Borro, Girolamo De motu gravium et levium 1575 Florence la borro_demot_011_la_1575.xml 011.xml

HIERONYMVS BORRIVS ARRETINVS De Motu Grauium, & Leuium

Ad FRANCISCVM Medicem Magnum Etruria Ducem II.

FLORENTIAE, In Officina Georgii Mareſcotti. MDLXXV.

ROBERTVS TITIVS BVRGEN. IN HIERONYMI BORRI EFFIGIEM.

Qvisqvis es, exiguo qui incluſam conſpicis orbe Effigiem BORRI, & facili miraris ab arte Expreſſos vultus, atque ora ſimillima veris, Quanto deinde magis mirabere, cum tibi lectus Liber erit, quo naturæ fugientis opertum Monſtrat iter, vinclisque docet retinacibus arctè Comprimere, vt ne ſe te ignaro concitet hilum, Quam ſtupeas? namque ingenij præſtantis imago Longè animata magis ſeſe hic oſtentat, vt ignis Aethereus, qui mane nouum praeuortitur ortum

FRANCISCO MEDICI MAGNO ETRVRIAE DVCI II.

Hieronymus Borrius Deditissimus. S.

ANTIQVISSIMAE nobiliſsi­mæque Philoſophiæ primum ortum procreatum eſſe in­ter Aegyptios ab eius prin­cipium diligenter exploran­tibus, cum ex multis aliis, tum ex cò facile poteſt intelligi, quod qui primis illis temporibus philoſophandi ſtudio incendebantur, ii ex omnibus ferè orbis terrarum partibus primum ad Mercurii Aegyptii columnas, in quibus prima philoſophiæ capita erant inciſa, confluebant; vt in­de tanquam è fontibus, quæ domi non poterant haurirent; deinde alii eodem ſtudio magis arden­tes in Indiam penetrarunt, vt Gymnoſophiſta­rum Principem Iarcam de ſiderum natura diſpu­tantem audirent. In hac autem inchoata & rudi philoſophia maiore poſtea ſtudio euigilauit Græ­cia, quam euigilarat ante India & Aegyptus. Cum enim Thales Mileſius, & Anaximander omne ſuum ſtudium in doctrina, ac ſapientia colo caſſet, res ſuis vſa progreſsionibus, incredibile dictu eſt, quan­tum breui fuerit aucta. Sed tamen adhuc manca, & vulgaris iure videbatur ea eſſe cognitio. Verum fortuna nobis dedit, vt ederentur in lucem Xeno­phanes & auditor eius Parmenides, & ambo ſupe­riori naturæ cognitioni non mediocre afferrent in crementum, ac magnus ille Philoſophus Pythago­ras naſceretur, qui multa iiſdem de rebus politius perfectiuſque proferret; & philoſophiam à prima in­choataque forma ad expletam, atque cumulatam in dies felicius procedentem relinqueret. Horum ætati ſucceſsit Anaxagoras, quem, vt conſulto De­mocritum, Empedoclem, & alios omittam, ma­gnum attuliſſe optimis diſciplinis adiumentum, & auxiſſe ſuos diſcipulos ſcientia quadam admira­bili, conſtans eſt omnium opinio. Princeps præte­rea ingenii doctrinæque Plato, ac Timæus Pytha­goræ ſententias obſcuras, & incognitas illuſtrarunt, ita tamen, vt quæ tanto viro placuerant ea e)n ai)ni/gmasi\auditoribus expendenda proponerent. Quare abſconditæ illæ ſententiæ difficiles habebant explicatus, & præter quam à benedoctis hominibus non intelligebantur. Poſt eos autem, quorum mentio­nem fecimus, nonnulli alii grauiſsimi viri in hoc præ claro ſtudiorum genere ita verſati ſunt, vt multo acrius quam ſuperiores, & grauius ad philoſophan dum incubuerint: nam diuino munere donatus eſt nobis Ariſtoteles Philoſophorum vere princeps, à quo vno, & facilius, & melius, & breui plura didicit omnis poſteritas, quam à prioribus didicerit. Quoniam autem, ſiue maiorum negligentia, ſiue temporum iniuria, ſiue alio quouis malo fato fide­lis illa veterum philoſophorum, qui Ariſtotelem ætate præſtiterunt, doctrina ad hanc vſque diem iacuit in tenebris, & ſolis videtur luce clarius, pluri­mum humano generi eum hominem profuturum, cuius conſilio, & opera ex tam diuturnis tenebris emergeret; propterea ſum arbitratus maximos quoſque labores experiundos mihi & ſubeundos eſſe, vt tandem aliquando ea per me in lucem euo­cetur; propterea libenter etiam expertus ſum, ac tentaui omnia. Vtinam autem noſtris laboribus contingat exitus, quem optamus, vt me duce Phi­loſophia illa tam glorioſa, & vera quam antiqua, paulatim quidem ſuperioribus ſingulis ætatibus aucta, ſed craſſis tamen adhuc tenebris circumfuſa aut ſuauiſſimam lucem aſpiciat, qua indigniſsimè neſcio quomodo videtur priuari, aut ea frui ſaltem incipiat. non enim tantum mihi tribuo, vt plus mi­hi, quam veritati largiar, & rem adeò obſcuram ve inexplicabilis ſæpe viſa ſit, tam diligenter exiſti­mem me interpretando explanaſſe, vt diligentius nequeat explanari. Num quam tamen futurum eſt, vt me mei huius conſilii induſtriæque pœniteat. Nam ſi me huius Philoſophiæ fontes antea ita clauſos, vt nemini paterent, demonſtrante ad eos mul­to ſtudioſius aperiendos alii poſthac excitabuntur, & huius virtutis, vt ſpero, & opto, præſtantiam conſequentur, mea etiam laus ex aliqua parte fuerit. Sed quoniam quicunque aliqua ingenii ſui monumenta poſteritati mandant, ea plerique omnes ſibi videntur magnis dicare principibus debere, qui aut benemeriti ſint, aut literis delectentur, aut pro excellenti, & ſingulari ingenio quod poſsident, de aliorum etiam ingeniis verè poſsint exiſtimare.Idcirco FRANCISCE Med: Magne Dux quem COSMO Parenti optimo, & feliciſsimo ſuperſti­tem eſſe voluit immortalis DEVS, vt te Etruriam adminiſtrante, ac regente magnum & triſte illud deſiderium quod in cælum reuertens vir ille diui­nus vniuerſæ huic prouinciæ reliquit ſui, leniatur, & eius Ciuitates pergant felices eſſe, quod tu tan­to Patre digniſsimus filius & propterea etiam reip. regendæ ſcientiſsimus iis præſis. Ego quoque non modo omnibus his cauſis motus, ſed etiam quod mihi benignè ſemper facis, & quod à ſtudiis litera­rum non abhorres, & quod ad iudicandum de alio rum ſcriptis multum habes ingenii, tibi donandum librum, quem de rerum grauium & leuium motu ſcripſi tuoque nomine modo tuo probetur iudicio diuulgandum ſtatuo. Nam ſi hæ meæ vigiliæ acer­rimo tanti Principis iudicio reſpondebunt, reli­quorum omnium iudicium, quod de me futurum eſt, non pertimeſcam. Te vero Flos Italiæ Princi­pum lectiſsime, qui in omnibus tuis actionibus pa­trium animum, virtutem que capias, & eius huma­nitatis, probitatis, conſiliorum effigies cunctis re­lictus filius iudicaris, non eſt quod multis verbis orem, vt hoc meum opuſculum libentiſsimo ani­mo accipias, namque te tua ſponte facturum eſſe ſcribens confidebam, literarum enim ſtudia, ea­que colentes apud te in tanto ſunt honore, vt pa­trocinio primum tui num quam ſatis laudati Patris, deinde tuo ad ſpem priſtinæ dignitatis, quæ alio­rum culpa penè tota fuerat amiſſa literæ, videantur in Etruria reuixiſſe: Etenim nemini obſcurum eſſe arbitror ex vltimis etiam terris à te viros omni liberali doctrina eruditiſsimos Piſas tuas quo virtutis ergò vndique iuuenum examina confluunt hone­ſtiſsima accerſitos mercede, & quotannis maiore diligentia accerſiri, vt vniuſquiſque quam tenet publicè profiteatur, & doceat ſcientiam. Atque ſumptus qui faciendi ſunt in eos tam libenter fa­ctos, & fieri, cum ſcias numquam melius poni poſſe quam quos libentiſsime. Quo circa me quoque dum mearum virium imbecillitate cognita nihil tale cogitabam ſponte tua accerſendum curaſti, & putaſti dignum, vereorne literatorum paucitate, qui principem locum obtinerem eorum qui Medicinæ ſcientiam profiterentur. Quemadmodum igi­tur omnes mei labores qualescunque ſint, tibi de­bentur, ita etiam mittuntur tibi tamquam Patrono literarum optimo, & de commodis ſtudioſorum toto (vt dicitur) pectore ſemper cogitanti. Tuo igitur conſenſu, & munere liceat in tuo nomine huic meæ locubrationi apparere, quæ quidem ve­luti Virgo caſta, & verecunda malebat ſe conti­nere domi, quam in publicum prodire. Et ob id cum intelligeret te ſalutatum ſibi meo iuſſu veniendum eſſe, ſtatim ad meum amplexum currens, & oſculum; Mi pater, inquit num quam futurum eſt, vt ego neque ſolem aduerſum neque FRANCI­SCVM Med: Etruriæ Magnum Ducem ad quem me cogitas honoris cauſa mittere, intueri poſsim. Quapropter ſi tanti viri ſplendore me vis intermori, mittito. Sin me filiam tuam æque tibi dulcem, niſi me fallit animus ac ipſam vitam cupis incolu-mem mittendi conſilium mutato. Hac mente cum eſſet, non eſt tamen auſa neque mihi patri, quem vi debeat in duxiſſe animum vt iret, aduerſari, neque quic­quam negare Iacobo Saluiato tuarum omnium vir tutum obſeruantiſsimo, & nobilitate, ingenio, beneficentia, fortitudine animi, & rerum vſu florentiſsi­mo, tibique ſanctiſsimo ſanguinis iure coniunctiſsi­mo, qui puellam vt parentis dicto eſſet audiens magnopere hortabatur. Huius hortatione tam grata, quam neceſſaria animo firmiore facto tandem ſe venturam pollicita eſt. Ergo mihi videtur eſſe reli­quum, vt pro ea humili animo tibi ſupplicem, & vnum illud à te petam, vt quemadmodum omnes alios ad te ſalutandi cauſſa euntes complecti ſoles, ſic eam quam licet humaniſsime excipias, & eius commodo ita conſulas, vt in aliquo conclauis tui angulo, vbi conſiſtat, paullulum loci concedas, & quotieſcunque foras exierit ſolum vt Lælium Taurellum, Petrum Victorium, Io: Baptiſtam Hadria­num, Angelum Guicciardinum, alioſque tuo im­perio poteſtatique ſubiectos doctiſsimos viros in­uiſat, recta eodem reuerti ſit puellæ ſemper inte­grum, ne cui improbo violandæ illius virginitatis relinquatur locus. Verbis autem exprimi non poteſt, quantum ego ſim voluptatis capturus, vbi abs te, pro tua incredibili humanitate, hanc meam fi­liam (vt cupio) benigno vultu exceptam audiuero. Quæ quidem res ſi ex noſtra ſententia ceciderit, præterquam quod aliquid mihi videbor eſſe, alte­ram filiam iam natu grandem non ita multo poſt tibi mittam, ac dicabo, cui me velim ſcias iam diu me ipſum, meaſque fortunas omnes, quantulæcunque ſint, & vniuerſam domum dicaſſe: ſed cum opus non ſit verbis vbi rerum & adſunt & aderunt quotidie certiſsima teſtimonia, longioris æpiſtolæ ſatietatem effugiam, atque illud etiam mihi abs te petam beneficium, vt ſi frons puellæ huius nullis erit calamiſtri veſtigiis notata, ſi nulla fucati can­doris erunt adhibita medicamenta, ſi naturalis in ea tantum nitor erit, hæc eſſe probitatis eius, non negligentiæ expreſſa ſigna exiſtimes: Quod ſi or­namenta moleſte feres omiſſa, meam harum rerum inſcitiam facile excuſabis: propterea quod ſpecta­ri res, non verba pendi non ignoras in Philoſophia. Vale non Etruriæ ſolum, ſed Italiæ etiam, ac vniuerſi orbis verum decus, ac lumen, & Borrium tuæ voluntati mirificè deditum mirificè etiam dilige.

BARTHOLOMEO CONCINIO TALLAE, ET PENNAE BERILLVSTRI COMITI,

Hieronymus Borrius. S.

Etsi tam magna est liberorum caritas, vt nihil dulcius hominum generi à Natura da tum ſit, quam ſui cuique liberi, tamen cum relinquunt & abiiciunt obedientiam, nec patri parent, cui Naturæ lege ſubiecti ſunt, amoris iter interrumpitur, & obliuiſcimur quandoque nos eſſe patres. Quod dico de aliìs, dico nunc expertus in me ipſo. Nam filia hæc mea, quæ, vt ſcis, licet inuita, meo tamen iuſſu viæ ſe commiſerat, vt adiret FRANCISCVM MEDI­CEM ſplendoris immenſi excelſique animi Principem, Ma­gnum Etruriæ Ducem II. cui, eam ego muneri me miſſurum promiſeram, quamuis vſque ad Regias ædes progreſſa eſſet, eas tamen non auſa est ingredi, & illarum ædium magnificentia, & maxima aulicorum frequentia, ciuium, ſummorumque hominum ſplendore, quibus assidue tanti Principis ianua, at­que vestibulum celebratur perterrita: ideo itinere iam penè confecto domum reuertit toto corpore contremiſcens. Cum enim à Patre omnia metueret, refugerat ſanguis, neque mehercule ſine cauſa, propterea quod, vt vidi eam redeun­tem, ac amori meo amore non reſpondentem, exarſi iracun­dia, & vix me continui,, quin inuolauerim in capillum, eoque ipſam & veste conſciderim: atque niſi mihi ad pedes pro-ſtrata iacuiſſet miſera, patris miſericordiam implorans, ſe peccaſſe niſi vidiſſet, iureque iurando niſi confirmaſſet me iu­bente Patre, quoties opus ſit, ſe tuo tantum comitatu ſeptam, florentissimam istam, fortunatissimam, & pulcherrimam vrbem, orbis terrarum lucem, & tam præclara Vrbe Prin­cipem dignissimum, omnino omni crudelitate laceraſſem. Quamquam igitur pudor eius mihi viſus est ſubrusticus, & meum animum non parum offendit, ei tamen, quia ætas illa pudore dicitur ornari, naturali etiam in liberos amore addu­ctus ignoui; eoque facilius quod eam cogor pluris etiam quam antea facere, cum nunc primum ita abundare ingenio videam, vt ſibi te dari in hac ſuſcipienda actione Ducem voluerit, in­telligens credo, quam propter fidem rerumque agendarum pe­ritiam ſis gratioſus apud amplissimum clarissimumque illum Principem Virum, ad quem, niſi velit paternam gratiam effundere, cogitur adire. Quare, quæ tua eſt ſingularis non in me ſolum ſed in omnes etiam beneuolentia, & humanitas, tametſi ſemper ita es de maximis rebus occupatus, vt ab omni occupatione te numquam expedias, quam ad te mitto filiam com­mendatam habeas, eandem comiteris, atque in itinere tan­tum puellæ addas animi, ſi perget eſſe timida vt ea in orna­tissimi noſtri Principis conſpectum veniat, & mea fides libe­retur. Vale, ac me vt ſoles ama.

BENEDICTVS TITIVS ROBERTO F. DVLCISSIMO. S. P. D.

Tametsi illud maximè tibi propoſitum eſſe debet, Roberte fili, vt exactam iuriſciuilis faculta­tem, & ſcientiam, cui nunc in Piſani iſta gymna­ſij luce operam nauas, conſequare; ego tamen ita ſemper exiſtimaui, oportere eum, qui iuriſcons. futurus ſit, non rabula de foro, plurimis, atque optimis artibus ornatum eſſe; quo factum eſt, vt teneriori adhuc ætate exquiſitius te iis literis inſtituerim, quibus ad humanitatem informamur, ac deinde annis procedentibus tuo ipſe inſtinctu, necnon aliqua mea cohortatione ad philoſophiam, quæ de moribus docet, quæque rerum naturam perſcrutatur, animum appuleris, in qua quantum profeceris, niſi tui te fallit amor, facilè tibi erit iudicare: Ego certè, quod parentis fuit amantiſſimi, ac filii laudum ſitientiſſimi, cumulatè præſtiti; vt ſi quid aut temporis, aut pecuniarum iacturę factum ſit, eius in te omnis culpa reſideat. At­que vt intelligas me meas in te omnes cogitationes libenter conſume re ſolere, nec de re quapiam magis laborare, quam vt iis virtutibus excellas, quæ homines ex vulgi numero eximere conſueuerunt; mit­to ad te HIERONYMI BORRII librum, quem de grauium, & leuium motu præcellens ille philoſophus conſcriptum tamquam teſtem mutuæ inter nos beneuolentiæ, mihi dono dedit: nam cum is proximè ab Vrbe reuertiſſet, atque à me officij cauſſa adiretur, poſt varios de rerum noſtrarum ſtatu ſermones vltro, citroque habitos, eò delatus eſt, vt maximam ſe, atque adeo præcipuam aduerſæ for­tunæ alleuationem, & à moleſtiis aberrationem ab vna pręſertim philoſophia inuenire affirmaret; in qua ita conquieſcere conſueuiſſet, vt ſuæ omnes ægritudines hoc tamquam pharmaco lenirentur; quam­obrem identidem me ad hoc ſtudium capeſſendum hortabatur; apud quem cum deuexam iam ætatem, domeſticaque negocia, quorum multitudine propè obruor, excuſarem, hęc tibi præcepta dari opor­tere exiſtimabam; & quoniam ſtudiorum cauſſa abeſſes, vehementer ab eo contendere cœpi, vt aliquod huiuſmodi ſcriptorum genus, quod te ad philoſophiam perdiſcendam inflammaret, nec tamen à ciuili ratione magnopere abhorreret, in tui gratiam pertexeret, vel ſi quid iam nunc in ſchedulis haberet, oportunè depromeret; is, vt eſt hu­maniſſimus, & tui vehementer amans, facturum ſe, atque id qui­dem breui, prolixè recepit, tum ſcilicet, cum u/po/mnhma quoddam, quod de grauium, & leuium natura in manibus haberet, abſoluiſſet. Hic ego hominem acrius vrgere cœpi, vt id, qualecunque eſſet, no­bis oſtenderet, eiuſque legendi copiam faceret: Vidi opus, vehemen­ter probaui; itaque quotidie moleſtior ei ſum factus, donec extremam commentario manum imponeret; res tandem ad exitum perducta eſt, quam ad te tranſmittere volui; vt cùm à iuriſconſ. animum ali­quando auocaueris, ea te oblectes, & in tuo ocio diſcas eſſe minimè ocioſus. Leges igitur librum argumenti, ſi quod aliud in vniuerſa philoſophia, ſubtiliſſimi & exquiſitiſſimi; cui præterea illud acce­dit, quod eo ordine, ac facilitate, ea verborum copia, atque delectu BORRIVS noſter vſus eſt, vt dubium videri poſſit, quid prius in eo admiratione dignum legenti occurrat; Ego certè ita exiſtimo, nihil eruditius, nihil elegantius, nihil denique in hoc genere abſolutius fieri potuiſſe, ac pręterquam quod Peripateticę parti illi, atque membro philoſophiæ, quod re vera ſicut eſt, ita omnium iudicio valde obſcurum, multiſque obſtructum difficultatibus exiſtimatur, locis aliquot ſparſim hoc volumine plurimum luminis circumfunditur, perdifficiles omnes, & perobſcuræ ab antiquis de motu diſceptationes agitatæ in medio proponuntur, & in clariſſimam lucem è tenebris, in quibus hactenus demerſę iacuerant, fœliciter euocantur, vt probatiſſimorum Gręcorum, & Ariſtotelis pręcipuè diuinam methodum, perpetuum­que in veritate eruenda ingenij acumen (quorum vtrumque à recen­tioribus iſtis philoſophis longè ſolet abeſſe, vt nihil interim dicam de recti ſermonis proprietate, & elegantia, cui ſe bellum indixiſſe non modo videri volunt, ſed hoc potiſſimum nomine apud in cautam, ſimplicemque iuuentutem ſe plurimum iactant, & gloriantur, ac ſi Diis placet, de ſuperiore nonnumquam loco clarè, atque apertè pro­nunciant) in homine latino facilè agnoſcas; itaque cum futurum cernerem, vt magna vtilitas in eos redundaret, qui philoſophiæ ſtu­diis capiuntur, ſi liber hic diuulgaretur; magnopere eum cohortari inſtiti, ne adeo præclarum munus poſteritati inuideret, & quod fœliciſſimo illo ſuo ingenio, non exiguis mehercule laboribus, diligen­tia propè infinita peperiſſet, nimia quadam modeſtia, quam tamen omnes inuidentiam potius interpretaturi eſſent, interire pateretur: euici tandem ab amiciſſimo homine, vt librum typographis impri­mendum traderet, itaque factum eſt; quem ea cautione leges, vt iu­riſprudentiæ ſtudiis ne obſit; neque enim ignoras quam de te opinio nem concitaueris; itemque illud meminiſſe debes, nonnullos videli­cet eſſe, qui linore; atque inuitliæ aliqua aſperſi, multarum iſtam tuamrerum ſcientiam, tamquam à iuriſconſſ. facultate prorſus alienam damnent, atque vituperent; quorum animis inueteratam opinio­nem excutere in te ſitum eſt, atque vt penitus euellas, non ſolum mo­neo, ſed etiam iubeo: quod ſanè effeceris, ſi modum in his literis ad hibueris; Non eſt hic locus, nec tempus patitur, vt ſtudiorum tuo­rum rationem tibi præſcribam, quamquam de ea re pluribus me coràm tecum eſſe locutum memini, nec tu etiam ignoras. Vides quam omnes in te oculos coniectos habeant, finge tibi cernere illorum læ­titiam, qui ab expectatione tuorum ſtudiorum pendent; ij ſi te ad syrenarum ſcopulos conſediſſe intelligent, id eſt, ſi iuriſciuilis ſcientia relicta humaniores diſciplinas toto pectore hauſiſſe cognoſcent, mi rum quàm omnibus inceſſent lętitiis, quàm ſint gaudio triumphaturi. Sed redeo ad prima. ſtudiorum tuorum curſum velim ita modereris, vt iuriſconſultum to, non leguleium fore memineris. BORRIVS noſter te ſalutat, tu illi viciſſim gratiam habe­bis de ſuo munere, atque interim per literas ages quàm cumu­latiſſimè. Cura vt va­leas. Vale Flo­rentia.

AD HIERONYMVM BORRVM ROBERTVS TITIVS.

Qvos pater aureolos miſit mihi nomine libros

BORRE tuo, quibus obſcura caligine te­ctam

Naturam leuis, atque grauis rimaris, & alto

Ingenio luſtras penetralia ſancta ſophorum Perlegi, ac lectos iterumque iterumque probaui. Sed (verum vt fatear) gratos mihi reddidit illa Cauſſa magis, quia certa tui præstantis amoris In me ſunt viſi monimenta, & pignora certa; Nam quod ego memorem dulci quæſita labore, Et vigilata diù, ac multum præclara latentis Naturæ inuenta, & Latias vulgata per oras Non est BORRE, mei neque enim contenta videre Ingenij potis est acies arcana, tibi vni Sola patent, tibi fatorum ſe ſe explicat ordo, Cauſſarumque vices, rerumque exordia prima. Tu ratione duce ingreſſus veſtigia magno Trita ſene, æthereas quem fudit lucis in auras Græcia Cecropiæ propè mœnia parua Stagiris, Aeternum quæris ventura in ſecula nomen. Hic meus in te amor, ac verò tua maxima virtusSuadet vt innumeras pertexam carmine laudes, Quæ te ſublimem tollunt ad sydera mundi. Sed parte ex alia cupientem plura profari Me reuocat pudor ingenuus, nec dicere coram Te præſente ſinit, melius res ipſa loquetur, Et meritam digno tribuet tibi nomine famam. Vnum oro, vt pergas naturæ infundere lucem Et ſæpè ingenij tales depromere fœtus Pro quibus ore vno certatim ſe fateantur. Mortales tibi debere, astrictique teneri.

IN HIERONYMVM BORRIVM præceptorem philoſophorum præſtantiſs.

FABIVS LVCIVS.

Cvr grauitate petant centrum hæc, leuitate cur astra Quis grauius docuit (BORRIVS) en leuius?

Abdita quæ primis, tibi ſic reſerata patebunt, His graue quod primo, vt ſit leue quippe prius.

Veterum Philoſophorum nomina, quorum ſententiæ in hoc libro aut recipiuntur, aut exploduntur.

A.

Alcinous

Alexander Aphrodiſienſis

Algazel

Anaxagoras

Anaximander

Anaximenes

Antipho

Ariſtarcus

Ariſtoteles

Auempace

Auerroes

Auicenna

C.

Calcidius

D.

Democritus

Diogenes Appolloniates

E.

Empedocles

Epicurus

Euclides

Eudemus Rhodius

G.

Galenus

H.

Heraclides

Heraclitus

Hermes Triſmegiſtus

Heſiodus

Homerus

Hypparcus Metapontinus

I.

Iamblicus

L.

Leucippus

Liparius Ariſtotelis expoſitor.

Lucretius

M.

Megetius Alexandrinus

Meliſſus

N.

Nicetus

O.

Orpheus

P.Parmenides

Phyloponus

Phylolaus

Plato

Plinius

Plotinus

Porphirius

Proclus

Pſeuſippus

Pythagoras

S.

Simplicius

Strato Lampſacenus

T.

Thales Mileſius

Themiſtius

Theodorus Metochites

Theophraſtus

Timæus Locrus

Z.

Zenarcus

Zenophanes

Zeno.

FINIS.

PRIMA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS DE MOTV GRAVIVM, ET LEVIVM

AVCTORE HIERONYMO BORRIO Phyloſopho Arretino.

Ab eodem in Almo Piſano Gymnaſio publicè profitente diſputata.

Explicationem exitus quæſtionis de Motu gra­uium, & leuium eſſe, non minus difficilem, quam neceſſariam. Caput I.

Perdifficilis, & perobſcura quæ­stio eſt, de motu grauium, & le­uium; quæ, vt multa alia in Phy­loſophya, nequaquam ſatis adhuc explicata, ad cognitionem animi pulcherrima eſt, & ad hunc locum, quem explanandum ſuſcepimus, intelligendum, & ad complures alios contemplandos, vſque adeo neceſſaria, vt ſine huius pro poſitæ conquiſitionis explicatione, ſine velis, ſine remis, ſine arctemone, ſine pixide, ac ſine gubernatore nauigantes, in ſcopulos, & in ſirtes incauti impingant, & ab innumeris fere aduerſæ fortunæ fluctibus, atque procellis agitati, in tot a Phyloſophya naufragium miſerè faciant: quod natura, etiam ipſa,ignoretur; quæ nihil aliud eſt, quam huius naturalis motus principium: vt auctor est Aristoteles in vestibulo ſecundi libri Phyſicorum. Hinc inteligimus rem hanc non parum momenti habere, quin potius, vel maxime referre ad veritatis inueſtigationem, hunc nouiſſe motum. Ideo nulla de re magis contendunt, ac pænè degladiantur Philoſophi, quam de hoc motu. Hæc omnium ferè contentionum, quæ hactenus inter Philo­ſophos verſatæ ſunt prima fuit, atque etiam poſthac erit, ſi hic elementorum motus ignoretur: Cenſet Antipho vnam eſſe materiam, quæ primo natura dicatur, & quæ ſit huius motus principium; Empedocles terram architectatur immo­bilem, & à celeri cæli conuerſione prohiberi, quo minus mo­ueatur: Democritus, Leucippus, & Epicurus elementa teme­rè moueri dixerunt. Anaxagoras partes quaſdam conſimi­les, atque immobiles commentus est: Parmenides, & Me­liſſus motum ſustulerunt. Sed nimis longum eſſet hoc loco ſingulas veterum Philoſophorum opiniones recenſere: ſatis ſit, hunc motum intelligere, plurimum in Philoſophia referre: & hanc conquiſitionem, quò eſt magis neceſſaria, eò eſſe explicatu difficiliorem: Norunt omnes antiquorum hac de re opiniones eſſe contrarias, nec ignorant, cuius doctrinæ, & cuius iudicij ſit, vtram duarum partium veriorem diiudicare: dein de cuius induſtriæ, cuius laboris, quod verum iudicatum fue­rit, litteris mandare in tanta præſertim Philoſophorum, & ſcriptorum copia, quos noſtra hæc felicissima ætas tulit: qui in ea enodanda laborarunt, at que laborant, & concordes non ſunt: tam variæ, tamque diſcrepantes illorum ſententiæ ma­gno argumento eſſe poſſunt, totum quod quærimus eſſe difficillimum: propter hanc cauſam ſcire vos oportet, candidissimi Lectores, hic dere non tantum difficili, sed etiam minime ſtabili, nempè de motu diſputari; ideo ſat erit, ſi diſceptatio talis ſit, qualis eſt illa, quæ facilè redargui non potest: in quæ nobiſcum bene actum putabimus, ſi non demonstrata verita­te, ſed probabilibus ſaltem argumentis confirmata, ſimilitu­dinem veri conſecuti fuerimus: his contenti eſſe debebitis: æquum eſt enim meminiſſe, & me, qui diſſeram, hominem eſſe; & vos, qui iudicatis, homines eſſe: ergo ſi probabilia dicentur, vos, qui homines estis, nihil vltra requirere conuenit à me, qui homo ſum: ideo quæ ſunt ſupra hominum captum, præſtare non poſſum: ad veritatem tamen (vt licet) agnoſcendam, cum pro nostris tenuissimis viribus anhelo pectore aſpiremus, quæ­rendum duximus.

Vtrum ne grauia, & leuia elementorum ſimplicia cor­pora per ſe à ſe ipſis, an verò ab aliis recto motu moueantur.

De neceſſario tractandorum ordine. Caput II.

Vt ritè, ac legitimè veritatem, quæ (vt Democrito ali­quando placuit) in profundas tenebras demerſa eſt, ex vmbris, pluſquam Cimmeriæ vmquam fuerint denſio ribus eruamus, & in hanc ſplendidissimam lucem produca­mus, ordo explicandorum huic quæſtioni adhibendus eſt, quo intelligentiam rerum, præſertim abditarum, iuuari, atque etiam inuentionem latentium rationum dirigi, quibusſlibet vel me­diocriter eruditis perſpicuum est: Perfecta enim eſt ordinis intelligentia, qua duce nemo res ipſas ignorare poteſt: cum ſo­la hæc ſit via, & ratio doctrinarum ad perſpicuitatem aptiſ­ſima, & ad abſolutam rerum cognitionem accommodatissima: ean nos in præſentia ingrediemur: ne nobis vſu veniat id, quod Morioni cuidam iampridem vſu venerat: qui in heri culinam ligna de more ferebat, & ex infimæ lignorum ſtrue ea prius reuellebat, quæ moueri ſine magno labore non poterant: hic certè non vidit, quantum referret ſingula ordine tollere: quod vos, in quorum gratiam hæc diſputantur (vt ſpero) videbitis:eam ob rem non modo vniuerſam diſquiſitionem in ſuas par­tes minutatim, atque gradatim diſtribuemus, cum diſtribuen di locus aduenerit, ſed & eam methodum ducem, in inuenien do ſequemur, quam Ariſtoteles a)na/lusin. id eſt diſſolutionem appellauit: elementa enim, quorum motus cauſæ inuestigan­tur, in ſuas partes magnas, & magnæ in paruas, quæ in minores diſſolui non poterunt, diſſoluentur, donec ad prima huius motionis principia peruenerimus; quæ non ſolum analiſi hac, quam paullo ante memorauimus, inuententur, ſed compoſitio­nis eo ordine, quem Ariſtoteles su\nqesin vocauit, poſtquam in­uenta fuerint, artificioſa methodo in hoc libro diſputabuntur. Perſpicuum etiam fiet, quæ ſint cauſæ omnium primæ, atque immediatæ, à quibus elementa concitentur: nec propterea diai/­resis, id eſt diuiſio negligetur: ſed eadem ſuo loco, & tempo­re vſurpabitur: quamquam duo prima methodorum genera Ariſtoteles ferè ſemper, & vbique probare voluerit: Plato verò tertium magis probandum eſſe duxerit: de quibus rerum tractandarum ordinibus Ariſtoteles in Analiticis, & Plato in Alcibiade ſcripſit, & nos alibi diſputauimus.

Illis omnibus derelictis, qui nuper phyloſophari cœperunt, ad antiquos vniuerſam hanc noſtram diſceptationem conuertemus. Cap. III.

QVONIAM vtrique & Peripaterici, & Academi­ci eſſe volumus, ad Platonem aliquando noſtra diuer-tet oratio: quippe quod, ſi mentis aciem paullo diligentius adhibuerimus, nihil eſſe in Aristotele, quin illud à Plato­ne prius diſputatum fuerit, procul dubio inueniemus: quam­quam Phyloſophus iſte vere diuinus, multa præſertim de moribus grauissimè, & copioſissimè diſputauit, quæ ab Ariſtotele, ne attinguntur quidem. Aliquando ergo vtriuſque rationem habebimus: & ab vtroque nostram, quantulamcumque Phy­loſophyam, mutuabimur: alterum cum altero (vt res ipſa poſtulare videbitur) vltrò citroque vicissim conferemus: vt ex hac mutua vtriuſque collatione eliciatur aliquando, elidatur­que veritas perinde ac ex crebro ſilicis, & ferri attritu excu­titur, eliditur que ignis: nec Platonis modo, sed & omnium ferè antiquorum ſententias diſputabimus: ad Auerrois poſtea di­gressiones diuertemus: dignus eſt enim Auerroes, dum digre­ditur, qui cum Ariſtotele conferatur: quia ad grauissimam Ariſtotelis doctrinam, doctissimam que eiuſdem grauitatem, vel omnino, vel ſaltem quam proximè accedit: Sunt Auer­rois digressiones inuentione fœcundæ, ſententiarum pondere graues, argumentorum numero neruoſæ, Peripatetica methodo diſtinctæ, & (quod ex illis accepimus, qui Auerrois lin­guam nouerunt) dictione ſplendidæ: vt nihil fœcundius, gra­uius, neruoſius, diſtinctius, ſplendidius: Quis Auerroe, dum digreditur, proponit abſolutius? Quis narrat euidentius? Quis docet apertius? Quis confirmat efficacius? Quis confutat acrius? Quis colligit neruoſius? Qui nerui? Qui lacerti? Qui vigor? Quod pectus? Quanta cauſæ fiducia? Nuſquam ceſſat: Nuſquam iacet: Nuſquam restitit: Nuſquam dormitat: ſed vbique properans ſequacem, obtemperantemque lectorem Auerroes ſecum rapit: it a vt mirandum non ſit, ſi in his noſtris diſceptationibus maximam Auerrois rationem habituri ſimus: quod diſputationis mare, vastum certe erit: in quod ſi ſemel tan­tum vela pandere cœperimus, longa nobis erit, & grauis ex concertatione iactatio: nec niſi post longos errores ad illam no­bis optatissimum naturalis veritatis portum veniemus.

Vniuerſæ diſputationis in ſuas partes diſtri­butio. Cap. IIII.

DISPVTATIO ergo tripartito diſtribuetur: prime voces, quæ ſunt in quæſtionis capite, ancipites explana­buntur: id quod ab re fortaſſe non fuerit: propter Ari­ſtotelis ſententiam libro primo de interpretatione his verbis conſcriptam. Voces ſunt animæ notionum interpretes; & ani­mæ notiones ſunt indices illarum rerum, quæ ſunt extra ani­mam: quò fit vt qui voces non explicet, in æquiuoco laboret; enu­cleandæ ſunt ergo voces, illarumque obſcuritas illuſtranda, ſi quod ancipitis, & obſcuri habeant: iuxta ſententiam Ari­stotelis libro primo de Cælo, particula decima ſupra centeſi­mam, & non raro alibi: hinc etiam fit, vt qui tum voces, tum animi notiones intus, & incute nouerit, de rebus diſertè eloqui, & ſcribere valeat: Secundo Peripatetica ſententia, postha­bitis atque in alium locum reiectis aliorum opinionibus, confirmabitur: ne quis credat nos animo explodendi mendacij po­tius, quam confirmandæ veritatis, manum ad ſcribendum ap­puliſſe: Tertio argumentorum quorundam exitus explicabi­tur: ex quorum explicatione meridiano ſole clarius, cuilibet apparere poterit, quid de aliorum ſententiis ſentiendum ſit: quod ſi ex voto non ſucceſſerit, vt argumentorum nexus ſolua­tur, gladio perinde ac Gordianus nodus incidetur: ne Peripa­teticæ veritatis hoſtes eamdem in hac parte labefactare au-deant: & ne qui ementito Philoſophorum nomine ementitam Philoſophiam profitentur, Aristoteli Peripateticorum om­nium vere Principi id falſo imponere audeant, quò nihil mi­nus excogitauit. His rationibus primi Philoſophiæ fontes aperientur; omnia ad illos reuocabuntur: ex quibus aqua purior haurietur, quam ex lutulentis poſteriorum lacunis. Cœptis igitur faueat Deus; & à capite ad calcem vſque benè cœpta ſe­cundet.

Prima pars princeps. Cap. V.

CONCERTATIONE ſecta, & artificioſius, quam per me fieri potuit, digesta, quo voces, quæ ſunt in il­lius capite ancipites, melius intelligantur, elementa gra­uia, & leuia, ſimplicia eſſe hoc loco ponimus: quoniam ſunt ſubiacentes materiæ, circa quas hæc tractatio tota verſa­tur: materiam autem, quæ ſubiicitur, eſſe ab eo artifice, cui ſubiicitur, nec debere, nec poſſe demonstrari: auctor est Ari­ſtoteles libro primo poſteriorum: ſed eiuſdem eſſe, vel vt vi, natur áque ſua notum, vel vt in ſuperiori ſcientia demonſtratum, accipiendum ex eodem Ariſtotele diſcimus: ne quid tamen in tactum relinquatur, ab ea conquiſitione ſequenti capite exordiemur, quam Ariſtoteles secundo libro poſteriorum parti­cula prima, poſt eam, quæ ad id pertinet, quæ eſſe rei demonſtrat, explicandam voluit: ea est, qua rei propoſitæ definitio­nem inueſtigamus; elementi etenim motus facilis, atque perſpi­cuus fiet, ſi, quæ ſit elementi natura, definiendo explicuerimus: nam ex elementi definitione eiuſdem actiones, & motus dein­de reperiemus.

Elementi definitio breuiſsimè illuſtratur. Caput VI.

QVAERIMVS itaque; quid ſimplicia, grauia, & leuia corpora ſint, quæ elementa vocantur: Niſi enim res, de qua agitur, quibuſdam, veluti formulis, definien do præſcribatur, numquam intelligi rectè poterit, quid nam illud ſit, quod in eam diſputationem, quam instituimus, cadit: elementa ergo ea corpora ſunt, ex quibus fit aliquid, cui inſunt: & in quæ alia omnia corpora diſſoluuntur, & ſunt indiuidua, ſecundum speciem: id quod ex Ariſtotele accipimus libro quin to diuinorum particula quarta, & libro tertio de cælo, & mundo, particula trigeſimaprima: In qua definitione corpus est loco generis: quoniam omne elementum est corpus, at non om­ne corpus eſt elementum: cælum enim excipiendum eſt: quod, quamquam eſt corpus, elementum tamen, aut non dici, aut aliæ ratione, & longe diuerſa, elementum dici debet: cum ex eo aut nihil fiat, aut alia ratione fiat: fructices, miner alia, bru­ta, & homines, quamquam corpora ſunt, ab elementi tamen definitione exploduntur: quod in ea corpora remeent, dum ſol­uuntur, ex quibus concreta fuerunt; explodenda eſt etiam priuatio, quæ in re facta non remanet: & eam ob rem à mate­ria differt, quæ vna cum elementis est pars rei factæ: vt vi­dere est apud Aristotelem in calce libri primi Phyſicorum. Verum quoniam elementa corpora ſunt vnius modi, ſui vnde­quaque ſimilia; quæ homogenea dicuntur, non autem dissimi­lium partium; quæ eterogenea nuncupantur, ea corpora in­diuidua ſecundum ſpeciem appellantur: non enim in alia prio­ra corpora diſſoluuntur, quæ ſint alterius rationis: vt caput in carnem, oſſa, & neruos diſſoluitur: quæ caput non ſunt. Nec materia prima verum est elementum: cum actu ſit oporteat id, quod est pars rei, quæ fit. Nec materia propin­qua, quæ rebus certis accommodatur, dici poterit elementum: quoniam in priora corpora diſſoluitur: eſt enim elementorum proprium ſimplicia corpora eſſe, quæ ex nullis aliis corporibus fiant, & ex quibus cætera omnia conflentur: id fieri certè non poſſet, ſi elementa ex corporibus componerentur: cum duo, pluraue corpora in vno ſubiecto, & loco existere non queant. Non tamen putet quis elementa ſic ſimplicia eſſe, vt nulla con­cretione conſtare dicantur; habent enim materiam, & for­mam, id, quod ex eorum mutua, & frequenti mutatione iudicare licet; quæ abſque ſubiacente materia & abſque forma habente rationem contrarij, fieri non poſſe inficias ibit nemo: cum ex nihilo nihil fiat, iuxta illud axioma, quod Philoſophi omnes ad hanc vſque noſtram ætatem dederunt. Materia ergo vel ſecunda, vel propinqua, vel proxima, vel quouis alio no­mine appellata elementum non est, ſed corpus eſt ex elemen­tis conflatum; & hæc vnà cum corporibus, quorum est mate­ria, in elementa illa diſſoluitur, ex quibus conficitur.

Nec Anaxagoræ corpora, quæ conſimiles actu habent partes infinitas: vt carnem, oſſa, neruos, lapides, ligna, ceteráque id genus, conſimilium quamquam partium, elementa tamen eſſe poſſunt.

Nec Democriti, Leucippi, & Epicuri indiuidua illa cor­puſcula, quæ per medium hoc innane ſpacium volitant, inter elementa relata vmquam erunt: quoniam hæc corpora ſunt non ſimplicia, ſed ex prioribus elementorum ſimplicibus cor­poribus conflata.

Nec corpora dissimilium partium, vt manus, brachium,put, & cætera ſunt elementa: quoniam hæc (vti diximus) in alia priora corpora reuertuntur, cum intereunt, ex quibus facta fuerunt.

Hæc de elementorum definitione breuiter dixiſſe ſufficiat: quia elementa nec quatenus elementa, nec quatenus ex eiſdem mixta conflantur, in hodiernam hanc quæstionem accerſita fuerunt: ſed tantum vel vt grauia ſunt, vel leuia; inſtabilem­que illorum naturam ſurſum, deorſum commeantem perſe­quemur: eam ob cauſam ſolius elementi quatenus vel graue eſt, vel leue definitio longa oratione ſuo loco, & tempore con­texta, narrabitur: adaperta etiam definitione grauitatis, & leuitatis vt infra videbimus.

De numero elementorum. Caput VII.

Nvnc ad aliam quæſtionem aggredimur, quæ ad numerum corporum grauium, & leuium, quæ ſimplicia ſunt, pertinet: præſertim quoniam omnis diſputatio de grauibus, & leuibus futura eſt. Ante igitur inuenire oportet quot ſint, & illis mediis, quæ ab Ariſtotele vſurpantur, in his quæ de cælo, & degeneratione. Ac primo non eſſe vnum tantum gra­ue, & leue elementum, plures motus recti, ſecundum quos plu­ra elementa mouentur, oſtendunt. Nam quod vnicum, & ſimplex eſt, ad plura loca, eademque contraria natura ferri non poſſe, demonſtrat Ariſtoteles libro primo de cælo, & mundo: ex eo quod vnius corporis ſimplicis vnicus est motus ſimplex: ſicut vnius motus ſimplicis vnicum eſt corpus ſimplex. Ad hæc commutatio omnis tolleretur, ſi vnum tantum eſſet elemen­tum, non enim haberet à quo afficeretur, cum à ſe ipſo affici non possit; ſed omne, quod afficitur, à contrario afficitur: at vno in toto orbe exiſtente elemente, aliquid illi eſſe contrarium natura non ſuffert.

Neque plura, vnius ſimilisque rationis ſi fuerint elementa, inuicem agent: ſed mutuo ſe fouebunt, tamquam vnum ſint. Quin immo ſi forte in elemento, quod vnum eſſe poſitum fuerit, contrariæ qualitates inueniantur, niſi in elementis pariter ſubſtantiæ ſint diuerſæ, diuerſis, atque contrariis affectionum qualitatibus ſubiectæ, ſuo illæ qualitates vicissim pugnantes con­greſſu nec hilum quidem illud vnum mutabunt: nam, vt diui­nus Plato in ſuis de republica libris ſcripſit. Quod in ſe ipſo, & quod à ſe ipſo non patitur, nec ab alio quopiam patietur: cum in ſe cauſam geſtet, quam ob rem pati non possit: & quam ob rem ſibi ſemper præſto ſit, ſe ſemper ſaluum eſſe velit: ab alio ergo quod patitur, eodemque contrario patiatur oportet id om­ne, quod patitur: qui diuini Platonis locus, quomodo intelligi debeat, infra, Deo dante, videbitur. Nunc ſcire ſat est, vnum eſſe vniuſmodi elementum non poſſe: ne commutationes tol­lantur: vt Hyppocrates, & Galenus probant in libro de ele­mentis, & in altero libro de natura humana. His igitur argumentis tamquam fuſtibus opinio illa vti falſa, & nulla ratione ferenda, exploditur: quæ vnum tantum elementum eſſe dicit. Non eſſe duo ſimplicia elementorum corpora inde intelligere licet, quod non tantum duo ſunt loca, ad quæ ſimplicia hæc corpora tendant, & in quibus poſtquam ad illa peruenerint, om­nino quieſcant: nec vna tantum est prima contrariorum re­pugnantia; vt infra dicetur.

Non eſſe tria tantum elementa duæ primæ contrariorum repugnantiæ docent, quæ inter tria extrema inueniri non poſ­ſunt: nec tantum tria ſunt loca, ad quæ hæc ſimplicia elemen­ta duce natura ferantur, & a quibus contra naturam diſcedant.

Non eſſe numero infinita elementa, finiti motus recti na­turales ſecundum quos finita elementa cientur, planè demonſtrant: in infinito enim nullæ locorum differentiæ eſſe poſſunt; at quicquid mouetur, certos habeat atque definitos locos oportet, vnde proficiſcatur, per quos tendat, & quo feratur: vt pro batum eſt libro tertio, & quarto de phyſico auditu.

Quatuor ergo tantum nec plura ſunt elementa ſimplicia: quod probatur argumento Aristotelis libro primo, & quar­to de cælo particula quadrageſimaquarta, & libro ſecundo de generatione particula vigeſimaſecunda.

