Inter hæc autem illud placet eſſe primum. Omne ens eſſe ſubſtantiam vel accidens, ita vt nulla ſit res quæ inter ſubſtantiam & accidens intercedat & indicabimus quemadmodum hæc diſtri­butio per omnia pertineat quæ in rerum vniuerſitate exiſtunt, ſiue animum reſpiciant, ſeu cor­pus. In primis autem in hac rudi & inchoata notitia quam modò perſequimur. Ens quod per ſenſum ſeſe inſinuat, iudicari putamus. itaque ſubſtantiam ſenſilem quæ ex materia formaque. conflata eſt & accidens quod illi inhęret & nouem prędicamenta complectitur, ea partitione comprehendi volumus, quidquid pręter hæc exiſtit, non vt notum nobis & vt principium ſta­tuetur; quippe quod longa commentatione opus ſit, ad inueniendum aliud ſubſtantiæ genus vl­tra ſenſilem. Verùm quicquid in rerum natura extat, quicquid item in noſtram cogitationem cadit, ad hæc duo capita refertur. Neque enim nos induci poſſumus, vt aliter cogitemus, quàm quòd quodcunque eſt, ſit ſubiectum, aut in ſubiecto. Itaque quod concipitur, tametſi non eſt ſubſtantia ſenſilis, aut accidens; nihilominus affert nobis notionem ſubſtantiæ vel accidentis. Et planè ratio cogit vt credamus omne quod eſt generatim aut ſubiectum eſſe, aut in ſubiecto, aut ſaltem hoſce ipſius eſſe modos imitari. En tibi Deum; hunc philoſophia demonſtrat vnum eſſe atque adeò ſimpliciſsimum, nihil in ſeipſo habens quod ab ipſo ſegregetur. Itaque nullius ſubiectum, in eo nihil. Et tamen harum rerum nobis familiarium exemplo ducta mens noſtra Deum concipit, & ita cogitat ac ſi quidpiam in illo inſit, quamuis nullis ſubiiciatur accidentibus, à ſenſuum conſuetudine ſe reuocare non valens. Ergo ens etiam, quodcunque ſit, aut eſt acci­dens, aut ſubſtantia, aut per modum accidentis ſubſtantiæúe comprehenditur: & vt comprehen­ ditur, ita eiſdem figuræ dictionibus exprimitur. Quare audis aliquando Deum u(perou/sion, & vl­tra ſubſtantiam, & tamen explicas nomine quo ſubſtantiæ modus exprimitur; dicis nonnulla eſ­ſe ad aliquid (vt vulgò fertur) ſecundum famam, & ſecundum dici: ſic illas eſſe non re vera qua­litates, ſed ita modo qualitatis ipſius proprio notari. Neque obſtat id quod Scotus opponit, ali­quid obiici menti noſtrę quod ignoremus ſubſtantia'ne ſit, an accidens, vt de natura luminis op­poni ſolet. Nanque etſi ignorauero vtrum ſit diſtinctè; non tamen aliam habebo notionem quam quòd ſubiectum ſit, aut in ſubiecto, nec vt quiddam ab hiſce notionibus alienum vllo tempore cogitabo. Opponet aliquis ſpecies rerum quæ ſunt in anima: neque enim ſunt ſubſtantiæ, cùm ſint in aliquo; neque ſunt accidentia, aut formæ quæ in ſubiecto inſideant quippe quòd ab hoc inhęrentium genere ſubiectum nuncupari conſuerit, vt ab albedine album: atqui non albus ani­ mus nominatur. Tùm ſecundò Differentiæ non ſunt ſubſtantię: b eædem prædicantur vniuocè de ſubſtantia: quare neque item ſunt accidentia. Tertiò omnia prędicamenta cùm ſubſtantia, tùm quoque accidentia prædicantur in quid eſt. Sed accidens quod à reliquis vniuerſalibus di­ ſtinguitur, de nullo prędicatur in quid: non igitur ſubſtantia vel accidens. At quod ad ſpecies attinet; ille qui negat eas eſſe accidentia, ſpeciei naturam ignorare videtur. Nam ſiue ſit ſenſi­lis, ſeu talis, quę mente concipienda ſit, eſt actus quidam ſubſtantiæ cuiuſpiam à forma defluens, & aduentitiè: inhærens, vt in aëre lumen à lucido corpore emiſſum. Sic in animo ſpecies, & ſi­mulachra ſe habent. Itaque docet Ariſtoteles, has ſpecies in ſanguine & ſpiritu inſidere, a & ita menti offerre res à quibus emittuntur vt lumen ſolem nobis oſtendit à quo effunditur. Idcirco geminam rationem & vim ſpecies obtinent: alteram qua ſunt habitus, & ita qualitates, atque alteram, qua ſunt ſimilitudines & reſpectus, ſiue habitudines, qua referunt obiecta. Sunt igitur ſpecies accidentia. Neque ita abſurdum eſt à ſpecie facultates animi nominari, quin viſio co­lorata dicatur, & animus fieri leo & equus; ſicut manus cum enſe fit enſis & cum calamo cala­mus: ex quo etiam dicitur forma formarum ſic vt manus organus organorum. Differentiæ quoque ad alterum ex his membris neceſſariò referuntur: ac ſi quo pacto media ſint habendæ inter accidens & ſubſtantiam, ſic ſtatuendum eſt eas non per vtriuſque extremi negationem, ſed participationem potius eiuſmodi eſſe. Nam cùm in prædicamentis inſit ratio duplex; al­tera quidem, qua rerum natura conſtituitur; vnde earum formas proprias, & communes ordi­ne quodam proponunt; altera verò qua formas illas voce declarant, & certa loquendi for­mula ſignificant. Si rem ſpectes differentia prorſus eſt ſubſtantia: ſi verò modum aduertas, quo voce exprimitur, imitatur qualitatem. Non eſt enim in ſubiecto differentia, ſed dicitur de ſubiecto; ſubſtat etiam: quandò aliqua ipſam conſequuntur & peream pertinent ad ſub­ſtantiam compoſitam: quamobrem eſt ſubiectum, quòd primò excipit & pars eius quod de­nominatur. Etenim notio ſubſtantiæ vtrunque ſubiecti genus amplectitur. ſiquidem ani­mus ſit ſubiectum, & corpus itidem in quo eſt animus. Id verò, quòd accidens à Porphy­rio deſcriptum ab illo accidente ſeparetur, quod in entis diuiſione accipimus non prohi­bet, quominus afferat aliquam notionem ex his quæ in ſubſtantia, vel accidente continentur. Nanque accidens, vt eſt aliquid ſubſtantię, & vt ſubſtantia ſic affecta; ſic etiam imaginem ſub­ſtantiæ retinet, & eius aliqua veſtigia quaſi fingit, & imitatur. Ex his aſſequutum eſt, vt prædi­cetur in quid, b & ſit ratio ſuſcipiendi nonnullas proprietates. Itaque quantum eſt eſſentia li­ neæ; c idemque. finitatis ſubiectum & æqualitatis particeps; quapropter omnia propter quantum finita vel infinita dicuntur. referunt ergo ſubſtantiæ notionem. neque id, quod ita ineſt in acci­dente, ineſt àc ſi foret accidens. quî enim cogitari poteſt aliquod accidens in altero, vt in acciden­te inſidere? ſemper enim mens illud veſtigaret, cui inſidet; & in infinitum producta non habe­ ret vbi ſiſtere valeret. Sed ſic inhęret, vt in ſubiecto: atque iam hoc notionem ſubſtantię præ­ſefert. tametſi moneo in ea notione accidentis vnà notionem ſubſtantiæ concipi, & ita cogitari quantum eſſe finitatis ſubiectum: quaſi ſubiectum ſit ſubſtantia quanta notionem accidentis ſe­paratam non eſſe perpetuò defendens, ſed incomplexam quidem, quia ſit vna notio accidentis cum ſubſtantia; ac ſi denominatum aliquod cogitemus. Tum verò eſt accidens, & ita definitur à Porphyrio, & in Topicis; quatenus ad aliud refertur, ſine quò ſanè non exiſtat, ſed eſſentiali vin­culo non iungatur. Non igitur re, ſed modo & habitudine accidens à cęteris vniuerſalibus ſepa­ratur, & ab ipſis prædicamentis. Ita fit, vt nulla notio ſit quæ fugiat alterutram notionem ſub­ſtantiæ vel accidentis. multò minus aliqua res excluditur illa partitione: quod vereor ne dare cogantur ij, qui elementorum formas intendi & remitti volunt; quia mediam vim obtineant inter accidens & ſubſtantiam. Et profectò notio formę ſemper eſt, vt ſubſtantiæ, cùm ipſa multa ſu­ſtineat, quæ compoſito impertit. Atqui dices, ita imperfecta eſt, vt accidenti conſimilis eſſe vi­deatur. At non eſt hoc alterius extremi naturam participare, & ſubiacere conditionibus acci­dentis; ſed in genere ſubſtantię contineri, & vim retinere ſubſtantiæ; ſed eam defetiſcentem, & imbecillem, conditiones eiuſdem, licet infimo quodam modo, accipientem. Quare medium non admittunt accidens & ſubſtantia. Verumenimuero accidens in nouem genera diſtribui­tur; quod item in omni ſcientia, arte, & methodo recipitur, vt perſpicuum. Nam luſtranti quot modis res in mentem noſtram, ſeu rectius dixerim, ſubſtantiæ cadere queant, & quot modis voce explicari, & alteri ſignificari poſsint, hi decem ſoli occurrant. Itaque & dialecticus hæc decem principia rerum accipit, & moralis, & philoſophi omnes, quorum ſingulis vnum par attribuunt contrariorum. Id quod inde arbitror colligi, quia genus eſt vnumquodque ex his principiis quæ prędicamenta dicuntur; genus autem præſefert quiddam quod ſecari poſsit in oppoſitas differentias. d Nunc differentia perfectè, ideſt, per extrema interualla ſunt ipſa prima contraria: in vnoquoque genere igitur ſunt prima contraria; perfectè verò differentia monſtrat inductio, e vt album & nigrum, dulce & amarum, rationis compos, & impos, æquale & inęquale. Porrò prima contraria cùm bifariam ſumi poſsint vel ſecundum rationem, vel ſecundum rem, ac ſecun­dum rationem quidem forma & priuatio quæ maximo diſtant interuallo, vt nihil longinquius in ordine rerum mens concipere queat, nec quicquam ſit, quod minus alterutrius naturę ſit par­ticeps quàm eſſe & non eſſe, ſunt verò ſecundum rationem, quòd conſiſtunt terminis, quibus nihil eſt commune vniuocum, ente .