De re aedificatoria

Alberti, Leone Battista De re aedificatoria 1485 Florence la alber_reaed_004_la_1485.xml 004.xml

~~LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE RE AEDIFICATORIA INCIPIT LEGE FELICITER~~

~~VLTAS ET VARIAS ARTES QVE ad uitam bene beateque agendam faciant ſumma induſtria et diligentia conquiſitas nobis maiores noſtri tradidere.~~ Quæ omnes et ſi ferant præ ſe: quaſi certatim huc tendere: Vt plurimum generi hominum proſint: tamen habere innatum atque inſitum eas intelligimus quippiam: quo ſingulæ ſingulos præceteris diuerſoſque polliceri fructus uideantur: Nanque artes quidem alias neceſſitate ſectamur: alias probamus utilitate: Aliæ uero quod tantum circa res cognitu gratiſſimas uerſentur in pretio ſunt: quales autem hæ ſint artes non eſt ut proſequar: in promptu enim ſunt: uerum ſi repetas ex omni maximarum artium numero nullam penitus inuenies: quæ non ſpretis reliquis ſuos quoſdam & proprios fines petat et contempletur. Aut ſi tandem comperias ullam: quæ cum huiuſmodi ſit: ut ea carere nullo pacto poſſis: tum et de ſe utilitatem: uoluptati dignitatique coniunctam præſtet: meo iudicio ab earum numero excludendam eſſe: non duces architecturam: namque ea quidem ſiquidem rem diligentius penſitaris et publice & priuatim commodiſſima et uehementer gratiſſima generi hominum eſt: dignitateque inter primas non poſtrema: Sed antequam ultra progrediar: explicandum mihi cenſeo quemnam haberi uelim architectum: Non enim tignarium adducam fabrum: quem tu ſummis cæterarum diſciplinarum uiris compares: Fabri enim manus architecto pro inſtrumento esse. Architectum ego hunc fore conſtituam / qui certa admirabilique ratione et uia tum mente animoque diffinire: tum et opere abſoluere didicerit quocumque ex ponderum motu corporumque compactione et coagmentatione digniſſimis hominum uſibus belliſſime commodentur: Quæ ut poſſit comprehenſione et cognitione opus eſt rerum optimarum et digniſſimarum: Itaque huiuſmodi erit architectus: redeo ad rem Fuere qui dicerent aquam aut ignem præbuiſſe principia: quibus effectum ſit ut hominum cetus celebrarentur: Nobis uero tecti parietiſque utilitatem atque neceſſitatem ſpectantibus ad homines conciliandos atque una continendos / maiorem in modum ualuiſſe nimirum perſuadebitur: Sed ne Architecto ea re ſolum debemus / quod tuta optataque diffugia contra ſolis ardorés Brumam / pruinaſque dederit: tam et ſi ipſum id haud quaque minimum beneficium eſt: quam quod multa inuenerit priuatim et publice: proculdubio longe utilia: et ad uite uſum iterum atque iterum accommodatiſſima: Quot familias honeſtiſſimas et roſtra et alie orbis urbes temporum iniuria labefactatas funditus amiſiſſet / ni eos patrii lares / quaſi in maiorum ſuorum gremio receptos confouiſſent: Dedalum ſua probarunt tempora: uel maxime quod apud ſelinuntios Antrum ædificarit: ex quo tepens leniſque uapor ita efficaret ac colligeretur / ut ſudores grauiſſimos eliceret: corporaque curaret ſumma cum uoluptate: Quid alii quam multa iſtiuſmodi excogitarunt: que ad bonam ualitudinem faciant geſtationes natationes: thermas et huiuſmodi: Aut quid referam uehicula piſtrina horaria et minuta hæc: quæ tamen in uita degenda plurimum momenti habent? ~~Quid aquarum copias ex intimis recondit iſque pro luctas: uſibuſque tam uariis tamque expeditis expoſitas?~~ ~~Quid trophea: delubra: fana: templa et eiuſmodi / que ad cultum religionis fructum que poſteritatis adinuenit?~~ Quid demum quod abſciſſis rupibus / praefoſſis montibus / completis conuallibus / coercitis lacu marique expurgata palude coædificatis nauibus / directis fluminibus expeditis hoſtiis / conſtitutis pontibus: portuque non ſolum temporariis hominum commodis prouidit: Verum et aditus ad omnes orbis prouincias patefecit: Ex quo effectum eſt: Vt fruges aromata / gemmas / rerumque peritias et cognitiones: et quæcunque ad ſalutem & uitæ modum conferant: homines hominibus mutuis officiis communicarint: Adde his tormenta / machinas / arces/ et quæ ad patriam / libertatem rem / decuſque ciuitatis tuendam augendamque ad propagandum ſtabiliendumque imperium ualeant: Equidem ſic arbitior: quotquot a uetere hominum memoria urbes obſidione ſub aliorum imperium uenerint: ſi rogentur a quo debellatæ ſubacteque ſint: non negaturas ab architecto. ~~Armatum enim facile hoſtem contempſiſſe: Sed ingenii uim: et operum molem: & tormentorum impetum: quibus urgeret / obrueret / preſſaretque architectus tolerare diutius nequiuiſſe.~~ ~~Et contra obſeſſis quam nunque euenit: ut ſe ſe alia re magis quam architecti ope et artibus ſatis fore tutos deputent.~~ Tum ſi habitas expeditiones repetas / fortaſſiſ reperies huius artibus et uirtute uictorias plures quam imperatoris ductu auſpiciiſue partas: hoſtemque ſepius huius ingenio abſque illius armiſ / quae illius ferro / ſine iſtius conſilio ſuccubuiſſe: Et quod maxime præſtat / parua manu ſaluoque uincit milite architectuſ. ~~De utilitate hactenus.~~ Quam uero grata & quam penitus inſideat animis ædificandi cura & ratio cum aliunde / tum hinc apparet / quod neminem reperias modo adſint facultates / qui non totus ad quippiam coædificandum pendeat: Et ſiquid ad rem ædificatoriam excogitarit / uolens ac lubens non proferat: & quaſi iubente natura uſui hominum propalet. ~~Et quam ſepe euenit: ut etiam rebus aliis occupati nequeamus non facere / quin mente et animo aliquas ædificationes commentemur.~~ Et aliorum ſpectato ædificio ſin gulas ilico dimenſiones luſtramus ac penſitamus pro que ingenii uiribus diſquirimus quid nam adimi / addi immutariue poſſit: quo id opus reddatur elegantius / ultroque monemus. ~~Si quid uero bene diffinitum recteque abſolutum ſit: quis id non ſpectet cum ſumma uoluptate atque ilaritate?~~ ~~Iam uero quantum ciues domi foriſque non iuuerit modo atque delectarit architectura / ſed multo quidem honeſtarit quid eſt quod referam?~~ ~~Quis non ſibi laudi aſcribat quod ædificarit?~~ ~~Priuatis etiam quod habitemus ædibus paulo accuratius conſtructis gloriam?~~ Eoni uiri quod parietem aut porticum duxeris lautiſſimam / quod ornamenta poſtium columnarum tectique impoſueris et tuam et ſuam uicem comprobant et congratulantur: Vel ea re maxime quod intelligunt quidem te fructu hoc diuitiarum tibi / familiæ / poſteris urbique plurimum decoris et dignitatis adauxiſſe. ~~Cretam inſulam in primis ſepulcrum iouis nobilitauit: nec tantum Apollinis oraculo Delon / quae forma & ſpecie urbis templique maieſtate colebatur.