Duæ tantum ſunt lineæ ſimplices, rotunda certè, & recta: ergo duo tantum erunt motus ſimplices: quorum prior ſuper lineam rotundam, poſterior verò ſuper lineam rectam ſit. Non plures duobus ſunt motus ſimplices: ergo non plures duobus ſunt eorum fines, ad quos ſimplicia corpora tendant: alter ad primum illum motum ſimplicem pertinet corporis illius, quod vniuerſitatis natura ad volubilitatem rotundauit, idque ita tornauit, vt nihil effici possit aut rotundius, aut æquè rotundum: illud numquam ad finem, ſed ſemper in fine natura cietur: quod primo Metheorologicorum in principio ab Ariſtotele ſcribitur; motus verò poſterior illius eſt corporis, quod numquam in fine, verum ſemper ad finem natura concitatur: vel in fine eadem natura quieſcit. Hinc duo tantum eſſe ſim­plicia corpora ſcimus: primum cæleſte, atque diuinum; quod perpetuis ſæculorum conuerſionibus conuerti demonſtratum eſt ab Ariſtotele libro octauo Phyſicorum. Alterum eſt elementorum corpus, quod aliquando stat immotum aliquando verò mouetur. Quæ non mouentur elementorum corpora; vel extra naturalem eorum locum, quo minus moueantur, impediun­tur; velin loco naturali natura quieſcunt: quod natura in eis non tantum motus, ſed etiam status principium eſſe demon­strauerit Ariſtoteles in principio libri ſecundi Phyſicorum, vt infra notum fiet. Corpus diuinum, rotundamque illius conuerſionum, ac perennem concitationem omittimus: nam ad res, quæ ſunt natura æternæ, & ad earumdem numquam interi­turas conuerſiones, humilis hæc nostra diſceptatio non aſſur­git, ſed ferè ſerpit humi, & vix ad ea tantum attollitur, quæ ſunt ſub luna: infra quam ea linea est, quam nos rectam ap­pellauimus: cuius rectus eſt motus, & cuius vnicum ſpacium eſt per quod mobilia ſeu ſurſum, ſeu deorſum feruntur: quod à luna & centro intercipitur. Hæc linea ex vtraque parte fi­nita cum ſit, duos fines neceſſariò habet, ſuperiorem alterum, qui lunæ globum attingit: & alterum inferiorem qui ad vſque totius mundi centrum deſcendit: duo itaque termini ſunt mo­tus illius, qui ſuper lineam rectam fit, alter ſupremus, qui à medio nuncupatur, alter infimus, qui ad medium dicitur: er­go duo ſunt ſimplicia corpora, quæ ad hos fines ſuper hanc li­neam rectam, et ſimplicem, aut ad ſuperum locum ſurſum aut ad inferum deorſum feruntur: hæc vel grauia, vel leuia ne­ceſſariò ſunt: grauia deorſum deſcendunt, leuia ſurſum aſcendunt: grauia, & leuia aut abſolutè grauia, & leuia ſunt, aut comparatè: vt ſola terra abſolutè grauis est; & ſolus ignis ab­ſolutè leuis eſſe dicitur: comparatè, vt aer in loco ignis eſt gra­uis, in loco aquæ, & terræ eſt leuis: aqua eſt leuis in loco terræ & eſt grauis in loco ignis, & aeris: hæc duo ſimplicia elemen­torum corpora comparatè grauia, & leuia, quaſi media cen­ſentur, inter ea, quæ grauia, & leuia ſunt abſolutè, quod natu ra ab extremo ad extremum ſine omnibus, aut ſine aliquibus ſaltem mediis, vt meminit Auerroes libro ſecundo de anima, progredi non ſoleat. Quatuor igitur grauia & leuia corpora nuncupantur terra, aqua, aer, & ignis: quia tamen duas motiones ſimplices habent, duasque omnine ſimplices qualita­tes, grauitatem certè & leuitatem, duo eſſe ſimplicia corpora dicuntur, quæ recto motu cientur: id ex quatuor qualitatum coniugatione Ariſtoteles probat libro ſecundo de ortu, & in­teritu particula decimaſexta, vigeſimatertia, & trigeſima­quarta; hæc non niſi quatuor modis coniungi poſſunt: calidi­tas, & ſiccitas in igne: caliditas, & humiditas in aere: frigi­ditas, & humiditas in aqua: frigiditas, & ſiccitas in terra: frigiditas, & caliditas, humiditas, & ſiccitas, quod eſt contra­riorum proprium, ſe vicissim deſtruunt: quam ob rem nec quin­tum, nec ſextum elementum faciunt: ergo quatuor tan­tum ſunt elementa, vt probare polliciti ſumus.

Elementa vi, naturaque propria de loco ad lo­cum concitari. Caput VIII.

QVONIAM veterrimi illi Philoſophi, à quibus vni­uerſa Philoſophia manauit, hanc veritatem minimè aſſecuti fuerunt, planum hoc loco facere conſtitui: num omnia ſimplicia elementa naturalem, ac proprium motum habeant: nam ſi eumdem non habent; non est cur quæramus, a quo nam moueantur: ſi verò hæc naturalem motum habere demonſtratum fuerit; hinc nobis quærendi anſam nactis peri culum facere licuerit: an particularem, ac proprium elementorum motorem inuenire possimus. Eadem itaque naturalia corpora, qua naturalia ſunt, propria quadam vi de loco ad locum moueri demonstrat Ariſtoteles libro primo de cælo par­ticula quinta: quia natura in eis eſt principium motus; id quod conſtitutum eſt libro ſecundo Phyſicorum.

Huic alteram rationem à motu, & quiete petitam addi­mus; quæ tertio libro de cælo particula duodeuigeſima, & vn­deuigeſima, & deinceps ab Aristotele literis conſignatur, ea autem est.

Cum omnia naturalia corpora moueri nemo ſit, qui inficias ire audeat; propterea quod nullum eſſe naturale corpus, quod non moueatur, tum ſenſibus, vel etiam ipſis comprehendimus, tum ratione naturæ, quæ in eis eſt principium motus; vt dixi­mus; naturalium corporum motum conſtitutum in diſ quiſitionem accerſimus, & quærimus naturalis ne, an violentus ſit motus, quo moueantur: ſi violentus ſit motus, quo in aliquem locum contra naturam truduntur, ergo motus naturalis illi contrarius reperiri neceſſe eſt; nam violentum illud dicitur, quod contra naturam fit: vt ignis qui contra naturam deor­ſum præceps ruit, motu priori contrario naturaliter in ſubli­me nitetur: ergo in elementis naturalis inest motus.

Nec non ab ipſamet quiete argumentum facilè petimus; quo naturalem in corporibus ſimplicibus elementorum ineſſe motum confirmemus.

Si naturalia elementorum corpora in aliquo loco quieſcunt; quærimus, vtrum ne violentia, an vero natura ibi maneant: ſi violentia; ergo ad eum locum violentia feruntur, quemadmodum in eo loco natura conſiſtunt, ad quem natura tendunt: at notum eſt ita, vt nulli ſua domus nota magis, terram in medio natura quieſcere; ergo terram ad medium natura ferri ne­ceſſe eſt, ergo motus naturalis est in elementorum corpore na turali. Quod ſi violentia in medio terra maneat; ergo aliquid eſſe neceſſe eſt, quod terram ſurſum euolare prohibeat. Tum quærimus, an id, quod prohibet, immotun id muneris abſoluat; an dum mouetur, atque vtrumque, vel naturaliter, vel violen-tia: quapropter vel in infinitum, quod cane peius, & angue natura odit, progredi opus erit, vel terram in centro natura quieſcere concedendum; ſi terra in centro natura conſiſtit, ergo ad centrum natura mouetur: quod de terra diximus, de cæteris omnibus elementis audiri volumus, ergo terræ, & cæ­terorum omnium elementorum motus eſt naturalis, ergo ele­menta vi, naturaque propria de loco ad locum concitantur; quod probandum ſuſcepimus.

Contra Empedoclem, qui dixit terram à celeri cæli conuerſione prohiberi, quo minus moueatur. Cap. IX.

Sed quoniam noſtram ſententiam ſtabilire minimè vale­mus, niſi prius falſas aliorum opiniones, & ſi non omni ali qua ſaltem ex parte confutauerimus, nam eaſdem omni no confutare nostra non intereſſe ſupra diximus; breuibus at­tingendum eſt, & veluti celerrimo quodam curſu per quorumdam opiniones tranſeundum, ac videndum quid de elemento­rum natura, motu, & quiete crediderint ij, qui Aristotelem præceſſere Philoſophi: nam in hac re ſicut in cæteris valde diſ ſentientes fuerunt.

Empedocli, propterea quod dixit, terram non moueri, eius demque motum à celerrima cæli conuerſione prohiberi, quo minus fiat: hæc incommoditas, accidit: quod ſi cælum in orbem celerrimè non conuerteretur, terram eò natura ferri neceſſe eſſet, quo niſi concitata cæli conuerſio eamdem impediret, ſponte proficiſceretur: at locus illæ, quo terra tenderet, per infi­nitum interuallum non diſtat: quia nulli dubium eſt, quin infi­nitum pertranſiri minimè queat: Itaque terram aliquò natura peruenire, & postquam eò natura peruenerit, ibi natura manere neceſſe quidem est: non violentia, quia à celerrima cæli conuerſione per violentiam impediebatur, quo minus cò natura moueretur; ergo terra ad aliquem locum natura mo­uetur, ad eum certè, in quo natura quieſcit, & extra quem, aut violentia truditur, at poſtquam extruſa fuerit, ibi violentia manet, dum impeditur, quo minus eò reuertatur, vnde violentiam paſſa fuit extruſa: ergo terra, qua corpus naturale eſt naturalem, ac proprium motum habet, quo ad proprium locum fertur: vnde a celeri cæli conuerſione truditur: ergo hic locus, in quo nunc terra manet, non est ei naturalis; ſed alter, vnde trudebatur. at quoniam Empedocleam hanc opinionem infra capite quadrageſimoprimo vberius diſputabimus; cætera, quæ hic deſiderantur vſque in eum locum transferuntur.

Democriti, Leucippi, & Epicuri indiuidua elementa non caſu, nec temerè moueri. Cap. X.

ADVERSVS Leucippum, Democritum, & Epicu­rum, quos imitatus est Lucretius, qui dicunt atomos, & prima illa eorum indiuidua elementa, quæ per ſpa­cium inane infinitum infinito tempore, caſu, ac temerè voli­tant, & alia ab aliis per violentiam impelluntur, poſſet ali­quis fortassis dicere.

Si hæc indiuidua ramenta ſe violentia vicissim impellunt; quis nam est eorum motus naturalis? nam violentum id dici­tur, quod est contra naturam, vt auctor eſt Aristoteles tum quinto de generatione animalium capite vltimo: tum quinto diuinorum particula ſexta: primo etiam cæli, & ſæpenume­ro alibi: ſi naturalem atomorum motum assignauerint, non violenta, ſed naturali motione, quæ motionem illam violen­tam præcedat, prius mouebuntur; ſin verò naturalem corpuſculorum motum assignare non quiuerint, tunc contra eoſdem firmiori hæc ratione agemus. Violentum (vt diximus) illud est, quod contra naturam fit, ſed atomi aliæ ab aliis violen­tia impelluntur; ergo atomi motum aliquem naturalem ha­bent priorem, contra quem violentia impelli dicuntur: nam ſi violentum id eſt, quod contra naturam fit; naturale prius eſt violento: ergo tunc, cum naturalis motio violentam atomo­rum impulſionem natura præcedit, indiuidua hæc naturalia Democriti, Leucippi, Epicuri, & Lucretij elementa natura­lem, ac proprium motum habere neceſſe est: quem eos nulla ratione nouiſſe constat.

Contra Platonem, & Hermetem Triſmegiſtum, qui chaos illud antiquum finxerunt. C. XI.

DIVINVS ille Plato in Timeo, Hexiodus in Theo­gnia, & Orpheus in Argonautica ſcripſerunt, elementa ante conditum mundum ſine vllo ordine iactata fuiſſe per medium illud chaos antiquum, quod ter maximus finxe­rat Hermes. Hos vt dicant compellimus: natura ne, an vis il­lum confuſionis motum conciliarit? ſi vim eumdem concilia­uiſſe velint: motionem illam naturalem demonſtrare cogen­tur, quam hac violenta motione priorem eſſe oporteat; ſi vio­lentum illud eſt, quod contra naturam fit, vt non rarò ſcripſi­mus, quam cum demonſtrare non possint; nec motionem po­steriorem, quæ nullibi eſt, demonſtrare poterunt: poſterius enim ſine priori eſſe natura non patitur, vt dictum est quinto diuinorum particula duodecima, & decimaſexta. Si motio hæc eſt naturalis, ergo ordinata ab vno principio, à quo mobi­le moueri incipit, & per vnum medium, per quod mobile fer­tur, & ad vnum terminum, ad quem mobile tendit. Natura enim non tantum eſt ordinis cauſa, ſed etiam ordinata ab vno principio, per vnum medium, & ad vnum finem: vt notum eſt ex his, quæ literis conſignata ſunt libro octauo de Phyſico audi tu particula decimaquinta, & alibi ſæpe. verum hic ordo est forma mundi, vt demonſtrat Alexander Aphrodiſienſis li­bro ſecundo quæſtionum naturalium capite decimonono; ergo dum erat illud chaos antiquum, antequam mundus condere­tur, erat mundus, quia tunc erat forma mundi, quæ dat eſſe mundo: quod quis non intelligit eſſe maxime abſurdum? imo huiuſmodi vt riſum moueat: qua dere copioſius agemus infra capite quadrageſimoquarto.

Aduerſus immobiles partes conſimiles, quas com­mentus eſt Anaxagoras. Cap. XII.

ANAXAGORAS mundum genitum finxit ab ini­tio ex corporibus, quæ ſimul erant congregata, & tranquilla manebant, ac post quietem per motum diſgre­gata fuerunt: vnum quodque enim in vno quoque abditum latebat, & tranquilla pace fruebatur: deinde quæ abdita in vno quoque latebant, emerxerunt efficacitate mentis, à quare condita elici cæperunt, quemadmodum ex colliſione ferri ab ho­minis manu ex ſilice ignem elidi videmus: dixit etiam Ana­xagoras ab eo, quod in confuſione exuperat, & quod magis ſpectatur, vnumquodque vocari: vt lignum ideo lignum dici­tur, non quod infinitè omnium rerum partes in ligno non lati­tent, ſed quod ea pars, quæ cæteras vincit, & quæ ſpectantium oculis magis exponitur, est lignum. Vnumquodque ex vno­quoque ſegregari non Anaxagoras modo, ſed & Theophra­stus viſus est aliquando dixiſſe: cum à quibuſdam quorum­dam hominum oculis exeuntes flammas micare ſcripſerit: & Megetius Atedicus Alexandrinus quondam Simplicio nar­rauit, ſe hominem ab iſchiadis dolore curauiſſe, ex cuius iſchio ignis exiuit, qui ſpectantium oculos combussit; à ligno quidam ignem eliciunt: dum alterum lignum tamquam terebrum in lignum alterum circumuoluunt. Verùm hæc aliam habent cauſam ab ea, quam (vt alio loco diximus) veram ab Anaxagora creditam eſſe longeque diuerſam comperimus.

Nunc ad Anaxagoram à quo diſcessimus, reuertimur: contra quem eadem ex quiete argumenta petuntur, quæ alia ratione ex motu peti poſſe videbantur: Nam ſi quæ in vno­quoque abdita corpora quieſcunt; aut natura, aut violentia quieſcunt: ſi natura, grauia in centro, & leuia ſub cælo ne­ceſſariò quieſcere debere, non eſt qui dubitet, nec aliò natura ferri, nec alibi natura manere quidem poſſunt: & ij fines sunt partes mundi: ergo mundus non dum genitus eſt, priuſquam gignatur: ſi ante conditum mundum corpora, quæ recondita latebant, violentia quieſcebant; cum violentum ſit id, quod ab extrinſeco vim inferente fit: quod extrinſecum nihil id, cuivis infertur adiuuat; vt ſcriptum reliquit Ariſtoteles tertio libro Ethicorum capite ſecundo, neceſſe eſt vt ſit locus ex quo corpo­ra violentiam paſſa trudantur: & in quo natura maneant: antequam trudantur: neceſſe eſt etiam, vt antequam mun­dus generetur, id ſit, quod vim infert, cum ſit id, cui vis infer­tur; verum hæc omnia ſunt partes mundi: ergo mundus non dum genitus eſt antequam gignatur, quæ ſi ſunt, vt certè ſunt abſurda, & in iis, quæ fieri minime poſſunt; abſurda, & in iis,quæ fieri non queunt, erit ſententia Anaxagoræ: & ſola A­riſtotelis inexpugnabilis veritas laudibus extollenda: qui dixis in vnoquoque elemento, immo in vnoquoque corpore naturali eſſe motum naturalem, quo non violenter, non contra naturam, ſed ſua propria ſponte ea corpora moueantur.

In Parmenidem vbi de neceſsitate cauſæ mouen­tis, deque idearum vanitate agitur. Cap. XIII.

PARMENIDES ſuum illud vnum, quod omnia eſſe constantissimè affirmauit, hoc argumento, nullo motu cieri poſſe probauit. Omne, quod mouetur (ait) per ſpacium innane mouetur: extra quod nihil moueri poteſt: ſed ſpa­cium innane non datur: ergo nihil mouetur: ergo omnia, quæ ſunt vnum, nullo motu cieri poſſunt. Confirmari valet Par­menidis opinio: quia omne, quod mouetur, ab vno moueri incipit, per vnum medium fertur, & ad vnum terminum tendit, quæ neceſſariò eſſe distincta oportet: inde colligere licet; quod mobile non eſt idem cum eo, à quo, & ad quod, & per quod fit motus: ſed hæc quatuor inter ſe maximè differunt: verum omnia eſſe vnum, quæcumque ſint illa, Parmenides constan­tiſsimè credit: ergo nihil mouetur: His mediis motum ab vni uerſa natura abstuliſſe Parmenides putat. Sed errat propterea quod, non ſemel, ſed ſæpenumero id petit, quod erat in principio: ſunt enim tamquam axiomata apud Parmenidem per ſe nota. Nihil eſſe inane, & omne quod mouetur, per ina­ne ſpacium ſolummodo cieri: quæ duo tantum ab eſt, vt ſint perſe nota, vt demoſtratione indigeant: quo fit, vt ex illis dua­bus propoſitionibus, quarum altera obſcurissima illa quidem est, altera verò falſissima, non eſſe motum colligere nulla artis ratio doceat: ideo probandum illi fuerat, nihil eſſe inane, & omne, quod mouetur, per ſpacium inane moueri. Confirma­tionis ea propoſitio, quæ est. Omnia eſſe vnum, demoſtratione indiget: & inefficax, immo fallax ea demonſtratio est, atque captioſa: quam Parmenides efficacissimam putat, dum pro­bare nititur, Omnia eſſe vnum: quia, quæ ſunt præter ens, sunt non ens: quod cum illa tranſcendenti entis vnitate, & multo­rum generum, ſpecierum, atque indiuiduorum multitudo, quam optimè conſentit: vt aduerſus Parmenidem libro primo de Phyſico auditu Ariſtoteles efficacissimè demonstrat. Hæc ad materiam: Ad formam, ea omnia, quæ Parmenides per ſe nota axiomata putat, inficianda ſunt, vt falſa: aut ſaltem vt non probata, quæ probatione maximè indigent. Quapro­pter nonnullæ Parmenidis propoſitiones vt obſcuræ, vt probatione indigentes, vt nulla ratione probatæ ſunt derelinquendæ: & nonnullæ tamquam falſæ inficiandæ: immo ſi ſpacium ina ne daretur, quod dari Parmenides ponit, & non dari Ariſtoteles probat libro quarto de Phyſico auditu, multa in eo immota manerent: vt infra demonſtrabimus. In vnoquoque ergo non tantum elemento, ſed etiam corpore naturali eſt motus na turalis, cuius principium an possit inueniri periculum facere volumus: quoniam vt forma, & materia, quam antiqui, & ſi non omni, aliqua ſaltem ex parte deſcripſerunt, ad perficien­dum motum naturalem non ſufficiunt, opus eſt principio ter­tio mouente; id quod Socrates, aut quale, aut quod ſit, non ſa­tis explicuit: dum in Phædone aliis veteribus confutatis, quod de cauſa efficiente nihil dixiſſent, res omnes Ideam parti­cipantes, propter ſuam ſpeciem, ac Ideam moueri confir­mauit. Verum cum eadem ſit cauſa, quamobrem quæuis res ſit, & moueatur, neceſſe eſt, vt omne, quod mouetur, abIdea cuius eſt particeps; moueatur: quando à materia nihil moueri poteſt. Hæc ſi vera ſunt, neceſſe eſt, vt mobilia ſemper, & continenter moueantur: cum Ideæ ſemper eædem ſint, & eodem modo affectæ: quia ſunt æternæ, ſemperque illis eo­dem modo ſubiiciuntur ea, quæ ab illis mouentur: nulla ergo ratio eſt, cur aliquando moueant, aliquando non moueant: quin etiam in his, quæ oculis cernuntur, præter ſpeciem, atque Ideam, aliud eſſe principium ſpectatur, quod moueat: vt do­ctus Præceptor non Idea, ſed doctrina, doctos diſcipulos effi­cit: & bonus citharædus, non Idea, ſed arte pulſandi citharam, bonos citharœdos facit.

Redarguuntur illi, qui dicunt materiam eſſe principium mouendi. Cap. XIIII.

Non minore ruina cadunt, immo prorſus maiore lapſu ruunt, qui materiam dicunt, eſſe principium mouen­di: hæc cum bene diſponitur (inquiunt) & qualitati­bus illis informatur, ex quibus motus naſcitur, mobilia mouet. Sed non rectè ſentiunt, vt diximus; quia nihil idem cauſa ef­ficiens, & materia eiuſdem eſſe poteſt, cum materiæ proprium ſit pati, ac moueri; mouere autem, & facere ſit alterius facultatis: vt ſcriptum reliquit Aristoteles libro ſecundo de ortu, & interitu particula quinquageſimaſecunda: vt aqua, quæ à Thalete Mileſio rerum omnium primum principium quan­quam ſtatuitur, non tamen ſe gignere, aut quauis ratione efficere quicquam poteſt: ſed opus eſt aquæ efficientem cauſam adhibere: ſine qua & nihil fiet, & nihil mouebitur, vt etiam Empedocles qui quatuor elementis materiæ vicem gerenti­bus, concordiam, atque diſcordiam, vt efficientes cauſas addi-dit: Anaxagoras tertio de anima particula quarta ab Ariſtotele laudatus, partibus illis ſuis infinitis, & conſimilium ra­tionum, quæ ſunt cuiusſlibet rei ortus. & interitus materiæ, Diuinam mentem ab omni materia prorſus immunem, vt ef­ficientem cauſam adhibuit. Democritus, Leucippus, & Epi­curus indiuiduis corpuſculis, quæ ad cuiuſlibet rei ortum, materiæ locum tenere crediderant caſum, & fortunam, ſine quo­rum vi mouente non moueantur, addiderunt: ſed quia om­nium Philoſophorum ſententias euoluere longum eſſet: his contenti, motum non à materia, ſed ab alia efficiente cauſa generari ſcimus: & eos, qui id negant, hallucinari: & formam bonam, immo optimam, atque diuinam, vt Ariſtoteles primo li­bro Phyſicorum particula octuageſimaprima, & diuinus Plato in Timeo memorarunt, præcipuam omnium cauſam, tolle­re, dum in materiam efficiendi, & mouendi vim ponunt.

Præterea qualitatibus, quæ agendi ſunt inſtrumenta, mo­uendi, & agendi vim primam tradunt: dum affirmant, ma­teriam qualitatibus informatam, atque diſpoſitam, facere, ac mouere: perinde ac ſi dicerent, ſerram dentatam, à denti­bus ad ſecandum diſpoſitam, ſine ſectore ſecare: & calamum, ad ſcribendum accomodatum, ſine ſcriptore ſcribere: eſt enim in ſerra ferrum, quod est ſerræ materia, & in calamo ſua est propria materia: quæ ſic, vel ſic diſpoſita, ſine ſectore non ſe­cat, & ſine ſcriptore non ſcribit: quia inſtrumenta ſine primo, ac principali immediateque mouente non mouent: qua de re Democritus libro ſecundo de anima, quod inſtrumento eam vim agendi aſcripſerit, quæ primo agenti aſcribenda erat, acerrimè carpitur. Hunc primum, principem, immediatumque elementorum motorem, quod non tantum, vt forma, ſed etiam, at efficiens, ac mouens cauſa moueat, in hac diffutatione, an possit inueniri, periculum facere tentabimus, quia omnia ſimplicia corpora recto motu mouentur, ad propria loca ferun­tur, vt diximus, tum quia natura eſt in eis principium motus, tum quia ſi natura non cierentur, ergo violentia, ſed violen­tum eſt contra naturam, ergo corpus, quod violentia mouetur, natura mouetur: nihil enim violentiam patitur, quin illud natura prius concitetur, natura inquam, aut grauitatis, aut leuitatis: quando omnia, aut grauia ſunt, aut leuia, aut alia quapiam natura: quæ qualis nam ſit, ſi in orbe inuenitur, in­fra manifeſtabitur: Præterea corpus aut natura, aut violen­tia quieſcit: ſi violentia, ergo natura; quia violentum est con­tra naturam, & nihil violentia quieſcit, quin illud contra illam violentiam natura quieſcat: ſi natura quieſcit, & ad illam quietem natura mouetur, ergo omne corpus naturale, qua na turale eſt, à natura mouetur: at omnium motuum primus eſt motus ad locum, ergo omnia corpora naturalia, qua natura­lia ſunt, ad locum à natura mouentur, non à materia, ergo ab alio principio, quod quale nam ſit, infra vtiliter inuestigabi­mus; ſemper enim, quomodo ſatis ſtudioſis omnibus facere possimus, nobis propoſitum fuit.

Omnia corpora, quæ recto motu mouentur, eſſe aut grauia, aut leuia. Cap. XV.

OMNIA corpora naturalia naturalem motum habe­re cum Ariſtotele libro primo de cælo demonſtrauimus: quia naturam habent, quæ in eis est principium motus. Nunc ad eam concertationem conuertimur, qua quærimus, vtrum ne omnia corpora, quæ recto motu aguntur, ſint aut grauia, aut leuia: an verò corpus naturale detur; quod ſine grauitate ad centrum feratur, & ſurſum ſine leuitate ad cæ­lum aſcendat. Reſpondeo illud non dari: nam ſi quod corpus ſine grauitate deſcenderet, non graue, quam graue infinitè velocius moueretur; quia nulla eſſet inter vtrumque proportio, & ſi qua ſit, decupla conſtituatur, ita vt graue velocitate vt centum moueatur: non graue velocitate vt decem concitetur. Graue per medium duplici portione diuidatur; duplo certè minor erit illius velocitas: partes quadraginta ab eo iterum au­ferantur; decem tantum ſuperſunt: ergo graue, & non gra­ue æquali velocitate mouebuntur, quia velocitate vt decem, vtrumque mouetur; partes quinque à graui iterum abſcin­dantur; ergo non graue duplo velocius, quam graue mouebi­tur: quod notum eſt ex regulis Aristoteleis libro ſeptimo Phyſicorum. Sed hæc omnia ſunt falſa, & abſurda. Ergo dicen­dum ſanè eſt non dari corpus, quod ſine grauitate, aut leuita­te recto motu moueatur: ſed quæcumque ſint illa, quæ recto motu mouentur corpora, omnia, aut grauia, aut leuia eſſe concedendum.

Veterrimos, qui ante Ariſtotelem fuere Philoſo­phos de motu, & quiete non rectè ſenſiſſe. Caput XVI.

HINC facilè intelligere licet veterrimos, qui ante Ariſtotelem vixere Philoſophos, in hac re maximè hallu­cinatos fuiſſe, vt Heraclitus, qui omnia perenni, inceſ­ſanti, indeflexoque labore agitari, numquam autem quieſcere non eſt veritus affirmare: cum ab Ariſtotele non minus per quietis, quam per motus principium ab initio libri ſecundi Phy­ſicorum natura definiendo manifeſtetur, & ea quæ ad locumcientur, in eo loco natura maneant, ad quem natura feruntur, & extra quem aut violentiam paſſa truduntur, aut ex alie­na materia generantur, mobileque corpus, quod ad locum tendit, ad illum, vt ad finem, in quo ſistatur, natura tendat; eſt enim motus propter quietem, vt propter finem: quod in his quæ de cælo ab Ariſtotele demonſtratum fuiſſe alibi diximus.

Parmenides Meliſſus, ac Zeno peccatum longè grandius peccauiſſe auctor eſt Ariſtoteles libro primo, & octauo de Phyſico auditu: quod omnia ſemper quieſcere, nihil vmquam mo­ueri mordicus tenuerint: quia omnia quieſcere, & eius cau­ſam requirere, prætermiſſo ſenſu, non tantum intellectus im­becillitas, ſed pestilens, lethaliſque mentis morbus ſit quidam: ſunt enim nonnulla certiora, illuſtrioraque quam vt rationem vllam expoſtulent: ea quæſunt ſuapte natura notiora, quam vt alicuius vel etiam leuissime probationis indigeant, ſtatim non agno ſcere, ridiculum eſt; præſertim apud illos, qui non de vna qua piam re particulari, ſed de toto diſſentiant: nec Phyſica tan­tum, ſed omnes etiam ſcientias, facultates, actiones, & ar­tes funditus euertant: propterea quod omnes motum admit­tant, qui ab illis exploditur. Scientiæ quidem, quæ vt libro tertio de anima particula trigeſimaoctaua Aristoteles memi­nit, ad tripartitam rerum ſectionem tripartito ſecantur, quia aliquæ circa formas à materia minimè distractas verſantur, vt Phyſica: quæ eo quod natura ſit in eis motus principium, ideo mouentur ex primo libro de cælo particula quinta: non­nullæ in illis formis agnoſcendis exercentur, quæ à materia non ſunt auulſæ, ſine materia tamen conſiderantur, vt Mathematicæ; quæ & ipſæ in eo corpore, quod per ſe mouetur, existunt, tertiæ vero formas omnes ſuo complexu continent, quæ ſunt ab omni materia prorſus immunes, vt ſunt mentes Diuinæ: quæ quoniam nec per ſe, nec per accidens, nec per aliud mouentur, a motu propterea minime ſoluuntur; cum cæleſtes globos in­ceſſanter moueant; has Diuinas mentes Metaphyſica contemplatur, plures ſcientias his tribus excogitari non poſſe, propte­rea quod non in plures partes omnia, quæ vniuerſi ambitu coercentur, diuidantur, ſcriptum eſt ab Ariſtotele libro ſexto Di uinorum particula ſecunda: hæ omnes, ſingulæque ſcientiæ ab illis, qui motum ſustulerunt, tolluntur. Quin etiam artes omnes corporatis instrumentis vtuntur, quæ inſtrumenta, niſi motu cieantur, in artem conuenire minime quidem poſſunt. Adhæc facultates omnes, omneſque diſciplinæ, & artes, quæ ratione, & intelligentia perficiuntur ex antecedente quadam principiorum cognitione fiunt, quod ab Aristotele ſcriptum est libro primo posteriorum analiticorum particula prima; principiorum autem veritatem ſolo ſenſus iudicio constare ſcripſit Aristoteles, tum in poſterioribus analiticis, tum in proœmio libri primi Diuinorum: verum à ſenſibus ad princi­pia prius cognita, & à principiis ad concluſiones loco omnium postremo cognoſcendas ſine motu non progredimur: ergo qui motum è medio tollunt, facultates omnes, artes, atque ſcien­tias è medio tollere coguntur.

Anaxagoræ, & Empedocli, qui omnia quandoque moue­ri & quandoque quieſcere crediderunt, perennis, indefeſſa­que, & nuſquam ceſſans Diuinorum corporum agitatio, & argumenta, quæ ad motus, & totius mundi æternitatem con­firmandam libro Phyſicorum octauo in principio, & libro primo de cælo in fine ab Aristotele ſcribuntur, tota (vt aiunt) diametro opponuntur: ad quæ legenda lectores remittimus, ne ab Ariſtotelis monumentis ad nostra auocare velle videa­mur.

Contra Pithagoram, & alios, qui terram moueri, & cæ­lum quieſcere docuerunt, infra capite tertio ſecundæ partis, & deinceps (diuino fauente numine) diſceptare conabimur: contra hos, & alios veterrimæ classis Philoſophos Ariſtote­les diſputator acerrimus acerrimè diſputauit libro octauo Phyſicorum à particula vigeſimaprima vſque ad vigeſimamſeptimam, ab Aristotelis propriis fontibus ea, quæ hic deſideran­tur, haurire vos decet.

Quam difficile ſit definire tum graue, tum leue, & quæ ſit cauſa difficultatis. Cap. XVII.

NVMERO autem eorum corporum inuento, quæ ſimplicia ſunt, & recto motu naturali mouentur, inueſti­ganda diligentius eſt tum grauium, tum leuium defi­nitio; vt intelligatur, quid ſit illud, de quo diſputatur, vtque demonstrationis principium habeamus; quod nil aliud eſſe, quam definitionem alibi docuimus: Huius definitionis inuen­tio non ſatis commoda eſt: quippe quod via, & ratio, quam tenere in ſcientia tradenda, & in quauis re definienda debe­mus, ab illustrioribus, & notioribus nobis rebus ad eas, quæ natura illuſtriores, clarioreſque ſunt, progredi ſoleat: vt ſcri­pſit Ariſioteles libro primo Phyſicorum particula ſecunda: at qui nobis clariores illustrioreſque ſunt actiones facultati­bus, vt idem libro ſecundo de anima particula trigeſimater­tia: eam ob rem ab harum facultatum actionibus prius explicandis ad facultates ipſas posterius contemplandas progre­diendum foret, id quod nunc fieri nequit; cum harum faculta­tum actionibus à maioribus noſtris non ſint impoſita nomina, niſi fortè quis leuitatis, & grauitatis actionem eſſe exiſtimetro)phn id eſt momentum, inclinationem, pondus, ſiue nutum; quo efficitur, vt grauia, & leuia corpora ſuſque, deque conciten­tur: quod quamquam abſurdum omnino non eſt, nobis tamen ad has definitiones inueniendas vel parum quidem proderit; ideo hoc momentum, inclinationem, pondus, ſiue nutum pruden­tes præterimus, & ad alia, quæ hanc noſtram cauſam magis iuuent omissis ambagibus properamus.

Quomodo graue, & leue Plato definierit, & quo­modo corpora ex figuris componi debere voluerit. Cap. XVIII.

DIVINVS Plato in Timæo graue illud eſſe cenſuit, quod ægrè à ſuo loco mouetur, ſiue quod cum pluribus partibus eiuſdem generis, ſiue triangulis compluribus conſtet, difficile distrahitur: vt terra craſſa cum ſit, ex loco ad locum non niſi magno cum labore mouetur, & propter eamdem cauſam propria ſponte quieſcit. Contra verò le­ue id est, quod paucis ex partibus eiuſdem generis, ſeu trian­gulis coaugmentatur, vt ignis, & aer tenues exiſtunt, ideo­que minimo negocio mouentur, & huc, atque illuc facilè pelluntur.

Præterea Plato ſtatuit aerem, ignem, & aquam ex eiſdem partibus, ſeu triangulis constare, & inter ſe grauitate tan­tum, & multitudine differe: quò fit, vt vnum illorum ſit le­uius, alterum grauius: prout ex pluribus, aut ex paucioribus partibus, ſeu triangulis conflatur: Nec enim Plato diuinus putat ex locorum interuallis, vt Ariſtoteles haſce grauium, & leuium definitiones eſſe petendas, cum nihilin cælo verè ſu­perum, nihil ibi verè inferum à Platone eſſe credatur, ſed tantum relatione quadam, quod cælum rotundum ſit, & in abſoluti orbis ſpeciem ita efformatum, vt nihil inueniri possit aut rotundius, aut æque rotundum, & propterea nullam contrariam partium poſitionem habeat: ideo hæc locorum inter­ualla, & haſce locorum rationes ſat non eſſe cenſuit, ad gra­uium, & leuium definitiones constituendas; idipſum Platoni adſcripſit Alcinous in libro, cui titulus eſt de dogmate Plato­nis capite vigeſimo: leuia ergo Plato affirmauit, quæ (vt ipſe loquitur) ex paucioribus triangulis componuntur; grauia, quæ quaſi pluribus ex triangulis fiunt, perinde ac ſi per partes eiuſdem generis, triangulos intelligat, nullum enim corpus, apud Platonem in Timæo inuenitur, quin illud ex figuris concretum ſit. Hinc Plato ſequi putat prima corpora ex primis figuris eſſe concreta, ſed prima omnium figurarum est circularis, quæ rotundo cælo, quod ad volubilitatem rotun­datum est, à natura tribuitur; de quo nobis est alio loco di­ſputatum. Secunda figura est plana; & inter planas, pri­ma est triangula, quæ primis illis corporibus adſcribitur; quæ recto motu cientur: nec omnes trianguli ſunt eodem loco habendi, cum illi ſint natura priores, qui rectum angu­lum habent, vt ſunt lſoſcheles, & Scalenus; at rectus angulus natura præcedit acutum, atque obtuſum: rectus etiam vnius naturam optimè redolet, cum nulla ratione va­riari queat: acutus autem, & obtuſus multis modis va­rientur; propter has omnes cauſas lſoſchelem, & Scale­num Plato elegit, vt ex illis, quas planas primas figu­ras cenſuit, prima elementorum corpora componeret, mo­do Platonis, & non Timæi Pythagorici ſit illa ſententia, quæ in Timæo ſcribitur, & ex libro de vniuerſitate Ti­mæi ad verbum transfertur: cuiuſcumque tamen ſit: feren-da non est; ſed confutanda, quod Ariſtoteles tanta cum ef­ficacia fecit libro tertio de cælo, & mundo, vt nullus nunc nobis confutandi locus ſupereſſe videatur: ſed vt nihil intactum de­relinquamus, vniuerſum hoc negocium paucis abſoluemus.

Definitio, qua graue, & leue à Platone definitur, exploditur, & corpora nec ex figuris, vt Plato, nec ex numeris vt Pythagoras augmentari poſſe demonſtratur. Cap. XIX.

PRIMO reprehendendus eſt Plato, ſeu Pythagoras po­tius; qui ex planis figuris corpora conſtituunt: hi corpo­rum natura conſtantium non naturalia, vt par erat, ſed Mathematica principia faciunt, quod minimè fieri debuerat: corpora enim naturalia ſunt ſubſtantiæ, & figuræ, ex quibus eadem componi Plato voluit, ſunt alterius cathegoriæ; qua­propter principia, & principiorum effecta ad eamdem cathe­goriam non pertinent; quod minimè decet, vt ab Ariſtotele copiosè demonstratur libro duodecimo Diuinorum.

Secundo Plato, ſeu Pythagoras Mathematicorum principiis aduerſatur: nan geometræ lineam ex punctis probant non eſſe conſtitutam, propterea quod linea in infinitum diuidatur; & lineam in infinitum diuidi eſt in geometria principium ſuapte natura no tum, quod à geometra nullo modo probatur, ſed vt verissimum, ac notissimum ponitur: eadem ratione ſuperficies ex lineis non componitur, cum ſuperficiei diuiſio numquam finiatur: ergo et corpora ex ſuperficiebus non generantur, cum corpora pari ratio ne ſemper diuidantur: quapropter omnino ſequitur, corpora non conſtare ex planis figuris, quæ ſunt in ſuperficie; & corporum magnitudinem circumuoluunt; quoniam corpora infini-tè ſecari poſſunt, ſicut apud eoſdem mathematicos ſequitur, ſuperficiem non confici ex lineis, & lineas non fieri ex punctis, quia ſuperficies in ſemper diuidua diuidatur; & linearum ſit ſemper natura diuidua.

Tertio argumentor, & priuſquam argumentum in for­mam redigatur, vnum ponitur; illud est. Elementa ſunt duo­rum generum; alterum est eorum, quæ compoſitionis elemen­ta vocantur; alterum mixtionis: priora elementa, dum in vnum coheunt, cumulum faciunt; nihil enim est in eis inter ſe cohe­rens, ſed omnia deinceps diſpoſita, & collocata ſunt; vt acies inſtruitur, illud eſt vnum per accidens, vt eſt frugum, & la­pidum congeries, in quibus nihil eſt per ſe coagmentatum, hæc dum ex his aliquod vnum fit, propriam naturam ſeruant in­tegram: poſteriora mixtionis elementa ſunt, vt corpus quod­dam multis ex partibus optima arte confectum; hæc, dum ex his aliquid fit, in tenuissimas partes comminuuntur; & pro­priam naturam integram non ſeruant, ſed vicissim miſcen­tur, ita vt per ſe totum gignatur: quod an ſit idem cum ſuis partibus, aut inuicem iunctis, aut ab inuicem deiunctis, an ve­rò diuerſum ab illis, diſputatum est alibi, his constitutis argu­mentor.

Principia, quæ dum ex eis concretum gignitur, non alte­rantur, ſed in concreto integram naturam ſeruant, ſunt principia compoſitionis, & non mixtionis, ex quibus fit vnum per accidens, & non per ſe; ſed figuræ, dum ex eis aliquid fit, non alterantur, verum in concreto integram naturam ſeruant; er­go figuræ ſunt principia compoſitionis, & non mixtionis; ex quibus fit vnum per accidens, & non per ſe: at nos natura­lium corporum per ſe principia quærimus.

Quarto argumentor, & prius quam argumentum eriga-tur, vnum vt ſupra, ponitur & illud eſt: elementa compoſi­tionis ab elementis mixtionis hoc differunt; priora id quod habent, in compoſitum ferunt: illudque eidem tribuunt; at eo quod non habent, compoſitum donare non poſſunt, vt mel, quod eſt dulce id romelli dulcedinem, quam ſecum affert, communi­cat, amaritudinem ei communicare non valet, quoniam mel amarum non eſt: poſteriora mixtionis elementa, ſi in mixto actu conſeruantur, vt eadem actu conſeruart alibi demonſtra­tum eſt, non integra, ſed in partes tenuissimas comminuta concretum faciunt, quod naturam ſapit ab elementorum na­tura longè diuerſam, id eſt verius, ſinon ſubſtantiæ ſed elementorum vires in mixto ſuperſint: videmus enim ſecundas in quo libet mixto qualitates ex primis elementorum qualitatibus, quarum nullam in ſimplicibus elementis videre licet: quibus declaratis argumentum est erigendum.

Triangulæ figuræ, ex quibus grauia, & leuia elementa componi rebantur, nec graues ſunt, nec leues; ergo nec elemen­ta ſimplicia, aut grauia aut leuia erunt: ex natur á elemento­rum compoſitionis conſequentia probatur; compoſitionis enim elementa, quod non habent compoſito non communicant: ergo dum graue, & leue ex non grauibus, & non leuibus factum definire conantur, id definiendum accipiunt, quod graue, & leue non eſt.

Confirmatur, elementa ſunt grauia, & leuia & ex primis planis figuris triangulis conflata; ergo primæ triangulæ pla­næ figuræ ſunt graues, & leues, quod est non minus falſum, quam abſurdum: ergo dum elementa grauia, & leuia ex fi­guris nec grauibus, nec leuibus gignunt, id graue, & leue af­firmare coguntur, quod à grauis, & leuis natura maximè di­ſtat, vt ſunt figuræ, & totum ex figuris conflatum, eſt aut graue, aut leue: ergo figuræ erunt graues, & leues: quorum vtrumque eſt falſum, & abſurdum.

Hoc idem incommodum eos etiam ſequitur, qui non tantum elementa, ſed & vniuerſum mundum ex vnitatibus, ſeu nume ris concretum eſſe opinantur, vt ſunt Pythagorei: nam cor­pus omne aut grauitatem, aut leuitatem habet; vnitates au­tem, quæ numerorum ſunt elementa, ex quibus corpora con­ſtant, nec grauitatem, nec leuitatem ex ſe habere, neque ſi con­ponantur, vllum ex ſe corpus coniunctæ facere poſſunt, niſi cor­pus ex non corpore, & niſi graue, & leue ex non graui, & ex non leui, & niſi ſubstantia ex accidentibus fiat: & ſi graue, & leue corpus ex numeris, ſeu numerorum vnitatibus genere­tur, numeros etiam ipſos, & eorumdem vnitates & graues, & leues eſſe oportet, quod ſi vnitates, & numeri nec graues ſunt, nec leues, ergo nec corpora, quæ ex illis fiunt, aut grauia, aut leuia erunt: quæ omnia & falſa, & abſurda eſſe ex his, quæ paullo ante memorauimus, liquido conſtat.

Cauſa redditur, quamobrem nec Anaximander, nec Anaximenes, nec Democritus, nec Leucip­pus, nec Epicurus ſint confutandi, in­terea tamen breuiſsimè confu­tantur. Cap. XX.

ANAXIMANDER, Anaximenes, Democritus, Leucippus, Epicurus, & cæteri Philoſophi, qui mundum licet ratione diuerſa, nullis tamen finibus circumſeptum, ſed illud immenſum, & infinitum eſſe rebantur, in eamdem ſententiam, in quam & posterior Plato venerat, & ipſi prio­res pedibus ire cogebantur; cum in eo, quod infinitum existit,extremi fines deſiderentur, ſine quibus non eſt locus ſuperior, ad quem leuia corpora ſubuolent; nec eſt vllus inferior locus, ad quem corpora grauia tendant; ideo ex locorum interuallis grauium, & leuium naturæ definiri non poſſunt: ſed ad atomos, ad figuras, ad ſolidum, & inane, vel ad aliud eiuſdem generis figmentum confugere coguntur: immo ſi locus distinctus non fuerit, qui in ſpacio infinito diſtinctus eſſe nequit, neque quic­quam graue, aut leue dicetur, cum graue id ſit, quod ad inferio­rem locum deſcendit; leue autem quod ad ſuperiorem plagam natura mouetur; vt infra demonſtrabitur: in eo ergo infinito ſpacio, in quo ſuperior, & inferior locus distinctus non est, ni­hil graue, nihilque poterit eſſe leue.

Democriti, Leucippi, & Epicuri particularia dicta de grauibus, & leuibus atomis explodun­tur. Caput XXI.

DEMOCRITI, & cæterorum, qui ab illius parte ste­terunt, ſententia est, Mundum ex atomis constare; quæ ſunt omnes graues, eiuſdem materiæ, eiuſdemque natu­ræ, ac ſola figura differunt, quæ eſt accidens: nam aliæ atomi ſunt triangulæ, aliæ quadrangulæ, & ſic deinceps; ſubstantia vna omnium atomorum eſt, dicunt etiam inane inter atomos illas interceptum, eaſdem diſterminare; vt auri, argenti, cupri, fer­ri, & rerum aliarum ramenta in varias figuras diſtributa, eam dem naturam habent; ſolis figuris diuerſa ſunt, ſolo ſpacio ina ni aliæ ab aliis diſtant: hæc est eorum ſententia, contra quam argumentor,

Vna est omnium atomorum natura, ergo vnus eſt motus principium; quoniam per motus principium ab Ariſtotele natura definitur tum libro ſecundo Phyſicorum, tum libro quinto diuinorum. Vnum eſt omnium atomorum motus principium, ergo vnus omnium motus: aliquæ atomi ſunt graues, ergo omnes ſunt gra­ues, ergo omnes deorsum feruntur; ergo nullæ ſurſum aſcendunt, ergo vna eſt omnium grauitas, ergo nulla eſt earumdem leuitas, ergo omnes atomi vno motu ad mundi centrum deſcendunt, ergo & cætera omnia, quæ ex atomis conflantur, erunt grauia: nam quod ex grauibus coaugmentatur, non poteſt non eſſe graue, ergo totus mundus ex grauibus atomis genitus, & ſingulæ totius mundi partes ex grauibus atomis natæ, ſunt graues, ergo omnia deſcendunt, ergo nihil aſcendit, quæ ſenſui manifeſtè repu­gnant: cum plurima leuia ſuopte nixu ſurſum ferri videamus; ergo falſa eorum eſt opinio, ſenſuique contraria, quod validio­ribus, vt patet, argumentis ſuſcepimus demonstrandum. Con­firmatur ſi ſunt omnia grauia: omnia enim ad centrum natura deſcendunt, omniaque in centro natura quieſcunt, ergo extra centrum natura nihil est, & nihil extra centrum natura, aut mouetur, aut quieſcit, ſed quæcumque extra centrum aut moueri, aut manere inueniuntur; omnia non natura, ſed violentia, mouebuntur; corpus enim, quod in aliquo loco violentia quieſcit, ad illum locum violentia mouetur; & reciprocantur hæc, ita vt omne corpus, quod ad aliquem locum violentia mouetur, in eo dem loco violentia quieſcat, ſicut quod natura ad aliquem locum fertur, natura in eo loco manet; & quod alicubi natura stat immotum, eò natura tendat, quæ Democritus, Leucippus, & Epicurus, ac cæteri, qui eorumdem figmenta ſectantur, mini­mè nouiſſe videntur. Verum, vt ſemet ipſos ab his anguſtiis explicent, dicere auſi ſunt quaſdam atomos eſſe grauiores, & quaſdam minus graues, & ex grauioribus atomis grauio­ra corpora, & ex leuioribus leuiora componi, & quæ magis grauia ſunt, deorſum agitari, quæ auiem minus ſurſum euolare. At ſi vnum contrariorum eſt in natura, neceſſariò erit & alterum; ſi alterum non inuenitur, quid mirum nec ſi alterum inuenie­tur, vt auctor eſt Aristoteles libro ſecundo de cælo particula duodeuigeſima: idque eſt naturæ maximè conſentaneum, quæ contrariam repugnantiam in vno ſolo non patitur, ſed in duo­bus eamdem inueniri neceſſe eſt: atqui (vt isti volunt) in na­tura est graue corpus, ergo in natura est etiam corpus leue, quod est graui contrarium: quod ſi leue non ponant; ergo nec graue quidem ponere poterunt; quod tamen ponunt. Hinc etiam ſequitur, quatuor elementa non eſſe prima corpora: quando ex atomis, quæ & ipſa ſunt corpora indiuidua, ele­mentis tamen priora, conflantur: ergo hæc ramenta indiui­dua erunt prima, & non quatuor, quæ prima elementa vo­cantur.

