum detractum eſt. Nam cùm calida ſit ac humida ſubſtantia, per multos men­ſes calorem ſeruare poteſt, atque eò longio­re temporis ſpatio quàm vuarum acini, quo oliuarum ſubſtantia denſior eſt, ac pinguior. At nullum horum metalla liquare poteſt, ſed illa igne indigent. Sed vt ardentiſſima diſtillatio fit per ignes, ita miſtioni ac veræ attenuationi inepta: cui fermè ſimilis eſt, quæ fit per cineres. Nam ſi igne diſtillata fæcibus ſuis miſcueris, fiet totum pro mo­lis ratione grauiùs quàm antea, tum etiam ſiccius. Non igitur verè attenuat ignis, ſed natura ipſa, quæ totam ſubſtantiam conco­quit ac miſcet. Vnde ob ſubtilitatem omnia in vnum conueniunt, miſtúmque denſius, fit, & tamen ex ſubtiliſſimis compoſitum partibus. Ergo in naturali coctione, vt quæ in liquido duriſſima, etiam vim ignis obti­neat, & mollis balnei in attenuando, partes craſſiores comminuuntur, quod ab igne im­petrari non poteſt.

Subtilitatis in ſubſtantia genera.

Subtilitates ab arte, na­tura, & igne in quibus differant. Plumbum quomodo in puluerem tranſeat. Ignis quo­modo atte­nuet.

Diſtillatio­nis vſus & genera.

Ignis non ve­rè attenuat.

Aquæ diflil­latæ an vires habeant.

Sed ex his non leuis emergit dubitatio. Nam ſi ignis cuncta calefacit, ſiccátque, omnes aquæ, quæ diſtillatione habentur, calidæ ac ſiccæ eſſe deberent. Nec repugnat ſubſtantia, quòd aquea ſit: talis enim cùm fit ardens, & vritur, & corpora humana egregiè excalefacit, ac ſiccat. Rurſus aquæ omnes frigidæ ſunt ac humidæ, vincente ſubſtantia. At neutrum ſemper verum eſt, imò aliquæ ex his ſimiliores ſunt his, à quibus excipiuntur: vt roſàcea, odore, ſa­pore, viribus. Vrceus aquæ plantaginis fluentem vndequaque ſanguinem ſiſtere po­teſt. Non idem facit lactucæ aqua, etſi ſit frigidior. Quidam nuper dum memoriam augere niteretur, meliſſam triduo albo vino infundit, inde leuiter expreſſo vino, aquam diſtillando collegit, cuius potu memoriam recuperare viſus eſt. Sed cùm calidi eſſet ie­coris, bonam valetudinem penè funditus euertit. Atque hunc modum Chymiſtæ vo­cant, ſtellas cœlo infigere.

Quæri igitur ſolet, an aquæ hæ proprias vires retineant? Diximus olim, dum de malo medendi vſu loqueremur, nullas eſſe vires, quòd odore, & ſapore deſtituantur. Abſynthij enim aqua, nec abſynthium redolet nec amara eſt: imò quod mirum eſt, ſubdulcis. Ardens ta­men, vt roſaceam præteream, fidem facit ineſſe vim aquis. Nam ſi talem ob ignem eſſe di­cas, qui eſt quòd nulla aliarum talis ſit? Nam hæc egregiè calefacit, ſiccat, pene­trat, acutum olet, ardet. Itaque vires aquis iam ineſſe certum eſt, ſed nec omnibus, nec æquas. Quæcunque enim res tenuem ſub­ſtantiam habent frigidæque iunctam, aquam emittunt ſibi non abſimilem, vt roſa. Quæ verò tenuem & calidam ſimilem ſed vren­tem emittunt, vt vinum, & metallicorum quædam. Quæ craſſam & calidam, diſſimilem & prauam, vt abſynthium. quæ craſſam ac frigidam, diſſimilem, ſed non prauam, vt cu­curbitæ. Iuxta hanc rationem vires aqua-rum, quæ leui excipiuntur igne facilè perdiſ­ces. Nam quæ vehementi igne indigent, om­nes ſiccant vehementer, plerunque etiam excalefaciunt.

An ſit poſſi­bile facere aquam quæ in multa ſe­cula vitam proroget.

Ergo hîc rurſus dubitatio alia oritur, an aquam liceat facere temperatam, quam quintam vocant eſſentiam? Erit autem hæc ( vt docebo ) æther, id eſt, ſubſtantia te­nuiſſima mobilis, & quæ motu calorem temperatum retinet, & tamen plurimum. Hæc igitur vires omnes conſeruare poteſt, & vitam producere. Nam cum tenuiſſima ſit, miſcet ſe humido primo, penetrans ſo­lida, ac excrementa ſeparat, quæ in illo continentur. Qui verò calidi plurimum ha­bet, eiicit impurum quicquid eſt, natura­lémque ob id calorem inſtaurat. Nihil enim aliud eſt ſenectus, quam naturalis caloris imminutio: imminuitur verò, quia motus prohibetur, vt de igne dixi: ſimilis eſt enim huius ad illum ratio. Motus verò prohibe­tur ob terræ ſubſtantiæ abundantiam: quo­niam ſola terra plurimam habet materiam, & motu omninò caret. Ergo aqua illa calo­re cùm ſit temperato, nec cor vexabit, nec iecori infeſta erit. Itaque ſola hæc, iſta quæ diximus præſtare poteſt. Referunt in Bonic­ca inſula, quæ ab Hiſpaniola orbis noui M. C C. paſſuum millibus diſtat, fontem in vertice montis eſſe qui ſenes reſtituat, non tamen canos mutet, nec tollat iam contra­ctas rugas. Cuius rei præter perſeuerantem famam, locuples teſtis Petrus Martyr An­gerius Mediolanenſis, à ſecretis Regis olim Hiſpaniarum, in ſuis decadibus orbis nuper inuenti. Sed Ouiedus conſtanter negat. Nos eſſe poſſe non dubitamus, eſſe haud fatemur. Tum minus id credendum, quòd breui, & paucis diebus id fieri dicunt. At homo an­norum multitudine ſeneſcit, non igitur iu­ueneſcere poteſt, niſi annorum ſpatio: quamobrem id tentare atque experiri diffi­cillimum. In ac̈re bono, aqua optima eſſe debet: aër autem optimus (vt dixi) in mon­tium iugis: ibi autem incommoda multa hominibus, quare paucis vſu euenit vt à natura auxilium hoc aſſequantur. Ergo vt ad rem reuertar, ne tam longè petatur, cùm ardens aqua diuturno circulationis motu te­nuitatem retinens, caliditatem, acumén­que ſaporis ác odoris exuerit, æther eſt. At­tamen primùm fragrat. Eſt enim nil aliud odor frangans, quam acutus, cum modera­tus extiterit. Indicio eſt, quòd piper non fragrat, nec zingiber, quia immodicè ſint acuta, parua tamen quantitas benè olet. At quæ bene olent contraria ratione, cinamo­mum, amomum, crocus, garyophyli, li­lia, moſchus; moderatè acuta ſunt: & ſi plurimum ex his naribus ſuppoſueris, vt piper, cerebrum feriunt, nec bene olere videntur. Allia & cepæ, quòd humorem habeant putredinis haud expertem, etſi acu­ta ſint, tamen etiam quia moderata non ſunt, fœtent. Igitur ardentem aquam, ſi ad temperamentum redierit, tenuitate re­tenta neceſſe eſt fragrantem fieri: & ſi fra­grans fiat, neceſſe eſt viciſſim in æthera eſſe conuerſam. Fit & quæ iuuentutem in­ſtauret aqua cum tyri carne, fit & cum hel­leboro, qualem apud patrem meum vidi: ſed hæ diuexant corpora, & iuuentutis ima­ginem fucatam redimunt, non præſtant iu­uentutem. Æther verò veram præſtat, cùm eam retineat diu quam habent, & exornet. Sed nunquid ſemper? Non, ſed cùm non fue­rit prohibens: prohibens autem materia multa.