~~ Quantum uero auctoritati imperii & nominis latini contulerit ædificatio nihil plus dico quam nos ex his buſtis et reſiduis ueteris magnificentiæ: quæ paſſim uidemus multa hiſtoricis credere didiciſſe: quæ alioquin fortaſſe minus credibilia uidebantur. Preclare igitur apud Tuchididem prudentia ueterum comprobatur: qui ita urbem omni ædificiorum genere paraſſent / ut longe quam erant potentiores uiderentur: Et quis fuit ſummorum ac ſapientiſſimorum principum / quin inter primas propagandi nominis et poſteritatis curas rem habuerit ædificatoriam? ~~Sed de his hactenus.~~ Demum hoc ſit ad rem ſtabilitatem / dignitatem / decuſque rei pulice plurimum debere architecto: Qui quidem efficiat ut in ocio cum amænitate / feſtiuitate ſalubritate: In negocio cum emolumento rerum que incremento: in utriſque ſine periculo & cum dignitate uerſemur. Hunc igitur ex uoluptate / atque mirifica opum gratia: exque neceſſitate: exque inuentorum adiumentis præſidioque: exque fructu poſteritatis probandum colendum que eſſe: atque inter primarios / qui de genere hominum honores et premia meruerint / habendum non negabimus. Atque nos quidem cum iſtec ita eſſe intelligeremus / cæpimus animi gratia de eius arte et rebus accuratius perſcrutari: quibus nam principiis diducerentur / quibuſue optibus haberentur: atque finirentur: quas cum inueniſſem genere uaria numero pene infinita / re admirabilia / utilitate incredibili: ut interdum non conſtaret que nam hominum conditio: aut quæ rei p. pars / aut quis ciuitatis ſtatus magis debeat architecto / immo ominum commoditatum inuentori: publica an priuata: ſacra an profana: ocium an negocium: ſinguli ne quique / an genus hominum uniuerſum / Inſtituimus pluribus de cauſis: quæ longum eſ ſet hic proſequi: eadem iſta colligere: quæ his decem libris mandata ſunt litteris: Quorum hic erit rebus tractandis ordo: Nam ædificium quod corpus quoddam eſſe animaduertimus: quod linea mentis / ueluti alia corpora conſtaret & materia: Quorum alterum iſtic ab ingenio produceretur: alterum a natura ſuſciperetur: Huic mentem cogitationemque / huic alteri parationem ſelectionemque adhibendam. Sed utrorumque per ſe neutrum ſatis ad rem ualere intelleximus / ni &periti artificis manus / quæ lineamentis materiam conformaret ac ceſſerit: Cumque ædificiorum uarii eſſent uſus / perueſtigandum fuit an eadem lineamentorum finitio quibuſque operibus conueniret. Diſtinximus ea de re ædificiorum genera / in quibus quidem cum habere plurimum momenti uideremus / cohæſionem modumque linearum inter ſe: ex quo præcipua pulchritudinis effectio emanarit De pulchritudine idcirco cæpimus diſquirere quid nam eſſet / et qualis cuique deberetur. ~~Cumque in his omnibus peccata interdum offenderentur / inueſtigauimuſ quo pacto emendari inſtaurarique poſſent.~~ ~~Cuique igitur libro pro rerum uarietate ſuus inſcribitur titulus hunc in modum: Nam primi quidem titulus.~~ ~~Primo lineamenta.~~ Secundo materia: Tertio opus: Quarto uniuerſorum opus: Quinto Singulorum opus: Sexto Ornamentum: Septimo Sacro rum ornamentum: Octauo Publici profani ornamentum: Nono Priuatorium ornamentum: Decimo Opum inſtauratio: additi nauis: æraria hiſtoria: numeri & linearum. ~~Quid conferat architectus in negocio.~~

~~LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE LINEAMENTIS LIBER PRIMVS~~

~~DE LINEAMENTIS AEDIFICIORVM~~

conſcripturi optima et elegantiſſima quæmque a peritiſſimis maioribus fuiſſe litteris tradita et quæ in ipſis opibus facundis eſſe obſeruata animaduerterimus / colligemus: noſtrumque hoc in opus tranſferemus: His etiam addemus ſi quid noſtro ingenio et perueſtigandi cura et labore ad inuenerimus: quod quidem uſui futurum putemus: Sed cum huiuſmodi rebus alioquin duris et aſperis atque multa experte obſcuriſſimis conſcribendis me cupiam eſſe apertiſſimum / et quo ad fieri poſſit facilem et expeditiſſimum: noſtro pro more explicabimus. ~~quid nam ſit quod aggrediar.~~ ~~Nam hinc non negligendi rerum dicendarum fontes patebunt: unde cetera æquabiliore oratione dicantur Rem igitur ſic ordinemur.~~ Tota res ædificatoria lineamentis et ſtructura conſtituta est: Lineamentorum omnibus uis et ratio conſumitur: Vt recta abſolutaque habeatur uia coaptandi iungendique lineas et angulos: quibus ædificii facies comprehendatur atque concludetur Atqui eſt quidem lineamenti munus et officium præſcribere ædificiis et partibus ædificiorum aptum locum et certum numerum: dignumque modum & gratum ordinem: ut iam tota ædificii forma et figura ipſis in lineamentis conquieſcat. ~~Neque habet lineamentum in ſe ut materiam ſequatur: Sed eſt huiuſmodi ut eadem plurimis in ædificiis eſſe lineamenta ſentiamus: ubi una atque eadem in illis ſpectetur forma.~~ ~~Hoc eſt ubi eorum partes: et partium ſingularum ſitus atque ordines inter ſe conueniant totis angulis totiſque lineis.~~ ~~Et licebit integras formas præſcribere animo et mente / ſecluſa omni materia: Quam rem aſſequemur adnotando et præfiniendo angulos & lineas certa directione et connexione.~~ Hæc cum ita ſint: erit ergo lineamentum certa conſtanſque præſcriptio concepta animo / facta lineis et angulis perfectaque animo & ingenio erudito: Quod ſi uelimus inueſtigare quidnam ipſum ædificium totaque ſtatura per ſe ſit / fortaſſis facient ad rem / ſi conſiderabimus quibus primordiis quibuſue progreſſibus inhabitandi ſedes / quas ædificia nuncupant / olim cæperint atque excreuerint: Qui ſi recte opinor / de tota hac re ſic ſtatuiſſe poſſumus. Principio genus hominum in aliqua tuta regione ſibi quæſiuiſſe quieſcendi ſpatia: et illic in uenta area uſui commoda et grata conſtitiſſe: atque ſitum ipſum occupauiſſe: ut non eodem loco fieri domeſtica omnia et priuata uoluerit: Sed alibi accubari / alibi focum haberi: alibi alia ad uſum collocari: Hic adeo cepiſſe meditari ut tecta ponerent: quo eſſent a ſole et imbribus operti: Idque ut facerent adieciſſe: deinde parietum latera: quibus tecta imponerentur. Sic enim a gelidis tempeſtatibus & pruinoſis uentis ſe futurus tutiores intelligebant: Domum parietibus aperuiſſe a ſolo in ſublimi uias et feneſtras: quibus cum aditus et congreſſus darentur: tum et lumina et auræ aptis temporibus exciperentur: et concepta fortaſſis intra lares aqua uapores que expurgarentur. Ita quicunque ille ſuit ſeu Veſta dea Saturni filia / ſeu Heurialus Hiperbiuſque fratres/ ſeu Gellio aut traſo / Cyclops / ue Tiphinchius / qui iſta principio inſtituerit: Tandem ſic puto hos fuiſſe condendorum ædificiorum prinos ortus / primosque ordines Demum excreuiſſe uſu et arte hanc rem arbitror: Variis ædificiorum generibus inuentis: quo ad res prope infinita redacta eſt. Namque alia quidem publica: alia priuata: alia ſacra: alia profana alia ad uſum & neceſſitatem: alia ad urbis ornamentum: alia ad templorum uoluptatem conſtituuntur: Sed omnia ab his / quæ recenſuimus principiis manaſſe negabit nemo. Que ſi ita ſunt in promptu eſt totam ædificandi rem conſtare partibus ſex: Hæ ſunt eiuſmodi: Regio: Area: Partitio: Paries: Tectum: Apertio: Hæc principia ſi fuerint percognita fiet ut quæ dicturi ſumus facilius intelligantur: Ergo ea ſic finiemus. ~~Namque erit quidem apud nos Regio circumexpoſita totius ſoli amplitudo & facies: ubi ædificandum ſit: cuius pars erit area.