Democritus, & cæteri, qui in Democriti ſententiam iura­uerunt, ramenta à ramentis disterminant ſolius vacui inter­uentu, & inane ſpacium inter illa interiectum, non ſolum di­ſterminare atomos, & eaſdem ab inuicem ſeparare affirmant, ſed etiam grauitatem, & leuitatem efficere, ita vt illud cor­pus, in quo maius inane ſpacium intercipitur, ſit leuius; illud verò grauius, in quo minus est ſpacij, quod ſit vacuum: quibus occurri ſic potest. Primo propterea quod ex pleno, & vacuo omnia corpora à Democrito, & ſequacibus conflari dicuntur: cauſa, quæ corpora componit, non ſolum eſt inane ſpacium, ſed vnà cum illo ſolidum etiam concurrit: ergo & ſolidum grauita­tis, & leuitatis eſt cauſa; ita vt id corpus, in quo minus est inanis, quam ſolidi, & in quo plus est ſolidi, quam inanis, ſit pon­deroſius: & id corpus, in quo plus eſt inanis, quam ſolidi, & mi nus ſolidi, quam inanis, ſit leuius. Secundo maiorem aeris portio-nem aquæ minori parte grauiorem eſſe contingit; & contra maiorem aquæ partem minori parte aeris accidet eſſe leuiorem, ſi in maiori aeris parte plus erit ſolidi, & minus erit inanis; & in ma­iori aquæ parte minus erit ſolidi, & plus inanis. Accidet etiam aurum multum paruo igne leuius eſſe, ſi multum illud aurum, quod acceperis, paruo igne maius habet inane: quod accidere poſſe nemo inficias ibit. Hæc ſi penitus falſa, abſurda, & ri­dicula ſunt; exiſtimandum non est, ſoliditate, atque inanitate tantum inter ſe grauia, & leuia corpora distingui, vt ratus est Democritus: ſed eſt alia grauitatis, & leuitatis cauſa in­uenienda, propter quam grauia, & leuia differant, ac mo­ueantur.

Empedoclem nullam grauitatis, ac leuitatis na­turam cognouiſſe. Cap. XXII.

Scio ego quam difficile factu ſit, antiquorum quaſdam opiniones aliquorum mentibus adeo infixas, vt vix certiſ­ſimis rationibus præmonſtratis penitus euelli possint; Sed mihi, cui ſemper studium fuit, plus veritati, quam auctorita­ti tribuere (vtinam ſic multi facerent, qui in pluribus hallu­cinantur, dum ingenij dexteritatem profitentur) libet hoc lo­co meam ſententiam in medium afferre, vt noſcant omnes Empedoclem grauitatis, & leuitatis naturam ignorauiſſe. Hic enim non ex materia aliqua commutat a generationem in hunc mundum introduxit; ſed tamquam ex abditis quibuſdam re­cessibus illarum rerum, quæ graues ſunt, & leues generatio­nem promere tentauit. Dixerat enim cum aer ex aqua gi­gnitur, aer prius aquæ permixtus ab aqua per rarefactionem ſegregatur; & cum aqua ex aere vicissim naſcitur, ab aere per condenſationem aqua ſeparatur; & corpus aut grauius, aut leuius fit; vt est aut rarius, aut denſius: compressione enim res fiunt grauiores, & extenſione, ac rarefactione leuiores. Huius opinionem hæc inter alia ſequuntur abſurda, vna quæque magnitudo tam & ſi comprimatur, nullo modo fit grauior, vt con­preſſa bombix, & lana nihilo grauior eſt, quam ſi extenſa ſit.

De ortu, & interitu eorum omnium, quæ ſunt ſub luna, de que mutua elementorum commutatione, cum vnumquodque elementum in vnumquodque elementum immediatè vicissimque commeat, quæ ab Empedocle omnino euertuntur, nihil eſt quod hoc loco agamus: quoniam hæc huius nostræ diſputationis extremos fines tranſgrediuntur: ideo his contenti ad alia pro­gredimur.

Quomodo Ariſtoteles grauia, & leuia definierit. Caput XXIII.

ARISTOTELES ratus cælum eſſe ſui vndique ſimi­le, & in orbis abſoluti ſpeciem efformatum; propterea mundum habere extremum, & medium; cæli extre­mitatem ſurſum eſſe cenſuit, quæ ſitu etiam ſuperiorem locum obtinet; medium autem mundi dorſum eſſe voluit, quod infe­riorem orbis plagam occupat, ideo leue ſimpliciter, & non in comparatione ad alterum id eſſe credidit, quod ad cæli extre­mitatem, hoc est ſurſum naturaliter euolat, quò postquam peruenerit, illico quieſcit, vt ignis: quod autem ſuopte nixu deorſum, & ad mundi medium ſemper inclinat, ad quod poſt quam deſcenderit, stat immotum id, per ſe, & omnino graue appellare voluit: elementa media, quæ ſuperſunt, aer, & aqua, de Ariſtotelis ſententia abſolutè grauia, & omnino leuia non ſunt, ſed ad ſuperiora elementa comparata grauia dicuntur, ad inferior a leuia cenſentur. Has grauium, & leuium defini­tiones Ariſtoteles edidit tum primo cæli, tum quarto eiuſdem.

Platonis, & cæterorum error in definitione gra­uium, & leuium ab Ariſtotele demon­ſtratur. Cap. XXIIII.

In his definitionibus Ariſtoteles Platonem, & cæteros hallucinatos eſſe putauit: quia, cum ad huius rei tractatio­nem acceſſerunt, quid abſolutè graue, & quid abſolutè le­ue ſit, prorſus non expreſſerunt; ſed de grauitate, & leuitate ita verba fecerunt, vt, cum duo propoſita corpora fuerint, quo­rum vtrumque grauitatem habuerit, ſed maiorem alterum, & alterum minorem, vtrum eorum aut grauius, aut leuius eſſet exquirerent, & nullam corporis, aut omnino grauis, aut vndique leuis mentionem fecerint: quippe qui omnia corpora, quæ ſub cælo exiſtunt, grauia tantum eſſe crediderint, quorum tamen nonnulla grauiora, nonnulla verò leuiora, vel minus leuia eſſe voluerint: & quæ minus grauia forent, leuia nuncupauerint non abſolutè, ſed ad alia comparata, vt ferrum ligno grauius dici ſolet, lignum ferro leuius: cum tamen natu­ra leue non ſit lignum, ſed ponderoſum vt ferrum, ideo vtrum que graue, & propriis ponderibus libratum deorſum ſuopte nixu fertur.

Videmus tamen ignem ſemper eſſe leuem, inque ſuperio­rem totius mundi oram ſemper aſcendere: terram ſemper eſſe ponderoſam, & in locum inferiorem numquam non deſcen­dere; quod hæc abſolutè grauia, & omnino leuia ſint, & non in comparatione ad alterum.

Eam ob rem ſi quis quærat, cur ignis ad ſuperum locum perpetuò ſubuolet, non id propter partium eiuſdem generis paucitatem accidere dicet, vt Plato affirmauit; nam ſi id verum eſſet, ſequeretur, vt ignis quantò maior eſſet, tantò tar­dius aſcenderet, quia grauior eſſet; propterea quod ex pluri­bus conſtaret partibus eiuſdem generis; quod apertissimè fal­ſum eſſe videmus, cum potius contrarium ſemper accidat. Quanto etenim maior ignis eſt, tanto ſolet etiam eſſe celerior, & maiore nixu ſurſum ferri; contraque minor ignis longè fa­cilius deorſum truditur, quam magnus.

Præterea, cum it a statuat Plato; id quod pauciores habet eiuſdem naturæ partes, ſeu triangulos, leuius eſſe; quod autem plures, ponderoſius: deinde ignem, aerem, & aquam ex eiſdem fermè triangulis coaugmentari dicat, paucitate dumtaxat, & multitudine ſola differentibus, vnde accidat, vt hæc gra­uiora, & leuiora ſint illa, nulli dubium eſt, quin aeris quædam magna, & ſtatuta quantitas, aquam minorem pondere ſupe­ret: quoniam plures eiuſdem formæ triangulos continebit; quo nihil abſurdius, nihil magis à veritate alienum, atque abhor­rens dici poſſe nemo inficias ibit: quælibet enim aeris particu­la, ſeu magna, ſeu parua ex aqua emergit, & in ſublime fertur, & quantò aeris portio fuerit maior, tantò incitabitur cele­rius, ex aqua erumpens quam minimus, aut exiguus ignis, & aer.

Explicatur nexus argumentorum Platonis, qui de graui, & leui perperam egit. Cap. XXV.

Nec propterea quod rotundum ſit cælum, nullam partium contrariam poſitionem habet, vt Piato rebatur; immo quia rotundum ita eſt cælum, vt nihil excogita-ri possit rotundius, & in orbis abſoluti ſpeciem efformatum, omnem partium contrariam poſitionem habet; extremum cer­tè, & medium. Quod enim extremum cæli, & medium mun­di centrum ſint contraria, tum ex contraria motuum natura­lium energia, tum ex contrariis ipſis corporum naturalium ſimplicium naturis repugnantibus, quæ ad contraria loca concitantur, & in illis immota quieſcunt, intelligere licet: motus enim ſurſum, & deorſum ſunt contrarij, vt contraria ſunt corpora leuia, quæ ſurſum aſcendunt, & corpora grauia, quæ deorſum deſcendunt: non enim motus contrarij, aut ſine locis contrariis, aut ſine naturis contrariis existunt, vt notum eſt ex his, quæ Aristoteles libro primo de cælo ſcripta reliquit.

Cætera, quæ Ariſtoteles aduerſus Platonem, & alios ſcripſit, in his quæ de cælo libro præſertim quarto, prudentes præ­terimus: voſque, candidissimi lectores, qui, tum ingenij viri­bus, tum eruditione præſtatis, ad illa vocamus; vt qui ſine cor­tice natare didicistis, ſine cortice natantes ad portum venia­tis optatum: Aristoteles vos expectat, vt demonstret quo­modo Plato victus labaſcat, & quomodo falſum ſit, quod vti verum aſſumit, & proptérea totum Platonis ædificium cor­ruit: quod postquam plus quàm ſatis magna ruina concide­rit, inſtaurari non poterit; & antè quàm corruat, quò minus concidat, contineri nequit.

Quomodo Plato, & Ariſtoteles dum grauia, & le­uia definiunt, conciliari poſſunt. Cap. XXVI.

ARISTOTELES tamen libro quarto de phyſico au­ditu particula octuageſimaquinta, & libro tertio de cælo particula decima graue id eſſe affirmauit, quod eſt denſum, & leue, quod est rarum; ſiquidem denſitas cum grauitate, & raritas cum leuitate coniungi ſoleat; quatenus denſitas frigidum condenſans, & grauitatem introducens, & leuitas calidum rarefaciens, & leuitatem adducens, conſequan­tur: vt quam optimè viſus eſt dixiſſe Auerroes libro ſeptimo Phyſicorum commentatione decima: calidi enim eſt rarefa­cere, & frigidi condenſare; vt intelligere licet tum ex ſecundo de ortu, & interitu, tum ex quarto metheorologicorum. Quod ſi graue id eſt, quod est denſum, vt Aristoteles dixit; graue id etiam erit, quod concretum est ex pluribus partibus eiuſdem generis; vt Plato voluit: & ſi leue id est, quod eſt rarum, vt Ariſtoteles confirmauit, leue id etiam erit, quod ex pauciori­bus partibus eiuſdem rationis efficitur; vt Plato credidit. Quæ duæ ſententiæ, hoc modo explicatæ, non re ipſa, ſed verbo tenus diſcrepare intelligantur, ita vt Ariſtoteles cum Pla­tone hac in re, quam optimè conuenire videatur, vt compluri­bus in aliis rebus inter eoſdem conuenire à nobis alibi demon­ſtratum fuit: Ariſtoteles ergo, quod ſupra diximus, ratus eſt ignem eſſe ſimpliciter, & abſolutè leuem, & terram ſimplici­ter, & abſolutè grauem: duo media, quæ inter hæc vtraque interiecta ſunt elementa, vt aqua, & aer, tum grauia, tum leuia: ad ſuperiora comparata ſunt grauia, & ad inferiora ſunt leuia.

Quamobrem ignis eſt abſolutè leuis, & terra abſo­lutè grauis, media autem elementa ſunt comparatè grauia, & leuia. Cap. XXVII.

QVARE ignis ſit abſolutè leuis, & terra abſolutè gra­uis, duo media non abſolutè, nec ſimpliciter, ſedin comparatione ad duo extrema grauia, & leuia dicantur,ſcriptum eſt ab Auerroe libro quarto de cælo commentatione quadrageſima: quia locus ſuperior loco ignis, ſimpliciter, & abſolutè leuis ſub luna non datur; ex quo leuissimus ignis de­ſcendat, poſtquam eò ſuopte impulſu aſcenderit: perinde ac locus inferior centro non inuenitur, ex quo terra ad eum lo­cum, in quo nunc est, aſcendat, poſtquam eò deſcenderit. Cauſa etiam quare ignis expers est cuiuslibet grauitatis, & terra cuiuslibet leuitatis, aer, & aqua tum grauitatis, tum le uitatis eſt particeps, ibi ab eodem Auerroe redditur. Et ea eſt: quia inferius ſimpliciter, & ſuperius ſimpliciter in natura in uenitur; & cauſa, quamobrem hæc duo in natura inueniuntur, eſt: quia extrema maximæ diſtantiæ ſunt in rerum vniuerſi­tate, & cauſa, quare hæc reperiuntur, eſt, quia horum alterum est centrum, alterum circumferentia. Porrò cauſa, propter quam media elementa vt aer, & aqua, non ſunt ſimpliciter, & abſolutè, aut grauia, aut leuia, ſed ad duo extrema com­parata modo grauia, & modo leuia cenſentur, est: quia non ſunt in loco, aut ſimpliciter inferiore, aut abſolutè ſuperiore; nec ſunt in locis maximè distantibus; quorum alterum ſit centrum, alterum circumferentia: ſed ſunt in locis mediis, me­diæ naturæ corporibus optimo iure tributis.

Hæ ſunt Auerrois cauſæ; quibus addendum, nec abſque ratione putamus vim, & naturam propriam, ſeu energiam cuiuslibet elementi, quæ cauſa est, ob quam vnumquodque elementum ſit aut graue, aut leue, aut ſimpliciter, aut ad aliud comparatum: ſunt enim grauitas, & leuitas propriæ corporum grauium, & leuium affectiones, quæ eorumdem formas neceſſariò conſequuntur: & ex illis quaſi aquæ ex propriis fonti­bus, manant: eadem enim ſunt prima ſpecierum, & proprie­tatum principia: vt quia homo eſt rationis particeps, eſt etiam ad riſum propenſus; vt infrà (auſpice Deo) videbimus.

Ex his duas grauium, & leuium definitiones habemus: altera per motum à medio, & ad medium data; altera per quietem à medio, & in medio assignata: dixerat enim Aristo­teles, graue id eſt, quod mouetur ad medium, & graue id eſt, quod quieſcit in medio: dixerat etiam leue id est, quod quie­ſcit à medio, & leue id eſt, quod mouetur àmedio: vt ſupra ſcripſimus.

Vtra definitionum ſit potior; an ea, quæ per quie­tem, an ea quæ per motum datur. Cap. XXVIII.

Cvm duas grauium, & leuium definitiones assigna­uerimus, alteram per motum, & alteram per quietem, Auerroes libro quarto de cælo commentatione vigeſi­maſexta, & trigeſimaprima non iniuria quærit. Vtrane ha­rum definitionum ſit potior: an ea, quæ per quietem, an ea, quæ per motum datur; it a vt grauium, et leuium naturam propriam magis exprimat, & ideo præſtantior eſſe credatur. Reſpondet Auerroes Philoſophus in primis magnus, & dicit: ea certè præferenda eſt alteri, quæ per quietem datur: cauſa est, quia motus elementis non ineſt, niſi poſtquam violentiam paſſa, aut extra proprium locum vi extruſa fuerint, & ad illum redire contenderint; aut extra proprium locum genita, ad eumdem accedere tentauerint: hæc dum ad locum naturalem concitantur, non nihil adhuc conſeruant contrariæ illius, & repugnantis naturæ, vel ex qua genita fuerint, vel quam extra proprium locum pulſa contraxerunt; at quies elementis in ſua propria, ac naturali diſpoſitione existentibus optimo iure tribuitur; ideo elementis, vt moueantur, accidere videtur: vt quieſcant, per ſe habent: eam ob rem corporum ſimplicium, quæ elementa vocatur, definitio per quietem data eorumdem definitioni per mo­tum quauis ratione inuentæ, est omnino præferenda, quod Ariſtoteles tetigiſſe viſus eſt libro primo de cælo particula de­cimaſeptima: vbi grauia, & leuia non per quietem, ſed per motum pingui, et craſſa minerua ſe definiuiſſe teſtatur; donec per quietem accuratius, ac diligentius elementorum natura diſputetur, quod quarto lib.de cælo præstitum fuiſſe nemo eſt qui neſciat.

Quæ Themiſtius contra Ariſtotelem ſcripſit de grauium, & leuium definitione. Cap. XXIX.

EXPLODENDVS est hoc loco Themiſtius, qui has grauium, & leuium definitiones per eorumdem motum, & quietem datas, rem quamlibet definitam complecti non credidit; & multa, de quibus hæ definitiones dicuntur, quæ nec grauia ſunt nec leuia, ratus eſt inueniri: quod terra ſua ipſius natura ponderoſa, in aere ſuſpenſa deorſum non feratur, quæ tamen terra eſt & grauis: ergò non quodlibet graue deorſum tendit. Quin etiam terra, dum in centro quieſcit, ibi ſtat im­mota, & deorſum non citatur: cum locus centro inferior in natura non detur, ad quem aliquod ponderoſum corpus deſcendat: terra ergò, quòd in centro stat immota, & deorſum non cita­tur, est grauis: ſi graue id eſt, quod in centro quieſcit, & non deſcendit: ergò graue illud non est, quod deſcendit, ſed graue id eſt; quod stat immotum.

Idem de leuissimo igni dicendum, qui apud nos genitus, & quo minus aſcendat ab aliquo impeditus, ad ſuperam huius infe­rioris mundi oram, vbi nunc luna eſt, non attollitur, & in ſuo proprio naturalique loco exiſtens ſurſum altius non euolat: cum nullus ſupra locum ignis, aut ſub luna, aut ſupra lunam, locus inueniatur, ad quem leuia corpora aſcendant: ergo leuissimus ignis est in rerum natura immotus, qui ſurſum non fertur.

Abſurda nec minora ex definitione per quietem data na­ſcuntur: nam terra est terra, & eadem grauius, quæ ſurſum poſita, & nullo modo impedita ad medium mundi deſcendit, quæ terra eſt, & grauis, & non quieſcit. Datur ignis, qui apud nos genitus, & nulla ratione impeditus aſcendit, qui tamen eſt ignis, & leuissimus, & ſub luna non quieſcit. Ergo de quali­bet re definita hæ grauium, & leuium definitiones non dicuntur: quia definitio per motum data de terra in aere ſuſpenſa, quo minus deſcendat impedita, & deigni apud nos genito, & quo minus aſcendat impedito, non dicitur: & definitio, quæ ex quiete naſcitur, terram ſurſum poſitam, & deorſum latam, & ignem, inter nos inuentum, & aſcendentem, ambitu ſuo non complectitur. Præterea elementa in ſuis propriis, naturali­buſque locis nec grauia ſunt, nec leuia: ergo nec aſcendunt, nec deſcendunt: ergo definitio per aſcenſum, & deſcenſum da ta, de qualibet re definita non dicitur: quia non de elementis in ſuis naturalibus locis quieſcentibus, & definitio per quietem ad inuenta de elementis; quæ ad propria loca feruntur, dici non potest. Aliquod ergo graue, & leue est in natura: cui hæ de finitiones non conueniunt: & hæ definitiones aliquibus tribuuntur, quæ nec grauia ſunt, nec leuia.

Confirmari poſſunt argumenta Themistij, ſi vaſtissimum terræ corpus extra locum poſitum, & ſuæ naturæ derelictum ad centrum latum nihil ibi offendat, quod motum impediat, in centro non manebit: ſed infra centrum ſuo nixu feretur: quia tanta terræ moles nullis fixis radicibus, nullique rei adhærens, a qua vastissima illa magnitudo ſubstentetur, quomodo vltra non moueatur, ſed in centro ex ſe ipſa ſiſtatur, vix intelligi potest: cum præſertim quælibet terræ gleba etiam quam­uis parua in ſublimi poſita, & ſuæ naturæ derelicta, omni ſu­blato impedimento, conſistere nolit; ſed maiori, ac celeriori, quo potest impetu, repente deorſum ruat. Ergo vniuerſum terræ pondus infra centrum multo celerius præcepitabitur. Ergo terra dabitur, quæ terra est, & grauis: ipſa ta­men ex centro aſcendit; ergo graue illud non est, quod de­ſcendit; ſed quod aſcendit: quia terræ moles dum infra cen­trum mouetur, non deſcendit; ſed aſcendit: ergo de qualibet re graui hæ definitiones non dicuntur; quia non de vastiſsima terræ mole, in centro nihil offendente, quod motum impediat; quæ infra centrum præceps ruet; & infra centrum eſt locus ſurſum, ergo terra erit terra, & grauis, & ſurſum ascendet.

Quæ Auerroes contra Themiſtium pro Ariſtotele grauia, & leuia, quam optimè definiente. Caput XXX.

AVERROES, qui in excutiendis Ariſtotelis verissi­mis ſententiis maxima ſolertia ſemper eſt vſus, ambas haſce Ariſtotelis definitiones ab his Themiſtij iniuriis quam optimè vindicat: in Paraphraſi libri quarti de cælo commentatione vigeſimaſeptima, de cuius ſententia duo ponimus; quorum alterum illud est.

Definitur palma, cum dicitur palma eſt arbor, quæ dacti­los producit: palma tamen non ſemper, ſed à natura statutis tantum temporibus dactilos edit, & est hæc definitio vſque adeo bona, vt nec meliorem, nec parem excogitare vlla vm­quam ratio possit: palma tamen est palma, tunc cum dacti-los non producit: quia hæc definitio non actum, ſed ſolam fa­cultatem ad edendos dactilos exprimit, idque non ſemper, ſed statutis à natura temporibus; vt dictum eſt: atque id eſt ra­tioni conſentaneum: propterea quod, cum rerum differentiæ plerumque lateant; earumdem accidentia differentiarum loco tunc vſurpare conſueuimus: vt ſcripſit Ariſtoteles libro ſeptimo Diuinorum particula quadrageſimaprima: & non ra­ro alibi: atqui grauium, & leuium definitiones ex earumdem accidentibus conflantur: quia propriis grauium, & leuium differentiis, abditis illis quidem a maioribus noſtris, non ſunt impoſita nomina, accidentium vocibus vtimur; quæ acciden­tia non actum, ſed facultatem ſignificant: ergo, & cet. Altera hypotheſis eſt: grauia, et leuia ab eadem naturali forma habent, vt extra proprium locum poſita, ad proprium na turalemque locum, perſe, recurrant: & quæ in proprio na­turalique loco exiſtunt, ibi per ſe quieſcant: vt colligere licet ex his, quæ Ariſtoteles ſcripſit, libro ſecundo de cælo particu­la nonageſima & centeſimaſecunda: & ex definitione natu­ræ libro ſecundo Phyſicorum edita: qua de re infra agemus.

Quæ Themiſtius aduerſus ſecundam hypotheſim paullo ante deſcriptam. Cap. XXXI.

HANC ſecundam hypotheſim, quamquam ex Ari­ſtotelis abditissimis recessibus natam, ratus eſt The­mistius dignam, quæ confutetur, libro ſecundo de cæ­lo particula nonageſimaſecunda: quippe quod effectus contra­rij non ex eadem cauſa, ſed ex contrariis cauſis naſcantur: vt teſtatur Ariſtoteles libro quarto Metheorologicorum particula trigeſimaquinta, & quadrageſima: ſed motus & quies ſunt duo effectus contrarij: ergo motus, & quies non ex eadem cauſa, ſed ex diuerſis cauſis naſcuntur: propterea contrariis cauſis hos contrarios effectus Themistius aſcripſit, ei quod eſt eſſe in medio, quietem in medio: & ei, quod eſt eſſe extra me­dium, motum ad medium tribuit: vt ecce graue corpus, quod eſt in medio, stat immotum in medio: ergo ab hoc, quod eſt eſſe in medio, graue habet quietem in medio: & idem corpus gra­ue extra medium, ad medium cietur: ergo ab hoc, quod est eſſe extra medium, graue habet, vt moueatur ad medium: eſſe intra, & eſſe extra ſunt cauſæ contrariæ quæ hos contra­rios motus, & quietis effectus producunt: quod de graui cor­pore diximus, est de leui dicendum: ignis enim, ab hoc, quod est eſſe in loco ſupra quem nunc lunam videmus, habet, vt ibi quieſcat, & idem ignis, ab hoc, quod est eſſe infra ſuum lo­cum, habet vt ad eumdem moueatur: quod itaque grauia deorſum, & leuia ſurſum cieantur, ei, quod est eſſe extra pro­prium locum referri debet acceptum; & quod grauia deor­ſum, & leuia ſurſum quieſcant, dandum est ei, quod eſt eſſe in propriis locis.

Quæ pro Ariſtotele contra Themiſtium ab Auer­roe ſcribantur. Cap. XXXII.

AVERROES omni genere laudis abundans Philoſo­phus verissimam Ariſtotelis ſententiam dignissimam putat, quæ à Themistij calumniis defendatur: idque vt commodius fiat, primo falſam Themiſtij ſententiam ener­uabimus; ſecundo ſcopulum indicabimus, in quem Themiſtius impegit: tertio argumenti illius, cui Themiſtius innitebatur, exitum explicabimus. Quod ad primum attinet; ex Auerroe in Themiſtium nonnulla argumenta colligimus, quorum pri­mum illud eſt.

Eadem eſt cauſa finis, & eorum quæ ſunt ad finem: ſed quies eſt finis motus, & motus in quietem, vt in finem ordina­tur: ergo eadem eſt cauſa motus, & quietis elementorum: ſi itaque cauſa motus eſt eſſe extra proprium locum, eadem erit cauſa quietis: ergo ab hoc, quod est eſſe extra proprium locum, elementa habent vt in proprio loco quieſcant: & ſi elementa in ſuis locis quieſcunt, quia ſunt in illis; ad ſua propria loca mouebuntur, propterea quod ſunt in propriis locis: quæ ſunt tam falſa, quam falſissima, & tam abſurda, quam abſurdissima: ergo falſa, & abſurda est ſententia Themistij; ex qua hæc falſa, & abſurda ſequuntur.

Secundo argumentor: Poſitis cauſis, & effectus ab eiſdem cauſis manantes omnino ponuntur: vt exiſtente igni, calor exiſtit, ex oriente ſole, lux oritur; ſed eſſe extra medium eſt cau­ſa quare terreum corpus moueatur ad medium: ergo omne corpus quod erit extra medium, ad medium mouebitur: ergo leuissimus ignis extra medium collocatus ad medium deſcen­det: & eſſe in medio eſt cauſa, qua in medio graue quieſcat: ergo omne corpus, quod in medio erit, in medio quieſcet: ergo ſi leuissimum ignem in medio constituere contingerit in medio quieſcet: quæ omnia præter quam quod falſa ſunt, ſunt etiam abſurda: ergo vt falſa, & abſurda explodenda ſententia Themiſtij eſt; ex qua hæc falſa, & abſurda naſcuntur.

Quod ad ſecundam partem, quam paullo ante polliciti ſu­mus pertinet: ratus eſt Auerroes hallucinatum fuiſſe The­miſtium, quod in eam captionem impegerit, quæ dicitur ſecundum quid ad ſimpliciter; attulit enim cauſam ſecundum quid horum effectuum; quæ ſimpliciter, & abſolutè cauſa non est; sed tantum ſecundum quid, immo ſola eſt diſpoſitio cauſæ ſimpliciter: verbi gratia corporis grauis in centro exiſtentis gra­uitas eſt cauſa, quam ob rem graue in centro maneat; & ea­dem grauitas eiuſdem corporis grauis extra centrum exiſten­tis, est cauſa, quam ob rem graue ad centrum moueatur: eſſe ergo in centro, vt extra centrum, non ſunt cauſæ motus, & quie­tis in centro, & ad centrum; ſed ſunt diſpoſitiones contrariæ eiusdem grauitatis; ex qua ad numerum eadem grauitate, contrariis diſpoſitionibus diſpoſita contrarij effectus naſcun­tur: nam idem ſecundum idem, reſpectu eiuſdem, & eidem, contrariorum cauſa eſſe non poteſt, vt auctor eſt Aristoteles libro quarto Metheorologicorum particula trigeſimaſexta: ſub diuerſis tamen, vel (vt melius dicam) sub contrariis di­ſpoſitionibus, potest idem eſſe cauſa contrariorum, vt Ari­ſtoteles scriptum reliquit secundo Phyſicorum particula tri­geſima; ſicut ſi gubernator, ſi adſit, eſt cauſa ſalutis in naui; ſiverò abſit, causa eſt nauis vt mergatur: & id propriè verum eſſe in cauſis efficientibus, atque mouentibus Ariſtoteles ſcripſit libro quinto Diuinorum particula ſecunda: Ex eadem ergo cauſa faciente, atque mouente, contrario modo diſpoſita ef­fectus contrarij naſcuntur: quo fit, vt grauitas corporis gra­uis in centro existentis, cauſa ſit quietis, & grauitas corporis grauis extra centrum poſiti ſit cauſa motus: & leuitas cor­poris leuis ſub luna immediatè quieſcentis, ſit cauſa quietis: & grauitas corporis grauis extra centrum conſtituti, ſit cauſa motus, vt diximus: & leuitas corporis leuis, ſub proprio na­turalique loco inuenti, ſit cauſa motus: cauſa ergo, quæ facit motum, & quietem, eſt, numero eadem: ſed diſpoſitiones, hanc eamdem cauſam numero vnam diſponentes, ſunt contrariæ. Hallucinatus eſt ergo Themiſtius, qui diſpoſitiones cauſæ agentis cauſas agentes eſſe crediderit: eam ob rem in fallaciam incidit, quæ secundum quid ad ſimpliciter nuncupatur, dum cauſas secundum quid eo honore affecit, quo ſimpliciter, & abſolutæ cauſæ affici debuerant: hæc ad argumenti materiam. Nunc ad eiuſdem argumenti formam est tertio loco reſpon­dendum. Dixerat Themistius, contrariorum effectuum, vna & eadem numero cauſa eſſe non potest: sed contrariæ ne­ceſſe est vt ſint contrariorum effectuum cauſæ: cui reſpon­dendum eſt; ſi eadem causa ſit eodem modo diſpoſita, id est vero verius quod Ariſtotelem scripſiſſe libro quarto Metheorologicorum paullo ante memorauimus: sed ſi dixerimus vnam hanc, atque eamdem causam non eſſe eodem modo diſpoſi­tam, sed modis contrariis: tunc ex eadem causa numero contrario modo diſpoſita, contrarij effectus naſcuntur: vt Aristotelem libro secundo Phyſicorum literis conſignauiſſe nunc diximus. maior ergo propoſitio Themistij per inficia­tionem, vt falſa diluitur, ſi abſolutè proferatur: ſi ei­dem numero cauſæ diſpoſitiones contrariæ additæ fuerint, vt vera datur, qua ratione argumentum tollitur; Nec ſequi­tur, graue in medio collocatum ſtat in medio: ergo ab hoc, quod eſt eſſe in medio, graue habet, vt quieſcat in medio; perinde ac non ſequitur, graue extra medium poſitum ad medium fertur: ergo ab hoc, quod eſt eſſe extra medium, graue habet vt moueatur ad medium: Vera ergo est ſecunda hypotheſis, quam vti veram poſuimus: & quæ à Themiſtio contra eam­dem dicuntur, nullum momentum habent.

Exitus argumentorum, quibus Themiſtius Ariſtote­lis definitiònes labefactare conatur, dum grauia, & leuia definit, explicatur. Cap. XXXIII.

RATIONI conſentaneum eſt, vt postquam vidimus, quæ Themiſtius aduerſus Ariſtotelem ſcripſit, ex dua­bus hypotheſibus capite vigeſimonono poſitis, Themiſtij argumenta diluantur. Cum ergo dixit; terram in aere ſuſpenſam deorſum non ferri, & ideo non eſſe grauem, reſpondet Auer roes, & argumenta in Themiſtium mirabiliter retorquet. Palma (inquit) hiemis tempore dactilos non edit; ergo palma, tunc non eſt palma: quod eſt tam falſum, quam falſissimum. Falſum ergo erit Themiſtij dictum; terra in aere ſuſpenſa non deſcendit: ergo non eſt terra, cum non deſcendat; & ignis apud nos genitus, & quo minus aſcendat impeditus, ad ſuperam huius mundi oram non attollitur: ergo non eſt ignis, cum non aſcendat: & terra, quæ stat in centro non mouetur ad centrum; & quæ eſt extra centrum non quieſcit, niſi impediatur: ergo non est terra, cum non quieſcat. Et ignis ſub luna ad lunam non attollitur; et eſt ignis & leuissimus, & idem ignis extra ſuum naturalem locum non quieſcit, niſi impeditus; ergo non eſt ignis; ergo definitiones de iis omnibus non dicuntur, de quibus dici debent: immo de multis dicuntur, de quibus fas non eſſet, vt dicerentur: vt de elementis in ſuis naturalibus locis quieſcentibus; quæ ibi nec grauia sunt, nec leuia, nec mouentur; et de elementis, quæ grauia ſunt, & leuia, aliquando tamen, cum impediantur, extra proprium locum quie­ſcunt: cum hæc omnia falſa ſint, per omnium argumentorum inficiationem ſingula diluuntur, quippe quod hæ definitiones solam energiam, & facultatem ſine aliquo perpetuo actu ſignificent.

Terra it aque vbi cum que ſit, est terra, & grauis, ſiue mo­ueatur, ſiue quieſcat, & ignis in quocumque loco inueniatur est ignis, & leuis, ſiue aſcendat, ſiue non; de quorum vtroque elemento, veraque grauium, & leuium definitio eatenus dici­tur quo ad vtrum que elementum, seu graue, seu leue, ſolam energiam, & ſolam innatam propenſionem ad motum ad lo­cum, & ad quietem in loco habet; ſiue ad centrum, ſiue in centro, ſiue ad lunæ concauum, ſiue ſub lunæ concauo. Porrò ab eadem naturali vtriuſque grauis, & leuis corporis forma, hæc innata propenſio ad motum naſcitur, à qua quies in proprio naturalique eorumdem loco exoritur. Explodenda eſt ergo in hac parte falſa Themiſtij ſententia, & vera Ariſtotelis est omnino probanda.

Ad confirmationem noſtram, quam pro Themictij parte adduximus, reſpondemus. Terræ vaſtissima, & grauissima moles ſuæ naturæ derelicta, ad centrum lata, ſi nihil ibi of­fendat, quod illius motum impediat, infra centrum ſuo nixu non feretur, ſed quieſcet; nec vltra promoueri poterit, non pro­pter radices infinitas, quas in parte in feriore habeat, vt Ze­nophanes Colophonius affirmauit. Non propter aquam ſubie­ctam, vt Tales mileſius; Non propter aerem suppoſitum vt Anaxagoras, at que Democritus crediderunt: à quibus, aqua ſcilicet atque aere lata terræ figura subſtentaretur. Non propter ocissimam cæli conuerſionem, vt Empedocles tradidit: non propter æquabilitatem, vt Anaximander docuit; sed quia ſic ſtatutum eſt à natura, vt corpora omnia grauia vndecum­que deorſum ferantur ad totius mundi centrum descendat, il­ludque pertranſire non possint; sed ibi quieſcant: alioqui con­tranaturam propriam iterum in sublime volabunt: omnes enim totius mundi partes, vbicumque extra centrum extite-rint, ſursum eſſe dicuntur, & re uera ſunt; vt docet Aristo­teles in his, quæ de cælo, & mundo: ſicut tota terra in centro ſistetur, it a & quælibet eius particula: nam ad eumdem lo­cum totum, & partes natura mouentur, & in eodem loco natura manent.

Difficultas ſoluitur, qua probari poſſe videtur, elementa dum quieſcunt, elementa non eſſe, ſed tantum, dum mouentur. Ca. XXXIIII.

DVABVS elementorum definitionibus explanatis, quæ rum alter a per motum, alter a per quietem datur, aduer­ſus elementorum quietem argumentum ex Ariſtotele texitur, qui octauo Phyſicorum particula prima scripſit: Motum eſſe vitam eorum omnium, quæ natur a conſiſtunt, & duo decimo Diuinorum dixit. Deum æterno tempore mouere, quia ſuam perennem vitam in perenni motu conſiſtere intelligit: ſed elementa natura conſiſtunt; ergo motus eſt eorum vita; er­go quies eſt eorum mors: per locum ab oppoſitis, ergo elementa, dum quieſcunt, non sunt elementa, ſed tantum, dum mouentur. Reſpondeo primo ad materiam; ſecundo ad formam. Ad materiam ſciendum; ea quæ per ſe inſunt, rei naturam magis, & melius explicare, iis quæ per accidens ineſſe dicuntur; vt participatio rationis, quæ per ſe eſt in homine, hominis naturam magis, & melius explicat, quam aut albedo, aut nigredo; quæ ſunt hominis accidentia; quanquam ad intelligendam rei naturam non ſolum neceſſarium eſt ea, quæ per ſe inſunt, cognoſce­re, ſed & ea etiam, quæ accidunt rei cognoſcendæ, ad cogni­tionem naturæ magnum adferunt momentum; vt Aristo­teles docuit libro primo de anima particula vndecima.

Secundo loco ſciendum finem ad rei naturam proximius accedere, eamdemque magis explicare, & eſſe nobiliorem quam ſint ea, quæ it a ordinantur, vt ad finem tendant.

Tertio notandum, vita duplex: quædam rudis, & incoa­ta, propterea imperfecta: quædam omnino expleta: elementa dum mouentur non ſecundam, ſed primam vitam, per quam ad ſecundam vt ad perfectionem tendunt, viuunt. Quamquam hic vitam impropriè vſurpamus: nam propriè ſolis corporibus animatis ab Ariſtotele libro ſecundo de anima vita tribui­tur: quæ animata corpora propriè augentur, ac nutriuntur, & cum ad maturam ætatem peruenerint, ſimile gignunt; ni­ſi mutila ſint.

Quarto animaduertendum: elementa per ſe quieſcere, non moueri niſi per accidens: vt ſupra diximus: & elementorum quietem eſſe eorumdem finem, in quem tendunt; dum mouen­tur, vt infra demonſtrabimus de ſententia Aristotelis libro quarto de cælo particula vigeſimaquinta. Sciendum etiam est vitam ex elementorum quiete natam, eſſe perfectam: ad quam eorundem vita imperfecta, quæ ex motu pendet, natur atendit.

Ex his ad formam: Totum primum argumentum detur, ſi de imperfecta vita intelligatur: & minor inficiatione dilua­tur, ſi de vita omnino expleta eamdem intelligere velint.

Ad locum, qui ab oppoſitis petebatur dicimus: elementorum motum vitam imperfectam ex motu manantem finire; non autem perfectam; quæ non ex motu, sed ex quiete manat: immo in ipſamet quiete conſiſtit. Ad lócum Ariſtotelis libro duodecimo Diuinorum reſpondendum: Cælum & Naturam non moueri à Deo niſi metaphoricè per modum intellecti ama­ti, & deſiderati, qui motus eſt quieti, quam motui ſimilior; in hac quiete Deus ſe tantum amat, atque intelligit; in quo aman-di, & intelligendi actu quieſcit: vitamque abſolutissimam, ac beatissimam viuit, nullius extrinſicæ rei indigentem, ſed copiis omnibus intrinſicis, quæ ad diuinam perfectionem pertinere videantur, abundantem: ex qua vita numeris omnibus abſolu­tissima cæleſtium globorum motus conſequitur: non enim Deus, vt figulus rotam, it a manu, quam non habet, cælum mouet, ſed intellectu, & voluntate: ideo, per modum intellecti amati, ac deſiderati; Conſiſtit ergo vita Dei perennis in actu intelligen­di, & amandi ſe ipſum: qui intelligendi, & amandi actus, eſt quieti ſimilior, quam motui, vt diximus, & non in actu mouen di quantumuis metaphorico; quibus de rebus, grauissimis illis, & ſanctissimis quidem nunc agendum non eſt: præſertim cum ſecundum veritatem verissimæ religionis noſtræ falſa ſint hæc; quæ à ſacris Doctoribus scholasticis, vulgo appellatis, Ariſto­teli aſcribuntur: Roget quis: cum omnia grauia ad medium ferantur, vtrum ne ad mundi medium ſuapte natura deſcen­dant, quæ graues ſunt terræ partes, quatenus vniuerſi medium est, an quod terræ tantum est medium. Reſpondeo quamuis totius mundi, & terræ medium idem eſſe contingat, terræ ta­men partes, quæ graues ſunt, non ad terræ, quatenus terræ, ſed quatenus vniuerſi medium eſt, natura feruntur.

Timæus Locrus in libro de anima mundi, & natura ab Ariſtotelis ſententia alienus non videtur: qui graue, & leue (inquit) iudicat tactus, & ratio definit ex inclinatione ad medium, & à medio. Deorſum enim & medium ambo, id eſt tactus & ratio, idem cenſent: nam globi centrum eſt deorſum, quod est extra centrum ad extremum ambitum ſurſum: ad quæ duo contraria loca grauia, & leuia ſimplicia corpora natura cientur.

Quid ſit, elementa à ſe per ſe moueri: in quo de multiplici mouendi principio. Cap. XXXV.

MVLTA hactenus diximus, quæ ad elementorum naturam explicandam pertinere videbantur; nunc ad ea explananda, par eſt, vt aggrediamur, quæ ad ele­mentorum motus principium agnoſcendum, nos, veluti manu ducere poſſunt. Corpora ergo hæc elementorum ſimplicia mo­ueri à ſe per ſe, nihil eſt aliud, quam ea habere congenitum principium intrinſecum ſui motus naturalis, & hoc principium est duplex; quoddam primum, & communissimum nempe na­tura, quæ est principium motus, & ſtatus, illius in quo eſt: pri­mum, & per ſe, non per aliud, alienaque vi, quod est per acci­dens: vt ſcripſit Ariſtoteles libro ſecundo de Phyſico auditu particula tertia, de quo communissimo motionum principio hic verba non facimus: quippe cum, per hoc principium, ſim­plicia à mixtis corporibus, in motu nulla ratione differant: quandoquidem ſimplicium, & mixtorum naturæ, ac motio­nes à naturis manantes, ſub eamdem communem naturæ de­finitionem cadant: immo ratione huius primi, & communiſ­ſimi principij nulla eſt inter res, & motus naturales differen­tia: quod res naturales ſeu ſimplices, ſeu mixtæ, & earundem naturalium rerum motiones, quibus ſuſque, deque aguntur, huius primi communissimi principij complexu coerceantur.

Hac eadem ratione cælum, quod & ipſum, vt vniuerſalis cauſa elementa mouet, ſemper excipimus, quando particula­res motuum cauſas hic inueſtigare decreuimus. A cælo enim, vt ab vniuerſali cauſa, reliqua omnia, dum naturam, & vitam ita motum etiam habent à natura fluentem: id quod texta­tus est Ariſtoteles libro primo de cælo, & mundo particula centeſima. Cælum enim omnia continens, cuncta moderatur, & hanc elementorum vniuerſitatem recta ratione, ordine certo, & conſtanti conſtantia mouet immutabili: eſt autem ipſius certa ratio, lex naturæ, ſumma quippe uis inſita in elemen­tis; cui naturæ legi, ceu Imperatori cuidam, dum mouentur elementa, parent: & ſine qua, nec conſiſterent, nec moueren­tur, atque hæc quidem lex eſt, cum æterno mundo æterna apud Aristotelem: Verùm apud Platonem in Timæo, vna cum nato mundo nata è ſumma est mente, Deique numine immortali profecta. Ab hac vniuerſali naturæ lege à cælo particu­laris cuiuſque elementi natura, & lex communicatur: vt do­cta diſputatione confirmat Alexander Aphrodiſienſis libro ſecundo quæstionum naturalium capite tertio. Ab hac par­ticulari elementorum natura ſtabili, & rata particulari impe­tu elementa duci, motiones particulares perfici, vniuerſali, ac Diuinæ legi naturæ obtemperare, & vna quaſi conſen­ſione, iussis ſupernæ legis contineri illius dicto parere, vt par est, infra demonſtrabimus. Hoc alterum eſt particulare il­lud, & proprium motionis principium, quod in hac noſtra di­ſputatione inuenire contendimus; per quod corporum ſimplicium naturæ, ac motiones, quibus ſimplicia corpora aut ſurſum, aut deorſum concitantur, à mixtorum naturis, ac motionibus di­ſcrepant: quo principio ſimplicia corpora grauia, & leuia na­turali, ac proprio motu cientur. Hoc principium proprium, & particulare illudest, quod in hodiernam hanc quæstionem vo­catur; dum quæritur, Vtrum ne elementorum corpora ab hoc particulari, ac proprio principio moueantur: an verò ab alio extrinſeco incitentur. Porrò huius primi principij adhuc multæ ſunt differentiæ: & illius, quod actui primo, & illius, quod actui ſecundo proportione reſpondet. Quoddam (exempli gratia) in actu intelligendi refert animam, quoddam verò ſcien­tiam, quorum vtroque intelligimus: ſed hoc alterum eſt vt ſub stantia, alterum vt habitus. Principium, quod eſt vt ſubſtan­tia, duobus modis conſideratur: Primo vt actus primus, ſecundo vt actus ſecundus: per actum primum nos formam intelli­gimus efformantem materiam; dum in nullum opus egreditur, ſed feriatur, ac ceſſat. Per actum ſecundum eamdem formam intelligendam putamus, dum agendo facultatem innatam, & vim propriam exerit: non autem ſolam formæ actionem: vt alij complures intellexerunt, quorum errorem libro ſecundo de anima demonſtrauimus: vt puer, in cuius corpore anima in eſt, & dormit, particeps eſt actus primi, ſine ſecundo: porrò cum in eo vigiliæ vigent, & primus actus ad aliquod opus egreditur, ſecundi actus iam factus eſt particeps. Elementorum quies actui primo, cuius nullus est uſus, & qui ad opus non redigitur; & eorumdem motus actui ſecundo, qui redactus eſt ad opus, reſpondent.

Partitionis pars prior est Ariſtotelis libro ſecundo de anima particula decima, pars poſterior est eiuſdem in eodem li­bro particula quinta. Tota partitio ex particula trigeſimaprima libri octaui Phyſicorum colligi poteſt.

Motus illæ, qui eſt actus ſecundus de quo nunc agimus, ge­minus eſt: alter ad locum, alter eſt ad alias motionum ſpecies. Primus adhuc eſt duorum generum naturalis alter, alter vio­lentus. Naturalis motus illæ eſt, qui fit à principio intrinſeco, quod nihil est aliud, quam natura. Violentus autem, cuius cauſa, & principium est extrinſeus ad quod principium ex­trinſecus mouens, nihil adiumenti affert id quod impellitur: vt dixit Ariſtoteles libro tertio Ethicorum capite primo. Mo­tus etiam ad locum alter à natura, alter ab arte fit.

Ex his, quæ hactenus diſputata fuerunt, totius con­quiſitionis caput explanatur. Cap. XXXVI.

DERELICTO ergo Diuino corpore, illius que perenni motione, de iis corporibus ſimplicibus, quæ locum hunc vniuerſum, qui ſub luna eſt, implent quæ vel grauia sunt vel leuia, ſiue abſolutè, ſiue comparatè hic agimus; & eorum dem motionum cauſas hoc loco inuestigamus: motus mixtos, mixtorum corporum nunc non attingimus; ſiue animata ſint, ſiue non: nam priora ab anima, poſteriora ab eo elemento mixto motu mouentur, quod in eis præualet, & nos non mixti, ſed ſimplicis motus cauſas quærimus. Quæſtio igitur eſt: vtrum ne ſimplicia elementorum corpora habeant in ſe ipſis congenitum principium intrinſecum ſui motus ad locum, non ad alias motionum ſpecies, naturalis, non violenti, nec ab arte manan­tis, non remotum, & maximè commune, ſed particulare, & proximum; non quod tantum eſt, vt habitus, ſed etiam vt ſub­stantia, non actu ſolum primo, ſed actu ſecundo.

De capite quæſtionis hactenus: nunc promissionum ra­tio poſtulat, vt ad ſecundam controuerſiæ partem eadem methodo abſoluen­dam aggrediamur.

FERDINANDO MEDICI CARDINALI AMPLISSIMO.

Hieronymus Borrius. S.D.