ſ. & non ente ſecundum rem verò oppoſita poſitiuè: nanque tali quodam oppoſito ſemper priuatio nititur, ea verò ſemper ſunt aut in eodem genere, aut diuer­ſorum generum, aut ipſa diuerſa genera, ſemper tamen in eodem prædicamento. illa nos hic accipimus, quæ ſunt prima ſecundum rationem, quæ duo in vnoquoque genere prima defendi­mus: & cùm genus, vel vt prædicatum in quid, vel vt ſubiectum conſiderari poſsit, cùm ex illis item duplex contrariorum genus exiſtat; a ex primo quod appellatur ſecundum formam, expo­ ſteriore quod ſecundum materiam; hoc quidem quod præſefert aliquam viciſsitudinem, illud verò immutabile: & ſecundum rationem quoque in vtroque prima contraria formam, & pri­uationem eſſe dicimus, cùm ſecundum rem multa ipſorum paria poſsint exiſtere. hinc eiuſdem generis multæ oppoſitæ differentiæ quarum nullus eſt ordo; b veruntamen omnes reſoluuntur in contradictionem, vel oppoſitionem habitus & priuationis, vt rationis particeps, & brutum, in brutum, & non brutum, rationis particeps, & non. Ob eamque rem acceptum eſt ſine pro­batione ab Ariſtotele. In vno genere vnum eſſe par contrariorum primum. Hæc, tametſi pri­mum reſpiciunt genus, quod prędicatur, ſiue pertinent ad genus, quod eſt vt ſubiectum & ma­teria; reſpiciunt quoque facultates, vt ſcientiam & medicinam; quòd ea ſit obiecti cuiuſpiam, in quo contraria exiſtunt: nimirum corporis humani, quod capax eſt bonæ malęque. valetudinis. Vnum verò contraria non eſſe docemur ex vi terminorum: ſiquidem contraria contineant ha­bitudinem quæ non conſiſtit in vno: non eſſe verò plura quàm duo ratio conuincit & ſi obijci­tur virtus & medium quæ duobus vitijs & extremis aduerſantur: nam contrarietas, vt ſic dixe­rim, eſt maxima differentia; ſi maxima perfecta, ſi perfecta finita: quapropter extra illam nihil accipi poteſt. Ergo duo ſunt ſolum ipſa contraria; aliter vltra extremum aliquid eſſet. Etenim cogitare oportet contraria continere ſpatium quoddam: veluti terminos, quod indicat ſenſus. Omnis autem vnius ſpatij terminati duo ſunt termini non plures: aut enim termini non eſſent intra illos; & ſic contraria non maximè diſtarent: aut illi termini non eſſet; proinde neque con­traria, ſi qua maior eſſet diſtantia. Duo ſunt igitur extrema. Ergo & omnis contrarietatis, hęc verò contraria ſunt. Nec obſtant medium & virtus. nam medium non opponitur extremis vt contrarium, ſed vt ad aliquid: & virtus opponitur vitijs, vt moderatum immoderato, vel vt bo­num malo: nunc mali & immoderati duę ſunt ſpecies plus & minus ex quo exiſtunt vitia. Sed redeo ad illa. Quicquid eſt, eſſe ſubſtantiam vel accidens. eodem quoque gradu procedunt ſubſtantiæ partes & accidentis: ſiquidem partes accidentia accidentia ſint, & qualitatis qualita­ tes, quanti quanta, & cęterorum omnium partes pro ratione. Quamquam nonnulli ſubſtantię partes in dubium reuocarunt; & rationibus quibuſdam colligere voluerunt partes ſubſtantiarum non eſſe ſubſtantias, eorum ergo rationes diluere placet, ne fortè nos poſtea perturbet. In primis illi accipiunt. In quibuſcunque finis aliquis eſt, huius gratia agitur quod prius eſt, quodque. con­ſequitur. Sed animata corpora fiunt è ſimplicibus & prorſus inanimis. Ergo ſimplicia & inani­ma animatorum gratia ſunt. Itaque illorum forma; ſiquidem finis & forma idem ſint potiſsi­mè in habentibus animam. Signo etiam eſſe poteſt: nanque vbi ſeparentur à toto animato, non amplius eandem ſeruant rationem, ſed ambiguè talia ſunt, nec digitus amputatus amplius digi­tus appellatur. Deinde mixta inanima carent fine: non ergo ſunt ſubſtantiæ. Probatur verò antecedens. quòd de illis diſſerens Ariſtoteles efficiens expoſuit & materiam: de illorum fine meminit nuſquam. quod verò conſequitur, ita colligitur. Nam quicquid eſt vel eſt ſubſtantia vel accidens. At accidentia fiunt ex conſequente; neque finem omnino habent: ergo quicquid habet finem eſt neceſſariò ſubſtantia. Poſtremò lapides & metalla putreſcunt ſolùm & ita cor­rumpuntur; atque aliter ac animalia, ipſa enim prius corrumpuntur, poſtea putreſcunt. quòd ſi non corrumpuntur; nec generantur igitur. ſi non generantur: ergo neque ſubſtantiæ ſunt, ſiqui­ dem generatio ſit propria ſubſtantiarum. Sed enim mihi videtur Ariſtoteles etiam cum ſubſtan­tijs partes ſubſtantiæ numerare, & tradere notas, quibus eas dignoſcamus eſſe ſubſtantias, quo­modocunque ſint ſubſtantiæ partes. quando noſti partes ſubſtantiæ dupliciter eſſe, vel quæ cor­poris totius molem compleant, quas integrantes cum cęteris vocare liceat, vel eas quibus eſſen­tia continetur. Nam ſi integrantes accipias, obſeruabis eas collocari in natura conſtantibus, quæ ſubſtantiæ ſunt, at differunt ab accidentibus quæ ſunt ex natura. c hæc verò ex materia & forma componuntur quæ per ſe ſunt; & idcirco illa etiam quæ conſtantur ex his, ſubſtantię ſunt, perſpi­cuè verò numerantur in ſubſtantiis d cęli elementorum animantiumque. partes ab Ariſtotele. e ſi rur­ ſus inſpicias eſſentię partes. hæ quoque tanquam membra ſubſtantiæ recenſentur: cùm ſubſtan­tia triplex ſit, compoſitum, forma, & materia, quæ ſunt partes compoſiti. Idem quoque Ariſto­teles illa monet eſſe ſubſtantias, f quę non ſunt in ſubiecto; ſed elementorum, metallorum, viuen­ tiumque. partes non ſunt in ſubiecto, eædemque. ſunt hoc aliquid. cur ergo ſubſtantiæ non erunt? Docuit item partes ſubſtantiæ ſubſtantias eſſe quandoquidem id quod ſe habet vt accidens, & eſt in ſubiecto, non eſt pars: vſque adeo vt neque credam partem quanti in quanto eſſe vt acci­ dens, nec partem qualis in quali & idem alibi teſtatus eſt ſubſtantiæ partes eſſe ſubſtantias: aliter efficitur, vt ſubſtantia fieret è non ſubſtantia. Neque argumentationes diluere mea quidem ſen­tentia difficile eſt; ſiquidem in prima ſubſit fallacia ab eo, quod eſt quodammodo ad id quod eſt ſimpliciter. Nanque & ſi animus eſt inanimorum finis, quòd per varias mutationes, & fata promoueri poſsint ad formam nobiliſsimam, & hoc potiſsimè natura reſpiciat; at non deſerit illa, neque ſpoliat omni forma, neque ex omni gradu ſubſtantiæ deturbat. Et videt quiſque ho­minem eſſe cui tanquam fini reliqua natura parauerit: nihilominus ſingula per ſe conſtituit, vt etiam extra hominem ſubſiſtere queant. Animus igitur eſt finis, ſed remotus, alius eſt finis pro­prius, qui item in ordine ſubſtantiæ collocatur, quo neque cetera carent quę non viuunt. Neque eorum finis eſt animus ſimpliciter: ſed tum finis eſt, cùm ſic ipſa diſpoſuit alma parens natura, vt talis forma proximè poſsit induci, veluti finis marmoris non eſt ſtatua, niſi, cùm iam marmor expoliri cœpit; nihilominus per proprium finem propriamque formam exiſtit. Confirmatio quoque fallax eſt præſeferens errorem in conſequente. Nanque & ſi partes à toto ſeiunctæ ſunt ambiguè animalia ſeu partes, at non ſunt ambiguè ſubſtantiæ. Accipitur item mixta inanima carere fine. Tùm etiam ponitur accidens carere fine. Et ſanè accidens fine careat, non neceſſe eſt; vt os pellucidum eſt, ne offendamus. Falſumque. eſt mixta carere fine. Nam ſi partes ani­ malium futurę ſint; iam animus pręſto eſt. ſi minus; at tum per propriam formam exiſtunt. Neque fines iſti ab Ariſtotele prętermiſsi ſunt, vt primo de part. anim. a Id planè verum eſt eo­ rum formas latere magis quo ad elementa propius accedunt. Quanquam, ſi formam ſyllo­giſmi ſpectemus, impotens eſt, quippe quæ ſic complicetur. Omne accidens caret fine. Mixta inanima carent fine. Sunt igitur accidentia. Ex eo quod formę latent, extat temperies, per quam formæ deſcribantur; fit, vt putredinis illorum ratio duntaxat habeatur, nulla interitus. euidens enim temperies eſt, forma autem ſubobſcura. Nil ergo medium habent accidens & ſubſtantia: ordinem planè habent; ſed medio vacant. Nanque ſubſtantia prior eſt accidente omnibus mo­dis, b ſi ſimpliciter accipiatur. quando neque re neque ratione ſeparatur accidens à ſubſtantia, ſi ſenſum conſulimus, quem noſtræ methodi normam eſſe volumus. ſemper igitur rationem ſub­ſtantiæ flagitat, plurimumque. tempore conſequitur, quòd accidens illi ſuperueniat, quod iam eſt in actu. Sed ſi proprium ſit perpetuoque. inhærens, ſubſtantiæ notio dicitur antecedere, quando­quidem ſine illo ſubſtantia concipi poteſt. niſi tempus fortè non vt vulgò conuenit; ſed vt non­nunquam apud veteres metaphoricè pro nobilitate præſtantiaque. ſumatur. idem enim valet ma­ ximè honorandum, & vetuſtiſsimum c. Propterea quoque Galenus d ob venerationem ſolitus eſt vocare Hippocratem palaio\n, ideſt veterem. Neque præcurrentes affectiones obſtant, quæ rei generandæ anteire videantur: nanque illa ſubſtantia nituntur, quæ interit, dum altera gene­ratur. Itaque ſubſtantia accidenti ſimpliciter antecedit, vt phyſicè ſumi queat, ſubſtantiam ex non ſubſtantia fieri non poſſe; e quòd ſubſtantię nihil antecedat. Quare & hoc in principijs re­ ponetur, cùm ab Ariſtotele ſine ratione ſumatur, quaſi cum proximo effato idem valeat. Cum ſubſtantia prior ſit omnibus modis accidente, patet etiam, accidens à ſubſtantia ſeparari non poſ­ſe, neque reipſa, neque cogitatione. atque adeo, vt nonmodo quod ſit, quod eſt actu eſſe, ſiue exiſtere, & quod Gręcorum vulgus u)pa/rxein appellat, verumetiam quòd ſit, ideſt eſſentiam obtineat, quæ per definitionem explicatur, acceptum ſubſtantię referat. Eſt enim acci­dens in ſubiecto, ideſt ita in alio, vt eſſe nequeat ſine illo in quo eſt, non tamen vt pars, & eſt aliud quid exiſtens, non ſcilicet per ſe, ſed per aliud, non quantitas, ſed ſubſtantia quanta, & in ſubſtantiam denique reſoluitur. Nec cogitari poteſt accidens ſine ſubſtantia; ſiquidem eſſe in ſubiecto ſit eius natura à qua accidentis ratio diuelli nequit f. Inconueniens enim eſt (inquit Ari­ ſtoteles) ipſum ſeparare, ſi oportet inconueniens dicere id, quod fieri nequit. nullum enim aliorum ſeparari poteſt pręter ſubſtantiam: nanque omnia de ſubiecto dicuntur ipſa ſubſtantia. Nec id menti ſuccedere poteſt; cùm ſit inconueniens illa mens quæ quærit ea quæ fieri nequeunt, & id aggre­ditur quod effici non poteſt. Valet ad id quoque firmandum, quòd multò magis ſunt formæ na­turales quàm accidentia, neque tamen formæ naturales à materia motuque. ſeparantur, multo mi­nus igitur accidentia præſertim quæ ſenſilia ſunt: neque mens (vt mea fert ſententia) rerum na­turas immutare poteſt. Sed accipiat hic Ariſtoteles ſegregationem, quam natura præſtat de ea quæ mentis opera cogitando fit, nihil agat. Atqui neque accidens citra ſubſtantiam cogitare licet. Teſtem apello Themiſtium qui monet, ne cogitatione quidem accidens à ſubſtantia ſeparari poſſe, re autem multo minus. Subſtantia planè à ceterorum generum vniuerſitate poteſt ſepa­rari non ſanè quod accidentibus omnino ſenſilis ſubſtantia nudetur: ſed, quia ſubſtantia vna ea­demque. ad numerum permanens, modo hoc modo illud accipiat. Deinde quæ mens ſeuocare po­teſt rem à ſua quidditate? ſimile enim foret ac ſi hominem aliud eſſe cogitarem, quàm animal ratione vtens. Cùm ergo ſubſtantia compleat quidditatem accidentis planum quod accidens à ſubſtantia non poteſt abſolui, ſubſtantiam verò ſimpliciter accipio non ignarus ab hac vel illa ſubſtantiæ ſpecie accidens, & cogitatione & re ſeiungi poſſe, vt ab homine album. Fortè reſpon­ debis. Accidens