~~ ~~Area uero erit certum quoddam loci perſcriptum ſpatium: quod quidem muro ad uſus utilitatemque ambulantur.~~ ~~Sed areæ apellatione ueniet quoque id / quocunque ipſum ædificii loco ſit: quod deambulantes ueſtigio premimus.~~ ~~Partitio eſt quæ totius ædificationis aream in minoris areas partitur: unde fit ut quaſi membris in unum adactis & coaptatis totum ædificii corpus minoribus ædificiis refertum ſit.~~ ~~Parietem dicimuſ omnem ſtructuram: quæ a ſolo in altum ſurrexerit ad ferendum onus tectorum: quæ ue obducta ſtet ad interiora ædificii uacua obuallanda.~~ Tectum appellamus non partem illam ædificii ſolum ſublimem atque extrema / qua pluuiæ intercipiuntur: Verum et tectum id maxime eſt quicquid late / longeque diſten tum ſupra deambulantium caput adſtet: Quo in genere ſunt contignationes / concamerationes / teſtudinata: & eiuſmodi. ~~Apertiones nuncupamus quicquid eſt ubique per ædificium: quod in greſſum / egreſſumue inde incolis rebusue præbent.~~

De his igitur & de ſingulorum partibus nobis dicendum eſt: ſi prius non nulla rettulerimus: quæ quidem ſeu principia / ſeu principiis noſtri huius inſtituti operis inſita atque innata ſunt: plurimum certe facient ad rem: Nam conſiderantibus an ſit quippiam / quod quibuſque harum quæ diximuſ partium conferat / tria inuenimus minime poſtponenda: quæ quidem et tectis & parietibus et reliquis eiuſmodi plurimum conueniant: ea ſunt hæc. Vt ſint eorum ſingula ad certum deſtinatumque uſum commoda et in primis ſaluberrima: Ad firmitatem perpetuitatemque integra et ſolida & ad modum æterna: Ad gratiam et amænitatem compta / compoſita: et in omni parte ſui / ut ita loquar / redimita. ~~His quaſi rerum dicendarum primordiis et fundamentis iactis ad inſtitutum proſequamur.~~ Regionem ueteres ut omni nocuo liberam et commoditatibus re fortiſſimam haberent / quo ad eius fieri poterat / uehementer elaborabant: Atque inprimis cælum ne habituri eſſent graue et infeſtum / omni diligentia pænitus præcauebant / prudenti id quidem & permaxime neceſſario conſilio: Nam terram atque aquam ſiquid habeat in ſe uitii / arte et ingenio corrigi poſſe non negant Celum uero nulla ingenii ope / nullaque hominum manu ſatis poſſe emendari aſſeuerant: Et omnino ſpiritus anhelitus / quo uno maxime uitam ali ſeruarique ſentimus / mirifice ad ſalutem conferet / ſi erit per quam puriſſimus: Tum et quantam habeat celum ingignendis / producendis / alendis / ſeruandiſque rebus uim: quis eſt quem id fugiat? ~~Quando & præſtare ingenio eos intelligas homines: qui celo fruantur puriore / quae eos qui craſſo et madenti.~~ ~~Quæ una res potiſſimum effeciſſe creditur / ut athenienſes acumine ingenii multo præſtiterint thebanis.~~ Celum pro ſitu & locorum facie alium atque alium haberi ſentimus: quarum uarietatum rationes partim intelligere uidemur / partim naturæ obſcuritate abditæ atque obſtruſæ nos penitus latent: Sed de manifeſtis prius: poſt occultiora perſcutabimur: quo regiones commodiſſimas deligere et ſaluberrime poſſimus degere. ~~Aerem ueteres theologi palladem nuncuparunt: &hanc Homerus deam esse ait & glaucopum apellari / purum ſignificans aerem: qui natura ſui perlucidiſſimus ſit.~~ Atqui in promptu quidem eſt eum eſſe aerem ſaluberrimum: qui purgatiſſimus: et per quam puriſſimus ſit: qui acie uiſus liberrime peruius: qui perlucidus: qui leuiſſimus: qui coequabilis et minime uarius. ~~Tum contra peſtiferum illic eſſe aerem ſtatuemus: ubi ſpiſſitudine quadam aut nebularum: Aut uaporum ſtet concretus atque fetulentus.~~ ~~Vt quaſi quoddam graue hæreat ſuperciliis: atque aciem premat.~~ Hæc ut ita ſint utranque in partem fieri arbitror / cum cæteras ob res / tum ſolibus maxime atque uento. Neque hic phyſica illa recenſebimus / quo pacto ui ſolis uapores ex intimis terræ uiſceribus exhauriantur: atque in æthera tollantur. Quo maximo in ſpatio orbis uaſtum incumulum coaggregati: aut immani mole ſua faceſſunt: aut radios ſolis excipiendo / qua parte a refacti ſunt eo in latus labuntur ſuoque caſu aerem impellunt / uentoſque concitant: Indeque ſeſe intra occeanum acti ſiti immergunt: mari demum infuſi et humore pregnantes iterato aere uagando uentis coercentur: et quaſi ſpongia perſtricti guttatim expreſſum humo rem ſtillent atque impluant: quo & noui terra uapores concruentur: Siue hæc uera ſint quæ recenſuimus: ſiue est uentus aut ſicca fumo ſitas terræ: Aut calida euaporatio mota a frigore impellente: ſiue aeris flatus: ſiue purus aer mundi motu / aut ſyderum curſu & radio commotus: ſiue generabilis rerum ſpiritus ſuapte natura agitabilis / ſiue quippiam ſit / quod non in ſe ipſo ſed in aere potius conſiſtat ductum ex calida ui ſummi ætheris atque incenſione facta ad aerem liquentem: Siue aliorum alia ulla ratio & opinio indiſquiſitione habenda firmior & antiquior eſt / pretereundum cenſeo / quod fortaſſis ab re uideri poſſit. Verum hinc ni fallor dabitur ut poſſimus interpretari cur ſit / quod uidemus alias orbis regiones eſſe eiuſmodi / ut aere gaudeant lætiſſimo: dum aliæ illis contiguæ & prope poſitæ in ſinu triſtiore celo et quaſi meſto die conſordeſcant: Nanque id quidem fieri coniecto aliam nullam ob rem / niſi quod his cum ſolo: & uentis non bene conueniat. ~~Siracuſas aiebat Cicero ita eſſe poſitas.