Ego verò (Cardinalis Ampliſſime) plenam illam tractationem edere maluiſſem, quam pluribus la­boribus, multorumque annorum vigiliis in globo­rum cęleſtium naturam compoſui: Illam enim & ætati meę iam iam ingraueſcenti, & ad cęleſtia Re­gna maturanti, ac tibi, qui Cardinalis es, magis con­uenire videbam, & nonnullam afferre poſſe delecta­tionem, ſi eamdem vel ſemel tantum legiſſes, exiſtimabam, tum ob antiquitatis innouationem, quę temporum iniuria collapſa perierat, tum ob multiplicem variarum rerum tractationem, ſine quibus cęleſtium corporum naturæ & uires neque intelligi, neque vlla ratione explicari poſſunt. Verum cum ego omni diligentia cæteris ſatisfecerim omni­bus, qui illam legerunt, mihi ipſe numquam ſatisfacio: ſemper enim aliquid meditanti ſe offert, quod ad nouam dubitationem animum excitet, meque ad editionem currentein remoretur: eiuſdem voluminis edendi conſilium etiam retinet rei medicæ non tantum priuatim factitandæ, ſed & in tuo florentiſſimo Piſano Gymnaſio de ſuperiore eodemque omnium primo loco publicè profitendę neceſſitas, Dum cœptum mu­nus perhoneſtum & graue abſoluere maturo, ecce adeſt interpellator puer, qui ſcribentem non modo ſæpe interdiu, ſed etiam ſæpiſſimè in tempeſtiua nocte à libris auocat, ab hoc vel illo nobili ęgrotante accer­ſiri nuncians. At dum hæc mea monumenta purgare contendo, nolui quantum per tenuiſſimas meas vires licet, non aliqua in re niti, vt par­uum hoc grati animi erga te mei ſpecimen ederetur, rude illud quidem & inchoatum, ita tamen elaboratum, vt vtrum ne hi vngues muſipu­lam, an futurum leonem portendant, facile intelligatur: iidem ſi muſi­pulam indignam, quę à tanto Cardinale probetur, pręſetulerint, excludentur: ſi leonem ad rem cœptam alacrius abſoluendam tuoque no­mini dicandam maiores animi aſſumentur: quod optimo iure tibi pręſtare debeo, quia tu ſola tua beneficentia me ſic extuliſti, vt quicquid eſt in me honoris, quicquid gloriæ, id totum tibi de me quam optimè merito deberi, & intelligam, & libentiſſimè prędicem: accipe igitur, quę tua eſt humanitas, libri huius de grauium, & leuium motu ſecundam hanc partem, & à me qui totus in tuo ære ſum, tuaque in laude omni ſtudio cogitationeque defixus, alia breui expecta. Vale.

SECVNDA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS

DE MOTV GRAVIVM. ET LEVIVM

AVCTORE HIERONYMO BORRIO Philoſopho, ac Medico Arretino.

Ab eodem in Almo Piſano Gymnaſio publicè profitente diſputata.

Secunda pars princeps, in ſuas & ipſa partes diſtribuitur. Caput I.

SECVNDA Pars in duas paruas particulas diuiditur: in priore particula huius ſecundæ partis, vete­rum Philoſophorum opiniones breuissimè confutabuntur, in parti­cula posteriore, ea, quam Ariſto­telis ſententiam credimus, quo ef­ficacius fieri poterit, confirmabi­tur: posterior pars in ſuas & ipſa partes ſuo loco diuidetur.

Primo ergo falſas veterum opiniones, quas de elementorum vniuerſitate, & de ignis, ac terræ loco, quiete, ac motu potissi­mum habuerunt, refutare oportet: & quoniam non omnes eamdem ſententiam probauerunt, ſed alij aliam pro diuerſa voluntate confirmauerunt, compluribus popularibus Philoſo­phis conſultè omissis, ad eos tantum repellendos aggrediamur, quorum ſententiæ (vt mihi videor) aliquod momentum habent.

Nec Epicurum, nec Anaximenem, nec alios, qui infinitatem in mundum introduxerunt, eſſe confutandos, interea tamen breuiſsi­mè confutantur. Cap. II.

EPICVRVS, quem & complures alij ſecuti fuerunt, qui vniuerſum infinitum eſſe exiſtimauerunt, hac dere nullam mentionem facere potuerunt: cum in eo, quod eſt infinitum nulli ſint extremi fines, ad quos nullaque me dia per quæ elementorum vniuerſitates istæ, aut earumdem partes ferantur: & in quibus conſiſtant.

Anaximenes etiam. qui licet mundum omnino infinitum non faciat: infinitum tamen aerem mundi principium conſti­tuit, vnde ſequitur; vt etiam motus neceſſariò ſit infinitus: nam infiniti corporis motus finitus non est, ideo illos prætermitten­dos putamus, & in eos confutandos eſt omnis oratio noſtra con­uertenda, qui mundum finitum eſſe putauerunt vt Empedo­cles, Anaximander, Anaxagoras, Democritus Plato: qui omnes terræ vniuerſitatem in medio mundi verè collocaue­runt, vt ibi quieſcat; ſed ratione diuerſa: nec propterea per­petuo ſilentio inuoluendi ſunt illi, qui terram in cælo, & ignem in mundi medio locatum eſſe voluerunt: ſed ante alios con­futandi.

Aduerſus Pythagoram, qui terram in cælo, & ignem in medio poſuit. Cap. III.

PYTHAGORAS ignem in media mundi ſede loca­tum eſſe voluit: terram autem, quam stellarum vnam eſſe finxit, in cælo ſitam: non vt ibi quieſcat, ſed vt peren­ni conuerſione rotunda circum medium lata, diem, ac noctem efficiat.

Præterea aliam terram fabricauit contrariam: quama)nti/xqona id eſt, aduerſam nominauit: idque quibus potius rationibus confirmare nixus, longam orationem contexuit: di­xit enim Nobilissimo corpori nobilissimus locus, in quo custo­diatur, natura debetur: at ignis omnium elementorum est nobilissimus, locus ergo, qui cæteris nobilitate præſtet, in quo cuſtodiri, & conſeruari possit, igni natura debetur: hic est locus mundi medius: ignis ergo, & non terra, eſt in medio mun­di locatus, qui etiam est terminus, & finis, ideo præstantior corporibus, quæ ab illo terminantur, ac finiuntur: ex quibus concludentes, non credunt terram in medio mundi eſſe loca­tam, ſed ignem. Appellant autem Pythagorei hunc medium ignis locum, Iouis cuſtodiam; quod maxima cum diligentia præcipua pars vniuerſi cuſtodienda ſit, qualis eſt medius mundi locus igni natura tributus.

At ſi Pythagorei animaduertiſſent medium duobus mo­dis dici, in hos ſcopulos non impegiſſent. Medium enim dici­tur: primo de medio magnitudinis, ſecundo de rei, atque na­turæ ipſius medio. Magnitudinis medium, in hominibus erit vmbilicus, à quo cibi reliquiæ, & corporis excrementa, & ſor­des cuſtodiuntur: ideo hoc medium magnitudinis non potest eſſe perfectum. Medium autem rei & naturæ in eiſdem ho­minibus est locus ſubter præcordia, vbi cor eſt; vitæ principium, ibi nullæ cibi reliquiæ conſeruantur, nullæque ſordes cuſtodiuntur, ſed purissimus ſanguis, ac ſpiritus; Idem eſt de vniuerſo affirmandum. Medium magnitudinis in vniuerſo eſt centrum; quod vile admodum eſt: ſed rei & naturæ medium illud est,in quo eſt vitæ principium, à quo vniuerſa habent, vt fiant, & conſeruentur. hic est locus primi mobilis, in cælo: & locus, qui eſt ſub luna infra cælum, ibi ignem locatum eſſe dicimus: hic est locus præſtantissimus, qui habet rationem finis, & termi­ni; ideo præſtantior eſt eo, quod finitur, ac terminatur.

Ex his ad formam argumenti: Totum primum argumentum detur, cum vltra progrediantur, ac dicunt: hic eſt locus mundi medius: adde, id est medius rei, & naturæ, & non magnitudinis, prior locus finit, ac terminat: posterior finitur, ac terminatur: ideo prior nobilissimo igni natura debetur: po­ſterior imperfectissimæ terræ, vt eò tendat, at que ibi quieſcat. Nec potest terra eſſe in cælo: quod cælum æternum à caduca terræ materia coinquinatum, interire cogeretur. Nec per me diam cæli ſubſtantiam poteſt terra conuerti, ne cælum ſcinda­tur; & ne corpus ab alio corpore penetretur. Nec inter duos cæleſtes globos valet terra moueri; quia locus ibi medius, qui ſit plenus, non eſt: cum ibi præter cælum nullum aliud corpus eſſe queat, à quo ſpacium illud impleatur. Non eſt etiam ibi ſpacium inane: quia præter quam quod inane ſpacium nulli­bi datur, ſicubi daretur, elementa in eo non mouerentur; vt infra demonstrabimus. Nec cælum currenti terræ cederet, ſi per illud cieretur: vt aqua natantibus piſcibus, & aer volan­tibus auibus cedit: quoniam id ſi dederimus, dabimus etiam cælum dilatari, & conſtringi, rare fieri, & denſari poſſe, eam ob rem interitui eſſe obnoxium, quia ſine anterioris aeris, & aquæ denſatione, & ſine poſterioris aeris, & aquæ rarefactio­ne, quæ præcedit aqua, et qui præcedit aer, ab auibus, & piſci­bus impulſus, impellentibus auibus, & piſcibus non cedit. Non cedit etiam ſine rarefactione aeris, & aquæ mobilium terga ſequentis, neceſſe eſt enim hæc duo corpora rarefacta mobile conſequi; vt vacuum à mobili derelictum impleant, quæ ſi ve­ra ſunt: verum etiam erit cælum eſſe morti paratum: quod hæ mutationes non niſi in corporibus quæ orta cadunt inue­niantur. Idem est etiam motus totius, & partis. ſi totum ſit homogeneum id est conſimilium partium, vt terram eſſe ne­mo ambigit: at videmus quaslibet terræ partes extra centrum ſitas ad centrum ferri: ergo & tota terra extra centrum poſi­ta, ad centrum feretur, vt ibi quieſcat, nulla autem pars terræ circumuoluitur: ergo nec tota terra circumuoluitur; ſed ad mundi centrum tendit; vt ibi quieſcat. Non ergo potest eſſe in cælo terra, nec cum rotundo cælo poteſt in orbem conuerti, ſed immota ſtat in centro ad quod mouetur. Id cum Plato in Timæo, & Phædone vidiſſet, dixit, Terram quaſi alliga­tam in centro quieſcere.

Contra Heraclydem, Nicætum, Ariſtarcum, Ze­nophanem, Phylolaum, Thaletem, & alios, qui diuerſa de terræ quiete, ac motu dixerunt. Cap. IIII.

MVLTO fœdius lapſus eſt Heraclydes Ponticus, Ni­cetus Siracuſanus, & Ariſtarcus, ac Phylolaus: quos etiam Plato in Timæo ſequutus videtur, ſed obſcu­rius. Hi totam terram in medio locatam, circum mediam moueri, cælum autem quieſcere crediderunt: quibus cum ſenſus aduerſetur, non eſt cur in eis confutandis frustra tempus con­teratur: verum vt nihilin hac nostra diſputatione ſit immi­nutum rem paucis abſoluemus.

Primo ergo cælum in orbis abſoluti ſpeciem efformatum ſtare non poſſe, sed circum terram in centro manentem rotunda conuerſione incitari, inde intelligimus; quod ſi cælum ſtaret stellæ in eodem ſemper loco ſpectarentur: illæ tamen, quæ nunc ſunt in ortu, mox erunt in occaſu: ergo cælum non ſtat.

Secundo ſitus terrarum perpetui id ipſum demonstrant; hi ad Aquilonem, Auſtrumue, ad Ortum, aut Occaſum ſemper vergunt: ergo dum cælum motu agitatur, qui fit in or­bem, immota terra manebit.

Zenophanes Colophonius infinitam terræ profunditatem commentus, vt eam quieſcere probaret, dixit. In parte infe­riori radices infinitas terram habere, & eam ob rem fieri, vt moueri non queat.

Hanc opinionem ratus eſt Ariſtoteles libro ſecundo de cæ­lo indignam, quæ refellatur: cum ſit omni ex parte abſur­da, & ſenſui aduerſetur, nihilin ea probetur, & ante quam infinitis radicibus terra fulciretur, an infinitum daretur diſpu­tandum fuerat: quod cum à Zenophane minimè factum ſit Zenophanes id quod er at in principio petiit.

Thales Mileſius à Sacerdotibus Aegyptiis opinionem aliam, & longè diuerſam, accepit: ea eſt: vt terra ab aqua ſuſtineatur, non aliter, atque lignum, quod aquæ innatat, & in aere non quieſcit; qui tamen ab aqua ſuſtinetur.

Huic opinioni poteſt occurri primo: quod illius auctores non probauerint quid illud ſit, quod terram ſuſpenſam in ſublimi teneat: quæ grauis eſt, & ſuopte nixu deorſum ruit, niſi im­pediatur: docendum enim fuerat à quo nam terræ motus impediretur, miror equidem à tanto viro hoc prætermiſſum fore.

Secundo, quia quæ ſunt leuior a ſuperius ſuapte natura lo­cantur: & quæ ſunt grauiora in inferiore ſede ponuntur: verum aqua terram leuitate ſuperat: ergo ſuperiore in ſede ſupra terram, & non ſub terra locanda fuerat; quod ſanèperpendendum erat etiam ab iis, qui ſuauissimum Philoſo­phiæ fontem vix ſupremis labris attigiſſent.

Tertio ſinatur a hoc vniuerſitati terræ præſtitit, vt in aqua maneat, ita vt ab ea ſustineatur, vt ab aqua ligna ſustinen­tur, non est dubium quin in vnicuique etiam terræ partium hoc natura tribuerit, quod factum non animaduertimus; ſed potius contrarium accidit: quælibet enim terræ pars ad infi­nitum locum mouetur eoque maiori celeritate quo fuerit ma­ior: ergo & tota terræ vniuerſitas ad eumdem infinitum lo­cum mouebitur: cum idem ſit locus totius, quod conſimiles partes habet, & quarumlibet partium illius.

Cauſa quam ob rem Thales hoc dixit, fuit; quia differentiam ignorauit inter lignum, & terram: lignum aquæ ſuper­eminet; quia lignum paruis quibuſdam foraminibus, canali­buſque diſtinctum eſt, & tamquam venis internotatum, in quibus plurimum aeris continetur: quo fit vt lignum ab aere in eius viſceribus contento ſuſpenſum aquæ ſupernatet: hoc cum Thales minimè nouiſſet. quid mirum ſi id affirmauerit, quod minimè affirmandum fuerat?

Aduerſus Anaximenem, Anaxagoram, Democri­tum, & alios, qui dixerunt: latitudinem cau­ſam eſſe, quamobrem terra quie­ſcat. Caput V.

ANAXIMENES, Anaxagoras, Democritus, & alij, latitudinem cauſam eſſe affirmauerunt: cur terra, quæ est maximè plana, & maximè lata, quieſcat: exi­stimauerunt enim vniuerſi, quod rotundum eſt, totam terram eſſe ſummè planam, & ſummè latam: & aliam partem eſſe ſupra, aliam vero infra: ſupra eam eſſe, quam habitamus: alteram, quam incolunt illi, qui aduerſis pedibus nobis nitun­tur (hos Antipodes vocant) putant eſſe infra: hæc quia obiectum aerem propter planam latitudinem ſuam diuidere, & ſecare non potest, non mouetur: magis ipſum aerem præmit, atque condenſat: quemadmodum omnia lata, & plana cor­pora facere conſueuerunt, quæ non modo ab aere, ſed ne auen­tis quidem depelli poſſunt propter firmitatem: ſed potius contra nituntur, & ventorum impetum, ita frangunt, vt quie­ſcat, qui à nullo, quod contra nitatur, alias impeditus exitum inuenit, & libere volitat: aer, qui est terræ ſubiectus, liberum atque patentem exitum non habet: ideo per omnem inferio­rem terræ amplam extremitatem diffuſus, cum apte locum mutare non possit, conglobatus quieſcit. Hinc fit, vt ſtante in­feriore ſub terra aere, etiam terra ipſa ſupra aerem poſita immota quieſcat. Poſſe conglobatum, & quietum aerem magnum pondus ſuſtinere, multis rationibus docent hac potissimum, quod exercitus, quantumuis numeroſi, ſuper inflatos vtres, in pedibus ſtantes aliquando latissima flumina tranauerunt.

Sed primo ab hac opinione nihil concluditur, niſi prius terra eſſe lata, & plana demonſtretur, quod cum factum non ſit, immo potius terra alterius eſſe figuræ videatur certè ob eam cauſam terra non quieſcet. Mundi enim, qui rotundam figu­ram habet infimus locus, qui deorſum dicitur, eſt centrum, ad quem omnia grauia natura feruntur, & ſupremus est cæli locus, quo omnia leuia ſuopte naturali impulſu, ac propria ſpon­te tendunt, quapropter neceſſe est, vt locus vterque, tam his, qui a nobis habitatur, quam his, quem Antipodes incolunt, ſit deorſum, & cælum ſit ſurſum. Apertum eſt etiam, in qui­buslibet terræ locis alios, atque alios eſſe Orizontes, & alia,atque alia apparere astra, & partem quamlibet terræ ad indiuiduum centrum tendere, vndecumque moueatur, & ro­tundam figuram facere: rotunda eſt ergo, & non plana, atque lata terræ figura, & omnes homines, vbicumque in terra exi stant, deorſum eſſe, nullos autem ſurſum.

Secundo etiam, ſi quod volunt concluderetur, vt terra ſit plana, non latitudo quietis eius cauſa eſſe probaretur, ſed ma­gnitudo potius. Nam anguſtum locum compulſus, concluſus, & conglobatus inferior aer, liberum, & apertum exitum non habens, non propter latitudinem, ſed propter multitudinem quieſcit: multus porrò eſt, qui ſub magna terræ mole constituitur, con­cretus, & conglobatus aer: Ergo idem multo facilius obtinere­tur, ſi terra globoſa ſit; modo tanta ſit eius magnitudo, quæ ſubiacentem aerem repellere, premere, & conglobare possit.

Tertio ſi terra ſupra aerem ſubiacentem quieſcit: ergo vio­lentia, nam corpus, quod eſt leuius, grauiori, non natura, ſed violentia ſubiicitur: locum itaque inuenire debuiſſent, in quo terra non violentia, ſed natura quieſceret; & ad quem na­tura feretur, quem non dum inuenerunt: nec, extra centrum, inuenire poterunt: Ergo, &c.

Empedoclis falſa ſententia tollitur, qui dixit à ce­lerrima cæli rotunda conuerſione terram ad centrum trudi, & in centro quie­ſcere. Caput VI.

EMPEDOCLES, vt ſupra capite nono aliqua ex par te attigimus, è cæli motu, qui in orbem celerrime fer­tur, terram deorſum trudi, atque circum centrum quieſcere, dixit: idque ratione confirmari ab Empedocle poterit.Si duo ſint (ait Empedocles) motus quorum alter alteri celeritate præſtet, qui celerior eſt, minus celerem præcedit; eumdem que ita cohibet, vt fieri non queat, vt aqua ex hydriis in or­bem ſæpe conuerſis, incitatissimeque contortis, non effluit, quam uis deorſum natura feratur, & hydriarum apertum labrum infra ſit, quod motus, qui in orbem fit, motu recto celerior, motum rectum præcedat, eumdemque prohibeat: ſed motus cæ­li, qui in orbem fit, est celerior motu terræ recto: ergo motum terræ rectum præcedit, & eumdem impedit; quo minus fiat: ergo cum cælum in orbem fertur, terra moueri non potest, ſed ſtare compellitur. Hac ratione adductus Empedocles, terram ad centrum trudi, & in centro conſiſtere ipſe ſibi perſuaſit.

Hæc opinio poteſt refelli, quia motus terræ ad medium, & quies eius in medio violenta est: ergo terra ad locum extra medium natura mouetur, & natura in illo quieſcit: nam mo­tui violento, & quieti violentæ naturalis motus, & quies na­turalis opponitur, & locus ad quem eſt motus naturalis, & in quo eſt quies naturalis, ei loco opponitur, ad quem violentus fit motus, & in quo violenta est quies: violentum enim id eſt, quod contra naturam fit, vt ſupra ſæpe numero diximus: ergo ter­ra grauis ſurſum, quo leuia ferri ſolent, natura feretur, & in loco ſuperiore natura quieſcet, quod ſi terræ ſurſum natura fertur, & ibi natura quieſcit: quærendum eſt, quo ignis leuiſ­ſimus natura moueatur, & vbi natura maneat: ignem ad me dium natura moueri, & in medio natura manere non ani­maduertimus, ſed violentia: immo quanto maior eſt ignis, tanto celerius in ſublime fertur: ergo terra grauissima ad medium natura mouebitur, & in medio natura quieſcet, & ignis leuiſ­ſimus in ſublime natura aſcendet, ibique natura conſiſtet.

Præterea antequam quicquam à diſcordia prima vniuerſi parente diſcretum fuiſſet, ſed à concordia in vnum omnia com funderentur: quærendum fuerat ab Empedocle, à quo nam terra ad mundi medium truderetur, non ab incitatissima cæ li conuerſione rotunda trudi, nec ab eadem terræ motum im­pediri poterat, quoniam cælum à diſcordia ſegregatum non erat, ſed cum cæteris omnibus rebus confusè commixtum, terram trudere, illiusque naturalem motum impedire non valebat.

Quærendum eſt etiam ab eodem Empedocle: ſi incitatissi­ma cæli conuerſio cauſa eſt; cur terra ad medium moueatur, & in medio quieſcat, quamobrem, ab eadem celerrima cæli conuerſione ignis ad medium non trudatur? & cur ibi non quieſcat? cuius rei, cum nullam cauſam indicare possit: dignus est, vt cum ſua ſententia exploſus, à Philoſophorum conſortio recedat.

Dicendum est igitur ante conuerſionem grauia, & leuia fuiſſe, & inter ſe diſtincta, naturalemque locum habuiſſe, ad quem natura concit arentur, & in quo natura manerent: grauia ad medium deſcendere, & in medio quieſcere, & leuia ad ſuperam huius inferioris mundi regionem natura ſubstolli, & in eo loco natura quieſcere, vt infra demonstrabimus. Ratio Empedoclis nihil habet momenti: nam ordo vniuerſi, qui grauium motum ad medium, & eorumdem quietem in medio postulat, à violenta quantumuis celerrima cæli conuerſione expellente, non impeditur: hanc expulſionem, quam probat Empedocles, vt terram trudat, eſſe violentam, ex duobus intelligimus: primo, quia fit à diſcordia antiqua vniuerſi pa­rente, à qua nihil non violentum gignitur: ſecundo quia expul­ſionis motus inter ſpecies eorum motuum, quos Aristoteles, libro ſeptimo Phyſicorum particula decima, violentos appel­lat, relata, naturalis eſſe non poteſt, ſed violenta: eadem re-ctum elementorum motum naturalem ſubſequitur, & non præcedit: nihil enim à ratioue magis alienum eſt, quam cum motum, qui contra naturam fit, præcedere motum natura­lem, & naturalem motum impedire: nam ab eo quod natura poſterius eſt, id quod eſt natura prius, quo adeſt natura prius, impediri non potest. Inficianda est ergo Empedocleæ ratio­nis propoſitio maior: quia motus celerior minus celerem motum non ſemper præcedit, nec ſemper quo minus fiat, eumdem im­pedit; præſertim, cum motus celerior est violentus, tardior ve ro naturalis, quod Empedocli accidit, qui a violento impulſio­nis motu cæli terram ad centrum trudi voluit.

Anaximander confutatur, qui terram dixit in me­dio manere, quia ab extremis æqualiter diſtat. Caput VII.

ANAXIMANDER terram in medio locatam eſſe, & ibi ſtare confirmauit, quod æqualiter ab extremis vndique distet, & eam ob rem non magis ad vnam, quam ad aliam partem ferri poſſe: nihil enim eorum, quæ ſunt in medio, & æqualiter ab extremis æquè diſtantibus, abest, aut magis ad vnam, quam ad aliam partem ferri decet, aut ad contraria ſimul moueri potest, id quod aliquando tetigiſſe viſus est Plato in Timæo. At ſi cauſa quietis terræ in medio, eſt quia terra ab extremis æqualiter distat: leuissimus ignis in mundi centro locatus, ibi quieſcet: neceſſe eſt enim, vt eædem res iisdem rebus ſint etiam eorumdem effectuum cauſæ, qui­bus cauſis in eſſe conſtitutis, & effectus ab eiſdem cauſis ma­nantes omnino ſequuntur, vt oriente sole oritur lux: eo occi­dente lux occidit, ſed æqualiter diſtare ab extremis, eſt cau-ſa quare terra quieſcat in medio: ergo ſi in medio ignis loce­tur, in medio quieſcet, quia ab extremis æqualiter diſtabit: quod ſi falſum eſt, & abſurdum; falſum, & abſurdum id etiam erit, ex quo hæc falſa, & abſurda ſequuntur. Commentitia etiam Anaximandri ratio eſt, vt ſunt illæ, quibus Sophistæ vtuntur: dum aiunt capillum, qui conſimilium partium eſt, & vehementer quidem, ſed ex æquo, omni ex parte, tenditur: non diſruptum iri, etiam ſi validissmè tendatur, ideo non ma­gis in hac, quam in illa parte frangi poterit: cum omnes par­tes conſimiles ſint, & ſimili modo extenſæ; Aiunt etiam eum qui valde ſitit, & exurit, & pariter vtrumque deſideret, & ab exculentis, & poculentis æqualiter abeſt, ſiti, & fame pe­riturum: quoniam non magis ad eſculentum, quam ad pocu­lentum capiendum mouebitur.

Hæ Sophiſtarum captiones facilè diluuntur; Capillus enim in medio diſrumpetur, vbi extenſionis vis maxima nititur, & exuriens, & ſitiens vt libuerit, ad alterutrum exculentum, & poculentum capiendum conuertetur.

Neganda eſt ergo Anaximandri propoſitio prima; Non enim verè enunciamus, cum dicimus. Quod ab extremis æqua­liter diſt at, non mouetur. Ad Sophiſtas dicendum, non ſequi capillum in nulla parte diſruptum iri, quia extenditur; nega­ri etiam possit antecedens.

Quia æqualiter capillus ille non extenditur, in cuius me­dio extenſionis vis maxima nitetur; Nec ſequitur, qui fame, & ſiti ex æquo afficitur, ergo nec ad exculentum, nec ad po­culentum ſi æqualiter abſint, conuertetur: quia conuerſio hæc naturalis non est, ſed à libera voluntate pendet, ideo ad alte­rutrum prout libuerit capiendum accedet.

Hæc contra illos ſunt dicta, qui terram aut in medio quie-ſcere, aut in cælo moueri aſſeuerarunt, nunc ad illos confu­tandos aggrediemur, qui terram circum medium moueri credunt.

Illorum falſa ſententia refellitur, qui terram circum medium moueri rebantur, & Heraclytea opi­nio euertitur, qui bonum, & malum cauſas eſſe cenſuit, à quibus ignis rerum om­nium materiale principium, vt & alia omnia moueantur. Caput VIII.

ILLI, qui terram circum medium moueri crediderunt, hac potissimum ratione exploduntur: idem eſt naturalis motus totius, & partium, modo conſimiles ſint partes to­tius, & quælibet eædemque conſimiles terræ partes non in or­bem feruntur, ſed ad centrum natura deſcendunt: ergo tota terra in orbem non fertur, ſed ad centrum natura deſcendit. Aut duo motus naturales eiuſdem naturalis corporis erunt, alter ad medium, alter circum medium, ſedita comparatum eſt à natura, vt vnius corporis ſimplicis vnicus ſit motus ſim­plex, & vnius motus ſimplicis ſit vnicum corpus ſimplex, vt dictum eſt libro primo de cælo, & mundo; terræ autem partes ſimplices deorſum natura feruntur; ergo & tota terra deor­ſum natura feretur, quo ſingulas totius terræ partes natura ferri diximus: ergo non in orbem vniuerſitas totius terræ na­tura conuertitur, quæ ſi in orbem conuerteretur, non natura, ſed violentia circumuolueretur. At nullum violentum poteſt eſſe diuturnum, ac ſempiternum, ergo motus terræ circum cen­trum diuturnus, ac ſempiternus non erit: verum certè vni-uerſi constitutio, ordo, & ornatus æternus eſt, non igitur ter­ra aut violenter, aut natura circum centrum in orbem moue­tur; ſed ad totius mundi centrum tota terra ſuopte nutu ten­dit, quo ſingulas totius terræ partes ferri videmus: hæc ex Aristotele in calce libri ſecundi de cælo, & mundo.

Heracyltus bonum, & malum vniuerſi efficientes, atque mouentes cauſas eſſe cenſuit, à quibus ignis, rerum omnium ma­teriale principium cieretur. Hic dixit bonum, & malum in vnum conuenerunt, inſtar arcus & cordæ in liram, & ignem mouerunt. Heraclyteam hanc ſententiam falſam eſſe natura mali demonstrat, quæ nullius ordinis, ſed potius confuſionis, nullius boni, ſed potius mali eſt cauſa; at ignis motus vnà cum rerum vniuerſa natura bona eſt ordinatus: non ergo aut ignis agitatio, aut vniuerſi ordo à mali natura pendet, quæ nullius ordinis, nulliusque bonitatis efficiens cauſa eſſe potest.

Heraclytea hæc ſententia ad modum rationi conſentaneum paruo negocio redigetur, ab eo, qui dixerit: bonum, id eſt for­ma, quæ omnis bonitatis eſt auctor; ideo boni, optimi, diuini, et expetendi rationem habere creditur ab Ariſtotele libro pri­mo Phyſicorum particula octuageſimaprima, & à diuino Platone in Timæo, & malum id est materia, quæ est omnium malorum radix, vt iidem Philoſophi in eodem loco literis man­darunt, & magnus Plotinus in libro cui titulus eſt. Vnde ma­la: in vnum, id eſt in concretum vnum conuenerunt; inſtar ar­cus, & cordæ in liram, id est; ſicut ex arcu, & corda in vnam liram conuenientibus, conſonantia naſcitur: ita ex materia, quæ habet rationem mali, & ex forma, quæ boni naturam quam optimè redolet, in vnum concretum coeuntibus, concre­tum gignitur; & ſicut ex arcu & corda ab vna lira ſepara­tis concentus diſſoluitur; ita ſi à concreto materia mala, &forma bona ſeparetur, bonum concreti eſſe, & armonia con­ſonantiæ natura finitur. Heraclyti opinio hoc modo expoſita, ab Ariſtotelis, atque Platonis verissma ſententia aliena non est. An verò Heraclytus id ipſum voluerit alio loco diſputabitur.

Contra Chaos antiquum Heſiodi, Platonis, & Hermetis Triſmegiſti, de quo ſupra capite pri­mæ partis vndecimo nonnulla ex par­te egimus. Caput IX.

HESIODVS, ac Diuinus Plato in Timæo, & ante il­lum Hermes Triſmegistus Philoſophorum omnium pater in libris, quorum titulus eſt. Pimander, & Aſcle­pius, elementa omnia fluctuantia ante conditum mundum in quamdam rudem molem, atque informem, quam Chaos vocarunt confusè, & inordinatè iactata fuiſſe dixerunt, ac Deum indigeſtam illam elementorum confuſionem, ſua præcellenti bonitate artificiosè expoliuiſſe, elegantissimeque digessiſſe, & adeam, quam cernimus, & admiramur pulcherrimam ſpe­ciem perduxiſſe aſſeuerarunt.

Quod ab horrenda illa vmbra, quam Hermes Triſmegi­ſtus in principio libri, cui titulus eſt. Pimander viderat, fortè traxerunt. Quid enim hac inordinata omnium elementorum deformi, malique rationem habente confuſione humana ratio excogitare potest horrendius? certè nihil: Nam Heſiodi, & Orphei obſcurissima nox eſt hac informi, inordinataque iactatione magis horrenda? minimè quidem. Lege omnium vete­rum Philoſophorum monumenta, librum præſertim Magni Plotini, cui titulus eſt. Vnde mala, & librum Procli de ani­ma, & dæmone; & nihil inordinata informique confuſione peius, nihil horrendius excogitari poſſe, inuenies: mirandum ergo non fuerit, ſi Plato, Orpheus, & Heſiodus ab illa hor­renda Triſmegisti vmbra Chaos confuſum, atque inordina­tum fortè traxerunt.

Hi grauiter (mea quidem ſententia) peccauerunt, quod explanare ante debuerint; Chaos ipſum vnde, quando, quo­modo eſſe, aut constare cœpiſſet, & quod ne verbum quidem fecerint de illis, quæ ad totam motus quæſtionem pertinerent; A quo nam ille tunc temporis fieret inordinatus motus con­fuſionis, & quis nam eſſet ille: hoc eſt rectus ne, an in orbem, an potius ex vtroque commixtus, mixtus eſſe non poterat: quoniam mixtus non eſt, niſi ſimplices fuerint, è quorum mixtio­ne naſcatur, at ſimplices motus non dum erant, vt pote ſim­plicibus elementis diſtinctis, & cælo quorum proprij ſunt mo­tus ſimplices (vt demonstratum est libro primo de cælo) non exiſtentibus, ſed confusè commixtis, nulloque ordine iactatis informiſque cuiuſdam confuſæ materiæ locum gerentibus; quæ motu cieri apta non eſt; cum actu ſit oporteat, quod mouetur, vt autem moueri poſſe videatur, cauſa mouens assignanda erat: quandoquidem informis materia ſe non moueat.

Explicanda etiam illis fuerant motuum genera, id est, num illa omnium confuſio ad ſubſtantiam, num ad quantita­tem, num ad qualitatem, num ad locum concitaretur, qua­tuor enim iſta ſunt motuum genera ex libro tertio de Phyſico auditu, quæ cum motore, ſine quo non fit motus, explicanda neceſſariò fuerant. Dicere cogebantur, ſi negocium vniuer­ſum abſoluere voluerant, quamobrem motus illius confuſio naſceretur, cum omne quod mouetur, alicuius gratia moueatur; cur item quædam ſurſum, quædam deorſum, quædam ante, quædam pone cierentur: cum in ea inordinata confuſione nullæ locorum differentiæ inuenirentur. Dicendum item fuerat illis, cuiuſmodi fuiſſet primus ille motus, num naturalis, an vio lentus: magni enim intereſt, natura ne, an vis illum concilia­rit: naturam illum effeciſſe nec ſibi, ne aliis perſuadere po­tuiſſent; quoniam ante originem naturæ, ac cæterarum om­nium rerum natura conſtantium motionem illam turbulen­tam, atque inordinatam introduxerunt; nec contra naturam; quoniam nihil excogitari potest abſurdius, quam qui motus contra naturam ſit, vt hic motum naturalem antecedat. Cum item in confuſione illa inordinata, quam commenti ſunt, gra­uia eſſe, & leuia abſque ratione finxiſſent, cur ſubticuerunt, quomodo grauia, & leuia diſtinguerentur, ac alia ab aliis ſepararentur, & qui nam erat proprius ipſorum locus, aut motus, non enim idem locus, aut motus omnibus eſſe poterat; alioqui vnum, & idem etiam grauia, & leuia fuiſſent; quæ motu illo confuſo diſgregari non potuiſſent, ſi proprios locos, & ordina­tum motum ad naturalem locum cumdemque proprium, & ordinatam ſi quietem in proprio loco habebant; ergo in chaos erat mundus, quem nihil aliud eſſe conſtat, quan iste partium elegantissimus ordo, vt optimè ſcripſit Alexander Aphrodi­ſienſis libro ſecundo quæstionum naturalium capite decimo­nono: de quibus, cum ne verbum quidem fecerint, dignissimi ſunt qui maximè reprehendantur. Particularis etiam, & proprius illius motionis effector demonſtrandus fuiſſet: nam ad motum particularem conciliandum generalis motor ſat eſſe nequit, quam certè rem ſupra capite vndecimo primæ partis aliqua ex parte attigimus.

Aduerſus Ideas Platonis, mathematicas Pythago­ræ formas, Pſeuſippi imperfecta principia, Empedocleam pacem, atque diſcor­diam. Cap. X.

Nec Platonis commenticiæ, atque inanes Ideæ, nec formæ illæ mathematicæ Pythagoreorum ſimplicibus istis elementorum corporibus motum vmquam præſtitiſ­ſent; quod nullam vim mouendi habeant, & nullam habere possint, cum naturæ ſint communes, atque vniuerſæ; vt illis fingunt, à quibus ſine particularibus motionum effectoribus, quos hoc loco quærimus, nihil omnino mouetur.

Nec Pſeuſippi imperfecta, atque impolita mouendi prin­cipia, quæ incohata, rudia, ac deformia existimauit, inordina­tam in chaos, & ordinatam poſt chaos elementorum agitatio­nem concitauiſſent, quod natura principiorum mouentium, contra, atque ipſe finxit excellens, abſoluta, & elaborata ſit, atque perpolita. Principium ergo, quod eum motum cieat non rude, non incohatum, ſed ſumma arte cultum, ſumma naturæ vi perfectum, ſummaque illius efficacitate elaboratum, à quo elementorum motus naſceretur, ſiue ante, ſiue poſt antiquum chaos, erat excogitandum.

Nec Empedoclea pax, quæ vniuerſitatis imperium aliquam do obtineat, arctissimamque inter elementa necessitudinem conglutinet, vnde naturæ interitus, & elementorum confuſio, inordinatuſque illorum motus naſcatur. Nec illius diſcordia, quæ poſt infinita tempora pacem de imperio deturbat, & ele­menta inter ſe alienata ſua domicilia repetere compellit, dum ad antiquum cæli ornatum reuocandum elementa cogit, eo-rumdem motum excitauiſſet.

Qùia Empedocles pacem illius vastissimí corporis, quod Sphærum nuncupauit, partem fecit: quod apud illum non tan­tum efficientis, atque elementa mouentis cauſæ vim, ſed etiam materiæ ſimul obtineat: at accidere non potest, vt idem eiuſ­dem vtroque modo ſit cauſa, vt efficiens, ac mouens, & vt materia. Ad hæc illud rectæ rationi immo ſenſui communi ad­uerſatur, quod Empedocles diſcordiam facit immortalem, quæ mali naturam ſapiat, contrariam concordiæ gerenti na­turam boni, id quod ne fingi quidem poſſe videtur. Quoniam cum pax ſphærum effecerit, nullus diſcordiæ locus ſupererit: niſi fortè diſcordia in partem congregationis admiſſa, cum pace fœdus inierit. Diſcordia item natura mala, & violenta ad infinitum tempus non eſt; propter violentiam, quam ſecum coniunctam habet; & propter continuum bellum, quod cum pace gerit; quia nullum violentum poteſt eſſe perpetuum, li­bro ſecundo de cælo particula duodeuigeſima.

Præterea ſatis non est dicere concordiam, & diſcordiam mouendi vim habere; niſi dicatur, quæ non ſit cauſa motionis prima, & communis, non concordia, & diſcordia motus cau­ſæ principes erunt, ſed illius tantum, quod congregando, & diſgregando naſcitur: quoniam concordia in vnum omnia co­git; dum ſphærum gignit: diſcordia autem, & lis omnia ſegre­gat, dum mundum ſuo tempore facit. Nihil etiam dicit de mo­tu, qui fit vniuersè, & in genere; non enim ſat eſt dicere, ami­citia congregando, & inimicitia diſgregando mouet, niſi aut demonſtretur, aut quomodocumque ponatur, quid ſit motus in genere. Reddenda item cauſa fuerat, cur amicitia congre­gando, & inimicitia diſgregando moueat; quam non red­didit.

Ad hæc cum amicitia ſphærum gignit, & in vnum omnia miſcet, neceſſe est, vt ignis deſcendat, & terra aſcendat, alio­qui miſceri non poſſunt: at iſti ſunt motus contra naturam, motibus illis oppoſiti, qui à natura fiunt: ergo concordia contra naturam mouet; & diſcordia naturalem motum concitat, cum ex ſphæro diſcordia hunc mundum gignit: tunc enim neceſſe est, vt ignis aſcendat, & terra deſcendat, vt ſua propria natu­raliaque loca inueniant: ergo non ſunt hæ duæ cauſæ motus naturalis; ſed altera naturalem, altera violentum motum exci­tat: immo vtraque motum violentum fortè gignit. Concordia, dum confuſum ſphærum efficit, elementa ex ſuis naturalibus locis ad confuſionem violentia moueri cogit. Diſcordia pari­ter, dum ſphæri partes inordinatas ad ordinem redigit, eaſdem violentia fortè compellit. Violentus etiam motus ille eſt, quem concordia facit; dum concretum diſſoluit, & ignis partem ad inferiora deſcendere cogit: pari ratione dum ex loco proprio ignis in terram fertur; vt compoſitum a diſcordia generetur, violento motu, quia contra naturalem inclinationem, cietur: licet Empedocles eumdem motum naturalem putet.

Oppugnatur Anaxagoræmens, Democriti fortu­na, Anaximandri principium infinitum, à quo­rum nullo elementa moueri poſſunt. Caput XI.

Nec Anaxagoræ mens, quam rebus omnibus anti­quiorem facit, à qua elementorum quoduis in quauis re inordinatè, & confusè abditum, ex illa temeraria coaceruatione extractum, in ordinemque traductum, elemen­tis motum dediſset. Quia Anaxagoras mentem, quam prin-cipium mundi ſtatuit, bonum ipſum appellauit; qua de re di­gnus eſt, qui reprehendi debeat, quod huius motionis finem non doceat: cum tamen nihil temere moueatur, præſertim ab eo, quod habet rationem boni, quod est finis: nunc autem omne, quod mouet, ob aliquem finem mouet libro ſecundo Phyſico­rum, hic finis neceſſario producendus erat: verum Anaxagoras abditum mouentis mentis finem latere voluit, ne in eum ſcopulum allideretur, qui Anaxagoram, vel etiam inuitum cogeret; ad alterum statuendum principium, quod mentem ad mouendum moueret; niſi ipſa, propter ſe ipſam, vt propter finem moueat, quod eo magis diſputandum omnino fuerat, quo minus ab Anaxagora hic finis intelligatur. Illud etiam cul­pa non vacat, quod mentem aſſeruit, bonum eſſe principium, quod moueat, malum tamen bono minimè oppoſuerit, quod opponendum erat, quia alterum abſque altero conſiſtere nequit. Ad hæc Anaxagoras mentem vnan introduxit, vim, & cau­ſam efficiendi, atque cuncta mouendi: vnam item mobilem materiam congessit: ex qua omnes mundi partes extraherentur, ac mouerentur: vnus igitur motus neceſſario erit, vbi enim res mouens vna eſt, itemque mobile vnum est, vnus etiam motus neceſſario fiet: nam ab vno in quantum vnum, non naſcitur niſi vnum, vt intelligere poſſumus ex his, quæ Ariſtoteles ſcripta reliquit libro ſecundo de ortu, & inte­ritu particula quinquageſimaſexta: nunc autem plures ele­mentorum motus apparent: ergo ab vna, quam Anaxago­ras introduxit mente, in quantum vna est, non fiunt.

Nec Democriti fortuna, & caſus hæc elementa mouebunt: tum quia, in natura nihil caſu, nihil temerè, nihil fortuito aut moueat, aut moueatur, vt videre eſt apud Ariſtotelem libre ſecundo de Phyſico auditu particula ſeptuageſimaquinta, &deinceps. Tum etiam quia fortuna, & caſus non ſunt verè cauſæ motus, ſed naturæ potius verè mouentis errores: id quod & in arte fit; in qua, ſi quid peccati incidit in artificiis, id ne­que artificioſum, neque artis effectum appellamus: ita ſi quod elementorum à fortuna, & caſu moueatur, eius motus natu­ræ neutiquam aſcribendus erit: ſed naturæ quibuſdam erro­ribus, atque peccatis: nos autem naturales naturalium mo­tuum cauſas inueſtigamus, ergo, &c.

Nec Anaximandri principium illud rerum omnium in­finitum, quod inter naturam animæ, atque ignis medium in­tercedere ſentiebat, & contraria cuncta in eo incluſa fuiſſe memorabat, elementis motum præſtare potuiſſet.

Quod corpus, quantumuis vaſtissimum, modo ſit finitum ab infinitæ virtutis motore non in tempore, ſed in momento moueatur, vt facilè deducitur ex demonſtratione Aristote­lis libro ſeptimo, & octauo Phyſicorum: in momento autem nullus motus excitatur, ſed in tempore tantum, & grauiter, vt acutè demonstrat Ariſtoteles ſexto libro de Phyſico au­ditu, ergo, &c.

Ab anima mundi Platonis, ab Orphei Ioue, ab amore Heſiodi, elementa moueri non poſſe. Caput XII.

Nec anima mundi, quam Plato ſe ipſam agitare di­xit, & reliquis eſſe principium mouendi particularem illum, ac turbulentum ante Chaos, & ordinatum post Chaos elementorum motum feciſſet.

Tum quia, hæc omnia, quæ Plato, ac cæteri omnes vete­res Philoſophi finxerunt, ſi extitiſſent, motus principia non particularia, ſed generalia tantum fuiſſent, à quibus ſolis nulli motus naſcuntur, ideo nos particulares motores ſine quorum particulari vi mouente nullus fit motus, inueſtigamus. Tum etiam, quia anima mundi vnà cum vniuerſitatis motione nata priuſquam naſceretur, elementorum agitationem inordina­tam, quæ naturam rerum vniuerſam antegreſſa eſt, excita­re non potuiſſet, posterius enim prioris cauſa eſſe natura non patitur.

Nec Orphæi lupiter, in cuius pectore Diuino vera mundi origo latitarit, ex eoque omnia deprompſerit, elementa mo­uiſſet in Chaos inordinatè iactata.

Nec Amor, quem Heſiodus rerum omnium creatorem, ac motorem effecit, elementa concitauiſſet; cum nulla tunc re rum diſtinctio in natura fuiſſet.

Quoniam nulla earum, quæ ab illis vt cauſæ mouentes po­nebantur, ſeu Amor eſſet, ſeu lupiter, verè actus, aut mouentes cauſæ dici potuiſſent: nam quæ illius actus fuiſſet natura, qui infinitis ætatibus ocio, veluti marceſcens, nihil egiſſet? Actus enim natura ſua dicitur ille, qui perpetuò in actione verſatur, & ab ea nec minimum quidem temporis diſcedit, at que deſiſtit. Amor etiam non ad rem omnino deformem, ſed ad rem ſuapte natura formoſam conuertitur. At deforme antiquum erat Chaos: ergo indignum, quod amaretur. A quie te præterea ad nouam molitionem mutari has cauſas opus fuiſſet, qua de re non ſimpliciter actus appellari meruiſſent, quippe quod potestate ante fuiſſent, & ab alia, quæ actu præter­greſſa eſt cauſa, immutatæ.

Valeant ergo hæc veterum Philoſophorum portenta, & monſtra, ac Peripateticæ veritati ſpontè, cedant: ad quam ex­planandam aggredimur.

Secunda particula ſecundæ partis. Cap. XIII.

Vt eum dicendorum ordinem teneamus, à quo nos num quam diſceſſuros ſupra polliciti ſumus; in hac ſecunda ſecundæ partis particula duo faciemus: primo nonnulla de more annotabimus. Secundo ex annotatis propoſitæ diſ­quiſitionis exitus explicabitur; ac totius controuerſiæ nexus diſ ſoluetur: qua ratione fiet, vt omnia naturæ conſentaneo ordi­ne diſtributa, facilius intelligantur, & intellecta memoriæ com­mendata tenacius hæreant.

Prima particula ſecundæ particulæ ſecundæ par­tis, in qua de materia, & forma, quæ duo ſunt perpetiendi, & agendi principia. Cap. XIIII.

SCIENDVM primo materiam primam eſſe naturam quamdam, ſiue principium quoddam, quo aliud ab alio mutatur, aut quolibet modo patitur ſub ratione, qua aliud: vt facilè intelligere poſſumus ex his, quæ ab Ariſtotele ſcripta fuerunt libro nono Diuinorum particula ſecunda: eam ob rem Auerroes Philoſophus maior omni genere laudis, in eadem commentatione dixit. Materia prima quamlibet perpetiendi facultatem definit, perinde ac definitio actionis primæ formæ quamlibet agentem facultatem definire ſolet; cuius di­cti ratio ab eodem Auerroe redditur libro duodecimo Diui­norum commentatione duodeuigeſima: quia ſcilicet formæ omnes, omneſque proportiones ſunt in facultate patien­di primæ materiæ, & in facultate agendi primi motoris.Ideo per primum motorem, primamque materiam definiri debent. Sunt enim hæc duo extremà, quæ maximè distant inter ea omnia, quæ ſunt in vniuerſo. Id eſt prima forma, quæ eſt primus intellectus Diuinus ſummæ, numeriſque omnibus ab ſolutæ perfectionis principium, & prima materia, quæ eſt al­terum ſummæ imperfectionis principium, vt enim illa omni forma carens materia, res omnes materiales ſua facultate complectitur, cuius complexu formæ omnes materiales patiuntur; ſic in illa ſuprema forma, quæ Deus eſt, cunctæ formæ agen­tes, ac mouentes mortales, immortaleſque continentur, vt per hæc duo principia definiantur.