præſeferre geminam notionem, alteram quidem qua eſt accidens, hoc eſt in ſubiecto, & ſic accidens ſine ſubſtantia cogitari non poſſe fateberis; ita enim eſt ad aliquid ne­ceſſariò; alteram verò qua eſt ens & in vniuerſitate naturæ, ſic pones in ipſo non contineri ſub­ſtantiam. Itaque & accidens non denominatiuè, ſed nonnunquam ſubſtantiæ modo per dictio­nem exprimitur. idem quoque definitur. At definitio non entis ſolùm, ſed entis per ſe exiſtit. Et ratio confirmat. Siquidem exceptis ijs quæ ſunt ad aliquid, reliqua ſunt entia abſoluta ergò à ſubſtantia ſeparatur accidens: aliter ens abſolutum non eſſet. Deinde accidens habet proprium genus, & propriam differentiam quæ ex eadem ſerie ſumuntur, per quæ definitur. itaque ſine ſubſtantia cogitatur. Attamen hoc neutiquam à Peripatetico probari poſſe cenſeo. quando­quidem notio entis aut generalis quædam accipitur, qua complectitur ea quæ in ſubiecto ſunt, & ea quę non ſunt in ſubiecto. aut manet entis ratio in ſuis partibus vt non multò poſt indica­bimus. ſed quomodocunque ens vniuocè dicetur de ſuis partibus & ſecus ac conſtituerit Ariſto­teles. Etenim eſſe in ſubiecto & non eſſe tanquam contradicentia diuidunt omne ens. alterum ergo ex his ens ſit, neceſſe eſt. Accipiatur nunc accidens vt ens, idemque. non, vt in ſubiecto eſt, concipiatur à nobis, aliter in eius notione comprehenderetur ſubiectum; ergo eadem erit notio ſubſtantiæ & accidentis, ſiue entium omnium, in ſubiectò nimirum non eſſe. Itaque ens vni­uocè complectetur omnes ſuas partes. multoque. magis ſi rationem quandam communem cogi­temus quæ partibus eius communicetur. Verùm audiamus etiam Ariſtotelem, qui tractans ac­cidens, vt ens ipſum à ſubſtantia ſeparari non poſſe docet a, vbi etiam de accidentis definitione meminit. Ita enim, inquit, ſe habet definitio vt quodquid eſt. Ceterùm quod quid eſt non eſt vniuſmodi; ſed vnius primò nempè ſubſtantiæ, ceterorum ex conſecutione & ſubſtantię ſimpli­citer, accidentium quodammodo, & propè ſicuti Logici dicere ſolent, non ens eſſe ens non quia ſimpliciter ſit non ens, ſed quia non ſit quodammodo, videlicet priuatio entis, nanque, & non ens ſiſtit mentem; & qui audit, quodammodo quieſcit quaſi reſpondeat illi certa notio reique. ſi­militudo, vt reliquis nominibus ſic & accidentia non dicimus eſſe quantitatem, aut qualitatem, ſed ſubſtantiam quantam ſubſtantiam qualem. Vnde infert Ariſtoteles definitiones eſſe ſubſtan­tiæ ſimpliciter, aliorum verò quodammodo. Rurſus aſſerit b ſiue nos vnum totum accipiamus ſubſtantiam ſenſilem cum accidentibus, ſiue etiam ſubſtantiam & accidentia non vt eiuſdem rei partes, ſed vt ordine quodam conſtitutas, ſubſtantia prior eſt reliquis: illa enim non ſunt ſim­pliciter, quantum & quale, verum qualitates & motus ſubſtantiæ, nec aliter ſe habent (ſæpè enim ea vox apud Ariſtotelem ſumitur, vt nota comparationis) ac non album aut non rectum, neque enim hæc per ſe ſunt, ſed propter album & rectum, & eorum priuationes, nec ſunt entia ſimpliciter, non ad aliud, niſi quòd ſunt aliquid ſubſtantiæ. Vides igitur & accidentia conſide­rata vt ſunt entia, non abſolui à ſubſtantia. Si in eo quod ſunt non exiſtunt ſine ſubſtantia, con­ſequens item eſt, vt per ſubſtantiam definiantur. eadem enim ſolent eſſe principia cur exiſtat res, & quæ in definitione ſumuntur. Igitur & quòd ſit & quid ſit à ſubſtantia redundat in accidens. Atque vt de eo quod eſt accidens in primis verba faciamus. planum eſt ipſum ita ſe habere ad ſubſtantiam, vt in ſubiecto quòd eſt dupliciter. vel enim eſt vt primum excipiens & alteri tra­dens quod Latini vocant inhęſionis, vel cuius eſt aliqua pars primò excipiens, quod denomina­tionis appellare conſuerunt, eſt verò compoſitum, vt vita ineſt in animali per animum animus primum excipit vitam poſt communicat ipſam animali ex hoc ſubiectorum genere poſſunt eſſe cauſſæ omnes, à quibus aliquod attributum proximè pendet. attamen ita ſe habent, vt materiam imitentur in eo quòd vt materia ſe habet ad id, ex quo quiddam neceſſario conſequitur. vt ad rubiginem ferrum ſic & cauſſæ ad effecta, idcirco ex his conſtituitur medium demonſtrationis. Similique modo accidentis eſſentia pendet à ſubſtantia. quoniam hęc principia conſtituunt ac­cidentia, vt ex eorum definitione patet, vbi è demonſtratione elicitur. Et profectò ſic rationi conſentaneum eſt. Nanque vbi primum quidpiam alicui conuenit, cęteris ab illo communica­tur. Sed quid eſt primùm eſt ipſius ſubſtantiæ. Ab illa igitur deſcendit in accidens. Oppones hic tu accidens quod exprimitur figura dictionis quæ ſubſtantiæ conueniat. obſeruabis ipſum, quatenus definiri poteſt, ſic verò vt non in alio, ſed vt per ſe exiſtens accipitur. An hęc non pro­hibent quominus accidens cum ſubſtantia cogitetur. ſed id præſtant ſolùm, vt menti ſubijciant in primis ipſum accidens. Neque ordinem naturæ peruertunt, ſed ordinem concipiendi mu­tant. Nanque eadem natura eſt ſubſtantiæ quantæ, & quantitatis. ſiquidem quantitas non eſt ſimpliciter ſed ſubſtantiæ quantitas. At qui concipit ſubſtantiam quantam, primum ſubijcit quantitati ſubſtantiam & quantum vult eſſe ſubſtantię attributum, qui uerò concipit quantita­tem, concipit eam quidem, vt ſubſtantiæ quantitatem; ſed cùm duo ſint ratione diuerſa, quan­titas & ſubſtantia, quantitatem primo vult intueri. quaſi ſpectet non quid ſubſtantiæ ſimplici­ter eueniat, ſed quid, quatenus eſt quanta. Quare abſtractum nihil aliud efficit quàm vt de­ terminet notionem ſubſtantiæ per notionem accidentis. & hoc modo fit abſtractio mathemati­ca, non autem quia quantitas ſimpliciter à mathematico conſideretur, ſed quia quantitatis ſub­ſtantiæ ratio quidem habeatur, ſubſtantiæ verò nequaquam. Ita & hoc eſt, quod ad definiendum proponitur, non quantitas ſimpliciter: ſed quantitas ſubſtantiæ, & ita concipitur abſtractum, & ob eam cauſſam figuram dictionis immutat. Quòd opponitur eſſe nouem prædicamenta ab­ ſoluta nec in habitudine poſita. facile intelligetur, vt verum ſit, ſi vim abſoluti explanemus. Porrò abſolutum illud eſt, quod ita ex ſe eſt, vt à nullo pendeat, neque vt ſit, neque vt conſer­uetur. Inter ea verò, quæ ſunt in vniuerſo proprium, ideſt, D. O. M. vt à nullo pendeat, ſed ex ſeipſo ſit ex illo cetera ſint. & ſic in eo reſpectus ineſt, non vt quicquam extra ſe reſpiciat; ſed vt reſpiciatur à cęteris, Secundo modo etiam id quod reſpicit aliud à ſe poteſt dici abſolutum, ſiquando non reſpiciat aliquid, à quo pendeat vt conſtituente, ideſt, vt à materia, vel forma. Sic quoque ſubſtantiæ ſunt abſolutè, quòd tametſi à Deo pendent, non ita pendent ab ipſo, tan­quam materialiter ſuſtentante. Tertio abſolutum illud eſt, quod, & ſi pendet ab alio, tamen non conſtituitur ex alio ſuppoſito, ideſt, habet in eodem ſuppoſito cauſſas omnes per quas exi­ſtit. Abſolutum quoque dici poſſe videtur, quatenus habet certum ſuum modum quo eſt, qui non petitur aliunde quàm ex ſe: omne enim prædicamentum habet ſuum eſſe & ſuum quid eſt quo diſcernitur ab alio, licet nunquam abſoluatur à ſubſtantia, a ita vt pertineat id etiam commu­ niter ad relatiua, & generatim & ſpeciatim, vt etiam ſeruus & ſi pendet à domino, habet ſuam certam rationem per quam ſeruus eſt vt humilitatem & obedientiam. Hoc igitur & tertio mo­do dicimus accidentia eſſe res abſolutas, ſecus ac ea dicamus, quæ ſunt ad aliquid. etenim ſer­uus in Dauo non habet cauſſas omnes, per quas exiſtit: niſi enim fuerit Simo dominus; neque etiam ſeruus eſſe poteſt. ac ſi eundem patrem & filium eſſe fingamus, non habet tamen in ſe ip­ſo cauſſas quod ſit, ſed adhuc ex alio pendebit vt pater, & ut filius ex alio. At album & quan­tum in eo ſunt, quod album eſt, & quantum; & illius ſunt qualitas & quantitas, in quo ſunt; ita vt, & ſi nihil aliud exiſtat; ſint nihilominus album & quantum, non ſic ſeruus exiſtit, ſed aliud præterea flagitat numero diuerſum, ad quod referatur. Obijcitur accidens definiri poſſe per terminos eiuſdem prędicamenti quaſi ſit abſolutum quoddam. At nonne idem iudicium de genere, & differentia faciemus? etenim & color eſt alicuius ſubſtantiæ, & diſgregare viſum eſt actio cuiuſdam ſubſtantiæ & in recto pronunciatur vt id notetur, quod mens primùm reſpi­cit altero non excluſo. Tùm etiam hæc eſt pars definitionis, quæ additamento ſubſtantię com­ plecta eſt, & cum definitio ſoleat illud euoluere, quod nomen confusè ſignificat; dicemus etiam confusè ſubſtantiam accidentis nomine ſignificari. Quare ſubſtantia in definitione accidentis non ita ſumitur quaſi extrinſecum quiddam, ſed etiam in accidentis ipſius ſimplici notione con­tinetur. quia ſit accidens aliquid illius. ob id ineſſe & inhęrere notionem conſtituit accidentis, vt vides. Si ſubſtantia nunquam fit ex non ſubſtantia; profectò multò minus ex nihilo fiet. Hic eſt communis omnium phyſicorum conſenſus, atque ita ab Ariſtotele approbatus, vt ope­rępretium fore non putarit, ſi id conficeret argumentis; in eo quoque ſecum melius agi putans, ſi vnum ſenſum conſuleret qui nuſquam ex nihilo quicquam fieri iudicaret quàm ſi rationes perſequi vellet, quas ſanè multas ad hoc ipſum firmandum quia corrogaſſet Epicureus ille; Lu­cretius bellè quidem, ſi lepôrem carminum ſpectes; ſi ius methodi requiras, operam luſiſſe po­tius quàm compendium feciſſe cenſebis. Nil autem mirum quòd propter a)paidousia/n Analy­ticorum (fuit autem commune vitium vniuerſæ antiquitati) à demonſtrandis certa non diſtin­guebant. Ceterùm quòd ex nihilo nihil fieri conſtitutum eſſet: & ſi Ariſtoteles oculos inten­diſſe videtur in materiam; at primo intuitu materia non extabat, & ijdem philoſophi, qui nihil ex nihilo fieri autumabant, neſciuere materiam. Quapropter ex nihilo intelligendum erat quod cunctis erat perſpicuum, ex eo quod actu non eſſet, ſiue id ſimile foret, vt cenſuit Anaxa­goras, ſiue contrarium, vt plerique ſtatuerunt. Cuius item iudicij fuit: vt ex nihilo fit nihil, ita quoque nihil in nihilum reſolui, ſed in non contrarium.