~~ ut integrum per annum accolæ cuiuſque diei ſolem uideant: rarum id tamen optandum / et quo ad neceſſitas: locique oportunitas non interpellarit / in primis affectandum: Summendaque ea omnium erit regio: ab qua nebularum uis: & omnis denſioris uaporis craſſitudo longe abſit. ~~Compertum habent qui iſta ſectantur / radios ardo resque ſolis acrius agere / in quo denſum offenderint: quam in raro: In oleo quam in aqua: in ferro quam in lana.~~ ~~Ex quo aerem: qui iſtic quam in proximo uehementius efferueſcat: grauem craſſumque eſſe arguunt.~~ Egyptii de nobilitate contendentes cum cæteris orbis gentibuſ gloriabantur eſſe apud ſe hominum genus principio procreatum: ne que alibi procreari oportuiſſe / quae ubi ſaluberrime eſſent uicturi. Se enim quaſi perpetuo uere et conſtanti aeris tenore præ cæteris omnibus deorum benignitate mirifice donatos eſſe: Tum et inter ægyptios eos preſertim qui ad Lybiam ſpectent / quod ibi nunquam auræ uarientur / eſſe omnium præditos ualitudine homines pro qua integerrima ſcribit Herodotus: Et certe uidere uideor urbes quaſdam cum Italie /tum & aliarum gentium non aliam ob rem / quae ob aeris modo frigentis modo feruentis ſubitam intemperiem fieri morboſas atque peſtilentes: Itaque & quantum ſolis & quos ſoles habeat regio non iniuria ſpectandum est: Ne quod adſit aut ſolis aut umbrarum / quod plus ſatis ſit. ~~Solem Garamantes orientem et occidentem execrantur / quod nimia radii aſſiduitate urantur: Alii nocte quaſi perpetua pallent.~~ Hæc ita ut ſint non id tantum efficit quod orbis axem proniorem aut obliquiorem habeant / facit id quidem plurimum / quae quod ipſa locorum facie: aut obiiciantur ſolibus atque uentis excipiendis / aut obſtruantur. Malim quidem auras quam uentos / uentos tamen quauis acres & in modicos mi nus modeſte / quae immobile & perinde graue cælum feram: et capiunt inquit uitium Ouidius: ni moueantur aquæ: Quid aer: profecto motu uehementer. ut ita loquar / hilareſcit: Nam motu fieri quidem opinor / ut ſurgentes a terra uapores: aut diſſipentur: aut motibus in caleſcendo concoquantur: Sed hos uentos uelim fractos obiectis montibus: et ſiluis: aut longa commigratione laſſos apellere: Velim et ne per loca apellant: unde raptum malum ad nos afferant. ~~Idcirco uitandum cuiuſque uiciniam admonere: ex qua noxium quid effluat: Quo in genere ſunt teter odor / impuruſque omnis uapor paluſtrium sedarumque præſertim aquarum et foſſionum.~~ ~~Conſtat apud phyſicos omnem fluuium qui niuibus excreſcat / aerem ducere frigidum et craſſum.~~ Sed inter aquas nulla erit sedior / quae quæ motu nullo exagitata contabeſcat: eritque morboſior' uiciniæ huiuſmodi contagio / quo uentis minus probatis ſubſtituetur: Nam uentos ferunt ſuapte natura non omnes eſſe tales ut ſalubres aut inſalubres ſint: Sed aquilonem inquit Plinius theophraſtum atque Hippocratem ſecutus omnium esse ad bonam ualitudinem reſtituendam atque ſeruandam accomodatiſſimum. Hauſtrum affirmant omnes phyſici præcæteris generi hominum esse noxium: quoniam & pecudem hauſtro flante non ſine periculo esse in paſcuis arbitrantur: Neque item ſe uſpiam temere ciconias hauſtris committere obſeruarunt: Delphines per aquilonem uoces audire aura ſecundante: Hauſtro uero et tardius audire / et non niſi ex ad uerſo redditas: Spirante aquilone dies durare anguillam ſenos ſine aquis: hauſtro non durare / tantam ineſſe huic uento craſſitatem et in morbos uim: Itaque ut hauſtro ægrotari et admodum pituitoſos reddi: ita et corocuſſuri referunt. Meridianum etiam mare improbant una præſertim re quod radiorum flexionibus obiectam regionem duos pati ſoles iudicent: unum cælo / alterum ab a quis inurentem: Et maximam illic fieri uarietatem aeris ſole cadente intelligunt: Vbi frigentes umbræ noctis aduenerint. Et ſunt qui occiduas appulſiones flexioneſque radiorum: ſeu ab aquis et mari: ſeu a montibus remittantur: cæteris moleſtiores putent / quod integro eius diei ſole iam incalefactum locum plus ſatis feruidiorem reddant / æſtu adducto et flexionibus congeminato: Quod ſi dabitur ut his cum ſolibus grauiores etiam uenti: liberos ad te habeant aditus / quid erit / quod moleſtius aut minus ferendum ſit? Matutinas etiam auras / quæ crudos obſurgentes uapores offerant / non inmerito longe improbabunt: Diximus de ſole et uentis / quibus aerem uariari / et ſalubrem atque inſalubrem fieri manifeſto ſentimus: et diximus / breuiſſime quo ad hic dicen dum uidebatur: et de his ſuo loco diſtinctius perſcrutabimur.

~~RVRSVS in captanda regione conueniet: Vt ſit ea quidem eiuſmodi / ut incolis omni exparte bene ſit futurum / cum rerum natura: et cum reliquorum hominum genere atque conuictu.~~ ~~Neque enim ego illic / ubi condere Callicula urbem deſtinauerat in alpium arduo aliquo et difficili iugo / niſi maxima cogat neceſſitas: ædificabo.~~ Vitabo et deſertam ſolitudinem: qualem uarro fuiſſe re fert partem galliæ / quæ inter adienum ſit / qualemue ſcribit ceſar pro ſua fuiſſe tempora Britaniam: Neque placebit: ſi illic uti inſula ponti oenoe uiuendum erit ouis tantum auium: aut ſi glande uti apud hiſpaniam Plinii temporibus non nullis uiuebant locis: Velim igitur nihil deſit: quod aduſum futurum ſit Præclare alexander negauit uelle in monte Athos condere urbem / alioquin futuram ex Polycratis architecti commento admirabilem /ea re / quod rerum affluentiam incolæ habituri non eſſent: Ariſtoteli fortaſſis poterat placere ea regio: præſertim condendis urbibus / quæ difficiles haberet aditus: Et comperio fuiſſe gentes: quæ ſuos fines deſertiſſimos et deſtitutiſ ſimos longe ac late hoſtium incommodandorum gratia eſſe affectarint: Horum rationes probaſſe ne conueniat / an non alibi diſceptabimus: Sed hæc ſi ita iuuant publicis iſtiuſmodi in rebus / non esse ut eorum inſtitutum improbem: At reliquis profecto ædificiis ponendis mihi ea perplacebit regio / quæ et multos et uarios habebit aditus: quibus et naui et iumento et iugo tum æſtate / tum et hyeme neceſſaria commodiſſime poſſint conuehi: Atqui erit ipſa regio neque aquarum exuberantia madida neque ſiccitate aſpera: ſed habilis et contemperabilis: Aut ſi id ex ſententia nequeat: paulo frigentem et ſiccam / quae minus calentem et plus ſatis humectam eligemus: Nam tecto / pariete / ueſte / igne / motu frigora uincentur Siccitatem quidem cur uehementer hominum corpora aut ingenia lædat habere in ſe quippiam haud multum arbitrantur: Tum et ſiccis dureſcere / frigidis fortaſſis horreſcere homines putant: Verum humidis tabeſcere corpora omnia et calidis ſolui affirmant: Et uide re licet cum frigida propter tempora homines / tum et frigenti loco habitantes