Hoc fortè illud eſt, quod magnus Plotinus voluit: dum di­xit eo in libro, cui titulus eſt, de duabus materiis. Mundum hunc vniuerſum vastissimum quoddam referre corpus; cuius duæ ſunt ſuperficies, altitudinis altera, altera verò profun­ditatis: ea, quæ eſt altitudinis, ſuprema ſedes est primæ for­mæ, & ea, quæ eſt profunditatis, locus eſt infimus primæ ma­teriæ, quæ in nihilum non deſinit, ſed certè est aliquid vt eam aliquid eſſe Aristoteles demonſtrat, nempe ſubſtantia, libro ſecundo de anima particula ſecunda, dum ſubſtantiam omnem tripartito diuiſit: in formam, quæ eſt actus: in materiam, quæ est facultas: & in id, quod eſt ex vtriſque concretum: & Auerroes libro tertio de anima commentatione quinta in ſolutione tertiæ quæſtionis exponens illud, quod ex Ariſtotele naſcitur particula quarta eiuſdem libri. Omne recipiens debet eſſe de­nudatum à natura recepti dixit Ariſtotelem non eſſe ita in­telligendum, vt id nihil ſit, quod accepturum eſt aliquid; immo aliqua natura ſit oportet ea, quæ acceptura eſt aliquid: modo id non ſit; quod accipere debet, quoniam nihil idem ſemetipſum accipit; id etiam magnus Plotinus eodem in libro probauit,dum ſcripſit. Quod pati potest ab actu, non eſt actus; cum ni­hil à ſe ipſo patiatur, ſed à contrario, & quod omnem actum accipit, non eſt actus; quia neceſſe eſt, vt quod accipit, ſit omni­no expers rei illius, quam accipit, & quod cuilibet actui ſub­sternitur, aliquid certè erit, ſed non actus, nihil enim idem ſi­bi ipſi ſubiicitur. At materia prima ab omni actu patitur, omnem actum accipit, & cuilibet actui ſubiicitur, vt pati poſ­ſit ab actu, finiri ab actu possit, quemlibet possit accipere actum, & in opus prorumpere ſine actu minime possit. Ergo materia prima eſt infra omnem actum, & ſupra nihilum, vt paullo an te memorauimus, ſola, nuda, pura, ſimplexque natura facultatis, ex ſe ipſa informis, nullaque ſpecie, ſeu forma, prædita, quo possit Protei cuiuſdam fabuloſi more in varias ſe ſe for­mas induere, quibus naturæ ipſius vniuerſitas exornetur; & hæc pulcherrima rerum caducarum deſcriptio ab interitu vin dicetur: nihil enim habet materia præter facultatem ad con­trariorum paria quæuis accipienda, per quam facultatem & ipſa eſt, & omnia gignuntur, & vicissitudo rerum omnium caducarum perpetuum curſum ſeruet.

Vnde hallucinatum fuiſſe Themistium credimus, qui actum quemdam entitatiuum (vt vocant) commentus est, quem materiæ aſcripſit: multoque fœdius lapſi ſunt posteriores, qui materiæ actum existendi aſcripſerunt; putauerunt enim, mate­riam primam ita comparatam eſſe, vt veluti omnia corpora, exiſtere possit. Verum ſolus Ariſtoteles rem hanc obſcurissi­mam comprehendit; illiusque naturam propriam intus, & in cute nouit; propriisque coloribus ad viuum expressit, dum di­xit, materiam nullum certè eſſe actum, nullum alium actum habere, id quod alibi demonstrauimus.

Sicut materia eſt principium patiendi, ita forma est principium agendi, formæ enim eſt mouere, & agere; alterius ve­rò naturæ, id eſt materiæ, eſt moueri, & pati: vt ab Aristo­tele ſcribitur libro ſecundo de ortu, & interitu particula quin quageſimatertia. Eam ob cauſam Auerroes libro nono Di­uinorum ſcriptum reliquit: materiam eſſe principium, quo aliud mutatur ab alio ſub ratione, qua aliud; & formam eſſe principium, quo aliud mutat aliud ſub ratione, qua aliud.

Quid conueniat inter Ariſtotelem, Platonem, atque Pythagoram, dum de his duobus agendi, & patiendi principiis loquuntur; & quid inter illos interſit. Cap. XV.

CIRCA hæc duo naturalium omnium rerum prima principia, quod ad eorum numerum attinet, inter Pla­tonem, Pythagoram, & Aristotelem egregiè conuenit; ea enim, quæ de ſententia Ariſtotelis ſupra retulimus, apud Platonem in Timæo leguntur; vbi materiam eamdem matrem, receptaculum, & omnium formarum nutricem appellat: matrem quidem, quia perinde ac mater in vtero prolem concipit, & conceptam parit donec eamdem parturiat; ita & materia rerum mortalium fœcundissima mater in numerabilibus gra­uidata formis omnia gignit, & fundit ex ſeſe; receptaculum autem, quia formas intra ſua viſcera accipit: nutricem, quia eaſdem fouet, & alit, vt probæ nutrices modo natos infan­tes amabili ſinu fouere, & alere ſolent.

Sed non minima inter Platonicos diſſenſio inter cedit: nam Platonicorum alij hoc formæ genus in duas naturas partiuntur, in mathematicas inquam formas, atque Ideas; Alij verò hæc duo ad vnam, eamdemque Idearum naturam pertinere contendunt.Pythagoras Ideas tollit, & mathematica relinquit, in earum re­rum medio ſita, quæ intellectu, & quæ ſenſu agnoſcuntur, id quod Simplicius, atque Themiſtius Ariſtoteli aſcripſerunt in pro­logo libri primi Phyſicorum, quem locum alibi expoſuimus.

In forma diſcrepant, nam Plato in Timæo, Parmenide, ac Phœdone Ideam loco formæ, quam Ariſtoteles in mate­ria poſuit, veluti principium à rebus, quæ fiunt ſeparatum, in Dei mente collocauit; quibus de rebus grauissimis nunc diſpu­tandum non est.

Inter hæc agendi, & perpetiendi principia, multa interſunt; & præterea quæ paullo ante retulimus, illud potissimum inter eſt, quod ratus est Auerroes libro quarto de cælo commenta­tione ſecunda, & libro ſecundo de anima commentatione quinquageſimaprima, & duodecimo Diuinorum commentatione quarta, dum dixit.

Principium agendi ſine vllo extrinſeco motore vi, naturaque ſua propria in actum erumpit, modo ſubiacentem materiam habeat, in qua, & circa quam agendo vim ſuam exercere possit; vt ignis ad calefaciendum nullum motorem expectat extrinſecum, ſed vi, naturaque ſua propria calefacit, modo id adſit; quod calefieri poſſet. Id tamen perpetuò verum non est, ſed in his agentibus dumtaxat, quæ vim ſuam agendi actu, & non ſola facultate obtinent: hæc prima quaque occaſione agunt, hæc ſunt quæcumque cælesti, diuinoque ca­lore agunt, vt ſol & animantes omnes actu agendi vires ha­bent complures, easque ſic promptas, vt ſemper agant, nec vllius externi ſubſidij ope, à qua irritentur, indigeant; ea porrò agentia, quæ potestate dumtaxat vires habent inſitas, easque con­ſopitas, ab illis excitari debent, quæ actu vigent; vt piper, etiam ſi actu frigidum editur, protinus vt expulſo frigore ab innato noſtro calore irritatur, tunc ſuo ipſius calore, quo non actu, ſed facultate præditum erat; nos acerrimè vrit, de quo Galenus, libro octauo ſimp. & libro quarto de ſanitate tuenda, & ali­bi ſæpe.

Principium verò perpetiendi ſiue remotum, ſiue proximum extiterit, extrinſeco motore indiget, vt lignum ſine extrinſeco calefaciente, non calefit, & ſine extrinſeco exurente, non vri­tur, & ſine extrinſeco ſecante, non ſecatur.

De duobus formarum generibus, quorum alte­rum formas materiales, alterum vero formas à materia prorſus immunes comple­ctitur. Caput XVI.

SCIENDVM ſecundo formas eſſe duorum generum, quædam ſunt quarum eſſe à materia omni ex parte pen det, quæ quidem ex ipſa materia pullulant, atque radi­ces in aetam altè infixas habent; vt ab ea nulla vi euellan­tur: vt ſunt formæ elementorum, mineralium, plantarum, at­que brutorum, quorumdam eſſe eſt ab omni materia prorſus immune. Primæ formæ ſunt: quæ à vero agente, per verum motum veramque mutationem ex materiæ vtero extrahun­tur, hæ dant eſſe materiæ, & à materia illud vicissim accipiunt in diuerſo tamen genere cauſæ; cuius classis ſunt omnes formæ materiales elementorum, & eorum omnium, quæ ex eorum­dem mixtione naſcuntur. Cum de mortalibus formis agimus, hominis intellectum ſemper excipimus, quem immixtum, & immaterialem eſſe alibi demonstrauimus, idque de ſententia Ariſtotelis, aduerſus quoſdam, qui ventri, & veneri operam ludunt; & omnia, cum corpore, pariter concidere cupiunt; nullum futurum iudicem optant, qui huius vitæ rationem à nobis poſt hac repoſcat, & eam ob ſolam cauſam cum animarum immortalitate perpetuum bellum gerunt. Quamquam animas nostras, extinctis corporibus eſſe ſuperstites, nec vlla vi fati perimi poſſe alio modo, de ſententia Ariſtotelis confirmamus, & aliter ſecundum catholicam veritatem credimus; hæc obi­ter, & veluti pertranſennam, nunc ad rem paullo antecœptam reuertimur.

Formæ immunes à materia ſunt cæleſtium, & Diuinorum corporum formæ, & hominis intellectus: hæ, per verum mo­tum, veramque mutationem, ab agente vero ex abditissimis materia recessibus non educuntur; nec à materia aliquod eſſe mutuantur, ſed materiæ globorum cælestium, & humanæ naturæ eſſe communicant, vel vt ſoli fines actu existentem ma­teriam conſeruantes, vel vt efficientes metaphorici, vel mate­riæ nullum eſſe communicant, ſedeam tantum mouent, regunt, atque gubernant: huius generis (vti diximus) ſunt formæ cælestes, quæ ex cæleſtium globorum materia nulla ratione extrahuntur; à cælo nullum eſſe mutuantur, ſed cælo tantum assi­ſtunt, illudque conſeruant, conuerſioneque rotunda cæleſtes glo­bos ab ortu in occaſum, & ab occaſu in ortum vicissim recur­rentes vigintiquatuor horarum ſpacio, ocissimè verſant: inter has formas à materia prorſus immunes à nobis relatus est hominis intellectus immortalis.

Uniuerſa partitio eſt Auerrois libro primo de Phyſico auditu commentatione vltima, & libro tertio de anima commentatione quinta, & libro de ſubstantia orbis capite primo.

Differunt hæ formæ; quia materiæ à formis materialibus, & formæ materiales ab earumdem materiis à ſe inuicem, vl­tro, citroque perfectionem, atque imperfectionem mutuantur.cum extenſa materia materiales formæ extenduntur: cum di­uidua materia, & ipſæ diuiduntur: quapropter in eis eſt to­tum, & pars, perinde ac in earumdem materia, & licet for­ma, vt forma, ſit actus: forma tamen, vt in materia, facul­tatis eſt particeps, omnemque ex materia naſcentem imper­fectionem aſciſcit, cum reciprocatione tamen, vt materia aſci­ſcat ſibi perfectionem formæ illius, cuius munere fit, vt actu existat. Formæ à materia prorſus immunes à materiæ con­tagioſis, ac morboſis conditionibus non afficiuntur; quod ex materiæ facultate non educantur, nec vnà cum extenſa ma­teria extendantur, diuiſione materiæ non diuidantur, vacent que toto, & partibus; nec ratione qua formæ perfectionem à materia mutuantur: quoniam forma, & perfectio ſunt vnum, & idem: nec ratione, qua materiæ ſint alligatæ: quod earum dem formarum natura à materia omnino immunis, nullius ſit materiæ particeps; ideo ab ea nec affici, nec infici valeat. Hæ formæ tantum faciunt; nullo modo patiuntur, neque per ſe, neque per accidens: vt auctor eſt Auerroes libro nono Di­uinorum commentatione ſecunda.

Formæ materiales quamquam vi, naturaque propria non patiuntur, tamen vi, & natura alterius, quod est per acci­dens pati videntur, ratione ſcilicet materiæ; à cuius contagio­ſis, ac morboſis conditionibus afficiuntur. Ideo magnus Ploti­nus libro cui titulus eſt. Unde mala: omne malum materiæ aſcribit, & omne bonum formæ acceptum refert.

Quomodo actio à forma, & perpeſsio à materia naſcatur. Cap. XVII.

TERTIO ſciendum, actionem, & perpessionem ab vna, eademque natura manare non poſſe. Actio enim manat à forma, & perpessio à materia primam ſui ortus ori­ginem repetit, hæ duæ ſunt horum effectuum cauſæ, primo diuerſæ; nam ſi actio à materia manaret; cum vna nume­ro ſub omnibus formis materia ſit; vna etiam erit omnium actio: nunc autem, cum diuerſæ diuerſorum corporum actio­nes appareant: non per materiam vnam, ſed per formas di­uerſas, diuerſa corpora agunt; neque id quidem immeritò: quoniam qua ratione corpora ſunt, eadem agunt. Sunt autem non per materiam in ſpecie hac, vel illa, ſed per hanc formam, vel illam: per hanc ergo formam, vel illam, hanc vel illam actionem abſoluunt: præſertim, cum id, quod agit ei, quod patitur, præſto ſit per formam; & in materiam alienam, agens, per formæ vim, tranſeat: vt efficacitate frigiditatis aqua frigefacit; & ignis per caliditatem calefacit. Hinc fit, vt cauſæ materiales effectus producant, non materia, ſed for­ma ſimiles; quaſi per formas, & non per materias actiones abſoluantur. Hinc inter genitum, & genitorem ſimilitudo naſcitur ratione formæ, & non ratione materiæ, vt homo hominem generat: equus equum, & omnia generatim ex ſui ſimilibus gignantur. Ars item, quæ naturam diligenter imitatur, ſimile amat institutum: qualem enim ſpeciem domus Architectus animo concipit, talem is domum è lignis, & lapidibus molitur: præterquam quod natura eas res mo­ueat, atque verſet; in quibus intus incluſa est: vt liquido con­ſtat, ex definitione naturæ. Ars verò vim ſuam rebus externis effingendis adhibet, ita vt ſemper, quod ſiue ab arte, ſiue à natura gignitur ſimile ſit ei, à quo gignitur ratione formæ, cui tamquam principio, in generatione datur, vt agat, & non ratione materiæ quæ in eadem generatione, vt ſubiacens ra­tionis principium, patitur.

Hinc ſequitur: id quod est ex materia, & ex forma con­cretum, facere, mouere, & actu exiſtere, ratione formæ: pati, moueri, existere poſſe, ratione materiæ; eſt tunc idem actu & facultate, ſed ratione diuerſarum partium; actu ratione formæ facultate ratione materiæ facit, & patitur ratione di­uerſa; facit ratione formæ patitur ratione materiæ mouet, & mouetur: mouet ratione formæ; mouetur ratione materiæ.

Cauſa, per quam actio, & passio, non ab eadem, ſed à di­uerſa natura naſcatur, eſt: quia quod facit, quatenus est actu, facit; & quod patitur, quatenus eſt, facultate patitur; actus autem, & facultas ſunt differentiæ valdè oppoſitæ vt dixit Auerroes libro primo de anima commentatione ſexta: quæ vni eidemque naturæ, ſub eadem ratione, & reſpectu eiuſdem aſcribi non poſſunt; nam ſi actio, & perpessio ab ea­dem natura ſub eadem ratione, & reſpectu eiuſdem produ­cerentur, idem, omnibus modis idem eſſet actu, & poteſtate: cui dicto vniuerſa Philoſophorum classis omnino reclamat.

Ex his ſequitur, grauitatem in corpore graui, & leuitatem in corpore leui, non moueri eo modo, quo mouet, mouent quate­nus formæ: & mouentur quatenus in materia; ſiue grauitas, & leuitas ſint elementorum formæ, ſiue accidentia propria, quæ ad formas quàm proximè accedant; ex quibus immedia­tè manant; vt ſenſiſſe videtur Auerroes libro quarto de cælo commentatione vigeſimaquinta: grauitas enim, & leuitas, & cæteræ elementorum qualitates quamquam non ſunt for­mæ, elementorum tamen formæ dicuntur, quia his omnibus qualitatibus in tenuissimas partes comminutis, elementorum etiam formæ comminuuntur, & vnà cum elementorum ortu, & interitu oriuntur, & intereunt: ſunt enim mediæ inter ſub­stantias, & accidentia: ad accidentia tamen propius, quam ad ſubſtantias accedunt; ideo accidentium, magis quam ſub­stantiarum proprietates imitantur, quo fit, vt elementorum formæ non minus quam ſi eſſent accidentia, comminuantur, atque intereant: altera prius existente in materia qualitate conſimili, per alterius nouæ qualitatis aduentum nouum ele­mentum facilius gignitur: licet vnumquodque etiam contra­rium elementum, ex vnoquoque etiam contrario elemento immediatè gignatur, auctis, & imminutis elementorum qualita­tibus, elementorum formæ augentur, & minuuntur: ipſis ge­nitis, & peremptis gignuntur, & perimuntur; vt contra Auicennam aſſeuerantem elementorum formas integras conſer­uari eorumdem qualitatibus comminutis; acutè, & grauiter diſputauit Auerroes, demonstrauitque Auicennæ dictum tam falſum eſſe, quam falſissimum; vt alio loco vidimus.

De triplici elementorum facultate. Cap. XVIII.

QVARTO ſciendum, elementorum facultatem, ſeu potestatem eandem appellare mauultis, eſſe trium ge­nerum: prima eſſentialis nuncupatur, quam Simpli­cius octauo libro Phyſicorum particula trigeſimaſecunda ap­pellat facultatem ſecundum aptitudinem, tunc, cum non dum factum eſt, id quod dicitur: vt puer est facultate grammati­cus, vel muſicus; quia, cum non dum factus ſit muſicus, aut grammaticus fieri potest. Hæc facultas in motu elementorum ni­hil est aliud, quam habilitas in materia contrarij elementi, hac facultate graue poteſt moueri ſurſum; quoniam potest fieri leue, & leue hac facultate poteſt deorſum ferri; quoniam, quod leue eſt, in graue poteſt conuerti, vt ignis ſæpe in terram,& terra non raro in ignem vicissim commeat. Vtrum ne vnum quodque elementum in aliud quoduis elementum immediatè conuertatur, an vero contrarium elementum in aliud contra­rium non niſi per media elementa permeet; à nobis diſputatum eſt alibi, & quodlibet elementum in quoduis elementum im­mediatè migrare poſſe concluſum.

Secunda facultas accidentalis nuncupatur, & tunc est, cum elementa actu existunt non tamen actu moueantur; ſed tantum moueri queant, id illis ui, naturaque propria, quod eſt per ſe non ineſt; ſed ui, & natura alterius; quod eſt per acci­dens: hæc facultas in motu elementorum est forma leuis, vel grauis elementi. Hanc Simplicius in loco, quem nuper adduxi­mus, aptitudinem appellauit, tunc cum iam quidem factum eſt id, quod dicitur, & habet actum primum, qui agendo vim ſuam propriam non exerit, ſed vel feriatur, vel ocio torpet: quemadmodum dicimus aliquem poteſtate muſicum, cum non pulſat cytharam; illam tamen pulſare poteſt, cum vult: nunc autem vel dormit, vel aliud quid agit. Hanc facultatem Simplicius ratus eſt eſſe medium inter abſolutum actum, & abſo­lutam facultatem. Tertia facultas eſt cum actu coniuncta, nam ſi graue deorſum concitatur, ſi leue ſurſum attollitur; id vtique illis accidit, quia tali motu concitari poſſunt, nam ſi ea dem cieri non poſſent; non cierentur: ſed immota manerent: perinde ac non loquitur, non ſedet, non ſtat niſi qui loqui, ſede­re, & ſtare potest. Facultas prima re mota nucupatur à The mistio octauo libro Phyſicorum particula trigeſimaſecunda: quia indiget agente, qui eamdem ad actum traducat, vt di­xit Auerroes duodecimo Diuinorum commentatione deci­maoctaua, & quadrageſimaquarta, & octauo Phyſicorum commentatione trigeſimaſecunda.

Nuncupatur prima facultas eſſentialis: quia eſt ad for­mam, quæ eſt rei eſſentia: pugnans enim & contrarium ele­mentorum ad contrarij elementi formam tendit, idque ratio­ne materiæ, cuius gratia vnumquodque quod fit facultatem habet, adhoc, vt fiat: res enim omnes, quæ fiunt, à materia habent, vt fieri possint, antequam fiant, & vt fiant, cum fiunt; & à forma habent non vt fieri possint, nec vt fiant, ſed vt ſint, forma est quæ dat eſſe, & hoc eſſe, & materia ſolum præ­ſtat fieri.

Nuncupatur prima facultas violenta, quia elementa ad propria loca naturaliter concitari nequeunt, & quod elemen­ta ad propria loca ferantur; illis præter naturam accidit; id­que altero duorum modorum, vel quia extra proprium locum genita cum ſint, non nihil conſeruant contrariæ, atque pugnantis illius naturæ, ex qua genita ſunt: vt ecce ignis ex terra ge­nitus, qui non nihil adhuc conſeruat contrariæ, atque pugnantis terræ, illiuſque naturæ, ex qua eſt genitus; quam aſcenden­do deponit, dum ad proprium ac naturalem locum, vt ad pro­priam naturam, ac perfectionem numeris omnibus abſolutam mouetur: perfectionem tum demum nanciſcetur, cum ad opta­tum locum naturalem peruenerit, quo cum aſcenderit, iam actu perfectum erit: tunc enim omni excuſſo pondere, omni­que depoſita contraria grauitate, ignis leuissimus erit omni­no abſolutus.

Secundo igni præter naturam ſurſum moueri accidit; quan­do ignis extra proprium locum naturalem extruſus, violentiam illam paſſus eſt, qua de re nuper aliqua ex parte egimus; à qua fit, vt non natura, ſed violentia diſpoſitus exiſtat: quæ omnia vera ſunt ex his quæ Ariſtoteles, Simplicius, Auerroes, & cæteri ferè omnes ſemper, & vbique probatissimi Philoſophi memoriæ prodiderunt libro quarto de cælo particula vigeſimaſexta, trigeſimaprima, & trigeſimaſecunda: non enim de ſententia illorum ignis ſurſum aſcendit, quia ignis ſit factus; ſed quia fiat; nam postquam factus est, nullo motu cietur, ſed in ſuo proprio naturalique loco quieſcit.

Quo fundamento, licet perperam, vſus tamen fuit aliquan do Zenarcus in libro, quem aduerſus quintam eſſentiam edi­dit auctore Simplicio primo cæli: Nuncupatur etiam violen­ta hæc facultas eſſentialis, quia igni deorſum moueri natura non ineſt, ſed id ei per violentiam accidit, quatenus in terram conuerti poteſt; & conuerſus deorſum incitari, & terram ſur­ſum viciſsim moueri contigit hac eſſentiali facultate; quia ex terra ignis naſcitur; qui postquam natus eſt, omni ſublato im­pedimento ſurſum ad ſuum proprium, ac naturalem locum, vbi nunc luna eſt, concitatur.

Secunda facultas proxima nuncupatur; quia agente, qui eamdem ad actum transfert, non indiget; quod elementum illico genitum ad ſuum proprium, ac naturalem locum ſuapte natura, ac propria ſponte moueatur, niſi per aliquod impe­diens ſtat, quo minus id fiat: at ſi impedimentum auferatur; elementum nuper genitum ad proprium locum naturalem ſtatim incitatur: vt ecce terra, quæ grauis est, vel aliud quoddam corpus ponderoſum, in leuiſsimum ignem euadere poteſt; quod ſi fiat, tunc ſuperiorem locum continenter petit: itaque per­ſpicuum eſt id, quodiam facultate leue eſt, cum ad actum le­uitatis erumpit, in ſuperiorem huius orbis plagam ferri, ſublato enim omni impedimento natura ipſa elementa nuper geni­ta in proprium locum portat; id quod in exculentis, atque po­culentis accidere videmus, & in eo corpore, quod ad ſanitatem recuperandam affectum eſt cum primum enim impedimen-tum tollitur, nulla est, quin & cibus in corpus animati ſubſtan­tiam conuertatur, & quod ægrum eſt valetudinem ſuam con­ſequatur.

It a quæ loco cientur, ſiue iam actu ſint, vt extra locum ſuum naturalem alicubi per violentiam detineantur, ſiue ex facul­tate ad actum prorumpant, ſi nihil impediat, locum ſuum ſtatim petunt, quamuis enim res etiam in actu ſit; tamen ſi con­tra naturam in alieno loco detineatur, quodammodo imper­fecta videtur, & habet in ſe facultatem, qua ad proprium lo­cum, vt ad formam abſolutam perfectionem, & finem rapiatur.

Hæc facultas multis de cauſis ſecundum accidens dicitur: primo quia ineſt elemento actu existenti, ergo ſecundum ac­cidens ineſſe intelligitur, nam quæ alicui actu existenti inſunt, accidentia ſunt.

Secundo quia accidit elementis contineri extra proprium locum, & ad proprium locum ferri, cum in alieno loco vnde moueantur, vel violenter contineantur, eò per violentiam impulſa, vel ibi ex contraria elementorum natura generentur, quo rum vtrumque elementis inest per accidens.

Tertio quia elementa non mouentur, niſi postquam fue­rint in loco propter naturam: nec dum ad locum ſecundum naturam peruenerint: quem cum attigerint, amplius non mouebuntur: ſed immota quieſcent: id quod Ariſtoteles de monstrauit libro quarto de cælo particula vigeſimaſexta: quæ omnia elementis accidunt.

Quarto quia eſt ad opus, & adactionem formæ; quæ ſunt accidentia formæ. Hæc eadem facultas, quæ ſecundum acci­dens dicitur, naturalis nuncupatur; quia elementis iam ge­nitis à natura ineſt, vt ſuapte leuitate, & grauitate aut ſur­ſum tollantur, aut deorſum ferantur: primo cæli, particula vndecima, & non raro alibi.

De huiuſmodi facultatibus verba fecit Simplicius aduer­ſus Ioannem Grammaticum octauo Phyſicorum particula no na, de eiſdem Auerroes in eodem octauo commentatione quar­ta, & libro quarto de cælo commentatione vigeſimaquinta: Etenim Ioannes Grammaticus eſſentialem elementorum fa­cultatem non vidit eſſe in elemento contrario, & tempore, actu primo, nec nouit facultatem accidentalem eſſe in ele­mento iam genito, vt in ligno comburendo, in oleo inflamman­do est facultas eſſentialis ad motum ſurſum; atque in igni, ex ligno iam genito, & in flamma ex oleo accenſa est fa­cultas accidentalis: id quod Ioannes Grammaticus aſſequi cum non potuerit, quid mirum ſi à ſcopo aberrauerit? Detertia facultate, quæ eſt cum actu coniuncta, agit Alexander Aphrodiſienſis vigeſima quæstione libri ſecundi quæſtio­num naturalium. De hac magnus Plotinus in libro de eo, quod in potentia, & de eo, quod in actu capite ſecundo. Ex Ariſtotele etiam, atque Themiſtio, Simplicioque, & Auerroe octauo libro Phyſicorum particula quarta, nona, & trigeſimaſecun­da, alibique ſæpius, poteſt & vniuerſa colligi partitio.

Quomodo elementa eadem ſurſum, & deorſum natura, & contra naturam ferantur. Cap. XIX.

Si quis roget, ſi ignis ſurſum, & ſit erra deorſum violen­tia, & non natura cieantur; qui factum eſt igitur, vt Aristoteles libro primo de cælo particula quinta proba­uerit: omnia corpora naturalia propria quadam vi natu­rali de loco ad locum moueri; idque propterea, quod natura,ex qua conflantur, naturale motus principium in eis exiſtat.

Huic reſpondendum cenſemus horum naturalium corpo­rum duobus modis naturales motus conſiderari poſſe: ſemel ratione naturalis propenſionis eorumdem, quæ naturalis pro­penſio grauium, & leuium naturalem formam immediatè conſequitur; huius naturalis inclinationis ratione vtrorumque motus eſt naturalis: Grauitas enim, & leuitas, vt & qualita­tes elementorum primæ non ſunt formæ, & non ſunt princi­pia intrinſeca elementorum prima; ideo non ſunt propriæ, ac veræ elementorum naturæ ex Phyſicorum libro ſecundo. Sed quoniam grauitas, & leuitas elementorum naturas neceſſariò conſequuntur, in elementis ſecundum naturam ineſſe optimo iure dicuntur: quemadmodum etiam motus, qui ex ipſis pri­mis atque immeditatis elementorum principiis manant, ſecun­dum naturam inſunt in elementis: ignis enim ſecundum na­turam leuis eſt; ideoque ſecundum naturam ſurſum euolat; At grauem è contrario ſecundum naturam terram eſſe co­gnoſcimus, item que pari modo ad centrum tendere iuxta na­turam non dubitamus.

Motus ergo grauium, & leuium corporum ſimplicium, ex grauitate, ac leuitate naſcentes, grauibus, & leuibus, ſecun­dum naturam inſunt grauitatis, & leuitatis ratione, quæ licet propriæ, & veræ naturæ non ſint, elementorum tamen natu­ras neceſſariò conſequuntur: etenim ſæpe numero, cum rerum naturæ propriis nominibus careant, vtimur in eis explicandis, vocabulis accidentium; quæ notiora ſicuti ſunt, & noſtris ſenſibus magis familiaria: à quibus intellectus cognitionem oriri deprehendimus, & hac ratione motus hic, qui ex grauitate, et leuitate proficiſcitur, naturalis dicitur: non quod grauitas, & leuitas ſint corporum grauium, & leuium formæ, ac na-turæ, ſed quod accidentia ſint, quæ ad eorum naturas, quam proximè accedunt: & quæ ex ipſismet grauium, & leuium naturalibus formis, ac propriis manant, non ſecus at que ex propriis fontibus: his enim qualitatibus vtimur: quia pro­priis elementorum naturis à maioribus nostris non fuerunt impoſita nomina; quod peripateticæ veritati conſentaneum eſſe, aduerſus ineruditos quoſdam Aristotelis interpretes, quæ potuimus efficacia alibi demonstrauimus: Secundo qui­dem motus hic poteſt conſiderari ratione, qua elementa pro­priis in locis stant immota, nec niſi violentiam paſſa, extra proprium locum ſi ſint extruſa, aut extra eumdem genita moueri poſſunt: non nihil adhuc conſeruant contrariæ illius, aç pugnantis naturæ, ex qua ortum repetierunt: ratione huius violentiæ nullius elementi naturalis, ſed violentus eſt motus. Grauia enim elementa deorſum, ſurſum leuia, niſi aut primam, aut ſecundam violentiam paſſa fuerint, non promouentur. Propter hanc ergo violentiam elementorum motus violenti no mine nuncupari poſſe, omnes ferè conſenſerunt. At ratione naturalis propenſionis non violentus est ſed naturalis elemen­torum quouſque de que concitantur, quod intelligere licet, tum ex Ariſtotele, at que Simplicio libro quarto de cælo particula vigeſimaſexta, & trigeſimaprima, tum ex Auerroe octauo Phyſicorum commentatione quarta.

An elementorum motus ſit naturalis propter principium patiendi, an verò propter principium agendi tantum, an pro­pter vtrum que ſimul, infra (Deo dante) videbimus.

De hac prima ſecundæ partis particula hæc dicta ſat ſunto, nunc ad ſecundam eiuſdem particulam, eadem methodo abſoluendam, tranſeundum.

Secunda particula ſecundæ particulæ, ſecundæ partis, & eſt prima propoſitio, qua quæſtionis exitus explicatur. Cap. XX.

Ex his, quæ hactenus annotata fuerunt Peripateticum totius propoſitæ diſquiſitionis exitum explicare licet, qui in compluribus propoſitionibus conſiſtit, quarum ſingulæ ſuo loco ſcribentur: omnium prima illa est.

Corpora ſimplicia grauia, & leuia, non per ſe, ſed per accidens, non immediatè, ſed mediatè ſecundum eam facultatem, quæ eſſentialis nuncupatur, agenerante mouentur.

Quoniam rectus elementorum motus non aliam ob cau­ſam, quam propter grauitatem, & leuitatem elementorum ineſt corporibus, vt infra demonſtrabimus: de grauitate au­tem, & leuitate Ariſtoteles non ſolum octauo phyſicorum, ſed & quarto libro de cælo copioſius, & accuratius diſputan­dum duxit; ideo ex vtrisque locis, ſed ex quarto de cælo magis germanam Aristotelis ſententiam eruere conabimur.

Id ergo, quod hoc primo loco diximus, textatus est Ariſtoteles octauo Phyſicorum particula trigeſimaprima, & trigeſimaſecunda, & quarto cæli, particula vigeſimaquarta, & Auerroes tertio cæli, commentatione vigeſimaoctaua, id que hoc argumento confirmatur.

Ab agente à quo forma præstatur, alia omnia liberalissimè præstantur, quæ formam neceſſariò conſequuntur: at que quod gignit elementum, formam præstat elemento: ergo quod gignit elementum, elemento ea omnia liberalissimè præstat, quæ elementi formam neceſſariò conſequuntur: ergo quod elementum generat, præſtat motum elemento: illudque per ac-cidens hac ratione mouet.

Vt videamus quomodo elementum ex loco ad locum à ge­nerante moueatur: animaduertendum eſt, materiam primam non moueri propriè, perinde ac forma propriè non mouet: ſed quod propriè mouet, & quod propriè mouetur, illud est, quod est ex vtriſque concretum: vt ecce manus, quæ ſola ſine cala­mo, & ecce calamus, qui ſolus ſine manu, non ſcribit: ſed quod propriè ſcribit, illud eſt, quod tum ex manu, tum ex calamo coaugmentatur, & ecce ſerra, quæ ſine ſectore non ſecat: ecce ſectator, qui ſolus ſine ſerra non ſecat; ſed quod propriè ſecat, eſt ſectator, qui ſerra ſecat; ſicut ſcriptor calamo ſcribit. Actiones en m, & perpessiones ſunt ſuppoſitorum, id eſt rerum ſingularum, vt notum est ex his, quæ Aristoteles memoriæ prodidit in prologo libri primi Diuinorum. Principium tamen, quo totum patitur, atque mouetur, & remotum motus natu­ralis elementorum eſt eorumdem materia prima: principium, quo patiuntur, ac mouentur proximum, eſt hæc materia ſub hac forma huius elementi. Porrò principium quo agunt, ac mouent remotum tamen, eſt forma huius materiæ in hoc ele­mento. Totum ergo elementum illud est, quod mouet per formam, tamquam per principium, quo mouet, & totum ele­mentum, quod mouetur per materiam, tanquam per princi­pium, quo mouetur: forma enim hac ratione vim habet, vt moueat, & nullo alio modo.

Formam, & materiam propriè non moueri probatur, nam ad id quod propriè moueri debet quinque interſunt: cauſa, quæ vim mouendi habet, materia, quæ motum à mouente factum accipit, ſpacium, per quod mobile mouetur, & alter locus, à quo, & alter, ad quem mobile tendat: quod ſi formam, & materiam etiam ipſam moueri oporteat, nimirum iſthæc quin-que genera adhibenda ſunt: forma igitur, & materia noua comparanda eſt ad mouendam formam, & materiam antiquam; niſi eadem forma, eademque materia ſe ipſam moueat, quod eſt non minus abſurdum, quam falſum, ac naturali axiomati aduerſatur, in quod omnes Philoſophi conſenſerunt: Nihil idem, præſertim ſimplex, vt est forma, & materia, ſe ipſum mouere poſſe: His adde, quod materia est ſola, nuda, ſimplex que facultas, ideo moueri nequit; cum actu ſit oporteat, quod mouetur: ſi formam, & materiam nouam, à quibus antiqua forma, & materia moueatur, comparauerimus: formæ & materiæ, primo loco inuentæ, primæ non erunt, cum his aliæ ſint inuentæ priores. At formæ, & materiæ nuper inuentæ nuſ­quam erunt, & numquam mouebuntur; niſi & ipſis ſupe­rior aliqua forma, & materia eiuſdem ordinis inueniatur, à quibus moueantur, & ſint, nec vllius erit aſcendendi ſtatus: itaque nullum (quantum video) mouendi modum faciemus; ſed innumerabilis quædam ſeries formarum, quæ moueant, & materierum, quæ moueantur, connectenda erit: at natu­ra infinitatem iſtam cauſarum non amat; quia vbi infinitæ ſunt cauſæ, quæ moueant, infinita ſunt, quæ moueantur ibi nulla est prima cauſa, quæ tantum moueat, & non mouea­tur; & nulla eſt vltima materia, quæ tantum moueatur, & non moueat: vbi nullum eſt primum, quod moueat, & nullum vltimum, quod moueatur, ibi nulla ſunt media, quæ moueam, & moueantur: & vbi in mouentibus, & motis nullum eſt primum, nullum poſtremum, nullumque medium, nihil omnino mouet, & nihil omnino mouetur: quod ſenſui aduerſatur, &c. Hanc argumentandi methodum probatam fuiſſe ab Aristotele libro ſecundo Diuinorum quiſque nouit: ex his elici poſſe pro comperto habere debemus, tenendam eſſe firmam ſenten-tiam illam noſtram, formæ itemque materiæ nullam motio­nem eſſe propriam, ſed totius concreti: & formam tantum mouere, vt principium; cuius munere fit, vt totum moueat, & materiam moueri vt principium; quo fit, vt totum moueatur.

Materia ergo prima ſub elementi forma ſecundum eam naturam mouetur, quam eſſentiam vocant: id eſt, quatenus eſt ſub forma contrarij elementi; & ad alterius elementi contrarij formam, vim, & naturam propriam, quam eſſentiam nuncupandam eſſe volunt, tendit: dum elementum contra­rium in contrarium elementum conuertitur: vt materia, ſub forma terræ, facultatem eſſentialem nuncupatam habet, ad motum ſurſum: quia terra in ignem conuerti poteſt, generans tamen ignem ex terra, quod terræ dat motum ſurſum, hunc motum generando non attingit, & nullo modo illum immedia tè producit: ſed generando ſolam elementorum formam tan­git, itaque motus à generante immediatè non naſcitur, ſed à forma generans: ergo elementum aut grauis, aut leuis ele­menti formam generat, dum aut graue, aut leue elementum gignit: hæc postea forma à generante nuper genita, motum immediatè producit, qui à generante producitur mediante tamen forma elementi producta, hæc motum immediatè facit.

Qua ratione intelligendum reor illud Auerrois libro octauo Phyſicorum commentatione trigeſimaſecunda, dum dixit. Agens dans formam dat conſequentia formam: qua de re quam optimè ſcripſit Simplicius libro octauo Phyſicorum particula trigeſimatertia.

Hæc est generatio per accidens, quia per formam (ſed longè verius) per aliud, quam per accidens, diceretur, & propter eamdem cauſam, non immediata, ſed mediata generatio dicitur: quia mediante genita forma motus iſte ab illo generante gignitur, quod formam genuit.

Secundo idem probatur demonſtratione Ariſtotelis libro quarto de cælo particula duodeuigeſima; hæc vt facilius intel­ligatur, ex Ariſtotele eodem loco notandum, Tres eſſe muta­tionum ſpecies, quæ nunc alicui vſui nobis eſſe poſſunt: quartam prudens Ariſtoteles eo loco præteriit; quippe cum nullus tunc illius vſus futurus ſit: omnes quatuor motionum ſpecies nos paucis expediemus, ne aliquid intactum reliquiſſe videamur. Una ergo motionum ſpecies ad ſubſtantiam pertinet: altera quantitatis eſt: tertia in qualitate verſatur: quarta omnia locorum ſpacia comprehendit. Primam ſpeciem conſtituit ge­neratio ſimplex, atque interitus: ſecundam accretio, & diminutio: tertiam alteratio: quartam latio. Mutatio omnis aut ex oppoſitis certè, aut ex naturis mediis efficitur: pro eo quod in ſeſe vim contrariam habent, vt in ſubstantia forma est, & priuatio: in quantitate magnitudo, & paruitas: in qualitate albedo, & nigredo: & quicquid aliud, ad tertium qualitatis ordinem fertur: quartæ verò ſpeciei erunt loca ſupera, & in­fera, & quæ ad dexteram, & ſiniſtram, ante, & pænè iacent. In omnibus his fieri mutationem ex contrariis in contraria, vel ex mediis in ea, quæ interiecta ſunt media, videmus: nul­lus enim ex his motibus temerè fit, aut fortuito, vt quælibet res in quamlibet mutetur. Eodem modo quod mouet non quicquid contigerit, mouet, ſed rem definitam: hic enim ordo à natura ſeruatur: vt quod mutatur, non in quolibet temerè, nec à quolibet fortuito, mutetur: ſed definitum, quod definito mo­tus ſubiicitur à definito agente in terminum ac finem definitum, abſolutamque perfectionem, & formam mutatur, quacum­que motus ſpecie mutetur: quæ omnia efficaci argumentorum robore confirmata ſunt ab Ariſtotele compluribus in locis:ſed potissimum libro primo Phyſicorum. Ideo quod ad locum mouet: non quicquid contigerit mouet; ſed definitum mobi­le:nec mobile definitum poteſt a quolibet mouente moueri, ſed à statuto, ac definito motore: non à quolibet loco, vt à motus primo principio in quemlibet locum vt in vltimum finem: nec per quodlibet medium, ſed à determinato principio, per defi­nitum medium in finem ſtatutum. Itaque id ſolum ſurſum mouet ſemper, quod inducendæ leuitatis à natura vim ha­bet: id perpetuo deorſum agit; quod efficiendæ grauitatis facultatem nactum est à natura: & quicquid mobile est, non dubium eſt, quin idem ſit facultate vel graue, velleue, nec ambigendum, quin in proprium, naturalemque locum ferri, ſit in propriam ſpeciem formam, ac perfectionem ferri: vt infra (Deo dante) videbimus. Quibus poſitis argumentum in eam formam redigimus, in quam à Simplicio Philoſopho certè grauissimo redigitur:

Si generans (ait Simplicius) leuitatem, & grauitatem efficiens, non quodlibet ſed definitum non temerè agit in quod libet, ſed in ſubiectum determinatum, nec in quamlibet lo­ci perfectionem, nec per quodlibet medium, ſed per medium ſtatutum elementum nuper genitum temerè ducit, ſed in lo­ci perfectionem definitam elementa à generante mouentur: ſed agens definitum in ſubiectum agit definitum ad ſtatutam definitamque loci perfectionem, & per medium determina­tum elementum mox genitum ducit. Ergo elementum geni­tum à generante mouetur: idque ſecundum eam facultatem, quæ eſſentialis nuncupatur, quod erat probandum.

Quomodo elementa ab eo moueantur, quod impedimentum remouet, & eſt ſecunda propoſitio. Cap. XXI.

ELEMENTA ſecundum facultatem accidentalem nuncupatam à remouente motus impedimentum per accidens tamen mouentur.

Id tum Ariſtotelis teſtimonio, tum ratione probatur: Ariſtotelis quidem teſtimonio octauo Phyſicorum particula trige­ſimaſecunda, & quarto libro de cælo particula vigeſima­quinta, ratione autem ex eiſdem locis petita, & hæc est. Eam proportionis rationem habet, qui ab elemento impedi­mentum aufert; quam habet, qui murum pila percutiat, at­que ipſa reſiliat: & quam habet, qui ab vtre lapidem amo­uet, à quo lapide vter in maris profundo tenebatur: & quam habet, qui columnam ſubtrahit, cui ædificij moles innitebantur. At qui murum pila percutiat, à quo repellatur, eſt cauſa motus repulſionis per accidens: amouens lapidem ab vtre est cauſa per accidens, quam obrem vter ſurſum aſcendat; & columnam ſubtrahens, eſt cauſa per accidens, quòd ædificij moles corruant. Ergo in motu elementorum, quod impedimen­tum aufert, eſt cauſa per accidens motus eorumdem. Ab omnibus ferè expoſitoribus, ſeu Græci, ſeu Arabes, ſeu Lati­ni fuerint, locus istæ hoc modo exponitur; quibus nos rationi fauentes accedimus.

Elementorum locus elementa mouet: & eſt tertia propoſitio. Caput XXII.

LOCVS elementorum proprius eadem mouet, vt for­ma, vt finis, vtque perfectio eorumdem. Hoc teſtatus eſt Ariſtoteles libro quarto de cælo particula vigeſimaquinta. Placet autem totum locum parafraſticè prius addu­cere, explanationemque Simplicij afferre: vt ex Ariſtotelea verborum structura de Simplicij ſententia veritas facilius eruatur. Ait ergo Ariſtoteles.

Cum ex aqua fit a er, vel omnino cum ex aliquo corpore graui fit leue, tunc ſuperiorem locum petit: ſed poſtquam for­mam ſuam acceperit, & perfectè leue factum fuerit, tunc leue amplius leue non fit, ſedin ſuperiori loco quieſcit: itaque perſpicuum est, id quod facultate leue est, cum ad actum erumpit in ſuperiorem locum ferri; quo cum peruenerit iam actu perfectum eſt: atque hoc idem etiam in reliquis motibus ac­cidit: vt in iis, qui in qualitate, vel quantitate fiunt: quod enim facultate tale eſt; aut totum per qualitatis, aut quantitatis mutationem fit actu ipſo tale, aut tantum. In his quæ iam actu ſunt, vt ignis, & terra, eadem cauſa est, ut nullo prohibente, in ſuum locum illico ferantur; ſiue in alieno loco violentia contineantur; ſiue ibi generentur, ſublato impedimento in pro­prium locum naturalem à natura feruntur; quamuis iam actu ſint: tamen ſi illis in alieno loco, contra naturam concludi, quo vis modo accidat, quodammodo imperfecta videntur: habent enim in ſe facultatem; qua ad proprium locum, ad propriam, atque perfectam formam rapiantur: quemadmodum in ci­bo, & potu accidere videmus: & in eo corpore quod ad ſani-tatem recuperandam affectum est: quam primum enim impedimentum tollitur, nulla mora eſt quin & cibus in corporis animati ſubſtantiam conuertatur, & quod œgrum est valetudinem ſuam conſequatur. Itaque loco cientur, ſiue iam actu ſint, & extra locum ſuum alicubi detineantur, ſiue ex facul­tate ad actum erumpant, ſi nihil impediat, locum ſuum sta­tim petunt, quo ſimul ac peruenerint, perfectam ſuam for­mam acquirunt: atque id circo ibi quieſcunt.

Hæc (vt reor) Aristotelis germana ſententia est, à quæ Simplicius recedere non videntur, qui hoc totum de elementis, quæ extra proprium, & naturalem locum adhuc ſunt imperfecta, intelligendum putat; quæ nullam integram perfectio­nem prius nanciſcuntur, quam ad proprium, ac naturalem le cum peruenerint: duobus enim modis (vt ſæpe memorauimus) corpora ſimplicia grauia, & leuia, extra proprium locum exi stere contingit: vel quia extra eumdem genita, vel quia vio­lentiam paſſa, & foras extruſa, eò impulſa feruntur: vtroque modo adhuc imperfecta perfectionem in proprio loco quæ­runt; quam tum demum inuenient; cum ad illum peruenerint: nam elementum, quod ſupernatare debet, ſi ſubſideat; præter naturam ſubſideat oportet: & quod ſic eſt à natura compa­ratum, vt in centro quieſcat; ſi ſupernatet præter naturam, & tunc aliqua ex parte diſponitur; habetque nonnihil imperfectæ facultatis: & ad id pro viribus moueri conabitur, quod ei actum vndique perfectum præſtat; & illud omni ex parte abſoluit: hic est locus proprius; qui vt finis vt forma, vtque elementorum abſoluta perfectio elementa mouet.

Mouet etiam elementorum locus elementa, vt forma: quoniam locus nihil est aliud, quam corporis illius extremum, quod corpus illud complectitur; quod intra continentis viſcera cohi-betur: vt Ariſtoteles literis conſignauit libro quarto de Phy­ſico auditu particula quadrageſima, et quadrageſimaprima. Ideo quicquid in proprium locum fertur, id omne ad ambien­tis corporis extremum mouetur: at verò quod ambit, & quod ſuo complexu continet, quodammodo forma, atque ſpecies il­lius est; quod continetur: itaque quod in proprium locum fer­tur, in propriam formam ferri non abſurdè videtur. Quæcumque igitur vel ſurſum naturæ impetu feruntur, vel deorſum aguntur, ea omnia tamquam ad formam, ac perfectionem ſuam accedere conantur. Eam ob rem ſi quis roget: cur ignis ſuperiorem illum locum, qui ſub luna eſt, ſemper petat: terra verò in inferiorem orbis plagam ſemper deſcendat: huic Ariſtoteles reſpondebit. Quia ſic à natura comparatum eſt, vt leuia proprio nixu ſurſum ferantur, & grauia ſuopte pondere deorſum concitentur; vt ad propriam, ac naturalem formam, fi­nem, ac perfectionem; ad quam naturaliter inclinantur: ita vt tria in quolibet elementorum motu conſiderentur. Primo elementa mouentur: quia ſic comparata ſunt à natura, vt mo­ueantur. Secundo quia loca, ad quæ elementa tendunt, ſunt eorumdem perfectiones. Tertio quia elementa facultatem habent, ad propria loca eundi.

Auerroes celeberrimi nominis, & grauissimæ auctorita­tis Philoſophus ex Ariſtotele syllogiſmum artificiosè colligit, quem & nos eadem methodo colligere conabimur.