I.

G

H

Obiectio prima.

C. ſubſt.

II.

III.

Ad I.

A

a Libr. de Mem. c. 3.

Ad II.

B

Ad III.

b 7. Met.

c 1. Phyſ. T. 29.

C

D

d 10. Met. Tt. 13. 14.

e 10. Met. T. 24.

E

a Alex. 10. Met.

b 1. de Par. ac. 7. Met.

F

G

I.

II.

III.

H

c 2. Phyſ. ab initio.

d 3. De cęl. T. 1.

e 8. Met. T. 1.

f 5. Met. T. 5.

A

Ad I.

Ad II.

B

a 1. De or.

Ad III.

b 7. Met. tit. 4.

C

c 1. Met. ſum. 2. c. 1.

d Met. c. 6.

e 1. Phyſ. Tit. 52.

f 1. Phyſ. Tit. 14.

D

E

I.

II.

III.

F

a 7. Met. tit. 14.

b 12. Met. tit. 1.

G

H

Ad I.

A

Ad II.

B

a 7. Met.

Ad III.

C

D

Quandò aliud ex alio reficit natura: nec vllam

Rem gigni patitur, niſi morte adiuta aliena.

Hoc ita creditum eſt ab Ariſtotele, vt multa ſuper hoc fundamento in vniuerſa ſua philoſo­phia ſtruxerit: vt qui ſuſpicentur Ariſtotelem non dicam nouiſſe, ſed approbaſſe creationem; ij parum viderint de rebus Ariſtotelicis. Quinimmo neſcio ſatis'ne exercitati ſint in naturali philoſophia, qui humana ratione creationem colligi poſſe arbitrantur. Nimium confidimus nobis ipſis; non perſpicimus non poſſe homuncionem ad tam alta myſteria peruenire. maiore luce opus eſt. Nam quòd aliquid de creatione ſubodoratus ſit Ariſtoteles; ipſemet aſſeruit qui etiam multorum opinionem extitiſſe profitetur, Heſiodique. verba citat in eam ſententiam quòd principiò genitum ſit chaos, tùm deinde tellus, proximè autem amor, chaos verò & terra ex ni­hilo facta fuerint. Aliosque. multos commemorat qui dicunt eſſe nihil, ſed omnia fieri; fieri verò ex non entibus & prætereà vulgarem opinionem ex non ente, aut ex nihilo aliquid fieri fuiſſe te­ ſtatur. Quinimmo ibidem monet nos Ariſtoteles non eſſe eo placito liberè vtendum; nimirum nihil ex nihilo fieri; cùm ſit comprehenſio quædam quam accepimus rerum ſuperficiem ſolam ſpectando, non autem ſcrutando interius. Attamen & ſi ignota non erat creatio; neutiquam tamen approbata. Et Heſiodus numeratur in Theologis; ex quo efficitur, vt quod aliquando dixit Ariſtoteles tou/s per(ifu/sews. intelligat propriè phyſicos cum ceteroquin alij multi qui non ſunt phyſici, de natura ſe ſcribere profiteantur, ſed nos hic phyſicum agimus, etſi verbis Ariſto­telis vti licet, vt cernas, quæ nobis conſtituenda ſunt, illiuſmodi fore, vt nos humano modo ve­limus habere ad credendum. & validiorem Theologo delegemus; illud in animo ſemper ha­bentes Chriſtianam pietatem eſſe talem, vt ſola ſuo iure principia ponere poſsit, nec aliunde mutuare; memores eò non peruenire ſenſum quem omnium humanarum artium autorem eſſe vult Ariſtoteles. Nanque & ipſe docet veritatis & fidei principium duplex eſſe, quorum alterum eſt mens, alterum mente ſublimius, nempe Deus, qui motiones efficit in ijs quos e\utei=s ideſt, felices appellant, & ſanè multò admirabiliores quàm illi ſint qui duce ratione rebus gerendis vtuntur. Hoc principium à diuiniſsimo poèta ſignificatum, vbi Niſus Euryalum alloquitur

E

Dij'ne hunc ardorem mentibus addunt.

F

Euryale? An ſua cuique Deus fit dira cupido?

Eſt & aliud principium, quod ſuperat mentem, atra nimirum bilis qua qui agitantur; ſupra captum hominis prænoſcunt, & futura præſagiunt. Sed nos humano modo nunc loquimur. Porrò humanum morem, qui ſit, docet Laert. monetque. Pyrrhone illo vſum fuiſſe Hippocratem, & longè antè Homerum. eſt verò hic ambiguus, & qui in vtranque partem facilè trahi poſsit, & vbi denique contradicere liceat. Itaque Homerus.

*stzepth/ me\n glw=ss' e\sti\ bzwtw=n, pole/es d' e)/ni mu/qoi.

Lingua volubilis eſt; hominum verbisque. referta &

e)pe/wn polu\s no/mos e)/uqa, kai\ e/uqa.

Verborum hinc atque hinc ingens eſt copia cuiuis

Atque ille quidem congruens eſt rebus naturalibus quæ propter infinitatem materiæ neceſ­ſitatem difficilè admittunt. Itaque ex nihilo nihil fieri recipimus. Attamen & ex nihilo nihil fieri ſic contingit, vt ex eo quoque nonnihil fieri poſsit. Quocirca etiam laudatur Parmenides a qui id quod fit, ex non ente fieri dixerit, & oſtenſum eſt priuationem, quæ eſt per ſe non ens, in omnem mutationem neceſſariò conuenire. Verùm non idcirco creatio quamuis ſecundum veritatem credenda conceditur ab Ariſtotele. ſiquidem id quod fit, non ex nihilo ſimpliciter & per ſe (quod creatio requirit) efficiatur; ſed ex euento; & quatenus ſubeſt materia priuationi. Proptereà diſtinguendum fuit, vt ex nihilo nihil, & vt ex illo quippiam fieri poſſet; neque illò perueniebat ſenſus: quapropter etiam longiore diſquiſitione opus fuit, vt noſceretur. Hoc er­go ſit principium phyſicum ex nihilo nihil; vt oppoſitum ſimpliciter à phyſico doctore ſit repu­diandum, vtpotè quod ex eo naſcatur ſyllogiſmus contrariæ deceptionis. Quamobrem hoc lo­co ſuccurrit vt admiremur eos qui phyſicè, aut etiam Ariſtotelicè oppoſitum huius perorare ſe poſſe conſidant; nec è fontibus pietatis hauriant. Sed cùm id conficiant argumentis, quibus plu­ra noſtrę methodi principia ſupponuntur; muneris quoque noſtri eſt ad illa aliquid dicere: ſunt enim ea nobis diſſoluenda, quæ quiſpiam è principijs ducta probatione, fallaci concluſione effi­ciat b. Neque verò hic ego dubitabo, quin ſtudio pietatis adducti ſanctiſsimi viri conferant in hunc locum ſuos conatus; neque ſtudium reprehendo. mihique. ab ijs non recedere certum eſt in eo quod religio iuſsit. ſed quantum ego rem ita ſe habere noui, tantum dubito phyſicè ne confici queat.

a 1. Phyſ. Tit. 79.

G

g 1. Phyſ. T. 11.