corpore ſtare ualido et morbis libero. Tam et ſi ſtatu aut calentibus locis excellere ingenia / frigentibus præſtare corpora: Tum ex appiano hiſtorico intellexi Numidas ea de re maxime longe uos eſſe quod hyemem nequicquam habeant frigentem: Omnium tum optima erit regio: quæ ſubhumecta et tepens ſit: Proceros: n: et uenuſtos ea homines feret / atque etiam minime triſtes. Secundo loco ea erit Regio percommoda / quæ niuoſis in prouinciis plus cæteris habebit ſolis / et quæ ſolibus areſcenti in prouincia plus habebit humecti atque umbrarum: Sed nullo ponetur loco ædificium utcunque ipſum ſit: incommodius atque indecentius / quam cum intra conuallem abditum ſit: Nam ut cetera obmittam / quæ impromptu ſunt: ea ſine ulla dignitate deliteſcere / et proſpectus amænitate intercepta nullam habere gratiam: Quid illud / quod breui fiat / ut imbrium ruinis obruatur: et circum fluentibus aquis infundatur & in modico imbibito humore continuo madeſcat: & terrenum uaporem ualitudini hominum uehementer noxium aſſiduo effumet. ~~Non illic ualebunt ingenia hebetatis ſpiritibus: Non illic durabunt corpora.~~ ~~Commaceratis compagibus putreſcent libri: arma & quæcumque in horreis erunt: marceſcent denique / uitiabuntur uliginis exuberantia.~~ ~~Tum ſi eo ingreditur ſol undique reci procatis radiis torrebuntur: Si non excipient ſoles / crudeſcent umbra / atque torpebunt.~~ Adde his quod uentus ſi eo penetrat quaſi canalibus coarctatus durius et moleſtius furit quam par eſt: Si non ingreditur fit ut concretus illic aer ut ita dicam / luteſcat: Conuallem enim iſtiuſmodi poſſumus non indecenter lacunam ſtagnumue putare aeris. ~~Itaque erit quidem loci forma et digna et amæna: quæ nequaqua humilis et quaſi immerſa: ſed quæ celſa & admodum ſpeculatrix fiet: et quo lætiſſimus aer aſſiduo aliquo ſpiritu moueatur.~~ Habebit præterea earum rerum copiam: quæ uſui et uoluptati uſque futura ſint / aquam / ignem / eſcam: Sed in his ſeruandum erit nequid inde ſaluti et rebus hominum officiat: Aperiendi guſtandique fontes: Spectandæ & ignibus aquæ ne quid uiſcoſi / mucidi crudulentiue in ſe admixtum habeant: quo incolæ in morbos incidant: Sino illud quod aquis fit / ut gutturoſi calculoſique reddantur. ~~Sino & rariora illa aquarum miracula: quæ et docte et elegan ter colligit Vitruuius architectus.~~ Extat Hippocratis phyſici ſententia / aquam non depuratam ſed grauem & ſapore non decenti qui biberint: hi uentre æſtuoſo et tumenti fient: Cætera corporis membra cubiti / ſpatule / facies reddentur pænitus extenuata: &mirum in modum gracilia. ~~Adde quod uitio ſplenis male concreto ſanguine inmorbos incident uarios et peſtilentes.~~ Eſtate proluuie uentris fluente bile et diſſolutis humoribus deficient: Tum et morbis grauioribus atque diutinis integrum per annum laborabunt: a qua intercus et præcordiorum anguſtia et anxietatibus laterum urgebuntur. ~~Iuniores bili atra inſanient: ſenes humorum incendio flagrabunt.~~ Feminæ ægre concipient: et per quam difficiles partus enitentur: Omnis denique ætas et ſexus morte immatura intempeſtiue cadet acta morbis atque abſumpta: Dies uero uitæ iſtorum aget nullus: non triſtes et coinquinatos malis humoribus atque omnium perturbationum genere uexatos: tum et animo exagitati ſemper erunt in mærore atque luctu. Plura poſſent de aquis dici: quæ ueteres hiſtorici annotarunt / uaria & admirabilia: & ad hominum genus bene atque male habendum ualidiſſima: Sed rara illa et fortaſſis ad peritiam oſtentandam: quam ad rem ediſſerendam facerent: tum et de aquis prolixius ſuo dicetur loco. Illud adeo negligendum non eſt / quod in promptu eſt aqua nutriri omnia quæ coaleſcant plantas / ſemina: et quibus ea uitæ pars ineſt / quæ motu uigeat: quorum fructu et copia reficiantur homines atque nutriantur. ~~Id ſi ita eſt profecto quos nam habeat ſuccos aquarum hæc in qua uitam acturi ſumus regio quam diligentiſſime ſcrutari oportet.~~ ~~Indiam inquit Dyodorus multa ex parte habere homines proceros et ualidos ingenioque præditos acri / quod aerem ducant purum & aquas ſaluberrimas bibant.~~ ~~Atqui aquam dicemus eſſe ſapore optimam / quæ ſaporem habeat nullum: et colore commodiſſimam / quæ omni ſit colore penitus uacua et libera.~~ Tum et aquam eſſe optimam referunt / quæ limpida perlucida et tenuis ſit: quæ in candidum liteum infuſa non commacularit: quæ feruefacta fecem non dimiſerit Quæ muſcoſum alueum quo perfluat et præſertim ſaxa coinqui nata non reddiderit. ~~Addunt aquam per commodam eſſe in qua legumina decocta bene miteſcant: et bonam qua bonum efficias panem.~~ ~~Perſcrutandum item pari ratione ne quid edat regio / quod ſit peſtilens aut ueneficum quo ad qui degant eo loci in periculo ſint.~~ ~~Sino illa quæ apud ueteres celebrantur / Colco ex frondibus arborum ſtillare mel / quo guſtato proſtemantur exanimes diem que integrum pro mortuis habeantur.~~ Et quod aiunt in Antonii exercitu herbarum uitio eueniſſe: quas frumenti inopia milites cum ediſſent inſani facti lapidibus fodiendis intenti uſque eo ſeſe exagitabant / quo ad bili commota caderent atque interirent nullo tuti re medio contra pernitiem / ut ſcribit Plutarcus quam uino epoto: trita hæc. Quid hac ætate / apud Apuleam inItalia ſuperi boni / quæ nam incredibilis ueneni uis increbuit ? exterreſtribus non nullis araneolis quarum morſu homines aduaria inſaniæ deliramenta concitantur atque ueluti per furorem acti rapiuntur: Mirum dictu. Nullus grauis tumor: Nullus liuor extat / qui corpore uſpiam appareat iactus ueneficæ beſtiolæ ſeu morſu / ſeu aculeo: Sed principio obrecta mente languente attoniti: & ni opem afferant / confeſtim pereunt. ~~Hos Theophraſti medicamentis curant: Qui quidem uiperarum morſibus tybicine adhibita mederi aſſeuerabat.~~ ~~Ergo uariis modorum ſonis muſici ita conſternatos mulcent.~~ ~~Cum uero ad ſuum uentum eſt canendi modum / illico quaſi exciti aſſurgunt: & per alacritatem ex libidine animi rem omni neruorum & uirium contentione execuntur.~~ Atqui uidebis demorſos alios ſaltitando / Alios canendo / Alios alia exercendo & conando quæ libido eorum & inſania fert ad ultimam uſque laſſitudinem: ne quicque intermiſſa opera dies pluſculos deſudare & nulla re alia conualeſcere niſi ſatietate conceptæ incohateque dementiæ. ~~Atqui ſimile quiddam apud Albanos eos / qui contra Pompeium multa equi tum ui bellarunt affuiſſe legimus.~~ ~~Nanque illic ſolitas ferunt gigni araneas: quarum aliæ tactos a ſe homines cogerent ridendo emo ri: aliæ contra flendo.~~