Omnis motus à contrario in contrarium est finis, forma, & perfectio illius, quod mouetur: omnis elementorum latio de loco ad locum eſt motus à contrario in contrarium. Ergo omnis elementorum latio de loco ad locum eſt finis, forma, & perfectio eorumdem. Ergo locus elementa mouet; vt finis, vt forma, & vt eorumdem perfectio: quod probandum ſuſcepimus.

Quæ Themiſtius contra Ariſtotelem. Cap. XXIII.

ARISTOTELEM acerrimè vrget Themistius eo in loco, vbi dictum eſt. Sic comparatum eſſe à natura, vt leuia ſuopte nixu ſurſum; & grauia propria energia deorſum ferantur, vt ad proprium, ac naturalem finem, for­mam, & perfectionem. Dicere enim (ait Themiſtius) gra­uia deorſum, & leuia ſurſum concitari: quia ſit comparata ſunt à natura, vt ad proprium locum accedant, qui eſt eorum dem perfectio, forma, & finis, nihil est dicere, perinde ac ſi quis cauſam percontaretur, quam ob rem, qui mala valetudine laborant, ſanitati restituantur, & reſpondentem audiret: quia ſic eſt inſitum à natura; vt qui aliquando male valeant, bene etiam aliquando valere dicantur, cum ſint facultate ſa­ni, quorum finis, forma, & perfectio eſt ſanitas: hic inquam nihil audiret; quod interrogantis mentem, it a componeret, vt nihil amplius quæreret: hæc enim pro cauſa reddita, non est cauſa. Fallax itaque eſt cauſa, quam Ariſtoteles reddidit: & in fallaciam non cauſæ pro cauſa impegit; & captioſum eſt illius argumentum.

Quæ Auerroes contra Themiſtium. Cap. XXIIII.

AVERROES, qui Aristotelem indefenſum num­quam relinquit, argumentorum Themistij exitum quàm accuratissimè explicat: de cuius ſententia duo ponenda eſſe duximus, quorum alterum illud eſt.

Quæ ſub cæleſti globo exiſtunt corpora, ſunt duorum gene rum: quædam ſunt ſimplicia; vt quatuor elementa, quæ ſunt ignis, aer, aqua, & terra: quædam, quæ ex ſimplicium mi­xtione conſtantur: vt mineralia, fructices, & animalia, quæ & ipſa vnius generis non ſunt, ſed multorum: vt notum est omnibus vel parum etiam in Philoſophia exercitatis.

Alterum quod de ſententia eiuſdem Auerrois ponitur, eſt. Corpora & cætera omnia, quæ ſub cælo ſunt, vel vnam tantum, in vno genere cauſæ, cauſam habent, id eſt: vel vnam tantum formam, vel vnam tantum materiam, vel vnum tantum effi­ciens, vel vnum tantum finem, vel plures cauſas nacta ſunt eiuſdem ordinis: id eſt plures efficientes cauſas: vt ſol, & ho­mo, hominem gignit ex libro ſecundo Phyſicorum, vel plu­res materias: vt homo ex elementis, humoribus, carnibus, ossibus, & neruis conflatur, & ſic de cæteris cauſarum gene­ribus.

His conſtitutis reſpondet Auerroes, & dicit. Corpora mixta plures cauſas eiuſdem ordinis habere poſſunt: vt hominum ſanitas à medico à medicamento, ab exercitatione, à natura, à victus ratione, & à multis aliis cauſis efficientibus fieri po­test: eam ob rem ſi mixta à quopiam in diſquiſitionem accer ſita fuerint: per ſimplicem illam reſponſionem, interroganti non ſatisfit: non enim quærenti quam ob cauſam ægrotantes ſanitatem recuperant, ſatisfieri poterit, ab eo, qui dixerit. Quoniam ſic comparatum est à natura; vt ægrotantes ali­quando ſanentur: & quia omnes, qui mala valetudine ten­tantur, ſunt facultate ſani; & quia ſanitas eſt eorum per­fectio; & quia ad illam inclinantur: vt quam optimè dixit Themistius. Verum ſimplicia corpora, quæ grauia ſunt, & leuia, vnam tantum vnius ordinis cauſam habent, eandemqueſimplicissimam: ideo interroganti quamobrem grauia deor­ſum deſcendant, & leuia ſurſum aſcendant; optimè ſatisfa­ctum erit, ſi dictum fuerit: quia ſic elementa comparata ſunt à natura, vt ad ſua propria, ac naturalia loca ferantur: & quia loca, ad quæ elementa ferantur, ſunt elementorum perfectiones: & quia elementa facultatem habent, ad propria loca eundi: hæc ad materiam.

Ad formam argumenti Cum dicitur leuia ſurſum, et grauia deorſum concitantur, quia ſic comparata ſunt à natura: vt ad ea loca inclinentur, quæ ſunt elementorum fines, formæ, & perfectiones: id nihil est dicere, negatur; Adprobationem cum additur. Nihil dicit; qui ægrotum ideo ſanari ait; quia facultate ſanus ad ſanitatem inclinatur; & quia ſanitas eſt illius finis, forma, & perfectio: ita nihil eſt dicere, elementa ad propria loca cientur: quia ad ea naturalem inclinationem habent; & quia loca ſunt eorumdem perfectiones, & c. ſimili­tudo negatur: dissimilitudinis ratio eſt, quia ſimplicia elementorum corpora vnam vnius ordinis, ſimplicissimam cauſam habent: mixta verò plures: ideo cum ſimplicia in quæſtio­num vocantur, per ſimplicem illam reſponſionem quærenti fit ſatis: at cum mixta in controuerſiam accita fuerint, alias rationes expectant. In fallaciam ergo non cauſæ pro cauſa Ariſtoteles non impegit; ſed verissimam, ac ſimplicissimam cauſam reddidit, quam præſens inſtitutum exigit: nec fal­lax, ſeu Sophiſticum, aut captioſum eſt Ariſtotelis argumen­tum, ſed efficacissimum, & arteficioſum.

Medium ſimplicia elementorum corpora mouent & eſt quarta propoſitio. Cap. XXV.

AMEDIO elementa moueri tetigit Ariſtoteles libro tertio de cælo particula vigeſimaoctaua; dum dixit. Aer est inſtrumentum motus naturalis, & violenti. Quem locum Auerroes Philoſophus omni laude maior in Para phraſi quam doctissimè intellexit, & quam diligentissimè explanauit. Ratus est enim Auerroes ab Ariſtotele declarari, quomodo motus, tum naturalis, tum violentus fiat. Naturalis qui dem (inquit) ab aere iuuatur per motus principium, quod aer ipſæ à naturali mouente ſuſcipit: hæc enim est natura ae­ris, vt motum à mouente acceptum per aliquod tempus conſeruet, licet mouens ab eo ſeiungatur; perinde ac ſi tunc temporis à ſemet ipſo cieretur: & quando mobile naturale mouetur per principium, quod in ipſo est, ab aere pari ratione iuuatur; ita vt mobile motum magis conſeruet, eumque citatiorem efficiat; quam ſi ex ſolo ſuo principio, atque motore fieret.

Violentus quoque motus interceptum aeris medium amat: idque magis apparet, & magis manifestum eſt, quam in mo­tu naturali: niſi enim hæc aeris facultas eſſet, vt motum ſuſciperet, & ſuſceptum conſeruaret, quousque ſcilicet impetus, ſeu vigor ille, quem à mobili accipit, euaneſcat, fieri non poſſet, vt motus violentus perduraret, niſi quam diu mouens ipſum mobile tangeret: nunc autem cum ſenſus iudicio conſtet, mo­bile violentum moueri; etiam tunc cum mobile à mouente di­ſcessit; rationi conſentaneum eſſe creditur, vt motus violentus per medium aerem factus, eiuſdem aeris interceptionem po­ſtulet: non enim aliunde ſagitta poſt ſui ſeparationem ab ar-cu, motum peragit niſi per aerem, qui ab arcus corda motio­nem accipit, & ſagittæ adest vt motor quieſcente corda quouſque motus, quem a corda ſuſcepit, diſpereat: idque aeri ideo accidit; quia leuis eſt, & grauis ſimul: in loco ignis eſt grauis, in loco terræ, & aquæ est leuis, in ſuo proprio, ac naturali lo­co nec leuis eſt, nec grauis: & tunc ineſt ei facultas ſuſcipien­di motionis principium ſurſum, & deorſum: quia omne ſuſci­piens debet eſſe denudatum à natura ſuſcepti, intus enim exi­ſtens prohibet, & obſiſtit: vt dictum eſt ab Aristotele libro tertio de anima particula quarta. Idcirco aer organum fit motus naturalis, & violenti: naturalis quidem eo quod mo­tui naturali patrocinium, facilitatemque miniſtrat: violenti autem: quia mobili vim, & impetum addit; ſi quidem violen ter mota ſeiunto ab eis motore, motum continuare non queant, niſi propter hanc aeris naturam. Eadem est aquæ naturæ, ac diſpoſitio, quam aeris fuiſſe diximus, licet minus virium habeat ad hoc, quam aer: quia est aere crassior eam ob rem motori magis reſiſtit; & motum ſegniorem efficit.

Hæc Auerrois ferè ad verbum: ex quibus elicere poſſu­mus; hanc, tum ipſius Auerrois, cum etiam Ariſtotelis ge­minam, atque germanam fuiſſe ſententiam, qua inuenta, probare contendimus elementa ſcilicet in medio, & à medio certè moueri.

Modus, quo elementa à medio mouentur, explicatus est ab Auerroe tertio libro de cælo commentatione vigeſimaoctaua exemplo nautæ: qui dum nauigium ex arte mouet, ſemet ipſum etiam cum moto nauigio mouet: ita, vt elementum mouendo medium, moueat ſe admotum medii, ſicut nauta mo­uendo nauem, mouet ſe ad motum nauis. Quo locus iſtæ melius intelligatur, ſciendum eſt: medium ab impellente pulſum moueri per ſe à ſua forma naturali, ac propria: moueri etiam ab impellente, ante quam impellens à medio amoueatur; poſt quam verò impellens ab eo amotum fuerit, medium tunc tantum à ſua forma naturali mouetur, & à partibus eiuſ­dem medii impellentibus alias partes impulſas: & medium tunc à primo impellente, quod ſeparatum est à medio, non mouetur.

Corollarium.

Hinc tanquam ſupra menſuram additum, certè ſe­quitur, motum medii eſſe citatiorem motu rei impel­lentis; ratio est: quia medium & ab impellente, & à ſemetipſo agitur: quo fit, vt medium maiore velocitate concitetur, quam impellens: id quod videre eſt apud Aristotelem, & Auerroem, tum quarto libro Phyſicorum particula ſexageſimaoctaua, tum tertio libro de cælo particula vigeſimaoctaua.

Medium motum, & vtile, & neceſſa­rium eſſe in motu elementi. Cap. XXVI.

An medium moueat elementum, vt iuuat motum ele­menti: an vt neceſſariò mouens elementum, docet Auerroes libro tertio de cælo: & primo medium iuuat mo­tum elementi, quia medium postquam impulſum eſt à ſua propria forma naturali, mouetur, & mobile portat, atque impellit: qua ratione naturalem elementorum motum per idem medium factum, iuuat. Secundo medium eſt neceſſa­rium: quoniam ſi ſpacium inane daretur, per illud elementa non mouerentur, ratio eſt: quia elementa nullam intrinſecam reſiſtentiam habent, ſed extrinſecam tantum: quia in par­tem actu per ſe motam, & in partem actu per ſe mouentem non diuiduntur; vt animalia, quæ in corpus actu per ſemo­tum, & in animam actu per ſe mouentem diuidi queunt: ve­rum elementa propter medium tantum, quod non intrinſecè, ſed extrinſecè reſiſtit, mouentur: propter quod elementa nul­lo motu cieri poſſent, ſi ſpacium illud, per quod elementa mo­uenda eſſent, non plenum, ſed inane exiſteret: quod Aristote­lis ratione probatur libro quarto Phyſicorum particula ſeptuageſimaprima, dicentis; Qualis eſt proportio ſubtilitatis, & crassitudinis medii ad medium, talis est ratio velocitatis, & tarditatis in motu. Sed medii pleni ad medium inane nulla eſt ſubtilitatis, & crassitudinis proportio: ergo motus, qui fit in pleno, ad motum, qui fit in vacuo, velocitatis, & tarditatis nulla erit proportio: Ergo per ſpacium inane, ſi illud datur, quod dari non poteſt, elementorum motus in momento fiet: quia inter omnes motus in pleno ſpacio factos, eſt aliqua velo­citatis, & tarditatis proportio ex maiore, aut minore ea reſi­ſtentia; quæ aut à ſubtilitate, aut à crassitudine medii naſci­tur: aut à maiore, aut à minore reſiſtentia; quæ inter moto­rem, & mobile gignitur. Prior extrinſeca, posterior intrin­ſeca reſiſtentia nuncupatur. extrinſeca oritur ex medio, In­trinſeca ex mobili, quod motori reſistit: vt in animantibus, quorum corpora dum ab anima mouentur, animæ mouenti reſiſtunt. Vtraque reſiſtentia in elementis deſideraretur; ſi ſpacium inane daretur: nullo ergo motu elementa cieri poſ­ſunt; niſi in momento, in quo nihil moueri poſſe Ariſtoteles efficacissimè demonstrauit libro ſexto Phyſicorum particula quinquageſima. Ergo elementa per medium ſpacium inane non mouerentur: Ergo medium plenum est omnino neceſſa­rium; ſine quo elementa immota manerent.

Quæ Auerroes contra doctiſsimum Auenpacem præceptorem pro Ariſtotele ſcripſerit. Cap. XXVII.

QVAMQVAM hæc Aristotelis demonstratio ab Auenpace viro certè doctissimo, & Auerrois præce­ptore, habita eſt veluti captioſa: ipſam tamen Auer­rois; qui in eruendis Ariſtotelis verissimis ſententiis vſus est maxima perſpicacia, ab omni iniuria vindicat: vt in tertia parte huius diſputationis abundè videbitur: nunc autem rem attigiſſe ſcopulumque demonstraſſe, ſat eſt.

Oſtendit ergo Auerroes demonſtrationem eſſe efficacissi­mam: & medium ſpacium plenum in motu elementorum adeo eſſe neceſſarium, vt ſine pleno medio elementa nullo mo­do cieri poſſent: idque ex motus definitione edita libro tertio Phyſicorum particula ſexta.

Ex motus ergo definitione (inquit Auerroes) quemlibet motum eſſe continuum, quiuis facilè cognoſcit: quippe quod motus ſit actus illius, quod potest eſſe ſub ea ratione, qua po­teſt eſſe: ex eadem motus definitione intelligere etiam poſſu­mus; quodlibet mobile habere facultatem ad nouum actum, nouamque perfectionem; ad quam tendit: Ergo omnis motus eſt continuus; & nullus eſt indiuiduus, & in momento tempo­ris factus: non poteſt autem eſſe continuatio hæc ex ſola virtute mouentis, vt Auenpaces aliquando ſenſit; niſi etiam reſi­ſtentia aliqua fuerit, quam virtus mouentis ſuperet, itaque ſe­cundum eam rationem proportionis, qua virtus mouentis re-ſiſtentiam ſuperat; motus quoque fit velox, atque in his moti­bus, in quibus eſt reſistentiæ proportio maior, eſt etiam maior velocitas: vbi est reſiſtentiæ proportio minor, ibi & velocitas minor eſt, vbi vis mouentis reſistentiam non ſuperat: aut ſe­cundum certum à natura ſtatutum exceſſum eandem non exce­dit, motus nullus efficitur: qua de re ſeptimo Phyſicorum Ariſtoteles gravissime diſputauit in calce: Ergo neceſſaria eſt re ſiſtentia medii pleni in motu elementorum continuo, in quo ple­no medio elementa facultatem habent illis à natura tributam ad maiorem perfectionem ſenſim eundi, ad quam postquam ab imperfectione in motus principio diſceſſerunt; per motum continuum tendunt. Hic ſcire licet reſiſtentiam tribus tantum modis inueniri poſſe: Aut exparte mobilis, & mediis; vt in animalibus, quæ in pleno mouentur, in quibus animalibus corpus, quod est actu, & medium, quod est plenum, animæ mo­uenti reſiſtit.

Aut ex parte mobilis tantum: vt in animalibus, dum mo­uentur in vacuo: in quibus, non medium, quod eſt inane, ſed ſolum animalis corpus animæ mouenti reſiſtit: & in corpori­bus cæleſtibus in quibus, & ipſum cælum motum ſine medio animæ mouent, reſiſtit. Aut ex parte medii tantum: vt in elementis, quæ mouentur in pleno: quorum materia, quæ actu non eſt, ſed facultate tantum formæ mouenti reſiſtere non po­test, ſed medium ſolum illud eſt, quod reſistit.

Non tamen putet quis reſistentiam eſſe non poſſe, niſi vbi vis inferatur: motusque contra rei mobilis inclinationem fiat: nam inter dum reſistentia eſt ſine vlla vt: vt in elementis, quæ ex duobus tantum partibus ſimplicissimis conflantur: id est ſimplici forma, ſimplicique materia prima, quæ eſt ſola, nu­da, pura, ſimplexque facultas, neque determinata eſt à quapiam natura: principium, quod motum fecit, vtique forma eſt & grauitas, & leuitas: materia; quæ motum à forma, & grauitate, ac leuitate factum, vt poteſt accipit nullum habet actum, nullamque actu naturam: ideo reſiſtentia nulla ex par­te materiæ cogitari poteſt, ſiue cum vi, ſiue ſine vi reſiſtentiam mauis: nam vis nulla ex eo naſcitur, in quo nulla est natura, nulloſque actus contra cuius nixum vis fiat: nulla eſt & iam ad motum quempiam determinatum, ac certum inclinatio; vbi nulla eſt determinata natura, nec certus quiſpiam actus. Ergo in motu naturali elementorum ſi principia tantum in­tueamur, ex quibus elementorum naturæ coaugmentantur, nullam reſistentiam inueniemus, quæ tamen (vt diximus) ne­ceſſaria eſt in quouis motu; niſi fuerit indiuiduus, & in mo­mento temporis factus; quod minime fieri poſſe, motus defini­tio indicat: vt de ſententia Ariſtotelis libro tertio Phyſicorum paullo ante memorauimus: cogimur ergo inuenire reſiſtentiam in medio, quod ab impressione elementi diuiditur, finditur, in­que partes diuerſas diſtrahitur, & ſine violentia reſiſtit: nam aer (verbi gratia) in motu grauium, & leuium est grauis in loco ignis; & est leuis in loco aquæ, & terræ; in ſuo loco na turali non est grauis, & non eſt leuis, ideo vtrunque motum exci­pere potest: quia ſuſcipiens debet eſſe immune à natura rei, quæ ſuſcipitur, ne quod intus exiſtit, prohibeat, & obſiſtat: id eſt impedimento ſit extrinſecis, quo minus ingrediantur: vt ſupra diximus Ariſtotelem literis conſignauiſſe libro tertio de anima. Ea dere optimè ſcripſit Auerroes libro tertio de cæ­lo commentatione duodeuigeſima, dum dixit. Aer nec ad grauitatem, nec ad leuitatem naturalem inclinationem ha­bet: ideo graui, & leui per aerem moto ſine vlla violentia re­ſiſtit: idque ſupra non raro diximus.

In ſpacio inani ſi illud daretur, nulla eſſet reſi­ſtentia. Cap. XXVIII.

Nec ſit, qui putet, reſiſtentiam eſſe in ſpacio inani ex parte terminorum: vt ecce ſpacium inane triginta pedum (vt eorum more loquar) nam ſecundum rei veritatem inane ſpacium nullis terminis definitur: ſed ſi da­tur, quod non dari probatum est alibi, illud totum immen­ſum, & infinitum est: Nos tamen, vacuum poſitum in hostium gratiam triginta pedum menſura definitum conſtituimus: vt hoſtes inde intelligant, eorum opinionem nihil habere momenti: ſit ergo ſpacium illud vacuum, quod fingunt, tringint a pe­dum; elementum (vt aiunt) per illud tempore diuiduo mouere­tur, alioquin totum ſpacium ſimul occuparet, in omnibus me­dij partibus, in omnibus extremis terminis eodem temporis momento inueniretur, & per omnes medij partes ab extremo ad extremum ſimul moueretur, à quibus abſurdis, vt ipſi ſibi ipſis caueant, dicere vel etiam nolentes coguntur: elementa per ina­ne ſpacium non in momento, ſed in tempore ferri ratione re­ſiſtentiæ ex parte terminorum ab inuicem longe diſtantium. Contra quorum ſententiam multa argumenta, eademque explicatu difficilia adduci poſſunt, ſi eadem locus istæ poſtula­ret: quorum magnam partem prudentes præterimus, & ea tan­tum vix attingimus, quæ ad hunc locum, & ſi non omni, ali­qua ſaltem ex parte pertinere videbuntur; vt diſceptatio no­ſtra nihil ſuperuacuum, aut redundans, nihilque imminutum contineat, & ne angustioribus cancellis concludatur; & ne longioribus finibus producatur, quam fortè par ſit.

Verum antequam rem ipſam aggrediar; ſciendum, lo-cum eſſe aliquem vacuum ad Platonis ætatem iam inde à Thaletis Milesij temporibus omnes ignorauiſſe; vt autor est Plutarchus, post modum Leucippus, Democritus, & Epicu­rus vacuum palam affirmare ſunt auſi; hos ſecutus est Lu­cretius uates; Diuinus Plato in Timæo, & Ariſtoteles libro quarto de phyſico auditu inane ſuſtulerunt: ſed hæc fines no­ſtros egrediuntur, ideo illis derelictis ad rem ipſam reuerti­mur, & argumenta quædam adducimus; quibus veluti non­nullis arietibus hoſtium propugnacula, quæ ab illis inexpugnabilia exiſtimantur, funditus diruantur.

Primo ergo ſi terminorum diſtantia cauſa eſſet motus in tempore facti ſine alia, aut medij, aut mobilis reſiſtentia; il­luminatio non in momento, ſed in tempore fieret: cui reclamat Ariſtoteles libro ſecundo de anima particula ſeptuageſima: nam licet lumen vtroque contrario vacet; quod vidèlicet aut extrinſecè, aut intrinſecè reſiſtat; ratione cuius reſiſtentiæ ſi ea daretur ſuccessio in illuminatione inueniretur, tamen propter terminorum diſtantiam ſpacium tum inane, tum plenum in tempore illuminari cogeretur, non autem in temporis momento. Verum Ariſtoteles vnumquodque ſpacioſum quantum­uis vaſtissimum non in tempore, ſed in inſtanti temporis illu­minari aperte docuit: at ſi verum eſſet id, quod hoſtes tanto­pere vrgent; per terminos non parum aliquando diſtantes ſtaret, quo minus in momento totum ſpacium, vastum illud qui­dem, immo non rarò vastissimum, illuminari poſſet: quomodo ergo effugient iſti, quin Aristoteli mendacij notam inurant? ſi dicant ſolam terminorum distantiam reſiſtentiam ſat eſſe ad motum continuum?

Secundo exitus argumenti, quod contra Democritum ab Ariſtotele texitur libro ſecundo de anima particula ſeptua-geſimaquarta explicaretur. Dixerat enim Democritus: ſi ſpacium inter nos, & cælum interceptum eſſet inane, formi­ca quantumuis parua, ſi eſſet in cælo videretur: Aduerſus quam Democriti ſententiam Ariſtoteles hac ratione agit.

Per medium ſpacium inane nullæ ſpecies multiplicantur: ſed ſpacium inter nos, & cælum interceptum eſt inane, vt Democrito falsò arriſit: ergo in eo nullæ ſpecies multiplicantur: at ſine ſpeciebus per medium multiplicatis nihil ſpectatur; er­go ſpacio inani inter nos, & cælum intercepto, ſi formica in cælo eſſet, nulla certè ratione videri poſſet: Hoc argumentum, & efficacissimum illius robur ex medij pleni necessitate pen­det; ſine quo nihil videtur; vt ſine pleno medio elementa non mouentur.

At ſi vera eſſet istorum ſententia; qui medij pleni neceſ­ſitatem tollere audent, huius efficacissimi argumenti exitus nullo negocio explicaretur. Nam ſi elementa non in momen­to, ſed in tempore per ſpacium inane mouerentur, idque illis accideret non ratione reſistentiæ, quæ in vacuo nulla est, ſed ratione terminorum magnopere diſtantium; ita & ſpecies, per hoc medium inane ſpacium ratione vacui, licet multipli­cari non valerent; ratione tamen terminorum ab inuicem di­stantium multiplicari poſſent. Affirmant enim elementa, per medium inane propter vtriuſque termini diſtantis reſiſtentiam in tempore moueri, non propter eam reſiſtentiam, quæ ex medio pleno oriri deberet; quod plenum in vacuo deſidera­tur: ita & ſpacium, quod non est plenum, cuius tamen ter­mini distant, non in momento, ſed in tempore illuminatum, ſpecies per ipſum multiplicatas acciperet.

Tertio inanis eſſet Platonis demonſtratio in Timæo, quam vſurpat Ariſtoteles libro quarto Phyſicorum particula ſexageſimaquarta, & deinceps, qua demonſtratione Diuinus Plato probare contendit. Terram non moueri: quia est in totius mundi æquilibrio; ideo ſtat immota, nec magis ad vnam, quam ad aliam partem flectitur, cum ſit in medio æquè distans ab extremis: qua de re Aristoteles copiosè diſputauit libro ſe­cundo de cælo, ita ſi vacuum ſit, illud erit omni ex parte indifferens, nec in eo erit, aut ſurſum, aut deorſum, aut antè, aut ponè, aut dextrum aut ſinistrum, quæ ſunt loci differentiæ, ad quas mobile vnumquodque mouetur. Ergo corpus quod in medio ſpacio inani fuerit, aut in omnes medij partes diſtra­ctum diuelletur, cum ad omnes ſit æquè inclinatum, aut vbique, vel magis nullibi stabit: cum hæ ſint loci differentiæ. quæ non ſunt in vacuo, vel non mouebitur, & non quieſcet, cum nulla ſit ibi cauſa, aut motus, aut quietis, nullaque ibi ſit loci diffe­rentia, in quam elementum ſtet, aut ad quam elementum moueatur, vel in æquilibrio poſitum non magis ad vnam, quam ad aliam partem flectetur, ſed ad omnes ſimul, vel ad nullam magis: quod Plato de terra dixerat. At ſi corpus ſimplex elementorum per ſpacium inane moueatur in æquilibrio vacui poſitum, & terra in totius mundi æquilibrio conſtituta, certè mouebitur: quod tum Ariſtoteles, tum Plato abſurdum eſſe putauerunt.

Quarto falſum eſſet id, quod ab Ariſtotele conſtantissimè affirmatur libro quarto de phyſico auditu particula ſexage­ſimaoctaua. Proiecta à medio iuuante motum moueri: nam quæ proiciuntur, & per inane ſpacium impelluntur, ab inani medio non iuuante motum, moueri non queunt: cum ea, quæ res nulla eſt vt inane ſpacium, quod nullum eſt motum, qui res aliqua eſt, iuuare non possit: Simplicia ergo elementorum cor­pora dum natura, per ſpacium inane feruntur à medio vacuo non iuuante motum, cieri non poſſunt, quod Ariſtoteli aduerſatur affirmanti, quæ proiiciuntur à medio illorum iuuante motum, de loco, ad locum concitari.

Quinto in vacuo grauius, & leuius, æquali velocitate mo­uerentur; cum terminorum distantia in vtriſque poſſet eſſe æqualis.

Sexto ſimplicia elementa per vacuum velocius in fine, quam in principio non mouerentur: cum perpetua ſit in va­cuo æquabilitas, nullaque ratio naturæ diuerſa, ex qua motus naturalis velocitas in fine augeatur: qua de re infra diſputa­bitur.

Nec hoſtium argumenta aliquod momentum habent; quip­pe cum pro certo ſciamus; mobile totum ſpacium ſimul non occupare eodem tempore, omnes medij partes non lustrare in omnibus extremis terminis eodem temporis momento non in­ueniri ratione extrinſecæ reſiſtentiæ, quæ in motu elementorum per inane ſpacium, omnino deſiderantur: non enim ſpacium, quod non eſt plenum extrinſecus reſistit, nec pars mobilis in­trinſecè reſistere potest, quæ non eſt in actu, ſed nuda, ſola, ſimplexque facultas, vt ſupra diximus: ſi ergo ſpacium ina­ne daretur, quod motis elementis nulla ratione reſiſteret, mo­bile totum ſpacium ſimul occuparet: omnes medij partes eo­dem tempore luſtaret, & in omnibus extremis, & per totum medium ſimul existeret, ad omnes immo ad nullas loci diffe­rentias moueretur nullibi, immo vbique quieſceret. Hac ad omnium argumentorum materiam; nunc ad formas reſpon­dentes, id inconueniens eſſe negamus, quod hoſtes inconueniens eſſe putant; poſito enim vacuo ea omnia neceſſariò ſequuntur, quæ ab hostibus, vt abſurda deducuntur: ea primo abſurdo dato, abſurda non ſunt; ſed neceſſariò fiunt. Quapropter ne-ceſſe eſt in motu elementorum ex parte medij tantum, & non ex parte extremorum distantium, vt motus reſiſtentia intel­ligatur propter abſurda, quæ nuper adducta fuerunt: non ex parte materiæ mobilis, quæ non reſiſtit, cum ſit pura fa­cultas; nec exparte vacui, quod res nulla est; ideo reſistere non creditur.

An priuſquam medium, elementum in medio moueatur. Cap. XXIX.

QVONIAM elementum à medio moueri confirmaui­mus; operepræcium nos facturos putamus, ante quam ad alia progrediamur, videre. Vtrumne lapis, ſuæ naturæ derelictus, prius, an poſterius quam medium an ſimul, cum medio moueatur. Quærendi anſam nanciſcimur ex his, quæ ſupra dicta fuerunt; lapidem certè aut aliud quoduis ſeu graue, ſeu leue ſimplex corpus, quod per medium fertur, me­dium ipſum impellere, quod poſtquam fuit impulſum à pro­pria forma mouetur.

Huic quæſtioni ex his ſatis fieri poſſe credimus; quæ ad motus ipſius violenti, naturalis, & neutri, naturam pertinent; quippe cum motus naturalis, cuius comis eſt motus violentus, aut ſaltem non naturalis, ſeu neuter, violentum, ſeu non na­turalem, aut neutrum omnino præcedat, & ſit potius cauſa motus violentia, ſeu non naturalis, aut neutri, quam effectus: nihil enim excogitari potest abſurdius, quam eum motum, qui contra naturam, aut ſaltem non ſecundum naturam eſt, eum præcedere motum, & illius cauſam eſſe, qui est naturalis: vt liquidò constat ex libro octauo Phyſicorum particula trigeſi­maquinta, & trigeſimanona. At qui motus medij, ex ea parte, qua impellitur, atque diuiditur, est violentus, vel ſaltem non naturalis, ſeu neuter, motus lapidis eſt naturalis; Ergo cor­porum, aut grauium, aut leuium motus eſt medij motu prior, non tempore, ſed origine, aut natura.

Præterea corpus, quod aliud corpus ad locum mouet; illud non mouet, niſi moueatur; vt dixiſſe aliquando viſus eſt Ariſtoteles, nempè ſeptimò Phyſicorum particula tertia; & octauo Phyſicorum particula trigeſimaſexta; & non raro alibi. Vt ecce corpus, quod trahit, non trahit niſi & ipſum dum trahit, moueatur, quod vehit ad locum vehendo mouetur, quod impellit; dum illud corpus impellit; & ipſum ad locum cietur: quod rotunda conuerſione torquet, immotum id mu­neris non abſoluit, ſed ad locum latum: quæ omnes ſunt ſpe­cies motionum illarum, quæ ab extrinſeco motore fiunt; vt au­tor est Ariſtoteles ſeptimo Phyſicorum particula decima. Nulla harum motionum ſpecies ab extrinſeco corpore mouen te fit, quod non moueatur: quia omne corpus, quod apud nos mouet, mouendo mouetur.

Theophrastus id non neceſſariò fieri probat: vel hominis exemplo lignum trahentis à quo tracto ligno homo, qui trahit, non trahitur: vt nauem ex alto trahens, à naue tracta non tra­hitur. Solis etiam exemplum vſurpat, à cuius vi trahendi va­pores in ſublime rapti trahuntur: ſol tamen à tractis vapori­bus non trahitur.

Theophraſti exempla labefactauit Themistius libro pri­mo de anima particula quadrageſimaprima; dum dixit. Homines, qui aut lignum, aut nauem, aut aliud quoduis cor­pus trahunt, & ſol, qui vapores in ſublime rapit, & ſi eadem motus ſpecie non moueatur, vt ſunt motus trahendi, impellen di, vehendi, & in orbem contorquendi, eodem tamen genere motus homines, & ſolem moueri ſat eſt; qui ad locum mouen­tur, ad quem mouent; quauis motus ſpecie moueant: vt nos etiam ſcripſimus. Nunc ad mobile reuertimur, quod ſuæ na­turæ derelictum in medio ſuſpenſum, ſi ſit graue, vt lapis, ae­rem, aut aliud quodcumque medium, per quod fertur, impel­lit. Ergo neceſſe est, vt lapis mouendo aerem & ipſæ prius moueatur, natura ſaltem, & ſi non tempore prius: cum omne corpus, quod aliud corpus ad locum mouet, ad locum concite­tur: omne enim quod in aliud agit, ab eo neceſſario patitur, in quod agit, in his, quæ ſunt ſub luna præſertim: ideo talis motus ſeu impulſus, ſeu alia ſpecies motus fuerit, non fit ab impellente, aut ab alio quauis ratione mouente, ſine motu aut impellentis, aut quouis alio motu mouentis.

Tertio reſpondeo: lapis ſemetipſum mouet ad motum me dij, perinde ac nauta ad motum nauigij; vt ſupra diximus: ſed nauta nauigium non mouet, niſi poſtquam ſemetipſum moue­rit. Ergo lapis, & quodlibet aliud mobile ſimplex, graue, & leue, per medium latum prius mouetur, quam medium mouea­tur: ergo lapis non cit ſe per accidens ad citationem medij, quod non dum citatur: ſed à ſemetipſo lapis tunc citetur opor­tet per ſe, & forte primo: vt (auſpice Deo) infra videbimus.

Hic noua quæſtio exiſtit: ſi lapis, aut quoduis aliud cor­pus, graue, aut leue eſt mobile, ergo mobilitate eſt mobile, num quid illa mobilitas ſit mobilis? ſi eamdem mobilem eſſe nega­uerimus: ergo nec lapis mobilis eſſe poterit: quia ob immobi­lem mobilitatem nihil mouetur: cum omne, quod mouet, mo­ueatur, vt diximus, ſi est mobilis: ergo mobilitate mobilis: hanc nouam mobilitatem in nouam diſquiſitionem accerſimus: & quærimus, numquid ipſa ſit mobilis, ſi mobilis non eſt. Er­go nec prima erat mobilis, quia nulla ratio vrget; vt magis hæc, quam illa ſit mobilis: ſi eſt mobilis in infinitum progre­diemur: verum natur a mouentium, & mobilium infinit at em istam non amat; Ergo aut in infinitum aſcendere licebit; aut in prima mobilitate quieſcendum, atque ipſam minime mobilem eſſe dicendum.

Reſpondeo omne mobile eſſe mobilitate mobile: cum queri­tur: numquid mobilitas ſit mobilis, per inficiationem reſpon­detur: non enim mobilis potest eſſe prima mobilitas: ad pro­bationem cum dicitur; omne mobile eſt mobilitate mobile, da­tur, cum vltra progrediuntur: ergo mobilitas eſt mobilis: ne­gatur; ratio est, quia in captionem illam impingitur: quæ fal­lacia, ſeu captio figuræ dictionis ab Ariſtotele nuncupatur libro elementorum: mutatur enim quo in quod: id est prima mobilitas: quæ primum mobile eſt, mobile eſt quo, illud mobile mouetur, quæ non potest eſſe, quod moueatur: non eſt ergo mobilis; nec propterea ſequitur, primum mobile non eſſe mobile, immo totum oppoſitum: primum ſcilicet mobile prima ſua mo­bilitate eſſe mobile, vt principio quo, quæ in quod mutari non debet; ſi in captionem figuræ dictionis impingere non volumus.

Totum elementum à toto elemento mouetur, & eſt quinta propoſitio. Cap. XXX.

TOTVM elementum non primo, ſed ſecundo totum mouet elementum; Hæc quinta propoſitio ex his pro­batur, quæ ſupra non ſemel repetita fuerunt. Actio­nes, & perpessiones ſunt indiuiduorum de ſententia Ariſtotelis in prologo libri primi Diuinorum. Totum ergo indiuiduum elementum est quod mouet, & quod mouetur. Secundo pro­batur, corporis ſimplicis eſt motus ſimplex, & motus ſimplex est corporis ſimplicis, vt ſcripſit Ariſtoteles libro primo de cælo particula ſeptima, & octaua: ſed elementa corpora ſunt ſimplicia: ergo elementa ſimplici motu aguntur; ita vt totum elementum moueat, & moueatur: eo tamen modo, quem ſu­pra attingimus, dum diximus. Totum elementum per par­tem, id eſt per materiam moueri: & per partem, id est, per formam mouere; est enim forma principium quo totum ele­mentum mouet, & materia est principium, quo totum ele­mentum mouetur.

Differunt hæ duæ naturæ: quia forma cit ſe ad citationem totius elementi: & tunc cit, & citatur, ſeu mouet, ac moue­tur: mouet quidem totum elementum, & ad totius elementi motum mouetur, materia licet moueatur, non tamen mouet: vel ipſo etiam Auerroe teste libro quarto Phyſicorum com­mentatione ſeptuageſimaquarta: Materialis enim forma (ait Auerroes) mouet, vt eſt in materia mota, ab eademmet forma; quæ totum mouet, & materiam: vt meminit idem Auerroes tertio libro de cælo commentatione duodetrigeſima, & quarto libro eiuſdem commentatione vigeſimaſecunda, & vigeſimaquarta. Hoc non eſt mouere ſe per ſe, & primo, ſed tantum ſecundo, quia per partem: at quomodo elementum à ſe per ſe, & primo moueatur paucis quibuſdam interpoſitis demonstrabitur.

Totum elementum ſe per accidens mouet: & eſt ſexta propoſitio. Cap. XXXI.

TOTVM elementum ſe per ſe propriæ non mouet; ſed per accidens.

Huius ſextæ propoſitionis pars prior probatur rationibus ab Ariſtotele petitis octauo libro Phyſicorum particula vigeſimaſeptima, & vigeſimaoctaua, & trigeſimanona, & primo.

Si elementa à ſe ipſis per ſe propriè mouerentur, anima vti que viuerent, perinde ac animalia, quæ à ſe ipſis per ſe pro­priè mouentur: ſed elementa, vt animalia anima non viuunt, ergo elementa à ſe ipſis propriè non mouentur.

Vox illa: non vt animalia ab re addita non fuit: propter Platonem enim eamdem addidimus, qui animam elementis aſcripſit in Timæo, ſed aliam, & longè diuerſam ab ea ani­ma, quæ eſt in animalibus, ac diuerſo quodammodo informantem, cuius ſententiæ Aristoteles non ſubſcribit: qua de re ali bi copiosè licet egerimus, nonnulla tamen infra breui oratione per stringemus.

Hoc argumentum ex Diuini Platonis fontibus manare vi detur libro decimo de legibus, & in eo libro, cui titulus eſt Phædro: vtrobique enim eamdem hominis animam immortalem eſſe Plato demonſtraturus, geminas idcirco adfert rationes: quia duo in vniuerſum interitus modi inueniuntur, nec plu­res duobus inueniri poſſunt; quorum nullus eſt in anima: ideo ab vtroque interitus modo vtraque ratio à Platone petitur.

Omne enim quod interit, vel ab extrinſeco interimitur; ve lignum ab extrinſeco igni exuritur; vel ab intrinſeco principio perditur, vt lignum, quia materiam habet; ideo interitus ſui intrinſecam cauſam ſemper ſecum geſtat: quapropter ſii n li­gno caries aliquando vim ſumat, vt putreſcat; lignum ad in­teritum tunc ſuapte natura ducitur: quemadmodum in ſuis de republica libris Diuinus Plato ſcripſit; aſſeruitque ea, quæ ſponte ſua intereunt, omnia à domeſtico quodam princi­pio, atque interno vitio deſtrui ob materiam certè in illis exi­ſtentem; quæ cum nouam ſubinde formam ſemper optet: nec ſit illius deſiderium inane, & nouam formam ſuſcipere non possit, niſt priore deſtructa, neceſſe eſt, vt ex appetente mate­ria cuiuslibet rei materialis interitus omnino naſcatur, id quod & Ariſtoteles memoriæ prodidit in calce libri primi de phyſico auditu; & magnus Plotinus in libro, cui titulus est vnde mala in quo ex materia omnia mala, vſque ad interitum, qui est omnium malorum pessimum, exoriri efficacia tanta demonstrat, vt eo libro perlecto nemo ſit, qui de ea re ambi­gere possit.

Altera ergo diuini Platonis ratio animam ab intrinſeco, alter a eamdem ab extrinſeco ad interitum duci non poſſe, de­monſtrat. Prioris rationis hæc penè ſeries, eſt.

Omne quod à ſe ipſo mouetur, ſemper mouetur.

Anima à ſe ipſa mouetur.

Ergo anima ſemper mouetur.

Omne quod ſemper mouetur, est immortale.

Anima ſemper mouetur.

Ergo anima eſt immortalis.

Hæc ratio nobis ſanè ostendit, animam à ſe ipſa destrui non poſſe, quia anima eſt natura a ſe per ſe ſemper mobilis, quapropter anima eſt immortalis.

Secundæ rationis proceſſus hoc maximè constat modo.

Omne quod ipſum mouet, motionis eſt principium.

Anima ſe ipſam mouet.

Ergo anima motionis est principium.

Omne quod eſt principium motionis, eſt ingenitum.

Anima est principium motionis.

Ergo anima eſt ingenita.

Omne quod eſt ingenitum, vacat interitu.

Anima est ingenita.

Ergo anima vacat interitu.

Omne quod vacat interitu, eſt immortale.

Anima vacat interitu.

Ergo anima est immortalis.

Hæc ratio animæ immortalitatem maximè oſtendit, quia à nullo extrinſeco interfici poteſt.

Hæ duæ rationes tantam affinitatem, tantamque inter ſe cognitionem habent, vt vnica ratio videri possit. Quod enim à ſe ipſo non deſtruitur, neque ab alio quopiam deſtruetur: nam cum in ſe ſuæ perennitatis cauſam geſtet, ſibi ſemper præsto est; ſe ſaluam ſemper eſſe vult, vt illud eſt quod à ſe ipſo mo­uetur: & rurſus quod ab alio non destruitur, ſed principium est, & cauſa potius, vt omnia alia conſeruentur, id à ſe ipſo non deſtruetur quale motionis est principium.

Qua nam ratione illud Platonis intelligi debeat, animam eſſe naturam ſe ipſam mouentem, ſeu per ſe mobilem, Diui­nus Plato docuit libro decimo de legibus; vbi isthæc ad uer­bum ſcripſit.

“Trahit quidem animus cælestia omnia, & terrena, in ſuper & ea, quæ in mari ſunt ſuismet motionibus, quorum iſta ſunt nomina.”

“Velle, confidere, curare, conſulere, opinari, ſiue rectè, ſeu perperam. Gaudentem, timentem, conſidentem, dolentem, amantem, peroſum, &c.” Hæc ex Diuino Platone ad verbum: De quibus motionum ſpeciebus locutum fuiſſe diuinum Platonem Theophrastus ſcripſit in primo ſuo libro de motu: & Strato Lampſacenus, qui fuit Theophraſti auditor, & in­ter optimos philoſophos numeratus in libro, quem Strato etiam ipſe de motu edidit. Ex quibus ſatis ſuperque notum eſſe reor, alias eſſe motionum ſpecies, quas Plato animalibus aſcripſit,& alias, quas Ariſtoteles ab eiſdem auferendas eſſe voluit, ita vt verbis tantum diſcrepare viderentur: ſi hi eſſent motus. & ſi animæ ſolius, & non totius animati corporis eſſent: quin? non ne ex eo, quod animæ pars, quæ agens intellectus nuncu­patur, omnia facit: & pars, quæ possibilis intellectus appel­latur, omnia fit: animam omnia intelligere propterea, eam­dem eſſe immortalem, colligimus? quod ſi verum eſt, vt veriſ­ſimum eſſe norint, qui librum de anima tertium, vel ſemel tan­tum, atque cunctanter legerunt, quis non videt Platonem, & Ariſtotelem, eamdem animæ intelligendi motionem aſcripſiſſe, & ex eadem, animæ immortalitatem demonſtrauiſſe? ita vt nihil, præter verba inter illos interſit. Hæc obiter: nunc ad rem noſtram reuertimur. Cum itaque Diuinus Plato oſten­dat animam eſſe naturam, & per ſe mobilem, ac ſe per ſe mouentem; tum ex his, quæ animæ intrinſecus inſunt: tum ex his, quæ eidem extrinſecus accidunt: ait animam ſua præſentia præ ſtare corpori, vt per ſe quodammodo moueatur: & corpus exanime non verè moueri; ſed illius mutationem quandam tantum eſſe: quia animatorum proprium eſt, à ſe ipſis poſſe agitari: & alibi.

Omne corpus ait, cui motus extrinſecus accidit, inanime eſt: cui intus ex ſe ipſo id ineſt, animatum exiſtit: tamquam hæc animæ natura ſit. Quod ſi ita eſt, vt non ſit aliud quic­quam, quod ſe ipſum moueat præter animam, neceſſariò in genita, & immortalis est anima.

Ex quibus Aristotelis argumentum naſcitur: illud eſt in hanc formam redactum.

Omne quod à ſe ipſo per ſe propriè mouetur, anima viuit, vt animalia.

Elementa anima non viuunt, vt animalia.

Ergo elementa à ſe ipſis propriè non mouentur.

Secundo Ariſtoteles idem probat, & ait. Omne quod per se propriè mouetur, per se propriè quieſcit, cum ei placet ne ſi quid obſtet, sed elementa per se propriè non quieſcunt, cum eis placet; immo quouſque ad proprium naturalemque locum peruenerint, continuo motu agitantur, niſi impediantur: ergo elementa per se propriè non mouentur.

Maior propoſitio duobus modis probatur: primus quod natura æquè eſt principium motus, & ſtatus illius, in quo eſt: vt docuit Aristoteles libro ſecundo phyſicorum particula tertia. Ergo elementa, ſi per ſe propriè à natura mouentur, per ſe etiam & propriè ab eadem natura quieſcent: diximus enim non semel ſupra; idem eſſe principium motus, & quietis.

Secundo eadem maior probatur: in elementis nullam eſſe reſiſtentiam intrinſecam est supra demonſtratum de ſententia Ariſtotelis libro quarto phyſicorum. At qui ea, in quibus nulla eſt intrinſeca reſiſtentia, & ſe ipſa, & per se propriè ſiſtere nequeunt, cum eis libuerit: ergo vera eſt propoſitio maior, quæ dicit, omne quod per se mouetur propriè quieſcit, cum ei placet.

Non obstat perpetua cæli agitatio à nulla quiete interce­pta, quod natura de cæleſtibus globis, & de corporibus ſubcælestibus non ſecundum rationem eandem eidem nomini congruentem, quod eſt vniuoce, ſed ad vnum, & ad vnam naturam, quod eſt analogicè, dicatur, vt cætera ſilentio inuoluantur, quæ hac de re ab Alexadro, Themiſtio, Simplicio, Phylopono, Auerroe, et aliis omnibus probatissimis philoſophis ſcribuntur in definitione naturæ.

Tertio Ariſtoteles eodem in loco ſextam hanc propoſitio­nem hoc argumento confirmat. Omne quod à ſe ipſo propriè mouetur, ad contraria loca mouetur: quæ ſunt ſurſum, deor­ſum, ante, & ponè, dextrum, & ſiniſtrum: ſed elementa ad contraria loca non feruntur. Ergo elementa à ſe ipſis per ſe pro-priè non mouentur: maior eſt inductione manifeſta, Animal enim omne à ſe per ſe propriè mouetur; ideo ad omnem loci differentiam fertur. Maior etiam notissima est; & eius ſumma veritas ex eo conſtat, quod grauia elementa deorſum tan­tum, & non surſum, & leuia surſum tantum, & non deorſum à natura incitantur.

Dicet quis: Ignis ad communem concaui lunæ locum à ſe ipſo ferri æquè potest, perinde ac terra in ſingulas centri par­tes deſcendere valent: ergo ad omnes loci differentias, etiam contrarias datum est illis à natura vt ferantur: ergo falſum est id, quod vt verum aſſumpſimus, elementa ad contraria loca non ferri.