H

Multa ſanè contrà afferuntur illa, hoc loco attingam quę ſub initio noſtræ methodi exitum fa­cilè inuenient: ſiqua maiorem eruditionem diligentiam've poſtulabunt, eò reijciam, vbi de mo­tus ęternitate diſſeretur. Hæc verò inter alia afferuntur. Modus agendi ſequitur modum quo res eſt: & quale eſt eſſe cuique. rei, talis eſt actio. Sed Deus in eo quod eſt, à nullo pendet, nihil pręrequirit, aut præſupponit: ergo nec in agendo. Hæc eſt etiam notio Dei naturaliter animis inſita & impreſſa. Deum eſſe ens primum, perfectum, à nullo pendens, per ſe ſufficiens, nullius indigum; ergo per ſe ſufficit ad agendum: itaque non eget ſubiecto. Affertur & illud. Deum eſſe cauſſam omnium rerum: ceteroqui pręter Deum aliquid eſſet ſine cauſſa, habens eſſe à ſe: id verò fieri nequit: neque enim omnia penderent à Deo. Sed multa ſunt, vt materia prima, cęli, mentes beatę quæ non potuerunt habere eſſe à Deo ex materia per motum: per creationem igitur. Quòd ſi accipias huiuſmodi res habere eſſe à Deo ex æterno tempore. Atqui id creatio­ni non obſtat: eius enim ratio poſita eſt in eo quòd ſit ex non ſubiecto non autem quòd de nouo exiſtat. Immo ſi potuit hoc ex æterno tempore efficere, poterit etiam nunc & fortè multo ma­gis; & quo æternum non æterno difficilius eſt. In productione quoque cuiuſque ſingularis, vt hominis, ſemen eſt prius, quàm homo ille: ſimpliciter tamen homo eſt ſemine prior, ſicut actus & perfectum priora ſunt poteſtate & imperfecto. Itaque generatio hominis vt homo eſt, non eget ſemine, cùm ſit homo ſimpliciter ſemine prior. Igitur alium modum productionis habe­bit nimirum per creationem. Memini etiam me legiſſe apud quoſdam ſcriptores hac via con­firmari poſſe creationem: ſiquidem hæc quæ natura ſunt, alicuius rei gratia fiant à natura: ergo prius aliquam notionem extitiſſe in effectore neceſſe eſt: in hoc igitur rei facienda ratio ex qua res extitêre: quapropter creatio. Hæc quidem ingeniosè excogitata: veruntamen eiuſmodi, quę Ariſtotelis principijs aduerſentur huic tu rei nunc cauſſas accipe. Nam quantum eſt de prima ratione, videtur in ea committi peccatum à ſecundum quid ad ſimpliciter. Etenim ex actioni­bus quæ Deo manifeſtè tribuuntur (ex ijs enim quę à quoque ſani iudicij facilè dabuntur, noſtram diſceptationem, quoad licebit, peragemus) aliquæ ſunt ipſius propriæ, vt contemplari ſeipſum, nobis enim liquet hoc in nobis ipſis experientibus contemplationem externæ rei nullius egêre: aliæ cum corpore communicantes, vt mouere & ambulare: ac verum quidem eſt actiones pro­prias imitari eſſentiam; de communibus aliter ſentiendum eſt. Ex illo igitur quòd aliquæ fun­ctiones ſine corpore exercentur, quæ ſanè propriæ ſunt; infertur, omnes ſine corpore exerceri poſſe, quanuis ſint communes. & ex eo, quòd agit contemplando ſine corpore, concluditur ip­ ſum prorſus ſine corpore agere quodcunque & ſimpliciter. conuenientiam igitur, & ſimilitudi­nem actionum omnium, quas Deo tribuunt, vel ſenſu, vel inductione iudicare oportebat. At­qui non licet. Nec quiſquam Peripateticus aliam Dei propriam actionem cognouit quàm ſui contemplationem. Eodem propemodum vitio ſecunda ratio laborat. Damus enim planè Deum eſſe ens primum, omnium abſolutiſsimum, nullius indigum, & non egêre ſubiecto ad agendum: ſed addimus ad præſtandum propriam actionem quam dicimus eſſe contemplatio­nem: quòd ſi fuerit actio communis, adhuc exquiret phyſicus confirmationem talis aſſumpti quam à ſenſu peti poſſe negamus. In tertia verò ratione duo ſeſe offerunt ſpectanda, quorum primum eſt. Impetrare, vt aliquid ſit à Deo Peripateticè, non modo eſt per motum, velut ea, quę generantur aſsiduè, quę ex iugi cęli conuerſione producuntur, illam verò Deus ſolus præ­ſtat: verùm quoque eſt eſſe perfectum, quod ſcilicet ſine ipſo non exiſtat in actu ſecundo, nec proprio munere fungatur ſine præſentia Dei; veluti Legatus eſt homo quidem per ſe; ſed per eius virtutem, qui legauit, in dignitate conſtitutus eſt, & fungitur legatione. Alterum eſt, quod ratio phyſica conuincit, aliquid eſſe æternum per ſe præter Deum O. M. Quibus poſitis in ar­ gumento duplex vitium latet. ſiquidem in argumento vitium illud quod eſt ex ignotis proce­dere committatur a, dum ſumitur nihil præter Deum eſſe per ſe æternum; ſed omnia vel per motum extitiſſe, vel creationem; idque inter phyſicos ſenſum perſequentes & Theologos à lu­mine Diuino illuſtratos eſt maximè controuerſum, accipiunt Theologi nullum eſſe huiuſmodi. concluditur à phyſico tale rerum genus reperiri. Cùm igitur id aſſumant Theologi quod à phy­ſico dubitatur, immò cui concluditur oppoſitum: patet hîc eſſe progreſſum ex ignotis qui mo­dus eſt non probandi propoſitum. Deinde cùm phyſici probent eſſe tertium genus eorum ſci­licet, quæ cùm ſint æterna; pendent tamen à Deo; ineſt in argumento fallacia conſequentis. Etenim negabit phyſicus ille quem nos in hac methodo imitamur. Quicquid eſt à Deo, aut eſſe per motum, aut per creationem. ſed tertium modum adijciet vt puta eſſe formaliter eo, ſ. poſito vt hoc ſit, non effectiuè. ita cùm diuiſionis membra non omnia fuerint accepta: conſtat nullam eſſe vim argumenti illius hypothetici ex diuiſione conſtructi. Iam verò ſi datur id, quod acce­pimus, eſſe aliquod æternum per ſe pręter Deum O. M. patet profectò parum poſſe apud reni­tentem id quod adſcribitur de æterna illa creatione, & quòd eiuſdem immò maioris virtutis eſt ex ęterno creare, quàm ex initio cuiuſpiam temporis. ſiquidem ibi ſemper exiſtat materia, quę ſup­ponatur; nec requiratur vlla mutatio vt ſint; cùm per ſe exiſtant ab æterno quæ vtraque in noua creatione conſtitui neceſſe fuit. Neque aliud certè arguet quod oratio ponatur ab æterno, niſi quòd ex Deo ſint aliqua formaliter, quod non negamus, ſed planè volumus eſſe creationem. In quarta ratione notemus, in omni generatione duo principia requiri, actum ſcilicet & poteſtatem, & poteſtas quidem eſt ſingularis, & æqualiter reſpiciens eſſe & non eſſe. Actus eſt determina­tus & poſitus eſt ineſſe: quapropter æternus eſt per ſe. nec, quatenus actus, vnquam generationi redditur obnoxius b. Itaque generatur hic homo qui quidem ex ſemine procreatur. homo vt actus æternus eſt. Inde igitur creatio non inferetur: at illud, quod ad extremum propoſuimus; ſatis foret iis qui Peripateticè profitentur; ſi rationis illius autor ſe illa Peripatetica non habere teſtatus eſſet. Verùm quia nihil eſt non Peripateticum, quod ratione, quæ iudicium ſenſus non euertat, approbari poteſt; officium quoque Peripatetici videtur eſſe vim explorare rationis illius. Igitur, cùm ſumitur ea quæ ſunt natura, eſſe alicuius rei gratia; fatemur in iis, quæ fiunt: cum etiam in natura ſit id, cuius gratia ſint nonnulla. Cùm etiam ponitur eorum quæ ſunt alicuius gratia notionem, ſeu rationem quandam in effectore antecedere; notionem ſanè damus in iis quæ fiunt ab humana voluntate; in iis verò quæ fiunt à natura ſolam rationem concedimus, quę adæquet formam: atque illam quidem tribuimus cauſsis efficientibus particularibus, non vni­uerſalibus vt cęlo & Deo, cùm illam mentem Ariſtotelis fuiſſe cenſeamus cauſſas vniuerſales ita ſe extuliſſe ab his inferioribus vt illorum gratia nihil agant; nec rationibus oppoſitis aliud in­duci poſſum vt credam, quod ſuo loco tractabitur. Cęterùm detur hoc, ne ſimus moroſi nimium. Fateamur item ex ea ratione produci id quod fit, at quòd ex nihilo negamus. Etenim, ex ea ra­tione fit id, quod fit, vt efficiente, vel conſtituente efficiens: at verò id ego dicam ab efficiente produci, ſed ex materia. Quocirca probandum fuit efficiens per talem rationem ſine materia poſſe producere; quę vniuerſa peruicax, & qui ſe duci patitur à ſenſu & experientiis, quod Phy­ſici faciunt; & inficiabitur, & conuinci non poterit. Hæ non eò dicta ſunt à nob. vt creationem euerteremus, ſed vt ab Ariſtotele & phyſicis haud approbatam fuiſſe perſpiceres, & agnoſceres altius ſeſe extuliſſe noſtræ ſalutis initia quàm vt à phyſico. rationibus quæ ſenſu niterentur, at­tingi poſſent; atque vt doceremus id eſſe principium in hac methodo, vnde omnia quæ in hac philoſophia colligerentur repugnantia veritati, per eius inficiationem liberrimè negarentur, quòd oppoſitum diuino beneficio multò magis eſſet perſpicuum: neque iis vllo modo noſtra mens adhæreſceret. Nec me latet, cùm hic nonnulla ex Peripateticorum fontibus hauſta fuiſſe, tùm etiam alia prętermiſſa, quæ ſolent in confirmationem eiuſdem theorematis afferri; de quibus phyſico adhuc plura dicenda forent. nos omnia ſuo loco declarabimus, eo nunc contenti; quòd ex nihilo nihil fieri, pro principio philoſophiæ naturalis ab Ariſtotele conſtitutum fuerit, & ni­hil ex hac philoſophia depromi poſsit, quod ipſum demoliatur. Tertium effatum naturale prę­cipua naturæ munera quæ cuique ſunt euidentia continebit. ea quanquam innumerabilia ſunt, in decem capita digerentur. Itaque ea quæ fiunt, aut à natura fiunt, aut à nobis, aut ab aliis cauſ­ſis, vt puta caſu, & fortuna. A nobis ea quæ fiunt, incertos exitus habent, & à noſtra voluntate proficiſcentia, quemadmodum facultas eſt mutabilis & inconſtans, ita & ortum & euentum con­ſimiles obtinent. Eorum quæ ſemper aut frequenter eueniunt, cauſſam nemo, niſi fortè Em­pedocleus fortunæ adſcripſerit; vt quòd ſemper hyeme pluat; aut quòd ſub cane ſit æſtus: ſed ſi pluat, dum ſub cane ſol eſt, aut ſi media hyeme nos æſtus inuadat. Reſtat igitur, vt eorum ſit auctor ipſa natura, quæ plurimum ſemperúe fiunt eodem modo, & ea ſecundum naturam fieri optimo iure dicentur quæ maxima ex parte fient: hoc eſt in pluribus eiuſdem ſpeciei ſingularib. & frequentius, aut ſemper: naturale enim eſt caneſcere, licet in ſenectute contingat, quod om­nis homo ferè, cùm venerit ad ſenectutem, caneſcit, & naturalis hyeme pluuia, quia ſit frequen­ tior in ea tempeſtate, & iis potiſsimè natura conſiſtit quæ non ſemper ſunt; horum enim maxi­ma pars eſt. Itaque Ptolemæus e)/ulogon relinquebat phyſicis, non a)nagkai=on. Sed & illa ſunt ſecundum naturam, quæ certis quibuſdam interuallis repetuntur, vt æſtas & hyems: quo­niam circuitus ille perpetuitatem habeat in tali ſucceſsione poſitam: ſemper enim ſui ſimilis eſt illa ſucceſsio. Natura quoque ſunt eclipſis ſolis & lunæ, quæ tamen neque ſemper neque fre­quenter exiſtunt. Veruntamen, cum cauſsis illis concurrentibus neceſſario fiant, cauſſarum ve­rò certus fit reditus, & circuitio & tempeſtates & eclipſis in perpetuis numerari queunt. At verò ſi natura eſt eorum cauſſa quæ plurimum ſemperúe fiunt: & ea, quæ natura ſunt, plurimum ſemperúe contingunt. igitur ea quæ non ſemper plurimumúe eueniunt, non ſunt natura. Atqui violenta ſunt naturæ contraria; non ergo plurimum ſemperúe contingunt. Etenim ſi contraria naturæ plurimum, aut ſemper euenirent non eſſet natura de iis quę plurimum, ſed rarò, aut nun­ quam exiſtunt; id verò fieri nequit. Nihil etiam fruſtra efficiunt Deus & natura cuius ſcilicet non ſit aliquod munus, officium, vel vſus, nihil ocioſum, nihil redundans vt calceus ille fruſtra eſſet, quo, cùm non eſſet habilis & aptus ad pedem, vti non poſſem. Natura, inquàm, illa quæ po­ſita eſt in nexu cauſſarum, vis ſcilicet per omnia corpora penetrans, & ſine ratione ciens & exci­ piens motus in corporibus neceſſarios, & Deus omnium princeps, à quo omnes iſti motus re­guntur & gubernantur, curſus aſtrorum, mutationes temporum, rerum viciſsitudines ordinesque. conſeruantur. Deus igitur & natura nihil fruſtra moliuntur cunctis rebus vſum exhiben­do, quo ſeipſa tueantur & in mundi theatrum conferant, & ad hominis vſum præcipuè; quo ſanè vinculo mundi partes adſtrictæ, ſiquid ſeorſum detrimenti capiunt ab externo, vniuerſam tamen naturam quæ ſingula corpora cohibet, labefactare non poſſunt. Proinde vbi vnum ſuf­ficiat inſtrumentum, a non ſolet ipſum natura geminare: neque fortè, ſi geminetur; officia natu­ ræ minus impediret, & grauitarem afferret quàm moleſtia nos afficiat ſextus digitus quem ma­nui natura peccans affinxerit. Itaque vbi commodè id effici potuerit; ad officia complura abu­titur vno eodemque. inſtrumento, vt lingua ad guſtatum, b & locutionem, & ore in habentibus pulmonem ad cibi ſumptionem, & reſpirationem. vt nihil planè ſine optima ratione feciſſe vi­deatur. Neque verò, quia natura ſit vis quæ ratione vtatur, iam enim ratione vti eſt animæ, non naturæ. Natura porrò u)potatikw=s & ex