Rurſus ne igne, qui calidiſſimus eſt, te­nuior æther? Certè ſic, nam cœlo conti­guus, ideóque leuiſſimus: impreſſam enim ab aſtris caliditatem circulatione modera­tur tenuitate retenta? atque eodem modo hæc aqua calore ignis ad ſummam redacta tenuitatem, motu ipſo refrigeratur, ac tem­periem acquirit. Itaque & hæc, & æther, medium quaſi ſunt inter mortalia, immor­taliáque. Locum enim cùm habeat ac tem­periem, tum ſubſtantiam cœlo proximam, corrumpi nequit. Dum verò infrà impelli­tur, refrigeratur, atque ſic poſt multa ſecu­la corrumpitur. Itaque medium eſt quaſi mortalis, ac immortalis, cuius generis Stoi­ci animam humanam eſſe credunt. Sed quòd hîc ex ardente aqua æther elaboratur, cùm à calore attenuetur, à motu non cogatur, non parum tenuius euadit. Itaque ſimili ra­tione vtrunque afficitur. Sic verò quæcun­que calore ignis permutantur, euidentem ca­liditatem & ſiccitatem acquirunt: vt calx & cinis. Sed differunt, quia in calce calor non finitur, in cinere iam exhauſtus fermè totus eſt. Ob id qui eſcharotica componunt ex calce & cinere medicamenta, à calce præ­cipuè caliditatem quærunt, à cinere ſiccita­tem. Sic qui aquam qua metalla ſeparantur, educunt. Fit autem hoc modo: Halinitri partem vnam, liquidi aluminis, quod ro­chæ vocant, partes tres, arenæ mediam, ſiccata diligenter, & purgata igne diſtillan­tur vitreis vaſis. Colligitur autem ſeorſum quod priùs effluit, cùm crocea demum vi­detur vaſis facies: actis ignibus alia ſucce­dit, quæ priore excipitur plerunque: & ta­men ſi aquam fontis excipias, adhuc adeò acris eſt, vt nihilominus argentum diſſol­uat, & ipſum ab auro ſeparet. Separatur autem ſic: Aqua extractæ partem modicam accipe, cui argenti puriſſimi pondus oboli, id eſt, XII. granorum impone, ac impoſi­tam cineribus tamdiu permitte, donec diſ­ſoluatur argentum. Hæc purgamenta calci tenui ſimilia in imum vaſis demittet, qui­bus ſublatis quod reliquum eſt aquæ purio­ris, toti aquæ à qua iam detraxeras addes, quæ ſimili exemplo & ipſa purgamenta illis ſimilia in imum demittet, quibus ſublatis a quam totam puriſſimam, ac magis habe­bis ad argentum ac cætera metalla, præter aurum, diſſoluendum efficacem. Cùm verò facilè euaneſcat, vaſe vitreo diligenter oc­cluſa tenetur. Vires autem æſtimanti quan­tas habeat, quæ excepta ( vt dixi ) aqua pu­tei, etiam ſine igne in horis 24. argentum in aquam redigat, modico autem cinerum calore in duabus aut tribus horis, non eſt qui miram vim vaporibus illis extremis, ac aquæ in quam vertuntur, imò incredibi­lem non tribuat. Eiuſdem generis eſt, quæ fit ſalibus ammoniaco, nitróque, tum cal-chanto & alumine liquido, æquis partibus, addita illis demum æruginis parte quarta: hæc eadem arte facta, nec ipſis parcit la­pidibus. Si tamen aliquid Oſtracitis lapi­dis Smiridis vocati, quo gemmas expo­liunt, addideris, copioſiorem aquam & me­liorem habebis, quia non vritur. His igi­tur experimento acceptis, videamus cur aqua hæc adeò potens euadat: namque ma­nifeſtum edocet experimentum, ſicciorem partem vi ignis attenuatam, vim igneam ac erodentem ſuſcipere. Sed cur non ardet aqua ſeparationis, vt ardens? quia ardens cali­dior eſt ac tenuior, & etiam minus ſicca: ideò ardere poteſt, & egregiè calefacere, non tamen erodere. Illa verò erodere poteſt, non ardere, parúmque calefacere. Simili igitur ratione quod ex calchanto oleum vi ignis excipitur, quum ſicciſſimam partem in humorem vertat, acutiſſimum eſt, atque linguam vt ignis ferit. Conſtat igitur & hac ratione aquam fieri poſſe, quæ lapidem veſi­cæ per catheteram immiſſa, illicò confringet. Nam cum duo ſint neceſſaria, & quod lapi­dem atterat, & quòd veſicæ ſit innoxia, pri­mùm præſtabit modus ac materia: nam ex­tremos vapores è ſcorpionum cinere, vel Macedonici petroſilij, vel tecolitho, aut lapidibus cancrorum excipiemus: ſic enim aqua fiet quæ etiam porphyritem commi­nuat. Porrò innocentiam præſtat, ſi materia ex qua aqua excipitur, omnis ſalſedinis ex­pers fuerit. Non igitur è ſalis genere aliquo, aut alumine, vel calchanto, aut vini fæce, ſed ex aliquo eorum, quæ nuper retulimus aquam excipere oportebit. Opus autem ſem­per eſt diligenti experientia, in confirman­da ſubtili ratione, vt ea quæ adeò ſubtiliter explorauimus, ſecurè per experientiam con­firmata, in vſum hominum poſſimus dedu­cere. Equidem ſcio ſtercus columbinum ac parietariam, vel illud hac arte in aquam deductum, lapides veſicæ duriſſimos fran­gere poſſe. Quodnam autem illud ſit, quòd id facturum ſit, & abſque noxa, experien­tia declarari oportet. Nam & hircinus ſan­guis, & leporis pellis, & vitrum, multum probantur ratione: ſed tamen nihil horum forſitan ſeorſum, ſed ex his aliqua ſimul iuncta, atque certa menſura. Metallicum certè ſit tale oportet, aut ad metalli naturam mutatum. Audiui quondam inuentam à quo­dam Ianuenſe, ſed denuò amiſſam morte il­lius, qui eam notam nemini facere vo­luit. Hoc certum ſanè eſt, inueniri poſſe, at­que hanc eſſe illius artem. Dubitatur autem an tenuia magis acuta ſint, & an magis erodant. Andreas Lacuna Segobienſis me­dicus, medicamentum recitat Philippi Lu­ſitani, quòd conſtat alumine, ærugine, au­ripigmento, atque chalcitide, paribus por­tionibus, quæ perfuſa aceto acerrimo per dies octo, atque in ſole trita ac ſiccata, vt diutiùs teruntur, perfunduntur, ſiccantur, vtque ſol magis excalefacit, ita celerius car­nes in collo veſicæ, & pudendo natas aufert, atque minore cum dolore: ad hoc enim me­dicamentum paratur. A ſole igitur, & ace­to acri videntur, quæ craſſa ſunt commi­nui, ab attritione autem in pollinem redigi. Quia verò minùs afficit dolore, id contin­git, quia partes exuſtæ reſoluuntur. Videtur igitur medicamentum fieri tenuius quanti­tate, craſſius autem, & magis æquale ſub­ſtantia. Hoc autem minùs mutat corpus ex calefaciendo, aut ſiccando. Tenuiſſima igi­tur tàm quantitate, quàm ſubſtantia cele­riùs erodunt: ſed ſubſtantia moderata, minùs afficiunt dolore. Craſſa igitur quantitate, & tenuia ſubſtantia, dolorem inferunt, & ſeriùs erodunt: ſubſtantia craſſa, & quanti­tate, ſerò & ſine dolore: vt calx, & ſapo te­ner, de quo aliàs dictum eſt: ſubtilia vtro­que modo, celeriter, & magno cum dolo­re. Craſſa ſubſtantia, & tenuia quantitate, erodunt celeriter, & paruo cum dolore, atque ea optima ſunt. Sed de his, quæ ad hominum curationem pertinent, alio loco tracta­bitur.

Ignis an æthere te­nuior.

De differen­tia calcis à cinere.

Aqua quæ aurum ab ar­gento ſeparat.

Aqua poten­tiſſima.

Aquarum ardentis & ſeparationis comparatio.

Aqua quæ veſicæ lapi­dem poteſt confringere.

Tenuia an craſſa magis erodant.

Cæterùm vt ad rem redeam dubitatio emergit: Si magnus calor efficit has aquas, ardentem puta ac ſeparationis, quomodo ta­ctu frigidæ ſunt? aut ſi iam refrigeratæ ſunt, cur metalla colliquant? vel ſi aliquid remanſit caloris, cur vel ſine motu penitùs non extinguitur? vel ſi motu iuuatur ali­quo, cur materiam adeò paratam non accen­dit? Horum autem nullum experientia do­cet. Eadem verò ratio & in naturalibus mi­ſtis eſt. Nam ſulphur facillimè accenditur, & tamen per ſe friget. Piper exurit linguam, & corpus vehementer, ſi edatur, accendit, & tamen tactu frigidum eſt, & igni admo­tum, vix ignem concipit. Decebat Philo­ſophos hæc quærere, quæ ſenſu conſtant, & quotidie tractamus, quæque cùm inuenta fuerint, magnam vtilitatem afferunt, & non his relictis, quæ præ manibus (vt dici ſolet) habemus, nouas nouas nominibus excogita­re quæſtiones, in quibus non minùs incertum habeas, quid ſit de quo quæritur, quàm quo­modo id quod quærimus, ſit determinan­dum: deinde, etiamſi millies rectè, quod ta­men vix vnquam accidit, quæſtio diſſolua­tur, nihil humano generi afferat vtilitatis. Cuius ſignum eſt manifeſtum, in tot ſecu­lis hos egregios viros nihil vnquam ad vitæ vſum inueniſſe, quòd falſis principiis inni­tantur, & nugari ac obſtrepere ſolùm his ſufficiat. Igitur ne illos repræhendendo eis ſimilis euadam, quæſtionem hanc valdè ne­ceſſariam diſſoluere aggrediar. Primùm igi­tur illud proponendum eſt, miſta ex ele­mentis credi compoſita, quòd in miſtis ele­mentorum qualitates ſint manifeſtæ, atque ob id etiam tot elementa credita ſunt in eis eſſe, quot combinationes qualitatum, non concludente argumento. Aliud ſyncęrius indicium eſt, quòd in quibuſdam terra, vt in metallicis ac lapidibus in aliis aqua, ve­luti in herbis, manifeſtè videantur. Illud quoque ſupponendum, quod oculis vide­mus, terram & aquam ſolas eſſe miſtorum materias, & quod & Philoſophus quaſi di­uinando dixit, calorem verò ipſum eſſe, qui hæc miſcendo concoquat. Si igitur terrę plu­rimùm & caloris igneum efficitur, vt in aquis iam prædictis. Si cum plurima terra modicus calor extiterit, terreum dicitur. Primi exem­plum eſt piper, ſecundi lapides. Si aqua exuperet, terræ parùm ſit, calor autem ma­gnus, fit aëreum, quod pingue omne eſt, ac facilè flagrat: cuiuſmodi ſunt omnia olea, pinguedines. ſulphur, bitumen: ſi paruus ca­lor, aquea, vt olera pleraque. Cur igitur piper non accenditur facilè? quia cum attenuata parte multum eſt terrei. Docuimus autem quòd terreum, quod multum contineat ma­teriæ, & motum prohibeat, ignis generationi repugnet. At dices, leue piper eſt. Reſpon­deo, hoc eſt quia inane, ſubſtantia verò ipſa grauis: & ſi contundantur optimè, haud leue eſt. Sulphur verò cùm humidum ſit, linguam non exurit: ardet tamen, quia calidum eſt vehementer.