Neque item inſeligenda regione ea ſpectaſſe tantum ſat eſt: quæ ſub aſpectu & propalam ſunt expoſita / Verum etiam obſcurioribus inditiis notatis totam cauſam animo aduertiſſe opus eſt. ~~At qui erunt quidem inditia optimi aeris / integrarumque aquarum ſi ea regio feret bonorum fructuum copiam.~~ ~~Si ſenes ætate grandes numero complures nutriat: Si ualida & formoſa iuuentute / Si integro & frequenti partu abbundabit: Adde ſi puros partus & nullis monſtris sedatos dabit.~~ ~~Nanque ego uidi quidem urbes / quas temporum gratia non nomino / in quibus parturiat nulla quæ non ſe ſpectet una hominis: Atque præterea monſtri alicuius effectam matrem.~~ ~~Vidi & urbem aliam Italiæ: ubi ſtrumæ / ſtrabi / claudi & tortuoſi tam multi naſcantur / Vt nulla pene illic creuerit familia / quæ non aliquem habeat mancum et comminutum.~~ Et profecto recte admonent / ubi corporis ad corpus membriue ad umbra crebras ac maximas diſſimilitudines uideris: id celi aeriſque ui ac uitio: aut occultiori aliqua deprauatæ naturæ cauſa fieri. Et faciat ad rem quod aiunt in craſſo aere minus fameſcimus: In tenui plus ſitiunt. ~~Neque non condecet ex aliorum animantium forma atque effigie futuras hominum habitudines coniectaſſe.~~ Nam ſi iumenta & pecora firmiſſima / & membrorum amplitudine atque protenſione multa eſſe illic uiderint / tales ſe habituros itidem filios poterunt non iniuria ſperaſſe: Neque ab re erit ſi a corporibus reliquis / quibus uitæ uigor extinctus eſt / inditia ſumpſerimus aeris atque uentorum. ~~Namque ex proximis ædificiorum structuris ea didiciſſe poſſumus: Quæ ſi erunt facta ſcabra & carioſa / inditio erit aduentitia inde mala confluere.~~ ~~Arbores etiam in unam aliquam partem quaſi communi conſenſu proclinatæ: aut refractæ in feſtis uentorum motibus ceſſiſſe oſtentant.~~ ~~Ipſaque rediuiuia ſaxa locis innata / aut poſita / ſi ſummotenus plus ſatis putria facta ſunt: Variam loci intemperiem nunc ardeſcentis / nunc torpentis aeris atteſtantur.~~ Et uitanda nimirum hæc in primis erit regio / qua uehementes iſtiuſmodi temporum tempeſtatumque motus craſſentur: Nam mortalium corpora ſi caloris aut frigoris acri appellente ui occupentur / illico tota corporis coagmentatio: & ſingularum partium connexio labefactatur ac ſoluitur: & ad morbos immaturamque ſenectutem compellitur. ~~Vrbem ſub montibus / quæ ex procliui ſolem ſpectet occidentem: uel ea re maxime inſalubrem eſſe affirmant: quod mox anhelitus noctis et umbræ gelidiores ſentiantur.~~

~~Conuenit etiam præteritorum temporum uiciſſitudine ex prudentum obſeruatione repetita / ſi qua ſunt etiam rariora omni diligentia præcogitaſſe.~~ ~~Nam ſunt loca quædam quibus ineſt natura occultum quippiam / quod ad felicitatem atque infelicitatem faciat.~~ ~~Locris et Crotonæ nunquam fuiſſe peſtem referunt.~~ ~~In inſula crete nullum nocuum uerſari animal. Apud Gallias raro uiſum oriri monſtrum annotarunt.~~ ~~Alibi neque æſtate feruenti: neque hyeme fulgurare affirmant phyſici.~~ ~~At in Campania inquit Plinius per id tempus ciuitatibus ad meridiem poſitis fulgurat.~~ ~~Ceraumnia apud Epirum montes ferunt dictos a crebris fulminibus.~~ ~~Tum & Beumnium inſulam quod illic aſſidua fulmina iaciantur / poetis dediſſe inquit Seruius: Vt eo loci Vulcanum cecidiſſe dicerent.~~ ~~Apud Boſphorum &inſodones tonitrua & fulgura nunquam uiſa atteſtantur.~~ ~~ægypto portenti loco eſt ſi plerit.~~ ~~Apud Hydaſpem æſtatis initio continui imbres manant.~~ ~~In Lybia tam raros moueri uentos ferunt: ut ex celi craſſitudine uariæ per aerem concretæ uaporibus ſpecies ſpectentur.~~ ~~At contra maiore in parte Galatiæ per æſtatem tanta uis perflat uenti: Vt lapides pro harena per ſublime trahat.~~ ~~In Hyſpania ad hibernum circio uento onerata per celi plauſtra prædicant.~~ ~~Notum quidem apud æthiopiam non perflare: Hunc uero apud Arabes uentum & toglodytas uirentia omnia exurere affirmant hiſtorici.~~ Delon quidem nunquam fuiſſe terræ motibus uexatam / Sed ſemper eodem manſiſſe ſaxo / cum circumuicinæ terræmontibus cæciderint ſcribit Tuchidides: partem eam Italiæ quæ ab algido ſub Roma totum hernicorum collium tractu ad capua uſque eſt / crebris terræmontibus quaſſatam: & prope deſolatam uidemus. ~~Sunt qui Achaiam a crebra aquarum inundatione dictam extiment.~~ ~~Romam æternum febricoſam fuiſſe comperio: Eaſque febres Galienus nouum emitritarum eſſe genus putet: Cui uaria & prope pugnantia inuarias horas remedia adhibenda ſunt.~~ Apud poetas uetus fabula eſt Typhonem prochita inſula ſepultum ſe ſe non interrato commouere: ex quo fiat ut funditus inſula contremiſcat: Id quidem poetæ ſic cecinere quoniam terræmontibus inſula & eruptionibus uexaretur / adeo ut Etrienſes: & calchidenſes habitatores olim coacti ſint aufugere: & rurſus qui poſt tempora a Hyerone Syracuſano miſſi eſſent / ut nouam illic urbem conderent / aſſidui periculi et calamitatis metu auſu gerunt. ~~Itaque eiuſmodi omnia ex longa obſeruatione repetenda ſunt & ex aliorum locorum ſimilitudinibus comparanda / quo tota ratio integrior habeatur.~~

Quin et diſquirendum an nullis incommodis occultioribus ea regio offendi aſſueuerit: Putabat plato eſſe ut locis non nullis diuina quædam interdum inſpiret uigetque uis ac demonum terminatio incolis aut propitia aut contra infeſta. ~~Sunt quidem loca quibus homines facile inſaniant: quibus ſe ſe facile in pernitiem dedant: quibus aut ſuſpendio aut præcipitio aut ferro et ueneno facile uitam ponant.~~ ~~Adde his quod ſecretioribus iterum naturæ inditiis perſcrutatis / quæcunque ad rem faciant penſitaſſe opus eſt.~~ Vetus a Demetrio uſque ductum inſtitutum non modo urbibus: & oppidis / Verum etiam militaribus in dies caſtris ponendis: Vt iecora de paſtarum illic pecudum inſpectemur quo ſint habitu & colore: Quæ ſi forte uitio infecta apparuerint / uitandam loci inſalubritatem præ ſe ferunt. Aiebat Varro compertum habere ſe locis quibuſdam minutiſſima quædam athomorum inſtar uolitare animantia aere: & anhelitu in pulmone excepta hærere præcordiis: Et rodendo inferre morbum atrum & tabificum: atque perinde peſtem pernitiemque afferre. Neque illud prætereundum eſt / quod loca inuenies aliqua ſuapte natura incommodis prope omnibus uacua & periculis libera: Sed ita ſunt expoſita / ut eo gentes exteræ & aduentitiæ / non interrato peſtem & calamitatem inferant.