ſua natura & eſſentia ſine cognitione agit pro fine conſequendo; & ſiquo pacto collocetur e)nlogikai=s dunamesi\n ideſt in facultatibus ratiocinanti­bus, non eſt ideo, quia ratiocinans agat; ſed vel quòd agendo proceſſum rationis imitetur; vel quia nil prorſus efficiat; cuius non optima ratio poſsit afferri quæ petitur à duobus initijs: alte­ro quidem, quod aliter effici non potuerit: atque id à materia ducitur, vt quòd cornigera careant dentibus ſuperioribus: neque enim materia, cùm abierit in cornua, ſuppetit dentibus, aut quòd ita fieri præſtiterit: hoc verò pendet à fine ex quibus omnis rerum naturalium ordo deriuatur, & cunctorum ſenſilium commenſus conuenientiſsimus exiſtit quem generali nomine lo\gon& rationem licet appellare. Quamobrem ſic omnia diſpenſantur in vniuerſo, vt vis illa com­munis & vniuerſalis quæ ſcilicet per omnia pertinet, tametſi tum ſuum robur oſtentat atque, vt ita dixerim, ſapientiam, cùm animal producere aggreditur: non ſine ſummo iudicio cum pru­dente patre familias ab Ariſtotele conferatur. a Vt enim ille nihil amittit ex quo facere aliquid commodi poſsit, & ita diſpenſat in cura rei familiaris, vt optimus cibus liberis præbeatur, dete­rior ſeruis, omnium peſsimus ſociis animalibus, ſic in ortu ipſo natura ex materia ſynceriſsima carnem & aliorum ſenſuum corpora conficit: in excrementis oſſa, pilos & reliqua generis eiuſ­dem conſtituit. Ab his tu de cęteris iudicium facito. Nil igitur in natura, quin illius vſus, aut vnus, aut plures indicari poſsint quo, ſi careat, aliter habendum non erit, quam manus mortua, ſine lapidea quæ ſolo nomine ſunt manus, ratione verò non item. Nam cuncta officio, & pote­ſtate definiuntur, b quibus ſi priuentur, iam non amplius eadem reputanda, ſed ambiguè. Quan­ quam vnum rei vnius vſum pro natura expectare oportet qui quidem ſit præcipuus. Sic enim optimè inſtrumenta proficiunt, ſi eorum ſingula non multis officiis, ſed vni deſeruiant. Neque tale quippiam natura facit, vt fabri ferrarij propter inopiam & penixw=s, ideſt more pauperum gladium delphicum. c quo & ad ſacra peragenda victimasque. ſecandas & ad cędendos fonteis vterentur. nec vt illi qui propter frugalitatem veru fabricabant, quo item lucerna figeretur: ex quo dicebatur o)beliskolu/xnion d nomine ſcilicet, vtrunque ſignificante officium. Atque arti quidem materia deficere poteſt; natura copiis omnibus affluit & abundat: itaque vnam rem vni muneri delegat; & ſiqui alij vſus oſtendantur, huic vni quodammodo ſeruiunt, vt aliàs oſten­demus. Cùm verò nonnunquam eueniat, vt plura quidem officia, veruntamen non ſeſe viciſ­ſim reſpicientia pręſto ſint; quid enim guſtui cum locutione, aut reſpirationi cum alimento? ſic natura rebus omnibus prudentiſsimè conſuluit quæ propter melius ita effecerit: id verò ſic con­tingit, quòd vnum præſtat officium, quia neceſſarium ſit; alterum commoditatis ergò ſubiungit. Neceſſarius enim fuerat guſtatus: quippe quòd animal ſuſtineri non poſſet, niſi aleretur, alimen­ti verò ſenſus eſt guſtus qui quidem in perfectis perfectus eſſe perhibetur, & imperfectus in im­perfectis. os item neceſſarium, vt eo ſumatur alimentum. ſed ita fabricatus eſt ſenſus ille, vt non alio inſtrumento, aut loco natura locutioni melius prouidere potuerit. Sic etiam poſtquàm ore cibus erat capiendus, indè quoque perbellè valuit ſubuenire calori ſpiratum efficiens per quem exhalare poſſet, ne copia ſuffocatus extingueretur, & animal enecaret. Neque hic talpæ oculos, aut muli genitalia commemorare oportet, quorum nullus ſit vſus in rerum natura. ſunt enim hæc orbata & imperfecta, quòd efficientium progreſſus impediuntur ſuperante materia. vt ta­metſi efficientia ſummum conficere ſtudent; ex hac materia non aliud poſsint efficere, neque rem vlterius promouere: non ſecus àc ſi optimus piſtor panem candidiſsimum ex hordeo, ſicut è tritico vellet interere. Neque enim ad eum candorem ſe perduci hordei materia pateretur. quanuis ſuſpicandum non ſit, naturam rei potiori conſuluiſſe quam tamen, ſi pręſtare voluerit, illud mali perpetuo ſit affixum, vt ſi cui legislatori ciuitatem ex opulentis conſtituere libeat, ade­runt neceſſario pauperes, qui diuitum erunt aſſeclæ e. Multi enim ſunt, qui diuitum ope indi­ geant. Vnde illud eſt Simonidis poëtæ dictum de ſapientibus & diuitibus. Nam cum Hieronis Syracuſarum regis vxor, aliquando rogaret Simonidem, vtrum melius eſſet fieri ſapientem, an diuitem? ille reſpondit è veſtigio, fieri diuitem. quoniam viri ſapientes diuitum domos frequen­tarent, & ab iis neceſſaria ad humanum victum petere cogerentur. Facit igitur ea natura, ſeu vi­detur potius facere fruſtrà; quoniam, vt faceret id, quod in eo genere optimum foret, parum hoc mali admittere coacta eſt. Atque id quidem rarò contingit, vt in tanta mole non videatur eſſe curandum. Neque hoc ipſum etiam præter naturam ſimpliciter, quippe quòd ex materiæ ne­ceſsitate proueniat. Nil igitur fruſtra natura & Deus efficiunt. Ex eo quoque fonte dimanat, quòd nihil idem per ſe eſſe, & ab alio fieri queat; quo pronuntiato vſus eſt Ariſtoteles 1. de An. idque generatim ſumpſit; ſiue ab aliquo, vt ab efficiente, ſiue vt à fine penderet: nam quid opus eſt, vt quod ex ſe habet, ab alio mendicetur? præterquàm quòd eueniret, vt contradicentia con­ſiſterent: ſiquidem: quatenus ex ſe iam haberet; quatenus ex alio; deficeret. Verùm neque etiam f deficere Deus & natura ſolent in neceſſariis. ac ſiquando hoc eueniat, id incerto quodam caſu fit, quo materia quidem contumax eſt; nec ritè eam tractantibus obedit: verùm, quia non pen­det ex neceſsitate materiæ, non perpetuum eſt, velut illa quæ de talpa & mulo pronunciauimus; ſed infinitum, vt quòd ſine digitis homo oriatur. Hęc verò ſunt præter naturam ſimpliciter, & ad monſtra referuntur. Neque verò illud monſtrum eſt, quòd mulus non propaget, & talpa non cernat. ſemper enim ſic euenit, aut plurimum; & ſecundum naturam igitur. Sed quòd hic ſine oculis, aut digitis oriatur, infrequens eſt: itaque præter naturam. Cęterùm de hiſce differentiis pluribus poſteà diſſeretur. At verò ſi non abundat natura, neque deficit; certè complebit om­nia quæcunque aggredietur, vt omnibus ſuis numeris & partibus abſoluta ſint quæ quidem pro cuiuſque rei ratione deſiderantur. Nil igitur erit in natura (niſi quæ vis obſtitit) imperfectum; quando ad extremum ſui motus natura peruenerit. Neque ſolùm; quia naturæ mouentis offi­cia non amplius flagiter: verùm etiam, quod in eo genere ſummum ſit & extremum quo natura queat aſpirare. Et verò vt negari non poteſt, in omni rerum inſtitutione eſſe aliquid extremum, atque perfectum, pictura enim & fabrica cęteręque. artes habent quendam abſoluti operis effectum: ſic in vite & homine dandum eſt naturam ſuo quodam itinere peruenire ad extremum quod in eo genere ſit præſtantiſsimum, atque illud eſt, vt ſuo quæque res munere fungatur, veluti quòd plantæ fructum ferant, & animalia conſimile generare poſsint. Quocirca neque etiam videtur aggredi id quod ſe adepturam non ſperat, cùm perpetuò contendat in finem, quo impoſito tum res abſoluta eſt: hic ſi tollatur, iam non habebit natura quo properet. ecquid igitur cauſſæ, cur mouere incipiat? ſemper enim malè habebit & fruſtra laborabit. præſtat ergo quieſcere. Verun­tamen, cùm ex artibus aliquæ naturam imitentur, vt pictura, nonnullæ ſuppleant & perficiant ea, quę natura non poteſt, vt chirurgica, neque enim natura poteſt os luxatum componere; ſic h(texunin agricultura u(phretei= th=| fu/sei, vt inſitione & ſtercoratione a non igitur (dicet quiſpiam) natura cuncta perficiet, quæ natura exiſtunt. Niſi dicamus artem ſic perficere ea, quæ ſunt na­tura, quatenus ſine illius ope natura non poſſet opera ſua pręſtare; quaſi ars in operis partem ac­cipiatur, quandò non ſubminiſtrat ars agendi patiendiúe facultatem rebus naturalibus: ſed ap­plicat agentia ad patientia, & è medio tollit impedimenta. his expeditis, natura tum per ſe ip­ſam operatur, vt oſſa conglutinat. Itaque medicina aliæque. artes naturæ miniſtræ dicuntur. Quinimmo, ſi rem ipſam diligentius obſerues, natura perficit ea quæ fiunt ab arte. b Ecce ſerit agricola, is vere pluuiam exoptat quę promoueat ſegetes, & ſolem, qui ęſtate maturet; atque ita ſementem accommodat ad anni tempeſtates, vt cum frugum profectu congruant. Aedificator etiam faſtigium conficit fornicatum, quia lapides nutu pondereque. proprio pręgrauantes, conten­dendo ad centrum, & ſeſe viciſsim comprimendo, redduntur immobiles. Itaque iam hic ars perfectis vtitur; ſed quoniam aptat ad vſus humanos; etiam perficere perhibetur. Ergo ſimpli­ citer perfectio proficiſcitur à natura quam ita perſequitur, vt ab eo progreſſu ne digito quidem recedat. Itaque ars etiam naturæ motibus obſequitur & hunc illi opponit, vt vim naturæ ſupe­rantis reprimens c varios & multiplices vſus exhibere poſsit. At verò perfectionem præſtat na­ tura, quòd vnaquæque res naturalis ſic agit; quia ſic natura comparata eſt. Et (ni prorſus fallor) aliter ſe res habet atque in cęteris, quorum vſus aliquis eſſe ſolet. Siquidem alia ſunt huiuſmo­di, vt ijs vtamur; at nos iſtis vtimur quia ſunt huiuſmodi: exempli gratia, ſic frenum eſt compa­ratum, vt eques illo vtatur. at id fabricatur ex ferro, quia ferrum tale eſt, vt eo poſsit vti in illo officio pręſtando. Quapropter opinor in iis quę ſtruuntur, vt cæteris vſui ſint, quarum artium vſus eſt proprius, eas eſſe præferendas: ſic in cæteris vbi vſus ſit, quia ſint huiuſmodi rem aliter ſe habere puto, nimirum cedere illam, quæ vtatur. aut ita diſtingueres ex vſu fieri bonas; aut quòd iis vtamur; quia bonæ ſunt eæ quidem vtente ſunt imperfectiores, has etiam antecellere vtenti non inconuenit. Ita ſit, vt naturam ſemper arti pręponam; aut ſiquid ſuperioris agnoſcam in vſu rerum naturalium, id ego hominem faciam, qui & ipſe eſt præſtantiſsima natura, cui om­nia quodammodo nata eſſe docent philoſophi d de qua re aliàs. Sed redeamus ad naturam. Ea ſanè quemadmodum antè monuimus, eundem tenorem perpetuò ſeruat, quippe quæ ſimplex ſit, nec varios vſus reſpiciat, ſed id ſolummodo, quod ſuum ipſius proprium eſt. Itaque ſem­per ignis aſcendit, & vbi in ſuperiorem locum peruenerit, ibi quoque manet ſuapte natura: ter­ra item deſcendit ad centrum in quo perpetuò quieſceret, niſi obſtatet cauſſa violans. ac ſi ſecus eueniat, externa aliqua cauſſa poteſt aſsignari varietatis illius, neque enim id iam amplius eſt pro ratione naturæ, vt ſi terra maneat in loco ſuperiore, aut è loco ſuo moueatur: & cauſſa reddi poteſt, cur deſcendat nunc, mox autem quieſcat. illud enim eſt naturæ imperfectæ, quę ad per­fectionem tendit, hoc iam eius quę perfectionem ſuam conſecuta fuerit. Semper ergo ſui ſimi­lis eſt ipſa natura, vt etiam de conſimilibus idem iudicium non abſurdè fiat, aut item afferenda ratio, cur ordo ille fuerit immutatus; vt puta ſi ratio perſuadet ex aſtris vnum eſſe rotundum, idem quoque iudicium de cęteris ferre oportebit, aut diſcriminis ratio reddenda. Sic cùm commune ſit compluribus animalibus habere cor, & in quibuſdam, vt in auibus obſeruemus, ipſum primò produci eodem modo de cęteris iudicabimus: niſi cauſſa ſuccurrat, cur in re conſimili diuerſum inſtitutum natura tenuerit. ac niſi ratio ſubueniat pertinacis omnino animi ſit id quod conſtat in ſimili, non approbare. Ex quo efficitur, vt nonnunquam ſic argumentatus fuerit Ariſtoteles. Id ita euenit in hoc. Et in omnibus igitur. a Quia natura ſimplex eſt & vniformis, neque vites ſuas remittit, niſi à contrariis affligatur; neque habet in ſe principium quoddam, ſeu facultatem cuius ope nunc aliquid accipiat, reſpuat aliàs; neque cur id magis nunc quàm mox expetat. cuiuſmodi in homine reperitur quam voluntatem dicimus. idcirco ſemper nititur in ſummum quod poteſt. Et cùm ea ſit contrariorum vis, vt ſeſe viciſsim retundant; probabile quoque eſt ipſam plus ab initio valere quàm in progreſſu; nihilominus, quia principio materia repugnat & plagas quæ ab efficiente infliguntur, fortiter repellit; neque facilè induci poteſt vt deſerat il­lam formam, qua cum diutius conſueuit; minor eſt ab initio progreſſus. At verò cùm materia bonum illud, quod ab efficiente obiicitur, cęperit deguſtare, libenter etiam cedit imperanti, & quaſi vires addens efficienti, magis proficit. (ſemper enim bene mobilior ad virtutem fit etiam quodcunque incrementum