Quomodo ignis affectus abſque igne appareant.

Tria tantum verè in mi­ſtis, terra & aqua pro ma­teria, & ca­lor cœleſtis agens.

2. de Part. animal. Ca. 1. in initio.

His igitur vt in principiis acceptis, ad quæ­ſtionis diſſolutionem accedamus. In miſtis ipſis tria tantùm apparent, terra, & aqua, & calor, qui ea miſcet. Nam terram, & aquam ſpontè miſceri palàm eſt: aër miſtionem refu­git, nec miſcere vnquam poteris illum his, nec ſi quid aliud eo tenuius eſſet. De igne ve­rò non eſt dubitandum, cùm neque ſit elemen­tum, nec quicquam generet. Ergo ſi miſta his conſtarent, violenter miſcerentur. Ignem autem non generare palàm eſt, quia exteriùs euocat: at quod generat, intùs reuocat omnia. Siccat etiam ignis, & quæ generantur, hu­mido indigent, quod quaſi glutinum partes vnum cohærere faciat. Rurſus ignis ſeparat ac diuidit: generatio autem craſi non ſolùm miſtione indiget. Qualitates etiam ad ſum­mum ignis deducit: at quæ ad generationem conueniunt, quæque miſcentur, qualitates mutuò frangunt. Denique proprium munus eſt cœleſtis caloris, generare, non autem ig­nei: neque enim ignis vita potentia eſt. Miſ­cet autem ignis corpora, ſed tamen ſubſtantias ipſas diuidit, ac ſeparat. Propterea panis igne conficitur, caro verò corrumpitur: verùm quia vſus non admittit, vt carnes crudas edamus, igne eas coquimus. Quòd ſi car­nes, & oua cruda comedere conſuetum eſſet, ad vitæ diuturnitatem non parùm con­duceret. Verùm quia hæc edere haud licet, quæ cruda poſſunt, lac, mel, oleum, bu­tyrum, ſuccarum, olera plæraque tenuioris ſubſtantiæ, ſi edantur, vtiliora erunt tàm vitæ, quàm valetudini. Nam etſi (vt dixi) ignis corpora miſceat, & ex ſulphure, ar­gentóque viuo conficiat cinnabarim, ſub­ſtantias tamen alimentorum ſeparat, & tenue à craſſo ſeiungendo deterius reddit. Itaque ni faſtidium obſtaret, oua, oſtrea, oblongáque conchylia cruda edere melius eſſet, quàm cocta. Atque in vniuerſum ſi vires validæ fuerint, & faſtidium homines non vexet, ig­nis propè pro cibis nulla eſſet neceſſitas aut vtilitas. Sed maluerunt hoc modo lautè, pa­rúmque viuere, quàm diu ferarum, aut ru­ſticorum ritu. Ob id tamen non parùm his, qui in e)re/mw| habitarunt, ad vitæ longitudi­nem conduxiſſe arbitror crudorum cibo­rum eſum. Nam cruda quum coquun­tur, meliora ſunt coctis, quæ non ignis vitio carent. Sed à pueritia aſſueſcere oportet.

Ignem non generare de­monſtratio.

Ignis vires in miſcendo.

Cruda ad vitam, & ſa­lubritatem corporis vti­liora.

Calor qua­druplex, quæ­ſtioniſque diſſolutio.

Calor igitur quadruplex: alius vt in prin­cipali agente, id eſt, radiis ſiderum: alius & ipſe in actu, ſed ſicco iunctus: tertius, humido: quartus autem veſtigium eſt calo­ris, non calor. Primùm igitur cœleſtem vo­care ſolemus, eſtque aliorum origo & fons: hic vt talis eſt, caleſacit, nondum tamen generat, quia materiæ coniunctus non eſt. Hunc Ariſtotelici, qui audacter in his, in quibus coargui non poſſunt, litigant, non eſſe calorem dicerent. Nullum enim eſſe calidum ſitus, quòd cœlum omnis ſit ex­pers qualitatis. Secundus igneus eſt, & vo­catur, qui nihil generat, qui iunctus ſic­citati inſtrumentum eſt potiùs corruptio­nis, & ſeparationis, quàm miſtionis, aut craſis, ſine quibus non fit generatio. Nec ſolùm ignis, ſed omnis calor ex illius gene­re corrumpit, & generationi repugnat. Ob id nec cineribus oua excepta pullos edunt. Tertiò nomen eſt naturalis calor, qui & ipſe motu indiget: nam omnis calor dum viget, motu indiget, & depaſcitur ſubie­ctam materiam. Hic verò duplex, alius qui­dem manifeſtum habens motum, reſolu­tionémque, qualis in animalibus perfe­ctis maximè, atque magis in ſanguineis: aut obſcurum motum, qualis in plantis, multóque magis in ſeminibus earum, atque metallicis: in his enim motum calor habet obſcurum, & tamen humidum diſſoluit. Indicio eſt, quòd ſeruata ſemina areſcunt, etiamſi inungantur, anni ſpatio vel bien­nij, ſeneſcúntque non ſecùs ac homines ru­gis contractis, leuioráque infœcunda etiam facta. Calor is autem facultas dicitur, velut in pipere, cùm à tota planta deriuatur in ſe­men, & à toto monte in metallum, vel à ma­gna parte, nimis concoquens, quòd conco­qui debet, terream maximè partem: túncque igneum redditur, ſi multus calor extiterit: ſi paucus, lapis: ſi in aqueam ſubſtantiam multus agat, fit pingue: ſin paucus, aqueum.

Quæres forſitan, an calor actu maneat? Manet quidem, ſed ille quum ſit naturalis in humida ſubſtantia, vtpote piperis, funda­tus eſt, quamobrem exurere non poteſt, eó­que magis quòd auulſo ſemine ab arbore perexiguus relinquitur. Neque igitur ob naturalem calorem piper calidum eſſe po­teſt, cùm ille ſit valdè tenuis: nec propter ſubſtantiam exuſtam, quum illa caloris ve­ſtigium, non calorem retineat. Sic & ar­dens aqua veſtigium caloris retinet, non ca­lorem, & cinis refrigeratus. Calx verò ali­quandiu calorem retinet, illúmque in ſic­co: ideo tangenti calida, & maximè intùs: exteriùs enim ab aëre perfrigeratur. Ita­que pauca aqua ſi conſpergatur, accendi ſo­let. Sed dices, calor igneus in humido eſſe videtur, vt cum ardet candela. Sed non eſt, alitur enim ex humido, ſed in humido non eſt. Vt neque homo licet pomis veſcatur, pomea non eſt ſubſtantia, ſed carnea: ita ignis te­nuibus tàm humidis, quàm ſiccis alitur, ſed in ſolo ſicco, eóque tenuiſſimo funda­tur. Atque ea de cauſa inuentum eſt, quónam pacto non ſecùs quàm in ſartagine piſces co­quantur in charta: Chartam ſeligito, quam vo­camus papyrum, ſimplicem, erectiſque ſpon­dis in modum lucernæ ex omni latere oleum infunde, & antequam exudet ſuper puras prunas abſque flamma impone: nec pene­trat oleum refugiens ignem, nec ardet char­ta, quia non poteſt ſiccari, oleo repugnan­te: ignis verò non ſine extrema ſiccitate, nec flamma, nec motus attenuare poſſunt, vt ignis accendatur, incaleſcit tamen ſen­ſim mutatis prunis atque ita feruet, quod mirum videtur, adeò vt impoſiti piſces co­quantur. Sed cur filum ouo circundatum, non ſolùm in prunis, ſed nec in flamma ardet? quia non fit ignis, niſi calor ad ſummum deducatur, at ſemper prohibetur ab ouo ne ad ſummum deducatur, quia ouum comburi non poteſt: at quod non comburitur, aliquo modo ſemper refrigerat, quod eſt maximè calidum. Eadem ratione linteum chryſtallo polito ſuperpoſitum non ardet ſub pruna, etiamſi folle ſufflaueris. Sed ſi calor in humido generat, cur non in aqua feruente generatio? quia calor ille aut non eſt in ſub­ſtantia aquæ, vel eſt etiam in alio quod ſic­cum eſt. Indicio eſt, quòd aqua feruens vt ignis vrit. Quòd verò in illius ſubſtantia non ſit, indicat, quòd igne amoto aqua ſpontè refrigeratur. Sed calor ſi in humido ſit, generat: vt cùm caro ſoli exponitur, vermiculi generantur, & in fimo vermes, & in Ægypto oua fimo contecta pullos edunt. Fertur & olim Liuiam Auguſtam cùm ouum fouiſſet in ſinu, alternantibus per vices an­cillis, eduxiſſe criſtatum gallum. Calor ve­rò putridus è genere eſt ignei, quia ſiccus: ſed ſimilis eſt naturali, quia cum generatio­ne eſt. Differt ab igneo, quia motum non ha­bet manifeſtum: igneus autem habet, ideò ex altero in alterum tranſitus. Nam igneus moderatus putrefacit, putridus auctus vrit, ardet, & accendit. Ob hoc putridæ febres cum tanto ſunt æſtu. Cur igitur igneus calor in naturalem non poſſit tranſmutari, cauſæ ſunt manifeſtæ. Nam igneus ſiccus eſt, & humi­dior fieri nequit, qualis eſt naturalis. Igneus etiam euocat, & ſeparat, naturalis intrò tra­hit, & miſcet. Omnis enim calor humidus miſcet. At naturalis in putridum, & igneum tranſire poteſt, quia humidum à calore ſic­catur. Ob hoc igitur ignis humida denigrare ſolet, quia humidum exterius euocat, aërém­que expellit, ſicca dealbat: quia quod erat hu­midi, abſumit.