Ei qui hac ratione diſputauerit, reſponderemus: Ignis licet ad communem concaui lunæ locum, & ad ſingulas loci illius differentias licet vi, naturaque ſua ferri æquè possit: & terra licet in omnem centri partem concitari valeat, ignis tamen extra proprium locum poſitus ſic comparatus est à natura, vt deſcendere nequeat; ſed tantum vt possit ſurſum aſcende­re: terræ item extra proprium locum conſtitutæ aſcendere non datur, ſed natura deſcendere tantum ei donatur: quapropter non ad omnes loci differentias grauia, & leuia feruntur; ſed ad terminatas, & à natura statutas.

Quarto eadem propoſitio hoc argumento ab Ariſtotele eo­dem loco confirmatur: Nullum continuum, per ſe propriè à ſe ipſo mouetur, elementum quodlibet eſt continuum: ergo nullum elementum per ſe propriè à ſe ipſo mouetur: maior propoſitio probatur: dum minor quia nata, intacta derelinquitur.

Quod à ſe ipſo per ſe propriè mouetur, in partem per ſe mo­tam, & in partem per ſe mouentem neceſſariò diuiditur; cum omne, quod mouetur motorem à ſe ipſo distinctum habeat, vtgrauiter, & acutè demostrant Aristoteles in ipſomet veſtibulo libri ſeptimi phyſicorum: Sed elementa in partem per ſe mo­tam, & in partem per ſe mouentem non diuiduntur: ergo elementa à ſemetipſis per ſe non mouentur. Minor huius po­ſtremi argumenti probatur: & primo, quia in partem per ſe motam, & in partem per ſe mouentem diuidi, est animatorum proprium. Secundo quia ex prima materia, quæ eſt prima facultas, & ex forma omnium formarum imperfectissima in ter ſubstantiam, & accidens, media, vt author eſt Auerroes libro tertio de cælo commentatione vigeſimaoctaua, & ſexageſimaſeptima, elementa conflantur: quæ duæ naturæ actu non existentes nec per ſe mouere, nec per ſe moueri poſſunt: non ergo à ſe per ſe propriè elementa mouentur: qua de re fit, vt ab alio moueantur: niſi fortè malis, eadem à nullo moueri: quod est tam falſum, quam falſissimum, & tam abſurdum, quam abſurdissimum: & in his; quibus senſus iudicium aduerſatur.

Hactenus omnia abſoluimus, quæ ad primam ſextæ huius propoſitionis partem confirmandam pertinebant: nunc ad ſe­cundam eius dem sextæ propoſitionis partem probandam ag­grediamur, vt nihil non confirmatum derelinquatur. Cum ita que dictum ſit: elementa moueri à ſe per accidens, id est à nobis hoc loco confirmandum.

Forma ergo à qua elementum moueri affirmauimus, generante, & remouente impedimentum, & medio indiget, ad cu­ius medij motum & forma ipſa mouens mouetur. Ergo totum elementum ſe per accidens mouet, ad motum certè alterius, id est medij, & generantis, & impedimentum auferentis, quod non eſt moueri per ſe, sed per accidens.

Modus istæ mouendi ſe per accidens, ſimpliciter intelli­gendus non eſt, sed elementa per accidens moueri quodam-modo dici poſſunt. Illud namque propriè, & ſimpliciter per accidens mouetur, quod ita mouetur ſicut is, qui aut in curſu, aut in naui, aut in equo vehitur, & perinde at que id, quod in orbem conuerſione rotundator quetur, aut à trahente tra­hitur: aut in partem aliam, & non rarò aduerſam impellitur: id quod intelligere licet ex his, quæ ab Aristotele memoriæ tradita fuerunt ſeptimo de phyſico auditu particula decima, & octauo eiuſdem particula vigeſimaſeptima: & primo de anima particula trigeſimaſeptima: quæ omnia per accidens propriè moueri ibi dicuntur: ideo per ſe hiſce motionum ſpe­ciebus nullo modo aguntur, sed aliis, & longè diuerſis: id etiam elementis vſu veniret, vt aliquo certè istorum motuum hoc modo mouerentur, ſi per accidens propriè concit arentur: at nulla harum motionum ſpecie, nullo que horum modo agitan­tur: ergo per accidens propriè non mouentur, sed tantum mi­nus propriè.

Confirmatur: ſi elementa per accidens ſimpliciter, & propriè mouerentur: ni mirum oporteret elementa per ſe neque ſurſum ferri, neque deorſum, verum inhærere aliquibus, quæ il­lis motibus ſurſum, & deorſum per ſe agitarentur: constat autem elementa non ita moueri, ſed ipſa, aut ſurſum, quo le­uia; aut deorſum, quo grauia, ſuopte proprio nixu tendere: Ergo non ſimpliciter, per accidens mouentur, ſed alio modo tantum, id est minus propriè.

Neque fingere aliud quippiam licet, in quo hæreant: & quod iis motibus, per ſe moueantur: nam illud, quod nam eſſet, mi­nimè inueniretur, quantamuis ſummam diligentiam in eo exquirendo adhibere volueris. Aliquo modo tamen elementa per accidens mouentur: quoniam medium diſrumpitur, & elementorum nixu diuiditur: ideo quò citius medium ſectum fuerit, eo celerius elementa mouebuntur: ſine cuius medij di­uiſione, & diſſectatione elementa nulla vmquam ratione mo­uebuntur: quapropter per accidens elementa mouentur ad medij ſcilicet diuiſionem, ac ſectionem: mouentur etiam per accidens, quia ſine motu generantis, ſine motu illius, quod impedimentum tollit, & ſine motu medij in partes diuiſi ele­menta non mouentur: aguntur etiam per accidens, quia in elementis nullus est motus, niſi quatenus illis accidit, aut extra proprium locum ex aliena materia, vt generentur, aut violentiam paſſa, extra propria loca extruſa, ad ea vt ferantur, ſi­ne quibus, aut omnibus, aut quibusdam, elementa nullo natu­rali motu ciebuntur: hac ergo ratione, id est minus propriè elementa naturali motu cieri à ſe per accidens, non iniuria dice­re poſſumus.

Elementa à ſe per ſe moueri, & eſt ſeptima pro­poſitio. Cap. XXXII.

ELEMENTORVM hanc eſſe naturam, vt à ſe non tantum, per accidens vt nuper demonſtrauimus, sed & per ſe moueri, nunc demonſtrabimus, & primo. Omnis motus naturalis ab intrinſeco principio primam ſui ortus ori­ginem repetit. Sed elementorum motus eſt naturalis: ergo eorumdem motus ab intrinſeco principio primam ſui ortus originem repetit. Hic motus non à materia naſcitur: quia ipſa, cum non ſit in actu non mouet: ergo à forma, cuius est moue­re, cum ſit actus libro ſecundo de generatione, & interitu particula quinquageſimatertia; & tertio phyſicorum particula decimaſeptima, ſed quod à propria forma mouetur, per ſe à ſemetipſo mouetur: ergo elementa ea, per ſe à ſemetipſis mouentur.

Elementa à ſe ipſis ſuarum motionum intrinſecum habere principium confirmatur auctoritate Ariſtotelis libro quarto de cælo particula vigeſimaquarta, vbi poſita ſimilitudine in­ter ea, quæ ad locum mouentur, & inter ea quæ alterantur, differentiam nanciſcitur, & ait. Quæ ad locum cientur, & aut grauia ſunt, aut leuia, ab his, quæ alterantur, hoc potissi­mum differunt: quod hæc, quæ locum mutant in ſe ipſis, mo­tus ſui principium habent, quippe quod naturaliter, ac ſua ſponte moueantur: illa vero, quæ qualitatem, & quantitatem mutant, non in ſe, sed extrinſecus adueniens habent motus principium, &c. ergo de ſententia Ariſtotelis in hoc loco elemen­ta ab intrinſeco motore concitantur: ergo à ſe per ſe natura­li motu cientur. Confirmatur. Non poteſt (ait Auerroes) libro primo de cælo particula duodeuigeſima) numerari cor­pus naturale, cuius motus non vt naturalis, ſed elementa cor­pora ſunt naturalia. Ergo elementorum motus eſt naturalis, ſed motus naturalis fit à natura, quæ est per ſe principium mo­tus intrinſecum. Ergo elementa per ſe ab intrinſeco principio, quod eſt natura mouentur: ergo à ſe per ſe: eam obrem Auer­roes addidit, vniuerſaliter manifestum est, eorum motum eſſe per ſe, & mox ait Auerroes: neceſſe est verificare in hoc loco, quod motus elementorum non eſt ab extrinſeco: quamuis manifestum ſit per ſe. Cum itaque manifeſtum ſit elementa non moueri ab extrinſeco: & notum ſit ita, vt nulli ſua do­mus nota magis, elementa moueri: exploratum etiam erit ab intrinſeco principio eadem naturali motu cieri. Sed intrinſecum principium est per ſe principium: ergo mouentur à ſe per ſe.

Confirmatur ex Auerrois explanatione libro ſecundo phyſicorum commentatione prima: vbi Aristoteles ait. Quæ natura constant, omnia intra ſemetipſa motus, & status princi-pium habent, &c. Scripſit Auerroes dum Ariſtotelis dicta expoſuit. Non inuenitur corpus ſimplex, quod alteretur ex ſe, aut quod generetur ex ſe, ſicut inuenitur corpus ſimplex, quod ex loco ad locum transfertur ex ſe, Idem literis conſi­gnauit Auerroes libro quarto de cælo commentatione vigeſi­maquarta, & non rarò alibi. Perindeac ſi Auerroes affir­mare voluiſſet, quod nam ſit id, quod inter mobile interest; & inter id corpus quod gignitur, & alteratur: ac dixiſſet. Ni­hil se per ſe aut gignit, aut alterat, ſed omne, quod vel gigni­tur, vel alternatur, extrinſeco alternante indiget: & quod graue est, aut leue, extrinſeco mouente non eget, ſed à ſe per ſe ſuopte nixu, aut ſurſum, aut deorſum fertur.

Confirmatur. Omne motum à ſua natura est motum à ſe per ſe, vt dixit Auerroes libro tertio de cælo commentatione vigeſima, & duodetrigeſima, & ex definitione naturæ editæ libro ſecundo Phyſicorum.

Sed elementum eſt à ſua natura motum, non à materia, quam non mouere ſupra diximus: ergo à ſua forma, quæ lon gè verius eſt natura, quam materia, libro secundo Phyſicorum particula duodecima, & quinto Diuinorum capite de natu­ra: ergo elementum eſt motum à ſe per ſe.

Confirmatur ex his, quæ dicta ſunt ab Ariſtotele libro secundo de cælo particula ſeptuageſimaquinta de cauſa quietis terræ, quam in diſquiſitionem accerſciuit & exploſis compluribus antiquorum falſis opinionibus, ſuam postremò ſenten­tiam conſtituit, dum ait. Eadem est cauſa quietis terræ, & motus illius. Sed propria terræ natura, quæ est grauitas, est cauſa quietis in terra: ergo propria terræ natura, quæ eſt grauitas, & est cauſa motus illius. Grauitas enim, & leuitas, quam quam elementorum naturæ non ſunt, accidentia tamen pro-pria eſſe cenſentur: quæ elementorum formas, & naturas neceſſariò ſequuntur, & ex principiis primis intrinſecis at que immediatis ſpecierum, vt aquæ ex propriis fontibus manant: gra­uitati, & leuitati elementorum motus, tum ab Ariſtotele, tum ab aliis compluribus, quorum nomina ſupra retulimus, tribuuntur, & formarum loco vſurpantur: quia elementorum formæ propriis nominibus carent, vt in principio diximus: er­go elementa à ſe per ſe mouentur ab eadem grauitate, & le­uitate, à qua habent vt quieſcant: hæc est per ſe cauſa quie­tis: ergo erit per ſe cauſa motus.

Confirmatur ex Auerroe libro quarto Phyſicorum com­mentatione sexageſimanona. Cauſa (ait Auerroes) quietis in loco eſt cauſa motus ad locum, cum elementum est extra proprium locum, ſed cauſa quietis in loco, est per ſe cauſa. Ergo cauſa motus ad locum est per ſe cauſa: quieſcunt enim merito grauitatis, & leuitatis, quas eſſe motus per ſe cauſas eſt sæpe repetitum. Ergo elementa à ſe per ſe ad proprium locum mouebuntur.

Cofirmatur ex eodem Auerroe libro quinto de phyſico auditu commentatione sexageſimaquarta, dicente. Quies eſt à natura, id eſt à cauſa exiſtente in re, sed cauſa exiſtens in re, quæ eſt natura, eſt per ſe cauſa: ergo elementa à ſe per ſe quie­ſcunt: ergo à ſe per ſe mouentur.

Confirmatur ex libro ſecundo de cælo commentatione octua­geſima, & nonageſimaſecunda, & centeſimaſecunda: vbi Auerroes hæc ad verbum ſcripta reliquit. Cauſa quietis ter­ræ non est niſi eius differentia. Ergo cauſa motus terræ non erit niſi illius differentia; Sed differentia per ſe de eo cuius eſt differentia dicetur. Ergo cauſa motus terræ per ſe de terra dicetur. Ergo terra, & quod libet aliud elementum, quod à propria differentia mouetur à ſe per ſe mouetur, quod proban­dum aſſumpſimus.

Elementorum motum non à materia, quæ eſt principium, quod patitur, ſed à forma, quæ eſt principium, quod agit, dici natura­lem. Cap. XXXIII.

VTRVM ne elementorum motus ſit naturalis à forma, quæ tantum facit: an verò materia, quæ motum à for ma factum accipit, grauis controuerſia eſt inter Ari­stotelis expoſitores, eoſdèm præſertim, qui inter illos primos te nent. Simplicius (vt complures latinos, qui ſtant à parte illius conſulto omittamus) libro octauo Phyſicorum particula trigeſimaſecundaid tribuit elementis ratione principij, quod pati­tur: cuius hæc ferè ſunt verba.

Cum elementa à ſe ipſis actiuè non moueantur; sed ab aliis extrinſecis: rationi conſentaneum eſt, vt elementorum motus naturalis ſit, propter principium intrinſecum passiuum: natura enim eſt principium intrinſecum motus, & non extrinſecum: ſupereſt ergo vt horum motus ſit naturalis à passiuo principio, quod eſt mate­ria: non solum enim id, quod mouet, dicitur in ſe ipſo habere principium motus; sed etiam id, quod mouetur, habet id quoque principium motus: immo procul dubio magis. Nomen enim motus eſt commune multorum, tam eorum, quæ mouent, quam eorum, quæ mouentur, immo in eo quod mouetur est motus, & non in eo quod mouet; vt libro iii. de phyſico auditu dixit Ariſtoteles. Motus eſt actus mobilis, & non mouentis. Ei ergo, quo mouetur magis conuenit motus, quam ei quod mouet. Dicuntur aut corpo­ra naturalia habere principium intrinſecum, vt moueantur, quod facultatem habent, & inclinationem, vt in id moueantur; in quod, dum mouentur, ab aliquo hoc motu mouentur, cuius prin­cipium habent: inſitum enim eſſe à natura, vt aliquod moueatur aliquo motu eſt habere principium talis motus: quemadmodum qui docilis eſt, & natura captus ad philoſophiam, habet prin­cipium philoſophiæ non vt alium philoſophum faciat, sed vt ipſæ fiat philoſophus. Ergo elementum, quod naturali motu aut ſurſum, aut deorſum mouetur; ideo naturaliter moueri dicitur, quia à natura inſitum habet ſui motus passiuum principium, & non actiuum. Hæc Simplicius ferè ad verbum: ſen­tentiam eamdem habet. Theodorus Metochites eodem in loco.

Propter Platonem id fortè ſenſit Simplicius; cuius ſententias mordicus tenuit: ratus eſt enim ex Diuini Platonis vberrimis fontibus philoſophiam vniuerſam eſſe hauriendam, quæ à materia, quæ eadem ſemper manet, & vnde omnia generantur; & non à forma, quæ ſæpe numero variatur, res ſingulas eſſe ap­pellandas in Timæo ſcripſit: idque hoc vno auri exemplo confirmauit, dum dixit. Vaſa omnia aurea, licet diuerſas for­mas habeant, tamen aurum verè appellantur, quia aurum ex quo omnia vaſa fiunt, ſemper eſt idem: vaſa, quia illorum for ma ſubinde mutatur, non sunt semper eadem; eam ob cauſam nomen mutant. Idem fortè Simplicius de grauibus, & leuibus elementis dicendum eſſe cenſuit, in quibus materia ſemper eſt eadem, licet forma mutetur: ideo ab eadem elementorum materia, quæ manet, & non à forma, quæ variatur, elementorum motum naturalem dici, ex diuiui Platonis fontibus Simpli­cius hauſit.

Ex eadem fonte manat alter quorumdam error, qui na­turam de materia tantum primo dici crediderunt, & de for­ma non niſi propter materiam: eam ob rem in hos, & in alios grauissimos errores ſedissimè lapſi fuerunt. Huic tamen ſen­tentiæ reclamat Ariſtoteles libro ſecundo Phyſicorum particula ſeptima, vbi multis grauissimis argumentis Antifontem acerrimè vrget, qui rebatur materiam tantum, & non formam eſſe naturam; vnde neceſſariò ſequebatur à materia, & non à forma motum dici naturalem: ideo particula duodecima fa­cta comparatione inter materiam, & formam naturam de vtriuſque dici conſtantissimè affirmauit; ſed primo, at que po­tissimum de forma, poſtremò de materia; idque non vno tan­tum, ſed multis argumentis confirmari potest; quorum pri­mum illud eſt.

Caſum, & fortunam, quæ est cauſa, quæ per accidens operatur, ad naturam perindeac ad cauſam per se Ariſtoteles redigit. Porrò caſus eſt cauſa efficiens, & non materialis: ergo & natura, ad quam caſus redigitur, erit cauſa efficiens: ergo natura non tantum de eo principio, quod patitur, ſed de eo, quod agit, dicitur: Ariſtoteles intextu ita apertè loquitur; vt effugere nemo possit, quin credat, deceptum fuiſſe, qui contrarium ſentit: idque non modo affirmat, sed & argumento efficaci confirmat dicens. Vnaquaque res tum denique dici­tur eſſe, cum re ipſa, & actu eſt potius quam cum eſſe poteſt. Ergo forma, cuius cauſa res in actu eſt, naturæ potius nomi­ne, quam materia, propter quam res eſſe tantum potest, ap­pellanda est: ex quibus quis non videat naturam primo, & potissimum dici de forma, & poſtremò de materia, & propter formam, & non propter materiam, tantum, motum dici naturalem?

Secundo generatio eſt natura, quia eſt via, quæ ducit ad naturam, vt generatio non ad materiam, sed ad formam du­cit, quod forma, & non materia vltimus generationis termi­nus ſit; ad quem generatio tendit: ergo forma eſt primo, & potissimum natura, & à forma motus naturalis appellatur.

Tertio; ſi natura de materiali tantum principio diceretur, terra naturaliter aſcenderet, & ignis naturaliter deſcende­ret, quia terræ materia ſic comparata eſt, vt aſcendere possit, & ignis materia ſic instituta eſt, vt deſcendere valeat. Materia non minus advnum, quam ad alium motu, & priori non raro contrarium naturalem inclinationem habet: forma ea eſt quæ adhunc, vel illum motum propenſionem materiæ præ stat, ſint qua forma materiæ vis, non magis ad hunc, quem ad illum motum inclinatur. Nec propterea forma à materia non cohercetur, ſed vtramque modo tamen diuerſo cohercet. Forma, materiam ad omnem motum ſuapte natura propen­ſam ad motum vnum, eumdemque determinatum cohibet. Materia è contra formam, quæ neque loco illi à quo & ad quem, aut tempori, per quod moueat, obnoxia est; certum fi­nitumque locum, & tempus contrahit: ita vt altera ab alte­ra contrahatur: huius rei ſimilitudinem in numeris perſpicuè intueri licet, in quorum quolibet vnitas multitudinem, ne ad indeterminatam infinitatem defluat, compeſcit: è contra mul­titudo ad certam, definitamque naturam vnitatem definit, & contrahit: ideo Auicenna de numero ſeptemnario dixit ſeptem ſunt tantum ſeptem: & non duo, & quinque: nec tria & quatuor; nec ſex, & vnum, quia vnitas multitudinem com­peſcit; certamque ei naturam ad ſeptemnarium numerum tri­buit, quæ alioqui indeterminata eſt. Vicissim multitudo vni­tatem cohercet, vt propria ſeptemnarij numeri fiat, ita vt aliis numeris non accomodetur. Eadem fermè ratio in forma, & materia cernitur. Forma infinitam materiam, ad omnem mo­tum inclinatam ad vnum cohibet. Materia vicissim formam ad omnem locum, & ad omne tempus propenſam, cohercet:non enim forma per hunc locum in hoc tempore ab hoc termino, & ad hunc terminum ſine cohibente materia moueret, quia mediis interminatis materiæ coeuis dimenſionibus materiæ for­ma coniungitur, & propter eaſdem ab vno ad vnum per vnum terminatur, at que finitur: contra materia ſuapte natura in definita à finiente, ac terminante forma, & à dimenſionibus terminatis, quæ in materia formam conſequuntur, ac finiunt, terminatur, atque finitur: vt copioſissimè docuit Auerroes, capite primo de ſubstantia orbis, & ſæpe numero alibi.

Quarto. quilibet violentus elementorum motus eſſet natu­ralis, cum in quolibet elemento ſit materia apta adquem libet motum, vel etiam violentum: at Simplicius ratus eſt elemen­torum motum a materia, & propter materiam dici natura­lem: ergo deceptus.

Quinto. mors violenta eſſet naturalis, ſi natura de mate­ria, aut tantum aut potissimum diceretur, & ſi propter ma­teriam motus eſſet naturalis: quapropter animal aut mucro ne traiectum, aut à lapide ictum, aut à fulmine tactum, aut ab igne combuſtum, aut laqueo ſuſpenſum, aut in mare demer­ſum ita vt ad extremum interitum duceretur, naturaliter mo­ueretur, quod in eo ſit materia, quæ hanc violentam mortem, vt alterum, quod non agit principium, ſed ſolummodo pati­tur, excipit; à quo patiente principio motum naturalèm di­ci putant.

Sexto. quæ ab arte fiunt, quatenus artificioſa ſunt, natu­rali motu cierentur: quia in eis est materia, à qua, auctore Simplicio, motus naturalis nuncupatur.

Septimo. aqua naturaliter calefieret, & ignis frigiditatem natura contraheret, cum in aqua ſit materia, ſic à natura comparata, vt caliditatem accipere possit, & in igne ſit materia ad frigiditatem excipiendam pari modo propenſa.

Octauo. Aristoteles quarto libro Phyſicorum particula octuageſimaquinta viſus eſt dixiſſe: grauitatem & leuitatem, ex parte repugnantiæ contrariæ, quæ in ipſis inuenitur, repu­gnantium motuum eſſe cauſas agentes: ergo elementorum mo­tus ab eo principio, quod patitur, naturalis ſolummodo non dicitur, ſed longè etiam magis ab agente.

Nono. Ariſtoteles libro ſecundo de cælo particula cente­teſimaquarta ſcriptum reliquit: minorem grauitatem à ma­iori grauitate impelli: at non pelleret niſi vt principium, quod facit, impelleret: ergo propter id principium, quod facit, ele­mentorum motus eſt naturalis.

Decimo. In natura elementorum eſt principium, quod patitur: ergo & principium, quod agit: conſequentia probatur ex particula duodeuigeſima tertij libri de anima, vbi in ani­ma agentis intellectus necessitatem Aristoteles probat: quod in ea, qui patitur intellectus possibilis propterea nuncupatus, inueniatur: ergo & in natura elementorum est principium motus, quod agit ſi in ea eſt principium motus, quod patitur, illud non eſt materia: Ergo forma; ergo à forma motus na­turalis dicitur.

Confirmatur cuilibet per ſe agenti principio, principium, quod per ſe patitur è regione opponitur: de ſententia Ariſto­telis libro quinto Diuinorum particula decimaſeptima, ſed in elementis est, quod patitur principium: ergo in illis princi­pium id etiam erit, quod agit.

Vndecimo. Ariſtoteles libro quinto Diuinorum particu­la quinta de natura verba facit, & hunc non leuem errorem funditus euertit; ita vt mirandum fuerit, cur ſemper & vbi que oculatissimus Simplicius eundem non viderit. Docet enim naturam dici quinque modis. Tertius illæ est: qui omnem ſcrupulum tollit; cui non Auerroes ſolum, sed & Alexander, & complures alij non vulgares philoſophi ſubſcripſerunt, & in eam, quam Aristoteles ibi ſcripſit pedibus iuere ſententiam: ſi Alexandri ſit liber illæ, qui ſub Alexandri nomine circum fertur; & non Michaelis Ephæſii, quem magis quam Alexamdrum redolet: vt cumque tamen res ſeſe habeat; locus dignus eſt qui ad verbum maturè legatur: eumdem nos huc non addu­cimus, ne argumentorum multitudo lectoribus nauſeam mo­ueat: & ne eoſdem ad noſtra ab Ariſtotele auocemus.

Nec Simplicij argumenta aliquod momentum habent; quandoquidem vtrique principio, & ei certè quod agit, & ei, quod patitur inſit motus licet ratione diuerſa: in eo, quod agit, principio ineſt motus, quia agens principium motum facit: impa­tiente principio inest etiam motus, quia quod patitur princi­pium, motum ab agente principio factum excipit: vt ſanum de medicamento ſanitatem facientem; & de animali factam ſanitatem accipiente dicitur ex quarto libro Diuinorum particula ſecunda. In vtroque etiam principio, ſed ratione diſpari natura inuenitur, id quod tum argumentis magnorum philo­ſophorum, tum etiam Ariſtotelis potissimum, auctoritate ſu­pra probauimus. Vtrumque principium eſt intrinſecum: quoniam corpora omnia, quæ natura constant, ex vtroque prin­cipio conflantur: ex materia certè, quæ eſt principium, quod patitur, & ex forma, quæ est alterum principium, quod agit & omnia naturalia corpora principium habent, non tantum vt moueantur, sed vt moueant etiam: non ſecus ac philoſophiæ principium & in eo est, qui docet, & in eo, qui addiſcit, licet ratione diuerſa: hallucinatus est ergo Simplicius, & eius ar­gumenta non tantum falſitate, sed & debilitate victa labaſcunt.

Primò. quidem falſum aſſumit cum dicit: elementa à ſe ipſis actiuè non moueri, sed & aliis extrinſecis, perindeac ſi nihil ab extrinſeco, & ab intrinſeco ſimul moueri possit: prin­cipium enim extrinſecum elementa mouens, ab illis principium intrinſecum à quo moueantur, non excludit: in lapide, quod ex ſuperiore loco deorſum violentia truditur, eſt vtrunque principium, quod extrinſecus vim infert, ac trudit; est & lapidis natura quæcumque ſit illa; quæ lapidem deorſum ſpontè du­cit, ergo & extrinſecum principium, domeſticum, at que intrin­ſecum principium ſecum tolerat.

Falſum est etiam id quod constantissimè affirmauerat, dum dixerat: corpora naturalia habere principium, vt mo­ueantur passiuum; quia facultatem habent, & c. non enim propter eam ſolam facultatem, qua elementa moueri poſſunt, eadem principium habent, vt moueantur, ſed propter vim agendi mouentem, naturalia corpora habent, vt ab eadem mouendi facultate moueantur.

Falſum est etiam id, quod dixerat: philoſophum non ha­bere principium, vt alium philoſophum faciat, sed tantum vt ipſæ fiat philoſophus: Cum experientia rerum magistra, nos doceat: bonum citharœdum non niſi à bono citharœdo fieri, & bonum philoſophum non niſi à bono philoſopho fieri, vt Theo­phraſtus ab Ariſtotele, Ariſtoteles à Platone, & Plato à Socrate didicit: & boni poſteriores philoſophi à bonis priori­bus philoſophis facti fuerunt. Huc afferri quam aptissimè poteſt illud, quod veteri prouerbio fertur. Boni corui bonum ouum. Philoſophus itaque, qui aptus eſt natura ad philoſo­phiam, non ſolum habet principium, vt ipſæ fiat philoſophus, sed etiam vt alium philoſophum faciat: poſt quam ipſæ prius factus eſt philoſophus: ideo Aristoteles libro primo Diuino-rum dixit: ſignum ſcientis eſt alios poſſe docere.

Veritate tamen aliquando coactus Simplicius dixit. No­men motus eſſe commune multorum, tam eius ſcilicet quod mouet; quam eius, quod mouetur.

Cur ergo Simplicius motorem intrinſecum ab elementis explodit? ſi motus non tantum de mobili, sed etiam de motore dicitur? Cur motum propter motorem, & non propter mobile tantum naturalem eſſe affirmauit? valeat ergo cum monſtruoſa hac ſua opinione Simplicius.

Theodorus Metochites, qui ſententiam eamdem proba­uit, ſibi ipſi aduerſatur dum dicit. Quando accepto habi­tu, & ipſa forma operatur, per ipſum citra impedimentum, vt ſi leue factum feratur ſurſum non repræſſum ab aliquo, quod obſiſtat, tunc mouetur, ſecundo modo à forma, quæ eſt actu in ipſo ſecundum naturam proximè post mutationem, & motum, qui fit ab eo, quod agit, & paullo poſt idem repetit, dum dicit. Quod mouetur ex habitu, ſiue eo, quod est potestate, ſecundo modo ad operandum id quod ſecundum naturam eſt proprium, mouetur ab ipſa, quæ inerat perfecta forma, & mouendi po­testate prædita, &c. Quæ omnia tota (vt aiunt) diame­tro illis aduerſantur, quæ verissima putat, dum, cum Simpli­cio dicit. Motum elementorum eſſe naturalem, propter principium ſolum quod patitur, non autem propter id principium, quod agit. Cum elementum factum ab ea forma moueri di­catur, cuius munere habet vt ſit, & vt moueatur, & cuius eſt agere de ſententia Aristotelis libro secundo de generatione. Nihil eſt etiam, quod de materia, quæ ſemper eſt eadem, & à qua propterea ſumitur nomen vt Plato dixit, quia quanquam id est in alteratione verissimum, in qua, quæ alterantur no­men non perdunt, in ortu autem, & interitu id verum eſſe ne-quit: in quibus ea, quæ generantur, at que intereunt, formam à qua nomen ſumitur, omnino amittunt: ideo nomen muta­tur, vt docuit Ariſtoteles libro ſecundo de phyſico auditu, in his quæ ab arte, & in his quæ à natura fiunt. Id in auri mu­tatione ſpectatur, quæ nec generatio, nec interitus dici poteſt. Sed alteratio tantum: qua in mutatione Aristoteles etiam ſubiectum nomen ſuum ſeruare concedit, quod in his, quæ oriuntur, at que intereunt fieri negat. Eam ob rem non ab elementorum omnium communi materia, dum elementa gignun­tur ea nomen, & motum accipiunt; sed à forma, quæ in gene ratione mutatur elementorum nomen accipitur, & eorum­dem motus naturalis appellatur. Neganda ergo conſequen­tia eſt; dum dicitur. Aurum cum alteratur ſemper eſt idem: ergo à materia nomen accipitur, àqua motum accipi diffici­lius, immo nulla ratione creditur.

Veterrimi illi Poetæ, vt Orphæus, & Hexiodus, qui Theologi nuncupabantur, multo grauius peccauerunt: qui rebus mobilibus, vt ſunt elementa, nullos motores adhibuerunt, sed noctem vniuerſitatis parentem, à qua elementorum & cæte­rarum omnium rerum natura, & motus excitaretur, in hunc mundum introduxerunt: ſiue illis denſissimis primæ materiæ tenebris, ſiue obſcurissimo nihilo, ſiue Chaos antiquo per quandam ſimilitudinem nomen noctis aſcripſerint. Quoniam neque lateres, neque arenæ, neque lapides ſine architecto edificatio­nem aliquam moliuntur: neque ad fœtus formandos ſola fœ­mina ſufficit: neque terra frondes, stirpes, & arbores parturire, variasque fruges, ac fructus parere poſſet, niſi ſemina conciperet: ita elementa ſine motoribus directa non ferun­tur. Elementorum ergo motores, eoſdemque intrinſecos ad in uenire coguntur, qui presto ſint omnibus, ſine quorum vi mouente nullus eſt motus: quos cum inuenire non possint, perobſcu­rissimas denſissimaſque noctis tenebras, neſcientes quò ten­dant, incauti feruntur.

Forma elementi materiam eiuſdem elementi mouet: & eſt octaua propoſitio. Cap. XXXIIII.

FORMAM elementi eiuſdem elementi mouere mate­riam ſcripſit Auerroes libro quarto Phyſicorum com­mentatione ſeptuageſimaprima: & libro tertio de cælo commentatione vigeſimaſecunda; & non raro alibi: idque ex Theophrasto probatur libro tertio ſuorum naturalium, di­cente: Ea quæ fiunt aut à ſimili, vt homo ab homine; aut à dissimili, & contrario, vt fulmina, & fulgura, quorum ignis ab aeris frigiditate gignitur, aut ab eo, quod actu eſt, ſeue)ntelexeia, vt homo à ſole fit: qui ei nec eſt ſimilis, nec con­trarius, ſed elementorum motus à contrario non fit: motus enim deorſum à contrario motu ſurſum non gignitur, nec motus ſurſum à contrario motu deorſum naſcitur: non fit etiam elementorum motus à ſimili: quia motus ſurſum motum ſur­ſum, & motus deorſum motum deorſum ſimilem non facit: ergo vterque motus ſurſum, & deorſum ab e)ntelexeia id eſt actu fit, sed e)ntelexeia, seu actus elementorum est eorum­dem forma: ergo ab elementi forma fit motus elementi; quæ tenus eiuſdem elementi materiam mouet, in qua est facultas actui contraria: & ad hunc motum ab hac forma factum excipiendum idonea. Modus, quo materia á forma moue­tur explicatus eſt ſupra, & infra vberius explicabitur: nunc hæc dixiſſe ſat erit. Materiam ex ſe non moueri cum non niſi propter formam in materia acceptam motui ſubiiciatur; quæ materia priusquam moueatur, formam accipit, natura ſal­tem, & origine, & ſinon tempore prius, materia tamen est per ſe mobilis, & natura eius eſt, vt moueatur, & prius quam forma: quia forma non niſi quatenus est in materia mota, mouetur: & non niſi quatenus materia eſt principium pri­mum, quod patitur: quod ſi materiæ, ad hoc vt motui ſubii­ciatur, neceſſaria forma eſt; hoc non eſt, quia forma ſit materiæ ratio ſuſcipiendi motum, ſed quia forma dat materiæ actum existendi, ſine quo materia moueri nequit; & cum quo moue ri poteſt: dat etiam forma materiæ inclinationem ad hunc vel illum motum, ſine qua forma inclinante materia non magis vnum, quam alium motum, & etiam contrarium accipe­re potest; vt ecce materia prima, quæ vi naturaque ſua & ſurſum, & deorſum recta ferri valet: hæc eadem materia à grauitatis forma inclinationem habet ad motum deorſum; & à forma leuitatis fit, vt materia ſuapte natura ad omnem motum accipiendum idonea, ad ſolum motum ſurſum ſit propenſa, id tamen non effectiuè, sed formaliter tantum (vt ita di­cam) intelligi debet: forma enim elemento ex materia, & ex forma concreto dat motum effectiuè: & materiæ eiuſdem elementi dat motum formaliter: ſi ſic loqui licet, id est for­ma, vt forma motum dat materiæ: & forma, vt efficiens motum dat elemento: aliorum enim more aliquando loqui cogi­mur. Materia igitur ea eſt, quæ ſine inclinatione eidem à forma præstita, quemlibet motum, etiam contrarium vi, natu­raque ſua excipere poteſt; à forma verò inclinationem mate­riæ præstante materia habet, vt ad hunc, & non ad illum motum inclinetur. Forma etiam vt forma in quamlibet loci dif­ferentiam ſuopte nixu mouet: sed à materia, cui coniungi-tur, vim mouendi terminatam nanciſcitur, ita vt ſint ſibi in­uicem cauſæ ratione tamen diuerſa, vt exemplo vnitatis in numero capite præcedenti declarauimus.

Corollarium.

HINC ſequitur in partem per ſe motam, & in partem per ſe mouentem quodlibet elementum diuidi, lices in partem actu per ſe motam, & in partem actu per ſe mouentem non diuidatur: qua ratione intelligi debet Aristoteles libro octauo Phyſicorum particula vigeſimaſeptima & vigeſimaoctaua, & vigeſimanona, qui elementa non mo­ueri à ſe per ſe propriè compluribus argumentis probare con­tendit: potissimum, quia in partem per ſe motam, & in par­tem per ſe mouentem nullum elementum diuiditur: id est, non diuiditur in partem actu per ſe motam, nec in partem actu per ſe mouentem; perindeac animalia: licet in partem per ſe motam, & in partem per ſe mouentem diuidatur, sed non actu pars eſt per ſe mota, aut per ſe mouens, vt in anima­libus, quorum corpora actu distincta ab animalibus actu mouentibus agitantur.

Corollarium alterum.

HINC etiam ſequitun: materiam aliquo modo per ſe, & aliquo modo per accidens moueri: qua ratione materia eſt principium primum accipiendi motum, modo quodam per ſe moueri dicitur, & qua ratione materia non mouetur, niſi actui, & formæ prius ſubiiciatur, materia per accidens mouetur, id quod intelligere eſt, ex his quæ ſupra á nobis abundè diſputata fuerunt.

Corollarium tertium.

Ex quo paruo negocio intelligimus, quid inter mobile ani matum, quod graditur, & inter mobile ſimplex, quod gradiendi motu non cietur, interſit.

Mobile animatum, quod progreditur, prius quam mouea­tur, actu exiſtit, & prius quam moueatur idem numero mo­ueri potest. Mobile ſimplex, quod eſt actu motum, non est actu prius, quam moueatur, sed: ſimul at que fit moueri inci­pit, niſi per aliud impediens ſtet, quo minus id fiat. Mobile animatum; quod prius quam moueatur, est facultate mobile, facultatis ſubiectum in actu habet; at mobile ſimplex, quod priusquam moueatur, eſt facultate mobile, facultatis ſubie­ctum actu non habet, sed facultate tantum.

Facultate mobile in corporibus ſimplicibus non eſt illud, quod actu mouetur, quia terra ſurſum, & ignis deorſum directo ferri poſſunt; quæ tamen terra non eſt terra, cum ſurſum attollitur; sed iam facta eſt ignis, & ignis deſiit eſſe ignis, cum præceps deorſum ruit; quò prius quam deſcendat deſcendere valebat, vt terra prius quam aſcenderet, aſcendere & ipſa po­terat.

In corporibus animatis, quæ progrediuntur facultate mo­bile illud est, quod actu mouetur, vt animal longè prius quam moueatur, moueri poteſt.

Fundamentum necnon facultatis ad motum in corpori­bus ſimplicibus est pura, ſola, nuda, ſimplexque facultas; quæ nihil aliud est, quam prima materia: quatenus tamen ea eſt ſub forma ſimplicis elementi. In mobilibus autem animalibus, fundamentum facultatis ad motum eſt corpus in actu: ani­malitem eſt mobile ſecundum eſſentiam, quippe quod in partem actu per ſe motam, & in partem actu per ſe mouentem diuidatur: eam ob rem in eo pars actu per ſe mota parti actu per ſe mouenti reſiſtit. Mobile ſimplex eſt mobile ſecundum accidens, quia vacat parte actu per ſe mota, ac reſistente; ideo ſi pars elementorum mota mouetur, id ei ſi aliunde accidere opus est, nempè à generante ab eo, quod impedimentum tol­lit, & à medio moto: perindeac nauta à nauigio per ſe moto per accidens mouetur: it a corpus ſimplex, aut graue, aut leue dum aut ſurſum, aut deorſum directo fertur, medium mouet, per quod fertur, & ſeper accidens ad motum medij. Ani­malia ab intrinſeco principio mouentur, ſimplicia, ab extrinſeco generante, & à medio moto, & ab eo, quod impedimen­tum tollit. A generante, quod elemento genito formam præ stitit, & cum præſtita forma omnia accidentia, quæ formam neceſſariò conſequuntur: ideo generans dat motum elemen­to, qui motus elementi nuper genitam formam conſequitur: nam ſimul at que ignis ex terra gignitur, ſurſum aſcendere incipit, niſi aliquid obstet: eo amoto impedimento, quod mo­tui obſiſtebat, ignis ex terra genitus effugere non poterit, quin ſurſum euolet: generans enim motus cauſam vniuerſam ele­mento præſtitit, quamobrem elemento genito illico motus na­ſcitur. Animal aliam cauſam expectat, & valde diuerſam ab ea quam generans dedit, appetitum videlicet, qui non à generante, sed ab extrinſeco mouente gignitur: vt Bos ad aquam non priusquam eamdem appetat mouetur, rei extrinſece appetitum animalia mouere, docuit Aristoteles libro de anima tertio circa finem.

Multa alia inter animal, quod graditur, & inter mobile ſimplex interſunt, quæ ab Auerroe recenſentur libro quarto de cælo commentatione vigeſimaſecunda: ad quæ legenda; vos omnes vocamus, vt ex propriis fontibus manantem aquam puriorem hauriatis.

Corollarium quartum.

HINC etiam mouentium, & motorum ſimplicium, perpetuum, eumdemque imperturbatum ordinem intel­ligere poſſumus, & primo.

Si elementum non dum eſt actu, id quod futurum eſt, sed facultate tantum, id eſt, ſi terra non dum migrauit in ignem, ſed in eumdem tantum migrare poteſt, tunc facultatem ha­bet eſſentialem (vt vocant) ad motum ſurſum, & generante indiget, à quo actu gignatur, & à quo, mediante nuper geni­ta forma motus efficiatur: quia vt formam (quod ſæpe nu­mero diximus) ita quæ formam neceſſario conſequuntur, ele­mentum genitum generanti refert acceptum: ſi autem ele­mentum actu id eſt, quod erat futurum, & per impedimen­tum stat, quo minus moueatur, facultatem habet accidenta­lem ad motum, & ab eo tunc mouetur; a quo impedimentum aufertur: deinde forma elementi ea eſt, quæ per ſe mouet: hæc forma mouet ſe, vt est in materia mota, mouet materiam ſuam, & medium.

Ordo ergo hic eſt mouentium. Primo est generans, & mouens impedimentum. Secundo forma, materiam, & totum elementum, & medium mouet: mouet etiam forma ſe ad motum totius elementi. Tertio totum elementum mouet ſe ratione tamen partis: id eſt ratione formæ mouet etiam medium. Quarto medium ab elemento prius motum, elementum illud mouet à quo mouetur, perindeac nautam ab illa moueri & mane­re ſæpe diximus à quo nauem moueri non raro affirmauimus.

Res motæ ſunt primo loco materia à generante mota, & à ſua propria forma, & impedimentum à remouente mouetur. Secundo elementum, & forma elementi tum à generante, tum à remouente impedimentum mouetur. Tertio medium tum ab elemento, tum à ſe ipſo, id eſt à propria forma mouetur, postquam tamen ab extrinſeco impellente excitatum fuerit. Quarto elementum totum à ſemetipſo mouetur, prius tamen medium ab elemento cietur, quam medium cieat elementum origine, & natura ſaltem, & ſi non tempore prius. Ergo totus elementorum motus non est per accidens ad motum medij: cum nullus prior motus à motu posteriore pendeat, primam que ſui ortus originem repetat.

Habet autem quæſtionem non leuem, neque vulgarem, id quod non raro repetitum eſt hactenus: elementum ſcilicet mouere ſe prius, quam medium moueat: quia tunc elementum ſine aliqua tum intrinſeca, tum extrinſeca reſiſtentia moue­tur, quod probatur. Medium ideo reſiſtit, quia ægrè diuiditur, & quia ab elemento non ſine difficultate ſeinditur ac diſtrahitur, sed medium, quod stat in motu non ſcinditur, non diuiditur, nec in diuerſas partes diſtrahitur. Ergo tunc medium extrinſecè non reſiſtit, nec materia prima intrinſeca reſistit, quia quæ actu res nulla eſt, sed nuda, ſola, ſimplex, quæ facultas reſiſte­re nequit: at materia vi naturaque ſua actu res nulla eſt. Ergo materia intrinſecè reſiſtere nequit. Mouetur ergo tunc elementum ſine vlla aut intrinſeca, aut extrinſeca reſiſtentia, quod tam falſum, quam falſissimum, & tam abſurdum, quam abſurdissimum eſſe ſupra efficacissimè demonſtrauimus.

Reſpondeo primo ad materiam, ſecundo ad formam, ad materiam: re ſiſtentia propter continuationem in quolibet motu neceſſaria est; quæ continuatio ſine tempore non fit. Ergo vbi nullus est motus continuus, & vbi nullum eſt tempus, ibi nulla neceſſaria eſt reſistentia; at elementum, motu continuo in tempore facto, ſe tempore prius quam moueat, medium non mouet, sed origine, atque natura tantum: ideo mirandum non est, ſi nulla tunc aut extrinſeca, aut intrinſeca reſistentia eſt neceſſaria hæc ad materiam.

Ad formam negatur primum antecedens, ad probatio­nem totum comeditur, sed falſum, & abſurdum eſſe negatur, moueri tunc elementum ſine vlla, aut intrinſeca, aut extrin­ſeca reſiſtentia.

Contra ergo motus ille erit indiuiduus, & in momento tem­poris factus, quod fieri non poſſe demonſtratum est ab Ari­stotele libro ſexto Phyſicorum particula quinquageſima; con­ſequentia probatur, quia propter continuationem reſiſtentiam neceſſariam eſſe nuper affirmauimus, & non propter aliam quamlibet cauſam: ergo vbi nulla eſt reſiſtentia, ibi nulla eſt continuatio: verum in illo priori, in quo elementum ſe prius, quam medium mouet, nulla est reſistentia; ergo nulla eſt ibi continuatio: quod erat probandum.

Reſpondeo & fateor, elementum mouere ſe prius, quam medium moueat origine, ac natura, & non tempore prius: hunc tamen motum eſſe indiuiduum, & in momento tempo­ris factum minime ſequitur, quoniam hic motus nuncupan­dus non est, sed ſubita, & momentanea (vt it a dicam) mu­tatio: cui quid obſtat, quo minus in temporis momento fiat? certè nihil: vt illuminatio, quæ & ipſa momentanea eſt mu­tatio, & maximum ſpacium ſine vlla aut intrinſeca, aut extrinſeca reſistentia in indiuiduo temporis momento afficit: pari ratione elementum in inſtanti origine, & natura, non autem tempore prius mouet ſe, quam medium: idque ſine vlla, aut extrinſeca, aut intrinſeca reſistentia fit: & eſt hæc ſubita,& momentanea mutatio, & non motus: hæc ad materiam: ad formam negandam est illum eſſe motum, & dandum eſt illam eſſe vnam ex his mutationibus in momento, quæ fieri poſſunt: in quo nullum motum vmquam fieri poſſe, ab Ari­ſtotele demonſtratur.

Totum elementum a propria illius forma per ſe primo mouetur, & eſt nona propoſitio. Cap. XXXV.

TOTVM elementum ab eiuſdem elementi propria for manon modo per ſe, sed & quod mirabilius eſſe vide­tur, per ſe & primo moueri probatur, argumento ducto ex prima demonſtratione Ariſtotelis libro ſeptimo Phy­ſicorum & in octauo non modo repetita, vt complures ſom­niarunt, sed & quod perpauci nouerunt, artificiosè amplifi­cata particula duodetrigeſima: hæc quoniam ferè omnium eſt demonſtrationum, quas Aristoteles vmquam ſcripſerit, ad intelligendum difficillima, eidem ordinis lumen adhibere opus est, vt quam maximè ſint perſpicua, & aperta, quæ ab Ariſtotele inuoluta legentibus proponuntur. Nonnulla ergo de more prius adnotabuntur. Ariſtotelis deinceps demonſtratio in propriam formam redacta lectoribus plena offeretur. Tertio nostra ſententia ex Ariſtotelis demonstratione confirmabi­tur, qua Peripatetica methodo fiet, vt rerum abditarum in­telligentia iuuetur.

Primo ergo ſciendum est, omnem motum habere motorem, ibi locorum ab Aristotele non demonstrari, vt nonnulli fal­sò ſunt rati, id quod quam optimè animaduertiſſe viſus eſt oculatissimus Auerroes libro ſecundo Phyſicorum commenta-tione tertia & libro ſeptimo Phyſicorum commentatione deci­matertia. Etenim omne omne motum habere motorem nemo inficias ibit. Quis enim tam ſtupidus vmquam fuerit, qui mo­bile habere motorem negauerit? nemo me hercule nemo, niſi communi ſenſu caruerit; & ea quæ ſunt ſuapte natura nota, demonſtranda non eſſe, pro certo ſcimus ex his quæ Ariſto­teles tum ſæpenumero alibi, tum primo Posteriorum ſcripta reliquit. Quærit autem Ariſtoteles. Vtrumne omne motum habeat motorem, ab eo, quod mouetur, distinctum, an verò res quæ mouetur, motorem habeat, qui ſit omnino idem cum eo, quod mouetur: & à motore ab eo quod mouetur, distincto rem mobilem moueri, eo loco demonstratur: idque propter Platonem, qui ſimplicem animam à ſe ipſa moueri rebatur; quippe qui animam eſſe numerum ſe ipſum mouentem non mo­do ſcripſerit, sed ſe quam artificiosè demonſtrauiſſe falsò cre­diderit, vt ſupra memorauimus.