~~Eamque rem non armis tantum & iniuria exequuntur qualia ſunt quæ Barbaris atque immanibus obiiciantur: Verum & per amicitiam atque hoſpitalitatem uehementer ledant.~~ ~~Aliqui quod uicinos cupi dos rerum nouarum habuerint / ex illorum ruina et iactura pereclitati ſunt.~~ ~~Peram in ponto ianuenſium coloniam aſſiduo peſtis uexat / quod eo loci in dies excipiantur conuecti ſerui cum animi egritudine.~~ ~~tum et ſitu atque illuuiæ tabeſcentes & morbidi.~~

~~Auſpiciis item & ſeruato celo regionis futuram fortunam indagaſſe prudentis & bene conſulti eſſe affirmant: Quas ego artes modo cum relligione conueniant / minime aſpernendas duco.~~

~~Quis id negabit quicquid id ipſum ſit quod fortunam nuncupant in rebus hominum ualere plurimum?~~ ~~Ne uero affirmabimus publicam urbis Romæ fortunam ad propagandum imperium ualuiſſe non plurimum.~~ ~~yolai urbem in ſardis ab Herculis nepote conditam / & ſi a Carthaginenſibus Romaniſque perſæpius armis laceſſita extiterit: æternum tamen fuiſſe liberam ſcribit Dyodorus.~~ ~~An id abſque loci illius fortuna factum est apud delphos / ut templum a Flegia prius incenſum / tertio item ſyllæ temporibus arderet?~~ ~~quod & capitolium quotiens arſit?~~ ~~quotiens flagrauit?~~ Sibaricenſium urbs cum iterum atque iterum uexata et rurſus deſtituta et rurſus deleta extitiſſet: Poſtremo etiam deſerta manſit: Quin & illinc fugientes mala proſecuta felicitas eſt: Nam cum alio ſe ſe tranſtuliſſent, nomenque urbis priſtinum abieciſſent: tandem calamitate eſſe immunes neque quam potuere: Nouis enim irruentibus incolis uetuſtiſſimæ atque primariæ familiæ omnes ferro et cæde abſumpte una cum templis et urbe funditus periere: Sed iſta ſinamus: quorum refertiſſimæ ſunt hiſtoricae. Hoc apud nos conſtet hominis eſſe non ſtultiſſimi / omnia tentare aggredi: quibus ædificationis cura atque impenſa futura ſit non fruſtra / opuſque ipſum futurum ſit conſtans & ſaluberrimum: Et profecto in tanta re exequenda nihil pretermiſiſſe ſapientis & bene conſiderati hominis officium eſt. ~~An eſt non maximum tibi tuiſque aggredi / quod ad ſalutem faciat / quod ad uitam cum dignitate & uoluptate agendam conueniat: Quod adnominis poſteritatem & celebritatem conferat.~~ ~~Iſtic tibi rerum ſtudia optima rum: Iſtic tibi liberi & dulcis familia.~~ Iſtic ocii & negocii dies habebuntur: Iſtic totius uitæ rationes conſumentur: ut tota in uita nihil apud genus hominum inuenire opiner præter uirtutem / cui maiore cura / opera / diligentia uacandum ſit / quae ut ſoſpite eum fa milia bene habites: & bene habitari his neglectis rebus / quæ recenſuimus / quis eſt qui poſſe affirmet? ~~Sed de his hactenus: Sequitur ut de area inueſtigemus.~~ ~~In area captanda quicquid de regione diſſeruimus obſeruandum eſt.~~ Namque uti quidem regio amplieris cuiuſdam prouinciæ certa ſelectaque eſt pars: Ita & area totius regionis præſcriptum & definitum quoddam ſpatium esse / quod quidem ad ædificium habendum occupatur: Ea de re ferme omnia habet area cum regione communia quæ ad laudem uituperationemque faciant. Verum hæc tam et ſi ita ſint / habet tamen diſquiſitio et aduerſio hæc præceptiones quaſdam quæ unice et proprie ad aream ſpectare uideantur: Quaſdam etiam quæ non tantum ad areæ perſcriptionem faciant: Quin multa ex parte quoque ad regionem rationes pertineant: et ſunt huiuſmodi: Nam conſideraſſe oportet quod aggrediamur publicum ne opus / an priuatum: ſacrum ne an profanum: et cætera generis eiuſdem: de quibus ſuo loco diſtinctius loquemur Aliud enim foro / aliud theatro / aliud paleſtræ / aliud templo ſpatii locorumque debetur. ~~Itaque pro cuiuſque ratione et uſu habendus areæ ſitus erit & modus.~~ ~~Verum hoc loco ut generatim iſta / uti cepimus / proſequamur / ea tantum attingemus: quæ fore neceſſaria arbitramur / Si prius de lineis aliqua retulero / quæ ad rem commode exprimendam faciant.~~ ~~Nam de areæ deſcriptione tractantibus conuenit ut de his tranſigamus / quibus ipſa perſcriptio annotatur.~~ ~~Omnis igitur perſcriptio lineis fit & angulis / Lineæ quidem ſunt extrema perſcriptio / qua integræ areæ ſpatium circuncluditur.~~ ~~Hanc uero ad perſcriptionem pars illa ſuperficiei ſubſtituta / quæ intra duas mutuo ſe ſe intercidentes lineas continetur / angulus dicitur.~~ Atqui ex mutua quidem duarum linearum inter ſectione quatuor conſcribuntur anguli: Quorum ſi erit quiſque quibuſque trium reliquorum equalis / recti nuncupabuntur: Et qui recto minores erunt / acuti appellabuntur: ut qui recto ampliores obtuſi dicentur. ~~Linearum item alia recta / alia flexa / cocleas &uerticoſas lineas hic non eſt ut referam.~~ ~~Recta linea a puncto eſt ad punctum ob longa perſcriptio / ducta ita ut fieri nulla poſſit breuior.~~ ~~Flexa linea pars eſt circuli.~~ Circulus eſt ea perſcriptio facta ab altero duorum punctorum: qui in eadem ſuperficie ita ſit circumactus / ut toto perſcriptionis ductu ſemper neque plus: ne que diſtet minus a medio immobili / quem obambiat puncto / quam cum primum circunduci occeperat. ~~Sed his addendum quod flexa linea quam eſſe partem circuli diximus / apud nos hic architectos ſimilitudinis gratia arcus uocatur.~~ ~~Et quæ linea aduobus extremis punctis flexæ lineæ directa ducitur pari ſimilitudine corda nuncupabitur.~~ Et quæ linea a puncto mediæ corde coæquabilibus utrisque angulis ad arcum uſque perducta extiterit / ſagicta appellabitur Et quæ linea a puncto immobili / quod intra circulum eſt ad flexam ean demque extremam circuli lineam perduceretur / radius dicetur. ~~Et puncto quod huic immobili / quod medium intra circulum aſſidet centro nomen erit: Et quæ linea recta per centrum tranſiens duobus locis flexam circuli lineam ſecabit / diameter appellabitur.~~ ~~Inter arcus item differentia eſt Nanque alius integer: alius comminutus: alius compoſitus eſt.~~ Integer is eſt qui circuli mediam partem occupat / hoc eſt / cui corda integri eſt circuli diameter: Comminutus: cui corda eſt minor diametro: eſtque perinde idem is arcus comminutus ſemicirculi pars: Compoſitus ex duobus comminutis conſtat: efficitque ea dere in ſummo angulum arcubus ſe ſe mutua iunctione interſecantibus: quod neque integro neque comminuto euenit. ~~His cognitis rem ſic proſequemur.