Quomodo in charta piſces velut in ſar­tagine friga­mus.

Ouo filum circumdu­ctum in igne non ardet.

Colorum in­uicem tranſ­mutationes.

Ignis cur aliqua deal­bet, aliqua denigret.

Rurſus dubitabis, ſi ignis agit in aquam, aërem generat, cur non igitur humidum pin­gue? Reſpondeo, pingue fit ob miſtionem, ignis autem ſeparat. Separat autem propriæ vtilitatis cauſa, quia aqueum propellit, quod vri nequit, velut in lignis viridibus, quæ cùm accenduntur, aquam exudant. Depaſcitur autem pingue humidum, in quod olim dum viueret, calor naturalis fun­datus erat. Ergo quod ardet, tenuiſſimum & ſicciſſimum eſſe neceſſe eſt, vt palea, aqua ardens, pyrius puluis. Sed in hoc ali­quid eſt terreum propter halinitrum, ideó­que ſtrepitum edit. Conati ſunt ob id qui­dam detracto halinitro puluerem compone­re, qui ſine ſtrepitu ſphærulam emitteret. Quòd ſi lentè, & ſine magna vi fieri poteſt. Atque hunc Braſauolus refert Ferrariæ Du­cem inueniſſe, ſed qui ſine impetu, ac ad XII. fermè tantum paſſus extenderet ictum: cum magna autem vi ( vt dixi ) penitùs eſt impoſſibile. Detracto enim halinitro, ad­huc adeò elaborari poterit puluis pyrius, vt ſphærulam emittat, & ſine ſtrepitu. Sed in vniuerſum, quantùm è ftrepitu, tantùm ex impetu detraxeris. Ergo ſubiecta mate­ria ignem variare ſolet, atque illius vires: adeò vt ignis è carbonibus vel lignis ſoli­dioribus, vt quercu, vel lapidibus, aut in metallis fixus, viſum non leuiter offendat, cùm ex ſaligneis ac ſtipulis innoxiùs penè ſit. Vt enim ſolidior eſt materia, ita ignis denſior eſt. Omnis enim calor talis eſt, quale alimentum. Vnde ſolidiora alimen­ta robuſtiorem calorem efficiunt. In­de ſplendor maior ac viuacior, qui ſpiritus in oculo hebetat, & tenuiſſimum illud hu­midum, in quo videndi vis ſita eſt, ſiccat, & conſumit. Eadem ratione, quod tamen magis mirum eſt, metalla igne liquata è li­gnis mollibus tenaciora redduntur, & mol­liora: è validioribus autem dura, & fragi­lia, tantùm poteſt materiæ varietas. Suſcipit & varietatem à natura propria & modo ap­plicandi. Imbecillis eſt cùm ſupponitur, vt cùm carnes coquimus, applicatur ſub, vt ve­hementiùs agat: nam (vt diximus) ignis na­turâ ſursùm tendit. Proximus huic eſt: quem vocant reflexum: fit cùm ſuprà & infrà ap­plicatur, vel à latere, oppoſito latere vim ig­nis reddente: hoc mollia metalla eruuntur ex lapidibus, quibus iuncta ſunt, & argen­tum ab ære ſeparatur. Tertium genus eſt ig­nis ambientis, cùm vndique res, quam vre­re tentamus, aut colliquare, ab igne ſine follibus circumambitur. Extremus modus eſt, quo nullus violentior, cùm difficilli­mas materias duriſſimis lapidibus miſtas col­liquare volumus. Fit autem hoc modo: Va­ſa longitudinis cubitorum quatuor, aut ſal­tem trium, latitudinis dodrantis, craſſitu­dinis digitorum trium, in imo flexa, ac ad cubiti figuram fermè formata, ſine fundo, ex ſilice nigro maculis albis inſperſo fiunt: in medio longitudinis foramen, atque in eo canalis ad vnguem collocatus, per quem ſpiritus follium intùs feratur: in imo fora­men, per quod liquata materia deſcendat. Ima pars vaſis obſtruitur, eo ( vt dixi) reli­cto oſculo, argilla & carbonibus tritis ſimul tuſis, & in formam cæmenti ac tenaciorem redactis. Hæc ſic diſpoſita, à ſimilitudine Manicæ metallicæ dicuntur. Implentur in­tùs materia, quam liquare propoſitum eſt, atque carbonibus alternatim concluſus hic ignis ſummam habet vim, cunctáque ne­ceſſe eſt, ſi non colliquantur, vri. Non vul­garis vtilitas eſt ſpiritus, qui per canalem ex follibus intùs immittitur: hic primò, quòd palàm eſt, ignem accendit, & flammam ſuſ­citat, ipſúmque ignem cogit vehementiùs penetrare. Secundò, cùm frigidus ſit, conce­ptum a metallo calorem cogit, ac intrò pel­lit, atque ſic materiam in qua eſt, diſſoluit. Tertiò ſi quid liquatum eſt, ne vratur, pro­hibet, calorémque mitigat.

Puluis pyrius abſque ſtre­pitu ſphæru­lam eiiciens è machinis.

Ignis offen­dens viſum.

Ignis qui mollia red­dit metalla, vel dura. Varia ignium vis ex appli­catione.

Manicæ me­tallicæ.

Vtilitas fol­lium in li­quandis me­tallis.