ſumpſerit à principio) b ac ſi demum contrario dominetur efficiens ad illum perfectionis gradum promouet, quem, vel in ſe habet, ſibi ſimile in ſpecie producens, ſi fuerit vniuocum; (quicquid enim deficit, materiæ prohibentisque. vitio tribuendum) vel con­tinet virtute, & modo quodam præſtantiore quàm ſi actu poſsideret tantum eo tempore confe­rens, quantum materia poteſt accipere. Nanque & id ſenſus oſtendit eſſe duo cauſſarum gene­ ra, quorum vnum ſit vniuocum, vt cùm homo hominem gignit, alterum verò quod ab Ariſto­tele nominatur actus, ſiue perfectio; ſiquidem vibex à baculo non ſibi ſimili producatur. nun­quam prouehit vlterius: niſi fortè habilitas materiæ tanta fuerit, vt paullo momento poſsit im­pelli. Nam facilius eſt voluere globum quàm cubum. Itaque nihil agit vltra gradum ſuum; efficiens quidem vniuocum nihilo plus contribuens quàm in ſe habeat; materia verò non acci­piens, niſi id quod ipſa ſubſtinere poteſt, vbi efficiens ſit diuerſum. ac ſiquando ſecus appareat. cauendum eſt ne forte ſit accidens: nanque album per accidens efficit animal, neúe etiam inſtru­mentum; huius verò proprium eſt, vt alterius virtute munitum moueat. itaque illius beneficio plus multo poteſt quàm per ſe ipſum valeret. aut ne id propenſioni materiæ ſit adſcribendum: quia ſæpe ſit vt ipſa per ſe moueatur eodem modo, quo ab efficiente moueretur. c ideoque. paullo momento plurimum impellitur. Proinde monebat Galenus d nonnulla exiguum conſecuta momentum maximos progreſſus interdum facere. quare etſi vera propoſitio; propter id quod naſcitur ex euento, facta dubia probationem aliquam poſtulare viſa eſt: itaque ſic confirmari potuit. tum quòd eius oppoſitum tollit aliud principium quod eſt euidentiſsimum. omnes enim fatentur vniuerſa ex Deo eſſe, eumque. eſſe cauſſam omnium perfectiſsimam. atqui non valeret, ex ipſo ſunt omnia, ergo eſt cauſſa perfectiſsima, nam dicet quanuis dicere poſſet aliquis, id quod eſt perfectius, ab eo produci, quod eſt imperfectius, tum item ſi effectus quàm cauſſa perfectior eſſe poſſet: diuidamus cogitatione effectum in duo, nempe in id quo ſecundum perfectionem adæquat ſuam cauſſam, & in id quod exuperat: quæro vnde'nam habeat effectus ille exuperantiam, non ex ſe: quia quicquid eſt in effectu, habet cauſſam, non à cauſsis: quia nihil dat, quod non habet actu, ſeu virtute, Quòd ſiquando par fuerit, aut propemodum vtriuſque contrarij robur & agen­tis & patientis, in tertium vtraque ſimul degenerant. Omnis verò efficientis promotio ſenſim paullatimque. fit, vt non appareat vllo vnquàm tempore naturam ab extremo ad extremum facere mutationem, niſi per certa & conuenientia media feratur. Nam ſicuti bonus grammaticus ac­cipiens puerum informandum prius vocem componere docet; deinde monſtrat vocum notas; tum inſtituit ad orationem ſtruendam, ad extremum tradit præcepta ornatè loquendi: ſic natu­ra per debitos apparatus ab imo ad ſummum procedit. Neque tantum ordinatus iſte progreſ­ſus in rebus producendis obſeruatur; verùm ſi ordinem quoque rerum ſpectes, ab imo quod eſt propemodum nihil, ad ſummum per interualla conuenientia procedit. Cęterùm de hoc aliàs. Nunc illud ſpeculemur, quemadmodum natura efficiendo media tranſeat. Id autem accipien­dum nobis eſt, cùm in habentibus intentionem & remiſsionem, tùm in omnibus aliis mutationi­bus per ſe, quæ ſcilicet non pendent ex alia mutatione, etenim ex eo dexter cùm ego tibi ſim, fio ſiniſter; non ſanè, quia muter; ſed quòd tu ipſe moueris: at verò albus fio, aliquid ipſe accipiens, & in me ipſo facta perturbatione. e De his ergo mutationibus loquor. In omnibus autem acci­ pio per hæc tempora, quod pluribus poſteà perpendetur, ineſſe neceſſario quædam media, ſeu gradus quoſdam, ſeu materiæ proceſſus & poteſtatis, quibus ab imo & non ente ad ſummum & oppoſitum perducatur, vt cùm à primo gradu ad octauum albedo ſit prouehenda, natura à pri­mo ad ſecundum, mox ad tertium, & ſic ordinatè procedendo producit albedinem. Hęc quidem media ſunt, quæ vocat Ariſtoteles. f ita definiens. In quod prius aptum natura eſt perue­ nire id quod mutatur, quàm in quod vltimum mutatur, ſecundum naturam continuè mutatio­nem patiens, vbi mutatio vult eſſe continua, non intermiſſa; ſiquidem, vbi intermittatur, illud momentum, in quo mutatio ceſſat, iam extremum eſt, quo res iam mutata eſt & exiſtit, non am­plius mutatur. ac ſiquid ipſi reſpondeat, quod ſit ſecundum naturam, ideſt forma: ſin minus; eſt quiddam imperfectum. quamquàm de hoc poſtea tractabitur. & cùm hoc inter, ſit, dum ſit motus, iam liquet ipſum non pertinere ad formam & actum, ſed ad poteſtatem & materiam. Quapropter non eſt cur expectes media, ſicut viride & rufum; nam ſunt hęc aliquid actus; nec omnino ea media, quæ formæ dicuntur; ſed media, quæ ſunt poteſtatis & materiæ, quę dicuntur tranſitus. Itaque cùm in omni motu ſit aliqua poteſtas, cuius actus quidam imperfectus eſt motus: planum eſt, quòd in omni motu ſeu mutatione per ſe tale medium intercedit. Id omne percurren­dum eſt, nec quicquam prętereundum, modo ea ſe deinceps ſuaptè natura conſequantur. eoque. modo à poteſtate ad actum totis viribus natura contendit. Hinc efficitur, vt ea quæ origine ante­cedunt, ſint imperfectiora, & ea demum poſtremò loco natura perficiat quorum productio diffi­cilior & vſus maior. cùm enim eiuſmodi ſint, multa flagitant ex quibus ſubſiſtant. Mitto hîc ea quæ ſunt origine quidem priora; ſed eius ingenij, vt ab illis cętera, tanquam à cauſſa principe pen­deant, vel vt i de cordis ortu Ariſtotelis ſententia fertur. Atqui & hæc item pluribus aliàs, à pro­ poſito ne diſcedamus. Atque ea quidem, quæ natura producit, ita procedunt, vt perficiatur im­perfectum paullatim proficiens, donec ad ſummum peruenerit. At verò ſic ea quæ intercedunt, connexa ſunt, vt poſterius ſine priore non exiſtat, quemadmodum paries ſine fundamentis. cęterum & illa omnia quæ antecedunt, ita ſe reſpiciunt, vt proximè antecedens ſit gratia conſequentis. & vniuerſa ſimul, eius gratia quod omnium extremum eſt. Nanque omnia quæ ſtrùit & molitur ędi­ficator, ſunt gratia domus: ſed parietes gratia tecti, fundamenta gratia parietum. Itaque priora natura ſunt dupliciter, vel origine, vel perfectione ex quibus ille ordo naſcitur, qui à natura non ſecus ſeparari nequit, quàm lumen à Sole. Ex illo enim vinculo quo colligatæ ſunt res naturales, id naſcitur vt hoc ex hoc ita pendeat, vt nec ex alio pendêre poſsit, nec aliud ex illo. Etenim, ſi fa­ſtigium imponendum eſt, neceſſe eſt parietes extruantur: & ob id extruuntur parietes, vt imponi queat, nec ſine parietibus extaret faſtigium: neque item erigeret parietes ædificator, niſi vellet iis ipſum imponi. Atque ita rata ſunt tempora & vices quibus iſtiuſmodi opera à natura admini­ſtrantur, vt niſi quid violens obſtet, eundem ſemper ſucceſſum atque exitum quęque res habitu­ra videatur. Ea tibi tempora præfinita, quibus embryon in vtero formatur & exit in luminis oras atque aliud maris, aliud fęminę. vides ætatum progreſſus inuariabiles. conſpicis etiam ſucceſsiones tempeſtatum ſumma conſtantia gubernatas quæ cùm à certo naturæ principe regantur, varietatem illam ęquabilem in mundo inferiore progignunt. Me nunc rerum viciſsitudines; conuerte te ad rerum gradus contemplandos, ita diſpoſita ſanè ſunt vniuerſi membra, vt quo altius ſe ſuſtulerunt, eo quoque pręſtantiora ſint. aciem intende in ea omnia ex quibus vniuerſa rerum eſſentia coale­ ſcit; ſic à ſummo ad ima naturam progredi perſpicies, vt paruo quodam interuallo ſingulæ naturę diſcretæ, vniuerſam eſſentiæ latitudinem compleant, nihil inane relinquant, nullam intercapedinem faciant, & ſingula ſuis partibus & numeris abſoluta ſunt, & ſuis quæque locis officiisque. diſpenſa­ta, vt æquiſsimè naturam inſtiſsimam venerabilis ille ſenex appellarit. a Nam ſi pro merito cuique proſpicere ac diſtribuere inſtitiæ officium eſt; cùm id optimè natura præſtiterit, iure inſtiſsima per­hiberi poteſt, & tanquam legislator ille cui leges à Deo dictatæ fuerint, ordine admirabili cuncta diſponens & cuique ſuum tribuens, ſeruat illud iuſtitiæ genus, quod diſtributiuum vocant: ſic de natura ipſa confitendum eſt. Quocirca & ipſa eſt vera rerum ratio, b hoc eſt verus ordinis auctor & quicquid pręter rationem iſtam exiſtit, eſt omnino pręter naturam. Itaque infinitum, quia po­ſitum eſt extra omnem rationem, ab ipſa natura non recipitur. ordo enim cuiuſque proprius eſt natura ſenſilium qui citra rationem non conſiſtit, in infinito verò ratio nulla, neque ad ſeipſum, neque ad aliud. Ita enim quęque res in natura ſe habet, vt pro illa ratione producatur, quę conſtat iis numeris, de quibus explicatum eſt nuper, & qui aut ſemper, aut plurimum obſeruantur. hęc autem poſita eſt in ratione materię ad formam & finem, ex quibus ſenſilia conflata ſunt. itaque ordo, non natura quę motus initium eſt, ſed natura .i. natio ſtatuetur, quinto naturę ſignificato, de quo alibi dicetur. Niſi etiam tu habitudinem materię ad formam eſſe velis cauſſam eſſentialem productionis rerum naturalium, quod po­ſtea diſputandum eſt. Nam ſi ita naturam ſumpſeris, facilè concedemus, ordinem eſſe naturam .i. princi­pium originis: quippe qui complectatur vtraſque cauſſas, ex quibus per ſe exiſtit compoſitum. qunocunque ordo proprius eſt natura rerum ſenſilium, quo illa quę carent, pręter naturam habenda erunt, ea verò ſunt, quę rarò eueniunt, & incertos exitus inſuper obtinent. Vbi ordo, ibi primum quidpiam; vbi pri­mum, ibi quoque vnum. Proinde cum ordo ſit maximè naturalis, videtur neceſſariò conſequi naturam niſi ſemper in vnum, contendere in finem & abhorrere ab infinito c ita vt quantum æternitatem exquirit, tum quoque reſpuat infinitum. Nam quod ęternum eſt, totum ſimul exiſtit, ſemper ſuo fine potitur, à qui­bus infinitum longiſsimè abeſt, particulatim exoriens & nunquam ad finem perueniens. Et cum duobus principiis vniuerſa rerum natura contineatur, actu nimirum & poteſtate, è quibus actus vnus eſt & vno videlicet eſſe terminatur; poteſtas, niſi ſumatur ambiguè, ea verò eſt, quæ conuenit cum actu, vt euenit in æternis, in quibus idem ſunt eſſe & poſſe: poteſtas, inquàm, reſpicit oppoſita, nihilo ſecius ita reſpicit oppoſita poteſtas, vt ex iis vnum potiſsimè ſpectet, alterum vel propter illud, vel etiam per accidens veluti poteſtas ineſt in materia ad eſſe & non eſſe: ſed planè materia appetit eſſe, non eſſe autem ſic appetit, vt illud quod expetit, eſſe poſsit. Neque verò re perturbet, quòd Ariſtoteles vno determinarit poteſtates rationis exortes, & ob id ab iis ſegregarit, quæ ratione participant. ſiquidem poteſtates rationis exortes ſint, vel actuoſæ, vel patibiles: atque actuoſos quidem vno determinantur; nos autem de patibilibus in pręſentia diſputamus: illę quidem vnum reſpiciunt: at noſtra poteſtas accipit oppoſita viciſsim. Cùm verò materia ſit partibilis & quo­dammodo præſeferat infinitatem quæ diſperſa in vnum à forma colligitur. idcirco tendere ad vnum erit formam verſus progredi, & contra regredi ad materiam idem erit, ac perſequi infini­tum. Si ergo natura declinat infinitum & ad vnum propenſa eſt; planum quod tendere ad for­mam prorſus erit naturale; progredi ad materiam non naturale cenſebitur, aut ſaltem non na­turale ſimpliciter & ſic in melius tendet, & in ipſum perpetuò collimabit, vt quoad eius fieri po­teſt, præſtet id quod melius eſt a ex iis quæcunque rerum ſtatui contingunt, niſi aliter efficere cogatur ex neceſsitate materiæ. ſiquidem rubiginem inferro nolit efficere; ſed ferrum ex tali ten­peramento conſtat, vt ipſum rubigo neceſſariò conſequatur. Atque hic melioris ſcopus ſic po­teſt apud naturam, vt etiam rebus ad aliud inſtitutis ad aliquod bonum finemque. abutatur, vt cum in animali neceſſe ſit eſſe aliquos meatus, vnde redundantiæ repurgentur, eiſdem quoque natu­ ra melioris finisque. gratia, nimirum propagationis, vt alterum tale producatur, quale ipſum eſt, abuſa ſit. At verò ea quæ poteſt exhibere natura, vel æterna ſunt, vel caduca, quæ ſanè pluſquam ſpecie ſeparantur. hæc vt natura diſiuncta ſunt; ſic varijs ſunt obnoxia legibus, id enim quod in æternis effici poteſt æternum eſt: quod verò in caducis ex iis ſępe exiſtit, quæ varietatem reci­piunt; eodemque. diuino inſtinctu concitata natura, rem minorem maiori potiorique. accommodat, non contrà maiorem nobiliorenque. minori. & id