Secundo ſciendum: quæ mouentur aut per ſe, aut per ac­cidens, mouentur per accidens eorum quæ mouentur, non vnæ eſt differentia: nam quædam per accidens moueri dicuntur, quia inſunt aliis, quæ per ſe mouentur; vt ſi quando candi­dum animal ambulare viderimus, animal per ſe, candor per accidens ad motum animalis mouebitur: non enim quia can­didum, sed quia animal, cui candor accidit, animal moueri dicitur. Alter est modus, quo cauſa partis aliquid ſecundum accidens mouetur, non quia ipſum totum moueatur, sed quia æliqua pars totius concitetur, dum omnes aliæ conquieſcunt, vt ſi oculo, aut pectori medicamenta adhibeantur, ita vt quæ prius male valebant membra, deinceps bene valeant, animal totum conualuiſſe dicimus.

Quando non ratione partis, nec ratione accidentis cuiuſpiam,quippiam mouetur, ipſum per ſe moueri dicitur, cuius multæ ſunt differentiæ & generum, & ſpecierum, quas prudentes præterimus, quòd ad rem noſtram non faciunt, & ab Ari­ſtotele explicantur in principio libri quinti Phyſicorum. Quæ per ſe mouentur, alia primo, alia non primo mouentur: in mo­tibus naturalibus ea primo moueri cenſentur, quæ non alie­na vi, ſed natura ſua propria concitantur, vt ſi triangulum habere tres angulos dixerimus, quod non aliena vi, sed ratio­ne, qua triangulus eſt, tres angulos habere compertum ſit om­nibus; Scalenon autem tres angulos habet, sed non primo, quia non ratione, qua scalenon; sed ratione qua triangulus tres angulos habeat: ergo non ratione propria, sed ratione alterius; qua de re ſcripſit Aristoteles libro primo Posteriorum capi­te, cui titulus est; de his, quæ per ſe, & primo dicuntur. Ad motum deſcendendo. Id primo motum nuncupatur, quod non aliena vi, sed ſuapte vi, ac natura cietur: id nec eſt ſecundum partem, nec ſecundum accidens, ſed ſecundum totum, & ſua natura motum, vt auctor est Auerroes libro ſeptimo Phyſicorum commentatione ſecunda.

Est & alter modus illius, quod primo moueri dicitur ab initio libri quinti Phyſicorum ab Ariſtotele explicatus, & id est, quod ſecundum totum, & ſecundum quamlibet ſui partem mouetur, idque ei opponitur, quod ex aliqua tantum parte cietur, vt Alexandro arriſit, vel tum ei, quod ſecundum par­tem, vel tum ei, quod ſecundum accidens motu recto cieri dicitur, opponitur, vt Simplicio, Theodoro Metochiti, & nonnul­lis aliis Ariſtotelis expoſitoribus placuit. Inter hæc duo pri­ma hoc conuenit, quod vtriſque poſitis & ea ponuntur, quæ illis primo inſunt, & de quibus dicuntur, vt poſita participa­tione rationis, quæ primo modo primo inest homini, & primo modo de homine dicitur, primo & homo ponitur, & poſito motu, qui & ſecundum totum, & ſecundum aliquam ſui partem fit, id ponitur, quod tali motu primo mouetur: vt rotun­da conuerſione poſita, qua totum cælum, & ſingulæ cæli par­tes in orbem conuertuntur, & cælum illico ponitur, quod ro­tunda conuerſione conuertitur, & vtriſque exploſis, illa explodentur, quibus hæc inſunt, & de quibus dicuntur: vt ſi non ſint tres anguli, nec triangulus erit, & ſi rotunda conuerſio in natura non ſit, nec cælum erit; quod tali conuerſione conuertitur.

Nec obſtat illud, quod graue ſurſum locum, & leue deor­ſum à motu aliquando impediri contingit: ex quo exploſo mo­tu, id non explodendi cui motum primo ineſſe diximus, colli­gere nituntur. Nam motus hoc loco non actum ſed ro(phn, id est momentum, inclinationem, pondus, ſeu motum ſignificat, quo grauia ad motum deorſum, & leuia ad motum ſurſum in elinatur, vt aduerſus Themistium ſupra confirmauimus. Inter id quod primo modo, & inter id, quod ſecundo modo, di­citur primo hoc intereſt; qui à quolibet particulari, & à quo­libet illius parte, id quod primo modo dicitur primo abſtule­rit, à toto id abſtuliſſe non creditur, vt homo, quem primo modo rationis participem primo, dicimus; non propterea ratio­nis particeps eſſe deſinit, quod participatio rationis à quibus libet particularibus hominibus, & à quolibet eorumdem par­te exploditur: nam ſi nullus particularis homo ſit ſuperſtes, adhuc vera est hæc propoſitio. Homo est rationis particeps, sed qui id quod secundo modo dicitur primo, à totius, vel vna, vel pluribus partibus abſtulerit; & id à toto omnino abſtuliſſe notum eſt omnibus, vt vna parte totius quieſcente, totum pri­mo non mouetur, sed ſecundum partem eam tantum, quæ cietur, alioqui totum mouebitur, & quieſcet, mouebitur, & non mouebitur: quapropter actu, & facultate erit, quæ omnia præterquam, quod fieri non poſſunt, etiam ſunt abſurda. Quæ iis, quæ mouentur aſcripſimus, iis etiam, quæ mouent li­bro quinto Phyſicorum ab Aristotele aſcribuntur particula (nimirum) ſecunda; alia per ſe, alia per accidens mouent, quæ per accidens mouent, vel inſunt aliis, quæ per ſe mouent, vt muſicus, qui inest medico, quia eidem accidit, per accidens ſonat, vel cauſa partis, vt quando homo manu rotam mouet, aut manu percutit; aut aliquod aliud agit, vel quod mouet, non per accidens, sed per ſe mouet: idque duobus modis con­tingit, vel per ſe tantum, vel per ſe & primo: quod eſt de om­ni per ſe, & ſecundum quod ipſum, vt auctor eſt Ariſtoteles libro primo Poſteriorum analiticorum. Præter hunc modum mouendi primo eſt & alter modus eorum, quæ primo mouent; quia non ſecundum partem, sed ſecundum totum mouent, id que ei opponitur, quod vel ſecundum partem tantum, vt Alexander Aphrodiſienſis voluit, vel ſecundum partem, & ſecun­dum accidens mouet, opponitur, vt Simplicius credidit: hæc quoniam ex his, quæ ſupra copiosè diſputauimus, facilè intel­liguntur, iis omissis ad alia properamus. Non nihil etiam in­tereſt inter id, quod a ſe, ſeu ex ſe, & inter id, quod per ſe mo­uet, & mouetur: nam quædam ſunt, quæ per ſe mouent, & mouentur non tamen ex ſe, sed ex. aliis, vt elementa, quæ ſuo­pte motu aguntur, quia ſecundum naturam, ab aliis tamen, quia à generantibus ſecundum facultatem eſſentialem nun­cupatam cientur: ſecundum facultatem autem accidentalem vacatam, per se ab eorum natura mouentur; at non ex ſe, sed ab aliis: quia ab illis, quæ impedimenta tollunt. Quæ à ſe, seu per ſe, seu ex ſe mouentur, ſunt animalia, dum deorſum de­ſcendunt: hæc à ſe, seu ex ſe moueri dicuntur, quia non ab alio extrinſeco principio id habent, vt moueantur: ſunt enim omnia animalia ſic à natura comparata, vt terreum elemen­tum graue in eis exuperet, vt meminit Ariſtoteles libro quar­to meteorologicorum, à quo exuperante elemento mouentur vt libro primo de cælo ſcribitur: ideo ſuopte nixu, ac motu ab anima, quod est intrinſecum & domeſticum principium per se, ex ſe, seu à se deſcendunt. At ſi animal Salebroſum ſcan­dere montem incipiat, aut ſuper scalam rectam aſcendat, aut super rectum parietem repat, aut ſaltet, aut aliud quid ſimi­le agat; per ſe certè, ad hæc omnia concitabitur; ab anima ſci licet, quæ eſt natura: ideo per ſe, & primum eſt intrinſecum principium motus illius, non tamen ex ſe, quia non ſecundum naturam, quæ enim grauia ſunt, vt cuiuslibet animalis mem­bra, non ſecundum naturam ſursum, sed deorsum, & violen­tia ſursum, & non deorſum, aguntur: id quod animali etiam vſu veniſſe compertum eſt; cum volutatur: non enim est obſcu­rum animal tunc per ſe ipſum moueri totum: at cum animal circumuoluitur, partes præter naturam aſcendunt, ſiquis etiam non in pedes, ſed in manus capite ad terram conuerſo, & pe­dibus in altum elatis, conetur ingredi, per ſe mouebitur, quia ab anima, quæ eſt per ſe motus principium; at non ex ſe, quia non ſecundum naturam, sed contra naturalem partium inclinationem partes mouebuntur; quæ omnia nota ſunt ex Ari­ſtotelis octauo libro Phyſicorum particula vigeſimaſeptima, & vigeſimaoctaua. At quoniam has loquendi formulas alias pro aliis philoſophi vicissim vſurpant, hanc diligentem earum dem diſtinctionem & nos miſſam faciemus, & aliam pro alia vicissim aliorum more vſurpabimus. Tertio ſciendum indi­uiduum nullum primo poſſe moueri, sed per accidens tantum, vt punctum, quod est indiuiduum ad motum magnitudinisnon per se, ſed per accidens tantum mouetur: id quod primo mouetur, neceſſe eſt, vt ſit corpus omni ex parte diuiduum: quippe cum id, quod mouetur, ex aliquo in aliquod neceſſario moueatur; quod diuiduis tantum corporatis magnitudinibus tribuitur: ne ſi indiuiduis tribueretur id quod mouetur, aut in vtroque termino motus, aut in neutro ſimul inueniretur,aut ſpacium totum ſimul, aut potius nullam illius partem oc­cuparet; aut tempus, aut mobile minus minimo poneretur, quæ omnia ſunt tam incommoda quam incommodissima: hac de re Ariſtoteles accuratissimè ſcripſit libro quinto Phyſicorum particula ſexageſimaſecunda, & libro ſexto particula trigeſi­maſecunda, & libro octauo particula quadrageſima, & qua­drageſimaſexta.

Quarto ſciendum, ea quæ mouentur ab extrinſeco, aut ab intrinſeco principio mouentur, quæ extrinſecus citantur, vel pelluntur, aut vehuntur, vel trahuntur, vel circumuoluuntur, vt auctor eſt Ariſtoteles libro ſeptimo Phyſicorum particula decima. Quæ intrinſecus cientur, vel per appetitionem, & animæ impulſionem, aguntur vt animalia, vel ſecundum natu­ram, vt elementa, & ea mixta, quæ ab exuperante elemento mouentur.

Quinto ſciendum, in confeſſo eſſe omnibus, modo senſum communem habeant, ea omnia, quæ extrinſecus mouentur, habere motorem ab eo quod mouetur, omnino distinctum: nanquod pellitur, non à semetipſo, ſed ab altero pellente pellitur. Quod fertur non à ſemetipſo, sed ab altero ferente fertur. Quod trahitur, non à ſemetipſo, sed ab altero trahente trahitur. Quod circumuoluitur non à ſemetipſo, sed ab altero circum­uoluente, circumuoluitur. Ergo omne, quod extrinſecus mo­uetur, à motore mouetur, quod eſt distinctum ab eo, quod mo-uetur: id quoniam eſt notissimum, Aristoteles in principio ſeptimi libri Phyſicorum in quœſtionem non vocat. Quæ ſuarum motionum intrinſecum principium habent; ea omnia à primo motore diſtincto mouentur, quamuis is, quis nam ſit, noſtros ſenſus fugiat; quamquam lateat nos. Vtrumne animal to­tum à ſemetipſo toto primo moueatur, cum tamen animalis putre cadauer immotum ſpectamus, inde intelligimus ab ani­ma animalis corpus efformante, & corpori motum præstante, vt à primo motore, ab animali, quod mouetur, diſtincto fuiſſe motum, & perindeac nauigium à nauta destincto mouetur. Id in corporibus elementorum ſimplicibus magis latet: demon­ſtrationum tamen efficaci robore coacti, elementum ſimplex totum à forma, perindeac à principio mouente per ſe & primo, moueri credimus, quod ſi partium mouentium, & motorum diſtinctio in corporibus ſimplicibus elementorum à pluribus ignoretur; et hoc nomine plures ſentiant; elementa ſimplicia aut ipſa à ſemetipſis moueri, aut ab extrinſeco motore tantum agitari, hi certè hal­lucinabuntur, perinde atque illæ, qui dum A. B. mouet. B. C. putat. A.C. à ſemetipſo moueri primo, quod ni mirum vtrisque motis partibus, vtra moueat vtram, non perſpectum habens, totum à ſemetipſo moueri primo autumet; quod ſi ſciret. A. B. mouere. B. C. autem moueri, alterum per ſe, & primo moue re alterum per se, & primo moueri intelligeret. Ad rem no­stram redeuntes, non propterea exiſtimandum eſt, elementum ipſum totum ab extrinſeco tantum motore cieri; quia intrin­ſecus motor lateat: nec propterea contendendum est, elemen­tum ipſum totum à ſeipſo moueri primo, ignoratione partium aſpectum fugientium, sed omnino & certè credendum, ele­menta non extrinſecus tantum, verum intrinsecus agitari; & in elementis differentia tenenda eſt partium, quæ primo mo-uent, & quæ primo mouentur; vt inde intelligatur, quomodo elementum à semetipſo primo moueatur, id est quomodo for­ma elementi primo moueat elementum, quamquam hæc par­tium distinctio à pluribus ignoretur. Hæc ex Ariſtotele in principio libri septimi Phyſicorum.

Sexto sciendum, id quod altero per se & primo quieſcen­te, per se & primo quiescit, per se & primo ab eo moueri, ad cuius quietem per se & primo quieſcit. Verbigratia: ſi quieſcente anima per se & primo, animal per se & primo quieſcit: neceſſe eſt animal ab anima per se & primo mo­ueri: dicimus per se & primo, quia ad heri quietem & mo­tum canem moueri, & quieſcere contingit, non per se nec pri­mo, sed tantum per accidens, qua de re nunc verba non faci­mus, ideo, cane omiſſo, ad elementum ſimplex reuertimur, quod per se & primo non quieſcit, quieſcente eo quod gignit, aut impedimentum auferente, nec quiescente medio, aut loco, ad quem fertur. Sed iſtis omnibus quieſcentibus, elementum per accidens immotum manet; Ergo ab iſtis motoribus elementum non primo, sed per accidens tantum mouebitur. Inueſtigan­dus eſt ergo primus elementorum motor.

Septimo ſciendum, id quod primo cietur, non eſſe id, quod ipsum totum à ſeipso toto agitatur; nam ſi totum ſit ipſum, & quod primo ſe moueat, & quod à ſe primo moueatur, neceſſe eſt totum ipſum toti ipſi applicari, & nullas habere partes, & non poſſe diuidi, & semper moueri cum à ſeipſo non recedat, sed ſibi præsto ſit semper: ideo numquam moueri ceſſat, sed totum id, quod primo mouetur, omne conflatum eſt ex duabus partibus, cum ſit corpus natura diuiduum, vt ſupra tertio lo­co diximus: huius diuidui corporis altera pars primo mouet, & altera primo mouetur, vt ſi totum animal prime moueri dixerimus, totum animal à toto animali moueri non intelligi­mus, sed ab anima mouente corpus, & totum, idque ea ratio­ne intelligi debet, quam ſupra diſputauimus, quod ſi quispiam harum partium diſtinctionem ignoret, & propterea totum ani­mal à toto animali moueri credat, hic certè hallucinabitur, ignoratione partium aſpectum fugientium, in hunc errorem adductus, vt Ariſtoteles in textu ſcripſit.

His ex Ariſtoteleo contextu constitutis, Aristotelis de­monstrationem in hanc formam redigimus.

Omne, quod aut ab extrinſeco, aut ab intrinſeco mouente mouetur, ab altero mouetur.

Omne, quod mouetur aut ab extrinſeco, aut ab intrinſeco mouente mouetur.

Ergo omne, quod mouetur, ab altero mouetur.

Minor manifeſta ex his, quæ ſupra quarto loco annotaui­mus. Maioris pars prior eſt notissima, nam quæ ab extrinſeco mouentur: omnia à motoribus diſtinctis moueri dictum est ſupra quinto loco, & pars altera eiuſdem maioris probatur.

Omne, quod ab altero primo quieſcente primo quieſcit, ab altero primo mouente primo mouetur.

Omne, quod ab intrinſeco primo mouetur, altero primo quieſcente primo quieſcit.

Ergo omne, quod ab intrinſeco mouetur, ab altero primo mo­uente primo mouetur. Maior probatur.

Omne quod à ſe ipſo primo mouetur, altero, quod non est ipſum, aut pars ipſius quieſcente, non quieſcit primo, vt ani­mal, quod à ſe ipſo cietur primo, quouis alio, quod non eſt ani­mal motum, quieſcente, non quieſcit; cum à ſemetipſo tantum, & non ab alio quopiam moueatur, quod ſi ab alio moueretur, ad motoris quietem quieſceret: aliud tamen ad alterius mo-tum, & quietem non primo, sed per accidens aliquando mo­ueri, & quieſcere contingit, vt Canis, qui dum illius herus mo­uetur, & quieſcit, non primo, nec per ſe, sed per accidens mo­uetur, & quieſcit, at nos primum mouens, & primum motum quærimus: primum motum eſt, quod altero primo quieſcente primo quieſcit. Ergo omne, quod altero, primo quieſcente, pri­mo quieſcit, ab altero, primo mouente, primo mouetur; ab eo inquam, quo primo quieſcente primo quieſcit, vt ſupra quinto loco notauimus. Huius argumenti minor probatur.

Omne corpus diuiduum, quod ab intrinſeco primo moue­tur, parte altera primo quieſcente primo quieſcit.

Omne quod ab intrinſeco mouetur primo, est corpus diui­duum.

Ergo omne, quod ab intrinſeco mouetur primo, parte alteræ primo quieſcente primo quieſcit.

Minor huius argumenti nota eſt ex his, quæ ſupra dixi­mus tertio loco: maior argumento ad abſurdum ducente, pro­batur.

Si maior eſt falſa, ergo eius oppoſita eſt vera, quæ eſt. Cor­pus diuiduum, quod ab intrinſeco primo mouetur, parte alte­ra quieſcente primo, mouetur primo. Ergo corpus diuiduum ſecundum partem mouetur, & ſecundum partem quieſcit. Ergo continuum, at que diuiduum corpus, quod totum primo mouetur, non totum primo, sed per partem mouetur; quod est abſurdum: ergo omne motum habet motorem diſtinctum ab eo, quod moue­tur, quod Ariſtoteles ſummo cum artificio demonstra­uit.

Ex demonſtratione Ariſtotelis nona propoſitio confirmatur. Cap. XXXVI.

Haec eſt demonſtratio Ariſtotelis, quam ipſe inuo­lutam, & breuem, at que obſcuram propoſuit, vt con­templandi anſam lectoribus derelinqueret: eandem nos illis or dinis luminibus, quæ à quolibet vel parum etiam ocula­to ſpectari poſſunt, vſque adeo illuſtrauimus; vt nihil illuſtrius. Nunc par est; vt eamdem in noſtrum vſum conuertamus. Quæ ab extrinſeco mouentur prudentes præterimus, quod ne­mo ſit, qui inficias eat, omnia, quæ ab extrinſeco mouentur, motorem habere diſtinctum, quod ſupra quinto loco declara­uimus, & ea tantum aſſumimus, quæ ab intrinſeco citantur, vt ſunt animalia, & elementa. In animalibus totum animal à ſemetipſo moueri videtur primo. nec quoniam id, quod inter motorem, & motum interest, latet nos propterea dicimus, to­tum animal à ſemetipſo moueri primo, sed in confeſſo est, ab alio, motum animal moueri, id eſt ab anima, quæ, & quod corpus ab ea moueatur, cum ipſo corpore, per accidens mouetur, pari ratione elementum primo mouetur; & latet à quo mo­ueatur; ab alio tamen, elementum moueri oportet, & quam­uis motor non appareat, elementum tamen à forma primo mo­uetur; que & eo quod elementum primo ab ea moueatur, forma quoque eadem vnà cum ipſo elemento per accidens moue­tur. His iactis fundamentis, argumenta ex Ariſtotelea de­monstratione petita eruuntur, & primo.

Id primo alicui ineſt, quo poſito illud ponitur; & quo exploſo, illud exploditur, cui id primo ineſſe dicitur. Sed poſito mo­tu deorſum, graue ponitur; & motu deorſum exploſo, graue exploditur & poſito motu ſurſum leue ponitur, & motu ſur­ſum exploſo, leue exploditur.

Ergo motus ſurſum leui, & motus deorſum graui primo in est, quatenus tamen non actus, sed ſola inclinatio eſt in vtro­que motu. Maior huius argumenti propoſitio ex his manife­ſtatur, quæ ſupra secundo loco annotantur. Minor etiam nota tum ex libro tertio Phyſicorum, tum ex libro primo de cælo. In Phyſicis dixit Ariſtoteles. Motus eſt actus mobilis, & primo cæli ſcriptum reliquit. Motum ſimplicem ſurſum ſimplici elemento leui, & motum ſimplicem deorſum ſimpli­ci elemento graui eſſe tribuendum; & cum reciprocatione: ita vt ſicut ſimplex motus eſt ſimplicis elementi, ita ſimplex ele­mentum ſimplici motu præditum eſſe oporteat, seu graue, seu leue ſit illud elementum, quod ſimplici motu seu ſursum, seu deorſum cietur. Quapropter vt motus ſine his, quæ mouentur, mente concipi non poteſt: ita motus ſimplex directus ſine ſim­plici corpore, quod tali motu directo mouetur excogitari non valet. Igitur motu ad medium poſito, & ea ponuntur, quæ ad medium deſcendunt, & motu ad ſupremam huius inferio­ris mundi oram constituto, ea quæ ad cælum euolant, consti­tuuntur, & his ſimplicibus exploſis motibus ea ſimplicia cor­por a exploduntur, quæ talibus motibus agitabantur, ante­quam exploderentur. Motus ergo ſurſum leui, & deorſum graui primo ineſt, & motus vterque de mobili vtroque ne­ceſſe est vt primo dicatur.

Secundum argumentum ex eadem Aristotelea demon­ſtratione petitum eſt hoc.

Illud, quod ſi ab omnibus partibus exploſum fuerit, à tote non propterea exploditur, toti primo ineſſe dicitur.

Sed recto motu à quolibet particulari elemento, & à qua-libet eiuſdem elementi particularis parte exploſo, non propterea motus rectus à ſimplici elemento exploditur.

Ergo motus rectus, ſimplex ſimplici elemento ineſt primo. Maior propoſitio nota est ex his, quæ ſecundo loco diximus. Minor etiam patet, quia ſicut ſingulis hominibus mortuis eſt hæc propoſitio vera.

Homo eſt rationis particeps, ita & quibuslibet elementis, quibuslibet eorundem partibus deſtructis, adhuc vera eſt hac propoſitio, graue corpus deorſum rapitur, & leue corpus ſur­ſum attollitur, quatenus tamen hæc nomina non actum, sed facultatem, ſeu propenſionem ad motum explicant.

Si quis roget. Cur dictum est ſupra: poni corpus mobile, motu poſito, & explodi eo exploſo; ſi nullo corpore ſuperstite, adhuc vera est hæc propoſitio: graue deorſum, & leue ſur­ſum ferri?

Reſpondemus. Facultas mobilis corporis ad motum, mo­tui non qui est actu, sed eſſe tantummodo poteſt; & motus, qui potuit eſſe mobili qui facultate moueri potest, non tamen actu mouetur; proportione reſpondet: ita vt motus in actu corpus, quod actu moueatur postulet; & corpus, quod actu mouetur, ſine eo motu, qui eſt in actu, moueri non possit: quapropter, actus actui, & facultas facultati numquam non reſpondet, non au­tem actus facultati, nec facultas actui. Nullo itaque actu ſu­perstite homine, sed omnibus mortuis facultas non tollitur: cuius facultatis beneficio vera est hæc propoſitio. Homo est rationis particeps. Ita omnibus ablatis grauibus, & leuibus corporibus, & quibuslibet eorumdem partibus actu, quia fa­cultates ſunt adhuc ſuperstites verè enunciamus, cum dici­mus: grauia, & leuia ſurſum, & deorſum moueri, faculta­te tamen, quæ ad propoſitionis veritatem ſufficit.

Tertio idem probatur. Quod parte aliquæ primo quieſcen te, primo quieſcit, ab illa primo mouetur.

Omne elementum parte altera eiuſdem elementi, primo quieſcente, primo quieſcit.

Ergo, omne elementum, ab illa primo mouetur. Maior huius argumenti propoſitio manifeſta est, ex his, quæ ſupra, ſexto loco notauimus. Minor probatur.

Omne continuum, atque diuiduum corpus parte altera primo quieſcente, primo quieſcit.

Omne elementum est corpus continuum, atque diui­duum.

Ergo omne elementum parte altera primo quieſcente primo quieſcit. Quieſcente enim forma elementi primo, totum ele­mentum primo quieſcit. Ergo omne elementum à mouente forma primo, mouetur primo, quod erat probandum.

Adinuento eo, quod in elementorum motu primo moue­tur; nunc dicendorum ordo poſtulare videtur, vt etiam de eo, quod primo mota elementa primo mouet, verba faciamus: hactenus enim de eo ſatis locuti non fuimus, ideo primo mouentis natura, quæ nam ſit, diligentius hoc loco eſt à nobis inueſtiganda, atque pertractanda.

Elementa igitur primo mouentur ergo habent motorem, qui primo moueat; conſequentia probatur. Cuilibet pa­tiendi facultati agendi facultas neceſſario reſpondet, vt colligere licet ex Aristotelis libro quinto Diuinorum par­ticula decimaſeptima: ratio eſt, quia quod agere, & quod pati potest, (eadem actiua, & passiua vocantur) ſunt in his, quæ vicissim conferuntur: hæc ſic ſunt compara­ta, vt alterum cum altero ſit, & alterum ſine altero eſſe nequeat, alterum per alterum cognoſcatur, & alterum ſine altero cognoſci non valeat. Hic motor non est cælum, quod grauia deorſum pellat, & leuia ſurſum trahat: quia (vt docuit Ariſtoteles libro secundo de cælo particula octuageſimatertia) hi ſunt motus violenti, quibus factis; omnia corpora media pellerentur; ac traherentur, & quorum ratione eodem tempore idem corpus ſursum, & deorſum moueretur, ſi eodem tempore contingeret vt leuia ſurſum traherentur, & grauia deorsum pellerentur; quia diſtans à diſtanti non pelli­tur, nec trahitur, niſi omnia media corpora cum pulſo pellan­tur, & cum tracto trahantur. Neque id, quod elementa gi­gnit ab initio; Neque id, quod impedimentum aufert, ea mo­uet: quippe cum hæc duo ab eo, quod mouetur; non rarò di­stare accidat; & aliquando etiam, dum elementa mouentur, nihil horum ſuperstes exiſtat. Ergo nihil horum primo mo­uere potest.

Dicet forte quiſpiam. Mouendi vis illius, quod gignit ab initio in elemento genito conſeruatur, à qua elementum pri­mo mouetur.

Contra. Cauſam effectui propriam ſui vim communicare, nihil est aliud, quam effectum à tali cauſa productum, ab eadem naturam habere, ac vitam, quod nihil actu ponit in cauſa, sed motus fixum non habet eſſe, fixam vitam, & naturam non habet, sed tantum habet eſſe fluidum, quatenus tan­tum est; dum fluit; ac fit, & poſtquam factus eſt, nullum ha­bet eſſe, cum numquam non fluat. Ergo à cauſa existente actu ſolummodo fit, & non à cauſa, quæ tantum virtute existat. At quod genuit, & quod impedimentum abſtulit, ab elemento moto ſæpe vel distant, vel antequam mouere deſierint, pe­rierunt. Ergo elementorum motus à vi, seu facultate cauſæ mouentis non fit. Ergo vis, aut facultas illius, quod ab initio ge-nuit, vel impedimentum abſtulit, elementa nec mouet; nec mouere potest. Neque medium ab elemento motum, elementum primo mouet: quippe, quod medium ab elemento motum non per se elementum, ſed per accidens tantum moueat, vt nauis, quæ à nauta per ſe mouetur, eumdem per accidens mouet. Nos cauſam, quæ per ſe & primo, & non per accidens tantum motum facit, hoc loco inuenire conamur. Neque elementorum locus elementa primo mouet. Quoniam locus (vt ſupra diſpu­tauimus) vt rei motæ finis, ac perfectio tantum mouet, non vt forma nec vt efficiens niſi quatenus locus rem locatam ſuo com­plexu continet; qua ratione, vt forma mouere dicitur; & ra­tione qua finis forma, & perfectio in vnum ſæpe coheunt, sed omnes iſtæ motuum ſpecies ſunt metaphorici motus, vt ſcripſit Aristoteles. primo de ortu, & interitu particula quinquageſimaquinta, & nos veri motus facientem cauſam quærimus.

Si ergo nec cælum, nec generans, nec remouens impedimentum, nec locus, nec medium, nec aliud extrinſecum elementa mouet primo, aliud intrinſecum erit à quo elementorum mo­tus primo fiat. Nam extrinſecum aliud fingere non licet, ſi hic motus ab intrinſeco principio primo fit, non à materia; quia nullam vim faciendi motum habet, cum materia actu res nulla ſit; & vnumquodque, quod fit ab eo tantum fieri oporteat, quod actu exiſtit. Ergo à forma grauia deorſum, & leuia ſurſum primo, neceſſe eſt, vt moueantur.

Confirmatur demonstratione Aristotelis tum ſeptimo, tum octauo Phyſicorum, vbi primum motum à ſe, quod est primum cælum dari probatur idque ab intrinſeco primo princi­pio, quæ eſt cæli forma, seu assiſtat, ſeu informet primo mo­uetur. Ergo per locum à ſimili, & elementum à propria for­ma intrinſeca primo mouebitur, nec aliquid roboris forma assiſtens ab hoc argumento aufert, quandoquidem assistens forma, quam informans corpori cui assiſtit immediatius addheret, quod alio loco diſputauimus.

Confirmatur per alium locum topicum, ſi de quo minus in eſſe videtur, & ineſt. Ergo & de quo magis, sed minus vide­tur totum primum mobile à ſemetipſo, id eſt à propria forma primo moueri, quam elementum; verumtamen primum mo­bile à prima illius forma primo mouetur. Ergo & elementum totum à propria eiuſdem elementi forma & magis primo mouebitur. Maior nota: minor probatur: maior eſt vnio inter mobile primum, & illius formam, quam inter formam, & materiam elementi; Ergo minus videtur, primum mobile ab illius forma, primo moueri: probatur conſequentia. Omne motum diſtinctum motorem habet ex demonſtratione Ari­ſtotelis, quam ſupra deduximus. Ergo vbi diſtinctio minor mi nus videtur mobile moueri poſſe; vbi diſtinctio maior magis vi­detur, sed inter formam, & elementum eſt maior diſtinctio, quam inter primum intellectum, & mobile primum. Ergo mi nus videtur, illud ibi primo moueri, quod mouetur. Vnionem eſſe maiorem, & distinctionem minorem, inter intellectum primum, & mobile primum grauiter, & acutè probat philo­ſophus numquam ſatis laudatus Auerroes libro ſecundo de cælo commentatione tertia, dum cælum (ait) & illius intel­lectus, nullis interiectis mediis dimenſionibus immediatè vniuntur, forma, & materia elementi non niſi mediis interceptis in definitis dimenſionibus vniri poſſunt.

Ergo maior eſt vnio primi intellectus, & cali, quam ma­teriæ, & formæ in elementis. Ergo minus videtur, cælum à ſe primo, poſſe moueri, quam elementum; mouetur tamen: ergo multo magis elementum à ſe, primo mouebitur.

Huc omnia argumenta afferri poſſunt, quibus ſeptimum dictum confirmatur: ea præſertim, quæ ex definitione natu­ræ petuntur.

Hæc eorum, quæ ab ipſa mouentur, non modo per ſe prin­cipium eſſe ab Aristotele demonstratur libro Phyſicorum ſecundo; ſed & principium per ſe & primum: atqui elemento­rum motus est naturalis, qui ab eorumdem natura naſcitur, non à materia, quæ propter rationem ſæpe repetitam, non mouet: ergo à forma, quæ est elementorum; verius natura, quam materia, elementa primo mouentur.

Confirmatur: in omni natura, in qua eſt quod patitur, eſt etiam quod facit, ſed in natura elementorum eſt materia, quæ patitur. Ergo in natura elementorum erit forma, quæ mo­tum facit, & primo, quia natura eſt principium motus pri­mum. Maior est Aristotelis libro tertio de anima particu­la decimaoctaua, & decimanona, qua intellectus agentis in anima necessitatem, qui faciat, probat, quod in ea ſit possibilis nuncupatus intellectus, qui pa­titur: minor manifeſta, & argumen­tum est in tertio modo primæ figuræ: ergo, &c.

Hactenus vniuerſæ controuerſiæ ſecundam par­tem abſoluimus nunc ad tertiam eiuſdem partem eadem methodo abſoluen­dam aggrediamur.

HIERONYMVS BORRIVS PETRO VICTORIO. S.

Homo qui ratione viuit, non ſolum ab aliis inuenta cognoſcere, amplificare, & meliora reddere, ſed & noua reperire poteſt: acutum enim & efficax humanum ingenium quolibet ancipiti gladio penetrantius ad omnium vſque medullas pertingit, rerum quę ibi abditæ latitant vim & naturam in­troſpicit, vt videat, quid ſint, quid inter illas inter ſit, quid moliantur, & agant: quamobrem, quæ alij non viderint, vi­dere cuilibet in promptu eſt. Ego, qui homo ſum, tametſi tenui inge­nio præditus, multa ſæpenumero, quæ nouitatis ſpeciem quamdam præſeferre videntur mecum ipſe excogito: ea ſimulatque excogitaui ad æquam veritatis lancem expendo quorumdam communium lo­corum, quos non aliis, ſed vni mihi meo marte affabre conſtruxi; quorum breuis complexus id omne continet, quod vniuerſi ambitu comprehenditur: ſi ſub aliquo meorum locorum inueniuntur, in apertum prodeunt, non vt mea à me nuper excogitata, ſed vt à peran­tiquis illis Philoſophis iam diu inuenta, ex quorum primis fonti­bus loci mei communes manarunt: itaque aut ſcribuntur, aut de ſuperiore illo primo loco, quo me nihil omnino ambientem, aut ea dere nihil prorſus cogitantem. Franciſcus Medices ad rem medi­cam Piſis publicè profitendam acciuit, conſentienti concordique meorum auditorum coronæ his aut non diſſimilibus verbis expen­denda proponuntur. Hæc Ariſtoteles docuit, illa Plato diſputauit. Hæc à Galeno ſcripta, illa ab Hyppocrate poſteritati conſignata fue­runt: quibus artibus, tum meæ doctrinæ fidem, tum mihi aucto­ritatem conciliaturum facile ſpero: meæ quidem doctrinæ: quia qui me diſputantem audiunt, vel etiam in uiti & reluctantes dicere coguntur, maximam Borrij verbis adhibendam eſſe fidem, quod non ipſe, ſed præſtantiſſimi illi bonarum artium proceres in illius ore loquantur: mihi quia me non ſuperbum, non vanitate inflatum ac tumentem, non ingratum, ſed humilem, modeſtum, ac meis illis præceptoribus, de quorum ſapientia ſum quicquid ſum, gratum iudica­bunt: quando mea omnis doctrina illis (vt par eſt) accepta refertur. At ſi meæ cogitationes ſub meis communibus locis adinuentæ non fuerint, aut tamquam grauiter ſuſpectæ ſtatim ſupprimuntur, aut conditæ conſeruantur, donec temporis longitudine conſeneſcant, & prius quam hanc lucem videant tamdem intereant. Non enim is ſum qui noui aliquid inuenire me poſſe confidam, nec qui res meas tanti fa­ciam, quin illas, ſi quidem opus fuerit, interire quotidie patiar. Ne­que idcirco poſteriores etiam ſcriptores omnino poſthabendos eſſe cenſeo, ſed obiter, & veluti pertranſennam raptim legendos: quapro­pter ego veluti alter librorum gurges, & helluo eoſdem citiſſime de­uorare conſueui: tum colligo memetipſe, habeoque delectum, & quod probabile mihi ac verum viſum ſit, id totum in meorum loco­rum ordinem libenter transfero, ac vtor pro meis cætera prudens prętereo, & id quod ſupereſt honeſti ocii, ſupereſt autem quamplurimum, in veterum monumentis nocturna, atque diurna manu verſandis con­ſumitur, vt ex illis doctrina purior hauriatur. Id an verum ſit, hic, de grauium & leuium motu liber, cuius tertia hæc pars ſub tuo nomi­ne prodit, fidem facere poterit: in qua nihil nouarum rerum legitur, ſed omnia priſcam illam bonorum ætatem redolent, quę hactenus inculta iacuit. Hi mei labores ſi abs te probabuntur, quem omnes boni ingenua & liberali doctrina præditum omnibuſque numeris, ac partibus abſolutum (clara enim tua virtus adeo refulget, vt etiam exteras nationes ad te videndum confluentes obſtupefaciat, & totus penè orbis ſcientiam tuam admiretur & laudet) ac vt vno verbo di­cam, vt optimum ament, & prędicent; nemo mehercule nemo futu­rus vmquam eſt, qui eoſdem non ſit magnopere commendaturus. Tu igitur Cariſſime & Amantiſſime Petre virtutum omnium liberalium ornamentum, quæ tua eſt humanitas tertiam hanc partem excipe vt tuam: eam dem ſi exceperis, huic & prioribus duabus partibus plurimum auctorita­tis accedet. Vale.

TERTIA PARS PERIPATETICAE DISPVTATIONIS DE MOTV GRAVIVM. ET LEVIVM AVCTORE HIERONYMO BORRIO

Philoſopho, ac Medico Arretino.

Ab eodem in Almo Piſano Gymnaſio publicè profitente diſputata.

Propoſitæ quæſtionis tertia pars princeps, in qua contra primam propoſitionem argumenta nonnulla feruntur. Cap. I.

QVVM mecum ſæpe reputarem, non ad diſcordias, & bella, ſed ad concordiam & humanitatem animantes omnes natos eſſe; alio­rum vtilitati conſulendum pro mea virili parte, fore ratus ſum: quod vſque modo ita me feciſſe puto, vt ſic fe­ciſſe non pæniteat, & ne omnino vitam ſilentio tranſigerem, opus hoc etiam amicorum fretus conſiliis pertexui: ex quo vt ma­iorem commoditatem, vberioremque fructum legentes ca­piant, tum breuiter, tum ordinatim procedendo. In hac ter­tia huius propoſitæ quæstionis parte argumenta nonnulla ad-ducentur, quorum exitus quo ad per nos fieri poterit effica­cius explicabuntur, & eumdem ordinem dicendo ſeruabimus, quem huic quæſtioni ſupra adhibuimus; vnamquamque ete­nim propoſitionem, eo quo distributæ ſunt ordine, argumen­tis quibuſdam veluti arietibus concutere tentabimus, & arie­tes propugnaculis repellemus, quo fiat, vt latens veritas erua­tur, & primo aduerſus primam propoſitionem pro noſtris qua­libuſcumque viribus elementa à generante non moueri hiſce rationibus oſtendere adnitemur.

Omne quod à generante pendet, generantis actione duran te fit, ea ceſſante factum eſt, sed motus numquam eſt factus, verum ſemper fit: ergo motus à generante non pendet.

Reſpondeo. Maior propoſitio in ſolis rebus permanentibus, non autem in his, quorum eſſe perpetuo fluit, veritatem habe­re potest; eius generis ſunt motus, & tempus; hæc duo eatenus ſunt, quatenus fiunt, licet numquam ſi ut facta; de quibus ve­rè affirmari potest illud diuini Platonis in Timæo. In rerum vniuerſitate quædam eſſe, quæ gignantur & intereant neque vmquam ſint: inter quæ tum motus, tum etiam tempus iure optimo referri poſſunt, quia nullum habent eſſe fixum, ac per manens, sed tantum fluidum, quod in ſola generatione conſi­ſtit, quæ poſtquam eſt abſoluta, nullum opus, nulla res factæ ſuperest, vt ſcripſis Ariſtoteles libro nono Diuinorum parti­cula decimaſexta, & alibi de quibus maior propoſitio intelli­gi non poteſt, sed de illis tantum est intelligenda, quorum eſſe, poſtquam agens agere deſiit est ſuperſtes.

Secundo aduerſus eamdem primam propoſitionem est lo­cus apertus Auerrois libro tertio de cælo commentatione vi­geſimaoctaua. Quando graue (inquit Auerroes) ſecundum facultatem eſſentialem ad ſuum locum naturalem mouetur non à generante ſed a ſua forma immediate mouetur. Ergo generans ſecundum facultatem eſſentialem nuncupatam, elementa non mouet, sed propria elementorum forma ea est à qua ſecundum eamdem eſſentialem vocatam facultatem ele­menta moueri ab Auerroe dicuntur.

Reſpondeo, & primo non nulla ponuntur, quibus poſitis, primo ad argumenti materiam, ſecundo ad eiuſdem formam reſpondebitur. Elementorum ergo, quæ non dum genita ſunt, facultas est in contrarij elementi ſubiecto, vt ſupra diximus, in quo duæ ſunt ſeu præparationes, ſeu diſpoſitiones (vt. Auerrois more loquamur) Præparatio prior ad formam poſterior ad motum nuncupatur: hæ duæ elementorum præparationes non in duobus, ſed in vno tantum ſubiecto inueniuntur, quod est prima materia.

In animalibus præparatio ad formam est in materia pri­ma, & præparatio ad motum est in eo, quod ex materia, & ex forma conflatur. Ambæ elementorum præparationes aptissimo quodam non temporis, sed ſolius originis, & naturæ ordine distribuuntur. Hic illæ eſt, qui inter cauſam & effe­ctum intercipi ſolet; exempli gratia. In materia olei ex quo gignenda eſt flamma, præparatio ad formam ignis, & ad motum ſurſum, ſimul tempore ſunt; licet ignis materia ordi­ne originis, atque naturæ prius ad formam, quam ad motum ſit diſpoſita, id quod apertè ſcriptum reliquit Auerroes libro quarto de cælo commentatione vigeſimaquinta. Ratio eſt, quia ab vno in quantum vnum immediatè non naſcitur niſi vnum, vt Auctor eſt Ariſtoteles libro ſecundo de generatione par­ticula quinquageſimaſexta, quod ſi plura ab vno naſcantur, neceſſe eſt, vt prioris, & poſterioris ordo inter illa intercedat. Ideo à generante in materia contrarij elementi ſimplicis præ-paratio eſt ad formam, & ad motum: hæ duæ præparationes in actum tamen ſimul duci non poſſunt, niſi ordo prioris, & poſterioris inter illas interceſſerit origine ſaltem, & natura, & ſi non tempore. Primo generans formam, quodammodo mouens eſſe videtur, efficit enim primo formam, & cum for­ma ſecundo motum facit: perindeac illæ, qui Amphoram primo construit, efficit ſecundo vt vinum continere valeat: hic tamen or do prioris, & posterioris non est ordo temporis, ſed naturæ & originis. His conſtitutis ad argumenti materiam reſpondetur. Auerroes cum elementa ſecundum facultatem eſſentialem à generante moueri dixit, non de ſecunda præpa­ratione ad motum, sed de prima, quæ eſt ad formam, est intelli­gendus, quia generans elementum elemento dat formam, & cum forma ea omnia liberalissimè largitur, quæ formam ne­ceſſariò conſequuntur, vt est motus. Cum de eadem eſſentiali facultate non à generante, sed à propria forma, elementum moueri aſſeruit, id est omnino verum, ſi ſecundæ præparatio­nis, quæ est ad motum, ratio habeatur: hæc à generante ad actum immediatè non ducitur, sed mediante forma, à qua hæc ſecunda præparatio ad actum immediatè transfertur: ſecun­dum ergo facultatem eſſentialem elementum ab vtroque principio mouetur, à generante mediante forma, & à forma im­mediatè, & vtraque præparatio est in materia contrarij ele­menti, sed habit a ratione prioris præparationis à generante elementa moueri dicuntur, habita ratione poſterioris præpa­rationis, elementa à propria, naturalique eorumdem forma mouentur: idque ſecundum facultatem eſſentialem eſt intel­ligendum, ſemper habita ratione ordinis illius, qui non eſt temporis, sed originis, & naturæ.

Hæc ad materiam, nunc ad formam; inficianda conſequen-tia est. Non enim ſequitur graue ſecundum facultatem eſſentialem à generante immediatè, non mouetur, sed à ſua forma. Ergo generans, ſecundum eamdem facultatem eſſentialem elementum non mouet. Nam ab vtroque mouente principio elementa mouentur, sed ratione diuerſa; vt ſupra diximus.

Reſpondeo ſecundo, & breuius, & eſt eadem ferè reſpon­ſio, sed paucioribus abſoluta, id eſt tum graue, tum leue ele­mentum ſecundum facultatem eſſentialem ad motum ſur­ſum, & deorſum à generante mediatè tamen traducitur, im­mediatè autem à propria forma vtrumque elementum cie­tur: inficianda eſt ergo conſequentia, vt prius.

Contra illud, quod constantissimè affirmauimùs, dum ge­nerans non per ſe, sed per accidens mouere diximus: apertus est locus Auerrois libro primo de cælo commentatione vige­ſimaſecunda. Cuius hæc ſunt verba. Motor, in eis eſſentiali­ter eſt generans, & motum eſt genitum. Ergo generans ele­menta eſſentialiter, quod non est, per accidens tantum, ſed perſe, genità elementa mouet, vt ibi meridiana luce clarius teſtatur Auerroes.

Reſpondeo primo. Habita ratione primæ præparationis eſſentialiter, habita ratione ſecundæ præparationis accidenta­liter à generante elementa mouentur.

Reſpondeo ſecundo: generans eſt cauſa eſſentialis genera­tionis elementorum, ſed motus eorumdem, generans est cau­ſa, per accidens, quia generans non mouet, niſi mediante for­ma, quam præstat elemento, cum qua largitur, & motum; non mouet etiam generans, niſi mediante medio moto, ideo per ſe non mouet, sed per accidens, ſeu per aliud, quia aut per formam nuper genitam, aut per medium prius motum: generans ergo elementa, quatenus est elementorum cauſa eſſentialis,dum à generante elementa gignuntur, & quatenus eſt cauſa eſ­ſentialis generationis elementorum, eorumdem motor eſſentialis nuncupatur, non quatenus mouet. Neganda ergo conſequentia eſt.

Contra ſecundam propoſitionem ſecundæ partis, in qua elementorum motus per accidens ad per ſe motum redigitur. Cap. II.

NVMERIS omnibus abſoluta tractatio, vt nihil re­dundans, ita nihil imminutum continet, id quod de ſecun­da propoſitione minimè affirmari poteſt: cum in ea non­nulla vſque adeo neceſſaria deſiderentur, vt ſine illis mutila, at que truncata videatur: nempe motus, & motores per ſe; ad quos motus, & motores per accidens redigantur. Omne enim per accidens tale in per ſe tale redigi debet. Omne quod impedimentum tollit, per accidens mouet. Ergo omne, quod im­pedimentum tollit, in per ſe motum, & in per ſe mouentem cau­sam est redigendum, hic per ſe motus, & hæc per ſe mouens cau­ſa, qualis nam ſit, non dum liquet: numeris ergo omnibus ab­ſoluta tractatio non dum eſt, sed rudis vix dum, & inchoata, in qua hæc, quæ valde neceſſaria ſunt, deſiderantur.

Reſpondeo. elementum ab eo, quod impedimentum tollit per accidens mouetur, id quod impedimentum remouet, impedimentum per ſe mouet. Mouetur etiam elementum per ac­cidens à generante; & generans motu generationis totum elementum per ſe mouet, cum totum elementum per ſe à gene­rante gignatur. Ad hæc totum elementum per ſe à propria forma mouetur. Quapropter hic per accidens motus ad per ſe motum hac ratione redigitur: & hi per accidens motores ad per ſe motores hac ratione rediguntur.

Admotum ſcilicet generationis per ſe à generante natum, ad per ſe motum impedimenti ab eo factum, quod impedimentum abstulit, ad motum medij à propria medij forma exor­tum; & ad motum elementi, ab eiuſdem elementi propria etiam forma productum. et motores per accidens, ad huiuſmodi per ſe motores hac ratione ſunt redigendi. Id est, ad id, quod ele­menta per ſe gignit: ad formam elementi elementa, per ſe mouentem: ad id quod impedime