Supereſt his viſis, vt dubitationes ali­quas diſſoluamus, quarum prima eſt, ſi ca­lidum in humido concoquit, atque aërem etiam, ſeu calidam & humidam materiam generat, quid prohibet, ne in miſtis aërem etiam eſſe ponamus? Nam vt frigida & ſic­ca materia ibi eſt, non pura terra, & frigi­da, & humida, non autem aqua: ſic cali­da & humida materia illa aër dici poterit, & calida ac ſicca ignis: atque ſic res hæc ad opinionem Ariſtotelicorum denuò redibit. Sed differentia non parua eſt. Primò, quia aër ibi nullus eſt: fit enim aër à calido igneo non naturali: quòd & ſi fiat, extruditur. Palam eſt hoc, quòd homines, qui vali­dum habent calorem naturalem, expertes flatus ſunt: ſunt qui verò bile abundant & calidi ſunt naturâ, modicum tamen ha­bent naturalis caloris, flatu abundant. Deinde quòd aliud ſit dicere, ab initio ge­nerationis quatuor elementa miſceri, aliud quòd in miſtis poſtquam miſta ſunt, inue­niantur partes his elementis conſimiles. Ac­cedit, quòd pars illa, quæ igni ſimilis vide­tur, huic noſtro ſimilis eſt, quod elemen­tum nullum eſſe conſtat. Denique quod ma­ius eſt, terreæ & aqueæ partes cùm ſeparan­tur, non ſola qualitate, ſed etiam ſubſtan­tiis terram & aquam referunt: igneæ autem & aëreæ non ſubſtantiis, ſed ſola qualitate. Itaque, vt dictum antè fuit, terra, aqua, & calorin humido cuncta generant, è quibus tamen ſecundum ſimilitudinem qualitatum quatuor ſubſtantiæ fieri videntur. Nam quam­vis ( vt dixi ) aër naturâ ſit frigidiſſimus, in miſtis tamen quatuor ſunt partes, ſubſtantia & viribus differentes. Terra enim, quæ ca­lore euicta non eſt, frigida & ſicca manens, naturam, cùm ac ſubſtantiam, & nomen priùs ei inditum retinet, tametſi minimè ter­ra ſit. Pars autem eius: quæ à calore ſupe­ratur, ſicca manens, euadit calidior, voca­túrque ignis vel quia igni noſtro ſimilis ſe, licet inferior viribus: vel quia de igne talem veteres opinionem habuerint. Simili ratione aqua, quam calor euincere nequiuit, aqua vocatur, nec tamen aqua eſt. Pars autem, quam calor ſuperauit, dicitur aër, quia ca­lida eſt, & humida ſubſtantia: talem enim aërem eſſe veteres exiſtimauerunt, quum tamen ( vt dixi ) aër velut cætera omnia ele­menta ſit frigidiſſimus. Atque hæc de miſto­rum partibus quæſtio clara eſt. Alia huic difficilior ſuccedit quæſtio. Nam ſi calor putridus eſt in ſicco, quomodo generat? Po­ſuimus enim ipſum igneæ naturæ, & tamen animalia generare palàm eſt. Si autem in humido, quomodo corrumpit? Verùm ob id generat, quia à naturali ſubſtantia non dif­fert. Etenim quum in humido ſitus ſit, natu­ralis dicitur his, quibus conuenit: his au­tem quibus eſt diſſimilis ac noxius, non na­turalis ac putridus appellatur. Cùm enim ca­ro corrumpitur, calor qui intus eſt carni quidem putridus, vermi autem generando naturalis eſſe videtur. Ob hoc igitur ca­lor omnis putridus aliquid generat, & ali­quid etiam corrumpit. Quia enim elemen­ta omnia ( vt dixi ) frigidiſſima ſunt, ſuper­ueniente calore neceſſariò agitantur atque miſcentur, & aliquid generant, pro caloris ac materiæ natura: humidum primò, inde fun­gos, pòſt herbarum genera quædam, tum vermes atque ſerpentes. Vnde animæ ſub­ſtantia ipſa manifeſta eſt, quia calore quo­dam cœleſti conſtat. Neque ergo putredo vlla fit, quæ non ſit generatio. Et calor idem ſemper hoc generat, illud corrumpit. Et quum ex pomo homo nutritur, humanus ille calor pomo quidem putridus eſt, homi­ni autem naturalis. Dicitur tamen magis naturalis is, qui eſt in ſemine, quia tranſ­mutatio fit ad nobilius. Putridus autem vo­catur, quum generantur animalia, quæ vi­liora ſunt his, ex quibus generantur. Vt igitur in ſemine actio omnis, niſi impedia­tur, ad generationem eſt, ita etiam in pu­trefactione: nam & illa opus naturæ fruſtra­ri contingit. Omnis ergo calor ſimilis na­turalis dicitur, & conſeruat: diſſimilis au­tem putridus appellatur, & corrumpit. In hypydem iis enim ouis calor gallinæ cor­rumpit, & aliud generat, non pullum: quia calor ille non eſt ei naturalis. In ouis au­tem, quæ ſemine galli fœcunda facta ſunt, naturalis fit, & pullos generat. Vnus igi­tur, idémque calor & naturalis eſt, & pu­trefaciens. Ergo ſi calor omnis, qui corrum­pit quod iam eſt, putridus dicitur, etiam qui in ſemine eſt, putridus meritò dici poteſt: corrumpit enim ſemen plantæ vt plantam, & aſini vt aſinum, & hominis vt hominem generet. Quamobrem omnis calor generans, putridus erit. Sed naturalis dicitur, cùm ſi­mile generat his, à quibus deciditur, & no­bilius ipſa materia. Sed omnis putridus ge­nerat aliquid, & ideò naturalis eſt. Calor igitur naturalis, & putridus ſolùm compa­ratione differunt, re autem idem ſunt. Namque omnis calor cœleſtis generat, & corrumpit, eſtque anima, vel animæ inſtru­mentum, aut cauſa: inſtrumentum autem non eſt, quia anima prior eſt: neque cauſa, manet enim: ſed anima. Propter quod non malè di­xit Anaxagoras, omnia eſſe miſta, atque ani­mâ prædita. Nam quæcunque miſta ſunt, ge­nerantur, & corrumpuntur: quod autem ge­nerat, & corrumpit, calor eſt naturalis: calor autem naturalis, aut anima, aut non ſine ani­ma. Miſta igitur omnia calida, & calidum omne viuit, aut ad vitam properat. Calor enim ille cœleſtis nunquam ceſſat, donec aliquid generauerit, & quod generat, iuxta ſui potentiam, & magnitudinem generat. Vnde in Ægypto cùm magnus ſit, anima­lia etiam perfecta generat, vt lepores, & capreolos, abſque ſemine vllo Seminum au­tem calores à coloribus putredinum diffe­runt, quia materiam magis paratam habent. Ideò in ſeminis propagatione minùs fit fœ­toris, quia minùs inutilis partis continetur. Attamen dùm ex ſemine animalia generan­tur, putredo magna fit, quam menſes indi­cant, qui à partu fluunt fœtidi atque corru­pti. Verùm calor, qui non generat, humido caret proprio, ſed vel nimis mouetur, vel fa­tiſcit, quia pingue humidum non eſt. Princi­pia enim generationis calor cœleſtis, & ele­mentorum humidum: ob hoc neque in gla­cie, quoniam nullus calor, neque in arena quicquam generatur, quia humido omni ca­ret. Altera enim harum qualitatum agens, altera patiens eſt: nam nulla alia qualitas (vt dixi) inuenitur, ſed humidi priuatio ſiccitas, velut caloris frigus. Sed dices: Si anima ſo­lum eſt calor cœleſtis, non erit ſubſtantia, ſed accidens. Et ſi ſolum lumen, corruptibilis eſt enim lumen, quia lux, & ſublata luce, lumen & corrumpitur: quare nec genera­bit. nec genita ſeruabit. Et ſi calor ille cor­pus eſt, erit in corpore corpus, quod eſſe non poſſe ſuperiùs demonſtratum eſt. Et ſi abſ­que corpore atque ſubſtantia, erit in corpore incorporea ſubſtantia. Talibus difficultati­bus premi videntur, qui calorem hunc ani­mam eſſe contendunt. Sed calor hic, de quo agitur, corpus non eſt, neque impreſſio quæ­dam: ob id neque accidens, nec corpus pe­netrabile à corpore: ſed corporeus dicitur, quia ſine corpore eſſe non poteſt. Manife­ſtum eſt igitur, quod à principio propoſue­ramus, quinque vbique eſſe principia, ma­teriam, formam, motum, locum, & ani­mam. Sed anima forma eſt quædam, non au­tem quæ primò cum hyle iungitur. Forma igitur eſt anima, ſed non eiuſdem generis: quatuor enim eſſent principia. Forma etiam altera fit, reliqua perficitur. Omnis igitur anima eodem modo perennis eſt, nec vt Pla­to ait, perfectorum animalium tantùm: eſſet enim ac ſi diceremus, quòd hominum cæcorum, aut mutorum aliæ ſint animæ, quàm perfectorum hominum. Conſentiunt autem hæc dictis in libro de Animi immor­talitate, & demonſtrata ſunt in libris de Æternitatis arcanis. Nunc verò eouſque declaraſſe ſufficiat, quoniam calores iſti eiuſdem ſunt generis; & animæ: differunt autem vt contraria. Nec ſolùm quæ ſine ſemine generantur, his quæ cum ſemine, ſed & ſemine genita inuicem contraria ſunt, vt bobus & hominibus viperæ, ſcorpij, araneæ: nam dentibus, & aculeo, & forci­pe ſi ſauciauerint hominem, corpus illius putrefaciunt atque corrumpunt, nonnun­quam etiam occidentes. Quum igitur terra, & aqua parum concocta ſunt, prouenit ge­neratio animalium viliorum, vt vermium. Si autem miſtio vehemens fuerit, & calor potens ſeu multus, temperatus tamen, ge­nerabuntur ſtirpes, aut animalia perfectio­ra, præſertim autem adiuuante alieno ſemi­ne, aut ex aliorum cadaueribus ac corpori­bus: hæc enim magis refracta, & minus ex­cedunt qualitatibus impreſſis, aut proprio frigore vim generantis caloris, ob id obtem­perat materia melius illi, & fiunt, mures, ſerpentes, lepores, fibri, lupi fluuiatiles, quos nemo ſanæ mentis nouis piſcinis ſpontè ad­dat, & tamen breui coaleſcunt. Ergo quum vnus ſit calor, plures ſunt illius modi tùm ſpecies. Sic quædam nobis conueniunt, alia autem aduerſantur. Hoc autem contingit, quia eorum calor, etſi in humido ſit ſitus, non tamen humido hominis conuenit: nam ab aliquo obruitur, ab aliquo diſſipatur: ita verſa vice cogit humidum calor naturalis exiguus, alius exurit. Vt igitur omnis ig­neus calor exurit, non ita quicunque exurit humidum aliquod, igneus eſt, ſed illi tantùm igneus.

Elementa quomodo in miſta.

Calor putri­dus quomodo animalia generet.