quod inferius eſt, vult inſeruire ſuperiori, & cuique. recta ratione vtenti, ſua parat inſtrumenta; nec prius inſtrumenta fabricatur quam de vten­te cogitauerit. Nam ſicuti rectius tibia muſico præbetur quàm tibiam poſsidenti, peritia tibias inflandi: ſic etiam natura facit. Itaque non immeritò reprehenditur Anaxagoras qui rationem allaturus, cur homo omnium eſſet animalium prudentiſsimus, eam exponebat quòd manus ha­beret. ac rectè quidem, ſi rationem, vt ſignum exquirebat: ſed ſi veras cauſſas quæſtionis indaga­bat; recta ratio poſtulat, vt idcirco fateamur homini datas eſſe manus, quia ſit animal prudentiſ­simum. b Atque ita melius eſt. Semper igitur deterius gratia melioris: idque. ita generale, vt per artes & naturam ęquè pertineat. Itaque ſapientes pacis cauſſa bellum gerunt; c laborem ſpe otij ſuſtentant. Sed requirat hoc loco quiſpiam, ſit ne cauſſa hoc quod dicimus eſſe melius; an po­tius effectus, & cum cauſſa ponatur. quod nam cauſſæ genus ſit; & quemadmodum cauſſæ offi­cio fungatur. Et planè inficiari non licet, hoc ab Ariſtotele inter cauſſarum genera recenſeri: in­quit enim ſe habere quàm poteſt optimè cauſſam eſſe. d eamque. tam pręcipuam exiſtimaſſe vide­ tur, vt neceſſe ſit, ſi melius hoc modo foret: ita quoque ſe habere naturam: quaſi nulla prior cauſſa afferri queat: ideo iure optimo non ſeiungetur à fine, hanc enim omnium cauſſam potiſsi­mam ponit vnuſquiſque artifex, ſed præcipue naturalis. Ita verò ſe habet vt finis. Nam cùm ſit in vniuerſo primum quoddam immortale, & ineffabile, ſimpliciter ens, & ſimpliciter bonum; ex hoc cętera impetrant quòd ſint, & quòd bona ſint quodam tamen ordine, vt quæ naturam, ſiue eſſentiam illam magis imitantur: perfectiora melioraque. ſint, huiuſmodi verò ſunt actus & ſubſtantiæ quæ actu ſunt, primum materiæ exortes, deinde materiatæ: atque illæ quidem è tri­plici ſerie corpora cęleſtia, forma & indiuidua, quibus eſſe & bonitas impertita ſunt miris mo­dis. atque adeo, vt vniuerſa rerum latitudo gradibus omnibus completa ſit quos aliqua nota di­ſtinctos excipere poteſt. Ergo quod eſt, & quod bonum eſt, cùm ſuoptè ingenio ſit finis & ex­ petendum; efficitur, vt natura ſemper expetat id quod melius eſt, & quàm maximè præſtare co­netur ita ſuum finem adeptura. A ſuperioribus ergo principiis hoc cauſſæ genus extitit, & de­ſcendit quodammodo cęlitus. Itaque ſine errore natura producit, & vt melius non poſsit. ac ſi­quis corrigere aliquid volet, vt turpiſsimus ille Momus, aut deterius faciet, aut id quod fieri non potuit, optabit. Sic cùm melius ſit eſſe quàm non eſſe, natura potius ineſſe quàm non eſſe contendet: & ſi poterit; æternum numero faciet; ſi minus, vt æternum ſucceſsione ſit, & ſpecie, curabit; nihil minus, quam ſibi perniciem molietur, niſi fortè per accidens; vt ignis qui, cum in aliena materia conſiſtat, eaque. neceſſariò nutriatur; ſi permanere velit, eam quoque neceſſariò con­ſumit; itaque & neceſſariò necem ſibi parat. & quia res tùm perfecta eſt, cum iis muneribus fun­gi poteſt, quibus ipſam natura deſtinauit, id ſummopere expetet; atque expetet, ſiquando non ha­beat, aut ſi non eo modo habeat, quo bene eſt; ac ſi obtinuerit; tanquàm in oportuno diuerſorio requieſcet. Hic autem finis cum forma congruit, cuius cùm tantum ſit momentum in naturę operibus etiam nos admonet & impellit in iis veſtigandis, vt maiorem formæ rationem habeamus, quàm materiæ, quod veteres philoſophi non perſpicientes toto cęlo aberrarunt. nil enim aliud quàm materiam, naturam eſſe crediderunt, formas habuere pro accidentibus ac ſi quod aliud prin­ cipium poſuere præter materiam, mouens erat, ſiue amor, vt cenſuit Parmenides, a ſiue (vt me­ minit Cicero b) ſtephane à coronæ ſimilitudine dicta, hoc eſt, continens ardore lucis orbis, qui cingit cęlum quem appellat Deum: aut etiam mens, vt putauit Anaxagoras, vel lis & amicitia quas potuit Epedocles; licet ad illa confugiant vt tragici poëtę, cum explicare argumenti exitum non poſſunt. Igitur cùm illis certandum fuit & error eorum confutandus. id verò cum omni induſtria confectum fuerit ab Ariſtotele; facit quominus ego credam ſententiam cęteroqui ve­riſsimam nempe. Naturam eſſe aut agere gratia rei cuiuſpiam, cum principiis eſſe numerandam. Neque verò mihi placet quod aliqui defendunt, non directò certisque. rationibus, ſed elenchicè tractari ſententiam illam qua ratione liceat inire certamen cum iis qui principia refutant. Etenim ſi diſputationis illius progreſſum animaduertas; ex propriis eius methodi principiis rem quo­que confectam fuiſſe reperies, & aliqua vt vera aſſumpta, non data; qui mos ſcientiarum pro­prius eſt; neque vt illò tendentia quò elenchica confutatio dirigitur (huius enim ſcopi ſunt quin­que repugnantia, falſum, inopinabile, ſolœciſmus, & nugatio) ſed vt oſtendentia ſic eſſe & ſenſu munita qui certus eſt index in phyſicis; & eiuſmodi quę in illa principia reſolui poſsint, quę phy­ſicus pro certiſsimis accipit. Et indicat hoc propoſitio quæſtionis quæ per notum exponitur quę cauſſam ſignificat, nimirum dio/ti, ideſt quamobrem qua, tametſi optimi autores vſi ſint pro ſim­ plici, quæ eſt o=ti, ideſt quòd, nihilominus à nobis pro cauſſa accipienda eſt, eo quòd indicat to/ be/ltion, & melius quòd finem eſſe ſuprà docuimus; eaque. ſe profitetur afferre Ariſtoteles, vt dubitationem ſoluat: atqui dubitationum ſolutiones ſunt ea quæ demonſtrantur. Itaque non elenchicè, ſed phyſicè tractatum fuit hoc theorema. Planum eſt quidem eſſe finem, & ex hac cauſſa reddi poſſe rationem complurium problematum: liquet etiam methodos accipere qua­tuor genera cauſſarum: ſed illud obſcurum & inquirendum; ſit'ne aliquis finis, cuius ergò natu­ra operetur: & an ſolus materiæ curſus, vt antiqui voluerunt; ea præſtet, quæ fini tribuit in na­tura philoſophus. Idcirco mea quidem ſententia erit hoc non principium, ſed theorema. Natu­ ram agere cuiuſpiam rei gratia. Tritum quoque illud eſt apud philoſophos naturales cauſſam ei præferri cuius eſt cauſſa. Nunc cauſſa multis modis ea reſpicit quorum eſt auctor. Etenim vel in nomine & ratione conuenit, vt cum filio pater, vel actus eſt & perfectio: rurſus cauſſa vel eſt in mente, vel in reipſa: tum tertiò cauſſa vel princeps eſt, vel inſtrumentum. Prætereà cauſſa eſt aut poteſtas, aut actus. Poſtremò cauſſa pertinet ad eſſe, cùm vbi quippiam gignitur; tùm etiam poſtquam genitum eſt: nanque operatio iam eſt rei genitæ &cum fine cenſeri ſolet. Atqui per­ ſpicuum eſt cauſſam illam quæ perfectio nuncupatur, modo quodam nobiliore quàm cauſſas vniuocas, effecta ſua continere, ob eamque. rem ipſis quoque præſtantiores eſſe, poſtquam ex illius gremio, vt ita dicam, effuſa fuerint. Cauſſas item in mente, qualem ponimus eſſentiam, quæ defi­nitione explicatur, ipſi rei quæ exiſtit, præponendas eſſe ſuo loco docebimus, interim pro hypo­theſi ſtatuatur. Omnes etiam confitentur actum poteſtati, vt imperfecto perfectum præcedere, & cùm materia ſit poteſtas, cęterę cauſſæ ſint actus generatim, materiam excipiunt quæ ſola pro­pter imperfectionem non ſit effectui præferenda; quapropter etiam cùm agens actu exiſtat, pa­tiens verò ſit poteſtate; agens patienti ſine controuerſia præponunt. ob eamque. rem quia ſe habet inſtrumentum ad cauſſam principem vt patiens ad agens, eodem iudicio perhibemus inſtrumen­tum non modo cauſſæ mouenti poſtponendum, verùm etiam effectui poſtponi poſſe; vt ſi effe­ctus à cauſſa vniuoca producatur, proptereà ſemen, licet imperfectum; cauſſa hominis quæ res eſt perfecta, eſſe poteſt, cum à meliore principio deſcendat, quod eſt homo alter qui actu eſt, at­que perfectus. Ideoque. notabat veteres Ariſtoteles, quia rationem optimi honeſtiſsimi & pręſtan­tiſsimi principiis denegarent, c quòd ex ſemine virum naſci perſpicerent, hoc verò imperfectum eſſet. neque intelligerent ſemen non eſſe principium, ſed inſtrumentum quod ex alio penderet: id autem perfectum eſſet, cum actu exiſteret à quo ſemen pararetur. Itaque principium optimum, & honeſtiſsimum eſt. Et certè ita ſit neceſſe eſt; cùm actus ſit principium ſimpliciter. Nam ma­teria quoque cùm ſit potentia, principiorum numero excluditur. d Hæc quidem à nob. conſen­ tienter cum cęteris aſſeruntur. De vniuocis, & fine non conuenit: apparet enim eandem eſſe con­ditionem Sophroniſci patris & Socratis filij; atque omnino generatim, cùm vna ſubſtantia indi­uidua gignat alteram, nec vna ſit magis minusúe ſubſtantia quàm altera, neutram eſſe præferen­dam. Prætereà cum finis ſit vel generationis, vel rei genitę, quia rei genitæ finem in ordine acci­dentium collocant, ea verò ſubſtantiæ cedunt omnibus modis, & hoc etiam cauſſæ genus effe­ctui & illi cuius eſt cauſſa, præferendum non eſſe ducunt. Nos contrà in vniuocis etiam cauſſas effectibus anteponimus; quippe qui cauſſas in actu contemplemur. tùm enim cauſſæ verè ſunt: atqui cauſſæ in actu cum re conferuntur quæ eſſe poteſt & gignitur, nec dum exiſtit. itaque ne­ceſſariò præſtant. Poſteà longo ſermone nob. oſtendendum eſt functiones eſſe ex ordine formarum, & vt actus cum poteſtate conferri. Quamobrem & ab hoc vſque ad illa tempora ſuperſedeamus. ſatis hoc ſit, quòd ſi actus ſecundus eſt perfectior; actio quoque in ipſo efficiente inerit, vt perfectio. Rurſus cùm efficiens & finis bifariam ſe reſpiciant, & vt in optatis, atque vt imponitur ab effi­ciente materiæ; & illo quidem modo monet finis; altero pendet ex efficiente, quæ conſiderantur ex his cauſsis, quatenus mouent, alias excellunt, quare finis, dum mouet, eſt nobilior, & effi­ciens, dum parat finem, antecellit, Sic dum res fit, & mouens, quatenus mouet; ſemper eſt eo; quod fit, præſtantius, & eo quod mouetur ab ipſo, ſiue fuerit paſsio quæ afferat interitum, ſeu perficiens; quòd inter id, quod mouet, & quod mouetur, ſemper quatenus huiuſmodi ſunt, in­tercedit ratio poteſtatis & actus, ob id hoc principium generale redditur, quemadmodum etiam aſſumptum fuit aliquando ab Ariſtotele. a At verò etiam ſi cauſſa præferatur effectui, multis ta­ men ſimilitudinum notis cauſſa & effectus inuſta ſunt. Vnde etiam ſolet extare effatum com­mune philoſophis & medicis. Similem differentiam in cauſſa efficere ſimilem differentiam in effectu. b Et verò multa ſunt quæ communiter vtriſque inſunt. Nam cauſſæ per ſe effectus per ſe producunt, eæ quæ per accidens conſimiliter conſtituunt effectus per accidens. Sic cauſsis actu effecta actu reſpondent, c & cum cauſsis poteſtate, congruunt effectus, qui eſſe poſſunt. Si cauſſæ item communes effectus communes exiſtunt: quod ſi ſingulares fuerint; effectus quo­que ſingulares erunt. Ita etiam perpetuorum cauſſas perpetuas eſſe credendum eſt d & ſenſilium ſenſiles, ſi cauſſas proximas accipiamus. Sed extat præcipuè ſimilitudo inter agentia vniuoca; ſi vniuoca propriè ſumantur, ſiquidem illorum proprium ſit efficere perpetuò tale, qualia ipſa exiſtunt, vt ſiquid etiam ſit, quod ab alio fiat, vbi fiat per ſe & per verum motum, ſemper à ſi­mili producatur. e Ita calidum à calido propagatur, & à quanto quantum, ſubſtantia conſimi­ liter à ſubſtantia: atque ita quidem, vt à ſpecie ſpecies, & genus à genere producatur. Nam fit homo animal & viuens homo ab homine; animal ab animali, viuens à viuente generatur. & ab eodem omnia hæc; quòd idem homo eſt & animal & viuens. Ab alio verò cauſſarum genere, quod eſt non vniuocum ob cauſſæ præſtantiam ſimilis effectus gigni neutiquam poteſt. Itaque reſtat ſolus materiæ formæque. conſenſus; ſiquidem tantum efficiat agens non vniuocum, quan­tum materia ſuſtinere valet: neque enim ex hac materia equum verbig. faceret, ſed apem neque ex eadem materia virum produceret. Itaque optimè dicitur, pro materiæ merito formas exhi­beri; quandò lumen aliter in pellucido recipiatur atque in opaco, vel polito corpore: ita vt, quan­uis materia coërceatur à forma terminante eius infinitatem; materia quoque temperet & limi­tet formæ conditiones & vires efficientis: & quod forma efficere melius; hæc contra reddat de­terius. Noui equidem à philoſophis multos de rebus hiſce ſermones haberi: cęterùm quia non ad veritatem conuellendam, ſed ad eorum explanationem afferuntur. atque ita retinentur, vt tanquam vera defendantur eorumque. omnium in phyſica creberrimus vſus eſt, ea nos itidem more hypotheſeon paucis conficere voluimus. Ac de generalibus phyſiologiæ principiis ha­ctenus dixiſſe ſit ſatis.