Anima quid ſit.

Putredo pin­guium

Non putreſcunt igitur ſicca: putreſcunt quæ humido aqueo prædita ſunt celerrimè ac maximè: medio modo quæ pinguia ſunt, vt laridum, oleum, nuces, amygdalæ, farci­mina. Malè olent, quæ ſic putreſcunt, atta­men eduntur, præſertim à minùs delicati palati hominibus. Sic etiam ſaliti piſces, vt nihil magis. Dubitatur autem, quia magis putreſcere deberent aqueis, quæ ca­loris ſunt expertia: calor autem putrefacit omnia, vt diximus. Sed cauſa quare non putreſcunt talia, nec celeriter, nec perfe­ctè, vt caro & ſtans aqua, eſt, quia cùm putredo à calore contrario naturali fiat, quæ plurimum caloris innati retinent, vt pinguia, ſeriùs putreſcunt, dum verò ran­cida fiunt, amara euadunt. Nam calor putre­faciens cùm pingue putreſcat, in amarorem tranſit, vel ex dulci, vel ex pingui ſapore. In­ſipida ergo non putreſcunt ſic, ſed ſalſa, pin­guia, amara, acuta: calidorum enim hæc paſſio eſt, vt diximus. Frigidi autem ſapores ſunt, auſterus, acidus, acerbus, aſtringens, atque inſipidus: reliqui autem calidi, vt pin­guis, dulcis, ſalſus, amarus, acutus qui om­nium eſt calidiſſimus. Ob hoc igitur oleum glandis vnguentariæ, quam Myrobalanum rectè vocant (non hæc eſt myrobalanus, nec ei conuenit hoc nomen, cùm odore, ac ſa­pore penè vacet ) quaſi temperatum non marceſcit. Optimè igitur odores illi ab vn­guentariis excipiuntur. Quia ergo quod ran­cidum euadit, amareſcit, & ſiccatur, idque vetuſtate contingit: quæ oleo merguntur, non ranceſcunt, ſicque ſeruantur farcimina, minúſque in libero aëre, quia non caleſcunt. Oleum autem ipſum cùm multùm fuerit, non corrumpitur: quia ambiens aër eſt cau­ſa corruptionis, multùm autem reſiſtit. Sic vinum multum, aqua, oleum, atque omnia quantitate diutiùs ſeruantur. Quoniam verò omnia vetuſtate exeduntur, quæ putreſcere perfectè nequeunt, tempore talia fiunt om­nia, vt farcimina, nuces, piſtacia, pineæ, & quæcunque oleum continent. Nam & piſ­ces ſaliti oleum habent, tùm ratione ſalis, tùm ratione carnis: atque etiam pinguia (vt dixi) omnia. Humida verò valdè dum talia ſunt non putreſcunt ſic, ſed ſi benè pinguia, ſeruantur: aut ſi minùs, ſitum contrahunt, alia putreſcunt. Vt verò à calore debili fiunt hæc tria, ſitus, rancor, & putredo: ita vbi calor viget, ſeruantur plurimum. Commu­ne eſt autem omni putredinis generi, odor prauus, in ſitu quidem grauis, in rancore rancens, in putredine perfecta fœtidus. Sed in carie (nam & xoc genus quoddam putre­dinis) odor minimus, quia in terreo. Quatuor enim eſſe genera putredinis, neque plura, ne­que pauciora, facilè eſt demonſtrare. Quæ enim putreſcunt, aut integrè corrumpuntur, & dicuntur putrida: aut non perfectè, & tunc vel ob frigus non perfectè corrumpun­tur, & vocatur ſitus: aut ob calorem, & voca­tur rancor: vel ob ſiccitatem, & dicitur caries. Ob humidum autem non poteſt impediri putredo: ſed humidum cùm ſit putredinis ſubiectum, aut omninò prohibet putredinem, aut omninò putreſcit, quod humidum eſt. Humidum enim non ex ſe, ſed vel ob calidi­tatem, vel ob frigiditatem remoratur putre­dinem. Hac de cauſa facilè eſt prohibere putredinem in ſitu, & vera putredine, amota aquea parte. Hæc autem vel ignibus, vt in pane: & pinguedine, quæ cocta non putreſ­cit: vel ſi humidum paucum ſit, vt in ſali­ta carne, frigido, & ſicco ſeruatur, qua­lis eſt aër dum mouetur. Nam aër cùm mo­uetur, frigidus eſt, & ſiccus: frigidus qui­dem ob naturam, ſiccus ob motum: motus enim exciccat. Ob hoc igitur aër immotus corrumpit, quia humectat, nec tantùm, quantum neceſſe eſt refrigerat: dum autem mouetur, conſeruat, exccicans ob motum, & vehementer refrigerans. Multa ergo cùm aër exponuntur, corrumpuntur, quæ aliter incorrupta manebant: alia ſeruantur, quæ abſque aëris auxilio corrumperentur. Itaque non ſolùm hæc, ſed alia, quæ inferiùs di­centur, à putredine ſeruantur. A rancore au­tem & carie humida tuentur, & quæ aëris motum prohibent: nam ab hoc ſiccantur. Sed talia cùm ſint immodicè calida, vel ſic­ca, licet à putredine ignis auxilio præſerua­rentur, corrumperentur tamen abſque pu­tredine. De putredinis igitur cauſis ac gene­ribus, & auxiliis ſatis dictum eſt. Reliquum eſt igitur vt doceamus, ipſi Sacro liquori, de quo ſuprà diximus, nihil Elixir propin­quius eſſe, quod pater meus conſtruxit. O­dorata pleraque ligna, & herbæ ardente aqua excipiuntur, & in fimo ſepulta ſemiputreſcunt, vnde ( vt dictum eſt ) tenuior pars à terrea ſeparatur, inde diſtillatione optimum quicquid eſt fæce ſola relicta de­trahimus. Dentes hoc firmant, & canos retardat, concoctionem, memoriam, & ſenſus iuuat, Sacro liquore, tametſi plures in mediam prouehat ſenectam, longè in­feriùs.

Saporum na­tura.

Quatuor eſſe genera pu­trednis de­monſtratur.

Aer cur cor­rumpat quæ­dam, alia ſeruet.

Elixir com­poſitio.

Putridi, & ignei caloris differentia.

At dices, ſi putridus calor corrumpit, cur etiam non igneus, cùm eiuſdem ſit ge­neris? Hoc eſt, quia igneus exterior eſt, putridus autem intimus: ob hoc igneus cùm ad ſe trahat, & ſiccando, trahendo ſiccat interiora, & putredinem prohibet. Putri­dus quamvis ſiccet, cùm intimus ſit, & ad ſe trahat ( omnis enim calor ad ſe trahit )interiora humectat, & putrefacit. Putridus igitur cum igneo conuenit, quòd & ipſe ſic­cet, & generet: & cum naturali, quòd in penetralibus iaceat, & corrumpat. Ob id putridus calor, medius rectè dictus à qui­buſdam inter igneum, & naturalem. Nam ſubſtantia ſimilis eſt igneo, ſitu in compa­ratione ad alimentum naturali: nam ſemper igneus extra alimentum poſitus eſt. Sed di­ces, cur putridus calor veneni auctor eſt, igneus omnibus reſiſtit venenis? Nam vul­nera ex venenatis animalibus profecta, ſi can­denti ferro vrantur, expertia fiunt: & me­dicamenta quælibet cùm vruntur, & in ci­nerem rediguntur, venenum eſſe deſinunt: ſublimata autem ( ſic enim nunc quæ anti­quo tempore cocta vocabantur ) vt ſæpiùs cocta fuerint, eò fiunt pernicioſiora, & ma­gis præſentanea ad mortem. Ratio eadem eſt in putredine, & his quæ ſublimantur: nam vbi calor augetur, & humidum non finitur, vt in his, quæ coquuntur, aut pu­treſcunt, veneni vis exacerbatur: vbi verò vruntur, quum omnis humida pars pereat, & ſimul finiatur caliditas, vt in cinere, ne­ceſſe eſt, & veneni vim totam abſcedere. Non abſurdè igitur quidam argento viuo ſublimato peſtem curabat, nam vi ignea omne venenum finitur. Sic apud Auſonium rectè: Toxica zelotypo dedit vxor mœcha marito, Nec ſatis ad mortem credidit eſſe datum Miſcuit argenti lethalia pondera viui, Cogeret vt celerem vis geminata necem.

Ignis omni veneno reſi­ſtit.

Peſtis cura cum argento ſublimato.

Inde poſt pauca ſubiicit: Ergo inter ſeſe, dum noxia pocula certant, Ceſſit lethalis noxa ſalutiferæ.

Nam ( vt dixi ) argentum viuum ſubli­matum, ignis habet rationem. Verunta­men qui peſtem ſic curabat, plures medica­mento occidebat, quàm ſanaret. Si igitur innoxium, & igneum medicamentum pa­retur, curare poterit. Illud tamen quale­cunque fuerit, vt etiam calida lintea exte­riùs appoſita, calorem debilitat naturalem. At contraria ratione puellus, aut catulus pinguis ventriculo applicatus, iuuat mul­tùm concoctionem, & calorem auget natu­ralem, quamvis non ſit idem calor, imò à catuli calore etiam ſpecie differt. Ma­nifeſtum eſt igitur naturalem calorem, cùm non offenditur ab alio naturali ca­lore, motu, vt igneum ab igneo confir­mari.

Confirmantia calorem in­natum ven­triculi.

His explicatis ad elementorum hiſtoriam redeamus, quæ tria eſſe docuimus, aërem, aquam, terram. Nec neceſſe fuit aërem miſceri in generatione, quoniam calor ad patiendum minimè aptus eſt: concurrunt elementa vt materia, ideò terra & aqua ſuf­ficiebant. Sed nec vt calefacerent, quando­quidem alius calor fuit neceſſarius origine cœleſtis, & ille etiam operi ſufficiebat, cum duobus caloribus, veluti duobus principi­bus deteriùs res proceſſura fuiſſet, nec ele­menta frigida alieno calori, elementique contrarij paruiſſent. Quinimò pugna quæ­dam hæc fuiſſet, non generatio. Admirabi­tur forſan aliquis, quòd in contradicen­tium libris aliter ſenſerim. Sed vbi opinio­nes antiquorum ſequi propoſitum fuit, hîc verò docere veritatem. Cuius igitur cauſa elementum aëris factum eſt? Vt ſubiicere­tur radiis ſiderum, illorúmque vires excipe­ret: adeò excipit, vt in repentinis mutatio­nibus non ſolùm animalia, ſed etiam plan­tas occidat, velut hoc anno M. D. XLIX. triduò citrangula omnia Liguriæ ſiccauit, prodigio non leui. Cauſa eſt, quòd calori ſu­perueniens corpora tàm plantarum, quàm animalium aperta offendit, & calorem, qui intùs eſt, extinguit: non ita diuturnum frigus, quod ſenſim obrepit, licet maius longè fuerit. Hoc verò contingere non poſ­ſet, ſi ( vt ferunt) ſpontè eſſet calidiſſimus. Ob id verò & perſpicuus factus eſt, & fri­gidiſſimus, vt animalibus eſſet ſalubris, & commodus, non vt nugantur, calidiſſimus & humidiſſimus. Quod verò ad confirmatio­nem huius ſententiæ eſt, arduámque diſſol­uit quæſtionem, eſt, quòd exhalantes toto ore aërem excalefaciunt: quòd ſi conſtrictis labiis exſufflent, infrigidant. Cauſam enim hanc non aliam eſſe conſpicuum eſt, quàm quòd cùm ſpontè ſit frigidus, cum impetu delatus, poſt ſe cogitur calidos vapores re­linquere: & ipſe etiam ſolus vi impetus in­greditur cutis oſcula: atque ob hæc duo im­pensè refrigerat, quorum neutrum accidit, ſi toto ore exſuffles, ac lentè. Quòd ſi vel cele­riter patenti ore, vel conſtricto, ac propè ad­mota manu, excalefacies quidem parùm, aut vix refrigerabis. Excalefacit etiam ſpiri­tus qualiſcunque, etiam ſi vi impellatur, con­cluſam manum: quia vapor calidus eſt, nec poteſt exhalare. Calidus quidem vapor, quia ab ore erit, non poteſt exhalare manu con­cluſa: ſed motu in patenti loco refrigeratur, & ad propriam redit naturam. Aër enim qui auſtralibus ventis ad nos defertur, tametſi calidus ſit, ob vapores eſt talis: vnde in iu­gis montium ſemper refrigerat. Indicio ſunt grandines, quæ & media æſtate, & ab au­ſtro, & non altiùs montium cacuminibus de­cidunt. Grando enim frigidiſſima eſt. Sed vt ſeruaretur aër, atque peregrinam omnem qualitatem exueret, perpetuò moueri neceſ­ſe fuit. Indicio eſt autem aërem ſemper mo­ueri, quòd in anguſtis locis aura ſemper ſpi­rat. Cùm enim altiùs ſemper moueatur, at­que aſſiduè agitetur, inferiùs hic leuiter ſem­per flat: qui cùm è rima exitum habuerit, coacto toto impetu propter loci anguſtiam vehementer imprimit, exemplo aquarum in fluminibus magnis, quæ cùm vix fluere vi­deantur, per anguſta loca, aut vocatas con­chas deductæ, conatu magno ac ſtrepitu, tùm fragore immenſo coguntur erumpere. Motus enim, & cætera, quæ ſubſtantiis con­tinuis adueniunt, in vnum cogunt: vbi etiam ampla moles in exiguam aliquam partem concluditur. Inde ex hoc crypto porticus fri­gidiſſimas conſtruere docemur, plures atque anguſtas receſſus in illas dirigendo. Et in Ægypto aër nimio æſtu ferueat, excogitata ratio turrium altiſſimarum, in quibus anfra­ctus anguſtiores è ſummo vertice obliqui aërem deducunt frigidiſſimum: quia à locis exceptus purioribus frigidior eſt, & ob ſpa­tij longitudinem fertur magno impetu, at­que ideò frigidiſſimus euadit, & vehemen­tiùs imprimit. Externus verò calor à muri craſſitudine arcetur. Et loci obliquitas ra­dios ſolis impedit, admiſſa luce, ne ingre­diantur. His quatuor conſiliis in calidiſſima quacunque regione amœniſſimos receptus atque ſaluberrimos fabricare licet: ſunt enim ſalubres, quia perflati. At dices: Vide­mus in turrium cacuminibus poſitis flabel­lis ex tenuiſſimis, leuiſſimiſque laminis me­tallicis volubilibus, ventos ſolùm eas moue­re, aliter autem quieſcunt: non igitur ſem­per aër mouetur. Cùm enim ſcire cupimus vnde ſpirent venti, flabelli aciem ad quam partem reſpiciat atque confideat inſpici­mus, ventumque ex aduerſa regione flare cognoſcimus. Quòd ſi in pluribus locis acies conſideat flabelli, totidem flant venti ex ad­uerſis regionibus quot fuerint loci, in qui­bus conſiderint: vt ſi ad Boream reſpiciat flabellum, ex auſtro ventus flat: ſi ad Orien­tem, ex Occidente: ſi modò ad Boream, mò­dò ad Orientem, vterque ventus ſpirat. Ea­demque ratio, & in aliis, & in pluribus ob­ſeruanda. Vnde Tritonem illum Vitruuia­num collocare docemur. Verùm cùm venti non ſpirant, aër ad partem vnam leuiter tendit, inclinaturque eò perpetuò flabel­lum: ob id non agitatur, & tamen ſemper ſpirat. Eſt autem cùm galh/nh viget, aëris motus ex Oriente, tendunt enim flabella ad Occidentem: atque hic motus naturalis eſt aëris. Aër igitur frigidiſſimus eſt, ac ſemper mouetur. Factus eſt etiam natura tenuiſſi­mus. Ergo aër tenuiſſimus eſt etiam, vt ictus omnes exciperet. Nam in terra ob ſolidita­tem motus non fiunt, niſi obſcuri: in aqua verò etiam lenti: ſolus aër ictibus excipien­dis aptiſſimus, & ob ipſam tenuitatem eſſe videtur. Sunt autem motus ſimplices alij præter tres ſuperiùs dictos, quatuor. Cœle­ſtis, qui maximè eſt naturalis & alius rurſus naturalis, qui à quadam obedientia rerum fit, vt aquæ ob Lunam, & ferri ad Hercu­leum lapidem: & voluntarius, qui animali­bus conuenit: quartus ex his eſt violentus, de quo nunc ſermonem habere propoſitum eſt: nam de aliis ſuo loco dicemus. Vniuerſi igitur motus ſimplices ſeptem ſunt, compo­ſiti verò ex his fiunt. Itaque cùm hæc pro­poſitio à Philoſopho accepta eſſet, quòd ni­hil mouetur abſque motore, & quòd illud, quod mouetur motu violento, non habet principium in ſe: quia motus eius eſt purè violentus, quare principium eſt extrà, ſequi­tur vt violenter mota ab aliquo extra mo­tam rem moueantur. Hoc autem non po­teſt eſſe niſi aër, igitur mota violenter ab aëre mouentur. Et quia cadebat dubitatio eadem in aëre, propter vnam propoſitionem, quæ eſt vera: quod omne corpus mouens mouetur, & ideò ſi aër mouet lapidem pro­iectum, mouetur: igitur ab aliquo mouetur aër: & ideò hæremus ſicut de lapide. Dicunt quòd aër cùm ſit leuis, à ſua forma mouetur: & ideò iuxta hanc ſententiam quatuor ortæ ſunt opiniones, quas nullus expoſitorum in­tellexit, & maximè Ariſtotelis ( quem adeò iactant ) opinionem. Prima igitur eſt, quòd motum, vtpote lapis A, moueatur vi acqui­ſita à proiiciente: ſicut cùm calefactum ab igne, calefacit poſtmodum caliditate acqui­ſita alia, & ipſum calidum diu manet: ita motum recipit vim illam à mouente, per quam fertur, donec quieſcat. Senſibilis eſt hęc opinio, quæ Antiquorum eſt argumento ab Ariſtotele adducto reiecta. Sed & quòd ab aëre moueatur inditio eſſe poteſt, quòd non tangens fulmen, arbores tamen etiam proſternit. Secunda Platonis fuit, quòd O motum, gratia exempli, à mouente tranſ­fertur vſque ad B: inde cum relinquitur à mouente, aër interim qui erat in loco mobi­lis, id eſt, in A, implet locum inter A & B, & ita tangit A mobile cum motu, & hoc modo ſemper implet locum, quem A mobile deſe­rit, cum eo impetu cum quo Aiam mouetur: hoc enim neceſſe eſt ob raritatis motum, ſeu ne detur vacuum. Sic igitur Plato poteſt ar­gumentari: Moto à quocunque impetu aër ſubſequitur, eodem impotu implendo lo­cum, & tangit A motum, igitur mouebit A ipſe aër eodem impetu, quo priùs motum continuum faciendo: vocatque hunc modum antiperiſtaſin, id eſt, locorum ſucceſſione permutationem. Ariſtoteles dicit, quòd hoc modo motus non fit: quia etſi antiperiſtaſis fiat, non tamen per illam mobile impelli poteſt. Ratio ſua ſic ſe habet: quæ antipe­riſtaſi mouent, etiam mouentur: igitur, dum non mouentur, non mouent: ſed quando aer in A fuerit in B, tunc à nullo mouetur, poſſedit enim locum, quem occupare debue­rat: igitur non poteſt mouere A, dum eſt in B, è loco ſuo. Patet, quia corpus non mouet corpus, niſi cùm ipſum mouens mouetur. Et hæc demonſtratio non fuit intellecta ab ex­poſitoribus, & tamen oſtendit clarè opinio­nem Platonis falſam eſſe. Tertia fuit quo­rundam antiquorum, quòd aër antecedens ante mobile, puta in C, dum mobile eſt in B, moueatur verſus D, & ſucceſſione ne va­cuum detur, transferatur B in C ad locum aëris moti: & ita idem aër mouetur ex D in E, & mobile ſequatur eodem impetu: ſicut ſi bos habeat locum ſeu vicem ſubeat aeris antecedentis, & currus ponderis ſeu mobi­lis, & vinculum, quo bos trahit currum, eſt raritas, vel vacui neceſſitas: & ſic quantum­cunque mouebitur bos, & quantacunque velocitate, eadem & tantùm mouebitur cur­rus, & ita quantumcunque, & qualicunque velocitate aër ante mobile A mouebitur, ea­dem ſubſequetur A mobile, & ita fiet motus continuus. Et hæc fuit opinio quorundam antiquorum, quam quidam falsò Philoſophi eſſe crediderunt, quum tamen ab ipſo relin­quatur, eadem ratione aduerſus eam, quæ contra primam opinionem adducta eſt mili­tante, ſcilicet, quòd ſi C aër transfertur in D, quæritur à quo? ſi à mobili, igitur ſe mo­uebunt viciſſim, quod eſt impoſſibile, nam mobile propelleret aerem ex C in D: & iam ſupponitur, quòd aër tranſlatus ex C in D, trahat mobile ex C in D, igitur idem erit cauſa, & effectus comparatum ad idem. Si dicas, quòd aër transfert ſeipſum, dicit, cur igitur etiam mobile hoc non poteſt facere? & redit prima opinio. Si dicas, quòd aër, quia habet principium motus, hoc poteſt facere, ſequitur, quòd iſte motus erit perpe­tuus, quia aër ille ſemper manebit idem, & mouetur à forma ſua, igitur ſemper æquali velocitate. Horum autem vtrunque experi­mento repugnat: nam ſic lapis proiectus manu tranſiret per totum orbem, & æquali impetu: patet, quia ſuus aër præcedens æ­quali impetu ſemper moueretur, & non poſ­ſet oſtendere quiſquam rationem cur impe­tus ille remitti debeat. Quarta opinio eſt Ariſtotelis, quòd aër, qui eſt in B, motus ab eo, qui lapidem iacit, ante mobile mouetur, & propellit eum, qui eſt in C: & ille, qui eſt in C, eum, qui eſt in D, & ille qui eſt in D, eum qui eſt in E, & ita donec perueniat ad G, qui non poſſit mouere H, eò quòd eſt nimis debilis, & tunc quum H non mouea­tur, non trahet pondus, & ſic quieſcet in G. Dicit igitur hoc modo: motus violentus fit debilior, quia F mouetur ab E, igitur minore impetu, quàm E, & E quàm D, & ita ſemper violentus motus debilitatur, vt apparet etiam experimento. Hîc etiam non eſt motus ſine motus ſine motore, quia quælibet pars mo­uetur à ſua præcedente, vt F, & E ab ipſo D.Tertiò patet ratio dicti, quòd priùs ceſſat quælibet pars aëris moueri, quam mouere: nam cùm D mouetur à C, mouet E, quia mouetur à C: igitur dum quieſcit iam D in E, mouet D ipſum E ex loco ſuo, igitur ceſſat priùs moueri, quàm mouere, quia D ceſſat moueri dum D eſt in B, nam tunc C eſt in D, quod mouebat D: igitur cùm C eſt in D, D quieſcit in E, & tunc C mouetur ad F, & non mouetur, niſi ab aliquo, & il­lud eſt D, igitur D priùs deſinit moueri, quàm mouere: quia dum eſt D in C, non mouetur, ſed quieſcit, & tamen mouet E verſus F. Et ſi opponas, quòd corpus non mouet, niſi moueatur, dico quòd eſt verum, ſed tamen finis motus primi, id eſt, mouen­tis, eſt coniunctus fini motus ſecundi, non idem: ſed priùs ceſſat motor à motu, quàm id quod mouetur, & hoc eſt, quia ſaltem natura motor priùs mouetur, quàm moueat: ideò patet quartum, quòd motus rei, quæ proijcitur, componitur ex infinitis motibus ſibi inuicem ſuccedentibus, & eſt continuus per accidens: fit enim tranſlato aëre B in C, & aëre C interim in D, & eo qui erat in D in E, & ita de aliis. Et ideò talis motus eſt etiam velox, quia fines adeò vnius, initiis alterius iunguntur, quod videtur vt debeant ſimul transferri, & non eſt ita. Sed finga­mus decem boues vnum ante alium, & om­nes ante currum, & quilibet habeat ſtimu­lum in fronte, quo tangat alium bouem in crure poſteriore, tunc moto primo currus ſuccedet, & ille idem mouebit ſecundum, & ſecundus tertium, & ſemper vides, quòd qui­libet bos priùs mouetur ab altero, quàm mo­ueat, & tamen vltimus ſimul fermè cum primo mouebitur: & hoc eſt, quia talis ſuc­ceſſio ſolùm componitur ex decem partibus, ſunt enim decem boues tantùm: ſed aëris ſucceſſio ex in finitis partibus componitur, ideò refert tempus ſenſibile ab initio motus lapidis vſque ad finem. Sed ad infinitum tol­lendum iuuat condenſatio aëris, vt rectè di­cebat Auerroës: & ipſa eſt cauſa, vt celerius eſſet motus, & vt non ſit neceſſarium pone­re motus infinitos, ſed ſolum innumerabiles. Et hæc eſt opinio Ariſtotelis, à nullis vſque ad hanc diem intellecta, de motu rerum, quæ violenter mouentur. Sed nos magis indige­mus prima, quæ eſt ſimpliciſſima, & etiam non tantas difficultates patitur: & cum ſup­ponitur, quòd omne quod mouetur, ab ali­quo mouetur veriſſimum eſt: ſed illud quod mouet, eſt impetus acquiſitus, ſicut calor in aqua, qui eſt ibi præter naturam ab igne inductus, & tamen igne ſublato, manum tangentis exurit, & ideò etiam accidens vio­lens adhærens vim ſuam retinet.

Aer cur fa­ctus ſit.

Aer infrigi­datus repentè cur tantum noxæ afferat.

Cur exſuf­flando aper­tis labiis ca­lefaciamus, conſtrictis infrigida. mus.

Aer ſemper mouetur.

Cur in an­guſtis locis ſemper au­ram ſentia­mus.

Cryptæ fri­gidiores quomodo fiant.

Ventorum dignatio vn­do ſpiret.

Aër quò fe­ratur motu naturali.

Motus ſim­plices ſep­tem.

De motu violento quomodo fiat.

4. Phy. 68 & 8. Phy.82. O A . B . C . D . E . F O G.

Dicamus igitur primò ea, quæ ſunt ma­nifeſta, & ſunt, quòd quatuor ſunt cauſæ motus violenti, diuturni & celeris. Prima eſt, quòd cauſa mouens celeriter ab initio moueat. Secunda, quòd per magnum ſpa­tium? ideò machinæ bellicæ, quò longio­res, eò procul magis eiaculantur: & ita ar­cus, quò magis tenditur ob ambas cauſas, eò longiùs emittit ſagittam. Nam ſi tenda­tur ad B vſque, mouebitur cum chorda ſolùm ſagitta ex B in D: & ſi tendatur vſque ad C, mouebitur ex C in D: igitur ſi tendatur vſque ad C, procul magis emit­