~~ ~~Arearum alia angularis: alia circularis.~~ ~~Angularium alia penitus rectis lineis.~~ ~~Alia rectis & flexis mixtim concluſa eſt: Quæ uero angularis flexis pluribus ſit lineis poſita / nullis inter miſſis rectis me in ueterum ædificiis inueniſſe non memini.~~ At in his obſeruanda ea ſunt / quæ in totis ædificii partibus uehementer uituperantur ſi deſint: et non ſine gratia et commoditate habentur: ſi adſint: hoc eſt ut cum angulis: tum lineis: tum etiam partibus quibuſque uarietas quædam adſit: Ne nimium quod frequens / neue omnino rara / ſed ita ad uſum et gratiam poſita / ut integra integris: et paribus paria conreſpondeant. Rectis angulis percommode utuntur: Acutis angulis nemo uſus eſt et minimis in areis & neglectis niſi inuitus et cogente aut locorum aut dignarum arearum ratione et modo obtuſos angulos ſatis decentes putarunt: ſed hoc ſeruarunt ut numero eſſent nuſquam diſpares. Aream omnium capaciſſimam et in qua ſapienda ſeu aggere ſeu muro minus impenſe habeatur / eam eſſe affirmant quæ fiet rotunda: Proximam huic putant quæ plurimos habeat proiectos angulos: Sed eſſe oportet angulos omnino compares mutuoque correſpondentes atque coæquabiles omni in area. ~~Atqui has quidem in primis comprobant / quas intelligant parietes attollere commode ad operis altitudinem recte ſtatuendam uti ea eſt: quæ ſex / quæue octo habeat angulos.~~ ~~Vidimus et aream angulorum decem aptiſſimam & uenuſtiſſimam.~~ ~~Eſt et ut recte poni angulorum area queat duodecim atque item ſexdecim: Vidimus quidem quatuor & uiginti angulorum aream: ſed rariora iſtec.~~ Laterum lineas ita causae oportet ut e regione oppoſitæ coæquales ſint: et nusquam longiſſime lineæ toto in ope breuiſſimi uno perducto adigentur: Sed erit inter eas pro rata rerum iuſta & condecens proportio. Angulos eo uerſus iubent ſtatui / unde courgens aut ponderis ex rupe: aquarum aut uentorum impetus et uis immineat atque impetat quo apellentem iniuriam molem diffindat atque diſſipet / muris fronte ualida non imbecillitate laterum aduerſus moleſtiam ut ita loquar illuctantibus: Quod ſi cætera ædificii lineamenta euetuerint quo minus poſſis angulo iſtic uti ex ſententia / flexione utendum erit quando et flexa linea circuli eſt pars: et circulus ipſe philoſopho rum ſententia totus eſt angulus. ~~Cæterum area aut plano ponetur loco / aut accliui / aut ſummo in montis uertice.~~ ~~Si plano ponetur loco / coaggerare oportet: et quaſi podium ſubſtruere: Nam id cum ad dignitatem plurimum conferat: tum et ni fiat / plurimum incommodorum afferet.~~ Fluminum enim et imbrium alluuiones afferre limum ſolent planis locis: quo fit ut ipſum ſolum ſenſum intumuleſcat: tum et hominum negligentia non aſportatis ruderibus et purgamentis / quæ in dies deſtituuntur plana facile circum creſcunt. Romam aiebat Frontinus architectus ſua ætate collibus excreuiſſe propter incendiorum frequentiam: At eam ipſam hac ætate uidemus totam ruinis & seditate obrutam: Vidi ego in umbria ſacellum uetuſtum plano in loco poſitum / tamen multa ex parte ſubmerſum / facta ſoli in ſe ex cretione quod ea planities ſub montibus extendatur. ~~Sed quid ea memorem / quæ ſub montibus ſunt apud Rauennam?~~ ſub pomeriis nobile id delubrum: cui pro tecto integrum extat lapideum uas / tam et ſi ad mare & longe a montibus reſideat / plus tamen quarta ſui parte intra ſolum immerſum eſt ui temporum: Quam uero altam eſſe cuiuſque arae exaggerationem oporteat / ſuo dicetur loco: cum de his rebus non ſummatim ut hic / ſed diſtinctius loquemur. Sed eſſe quamque aream / aut natura aut arte scientiam firmiſſimam conuenit: qua de re illos inprimis audiendos puto / qui mouent ut una aut altera ſpatio diſtantibus foſſione quid ſolum id denſitate aut raritate mollitiaue ad ferenda ſtructuræ onera perſe ualeat / perſcrutemur. ~~Et enim ſi accliui ponetur loco proſpiciendum eſt / ne ſuperiora preſſuræ moleſtiis impellant: aut inferiora ſi forte moueantur / cætera in rui nam trahant.~~ Firmiſſimam quidem & omni exparte obfirmatam uelim hanc eſſe ædificii partem: quæ totius operis futura ſit baſis Si erit area in montis uertice / aut erit ea quidem exaggeranda aliqua ex parte: aut decuſſo cacumine præſurgentis montis coequanda. ~~Hic proſpiciendum eſt ut id aggrediamur: quod ſeruata dignitate moderata et modica fiat cum impenſa atque labore.~~ Fortaſſis quidem conducet partem ab ſublimi excidere: et partem accliuam exaggerare: Quam rem bene conſultus quiſquis fuit ille architectus apud alacrum hernicam urbem in ſaxeo monte poſitam effecit. Curauit enim ut baſis ſeu arcis / ſeu templa: quæ ſola nunc cæteris ſuper ædificationibus dirutis uidetur / ex reſciſſisa ſummo uertice fragmentis ſubfirmata et ſubſtrata extaret: Et eo in opere illud eſt / quod maiorem in modum probem: Nam obiecit angulum areæ eo uerſus unde repens montis pendet: eumque conſolidauit angulum congeſtis prægrandibus immanium fragmentorum fruſtis et mole: Deditque operam componendis lapidibus: ut ſtructuræ ſeruata parſimonia decorem afferret: Et illius quoque conſilium placuit architecti: qui quidem quo loci non uſque adeo tantam lapidis habuerat copiam ſubſtituendo montis pondere aggerem ſtruxerit frequentibus emiciclis dorſo flexarum linearum intra montem abiiecto: Quæ ſtructura cum grata eſt aſpectu / tum eſt & firmiſſima: tum etiam an impenſarum rationem facit: Nam efficit quidem murum non ſolidum / qui tantum habeat uirium / ac ſi penitus fuiſſet ſolidus / latitudine quanta & flexarum linearum illic ſagictæ ſunt: Vitruuii quoque ratio per placet: quam uideo Romæ paſſim a ueteribus architectis / ac præſertim in tarquinii aggere obſeruatam ut anterides ſubſtituerentur: Sed non omnibus locis id obſeruarunt ut ſemper inter ſe anterides tantum diſtarent quam ipſa eſſet alta ſub ſtructio: Sed pro montis firmitate aut / ut ita loquar / labilitate / modo frequentiores: modo rariores poſuerunt: Animaduerti etiam ueteres architectos non unam proximam propter aream ſubſtructione fuiſſe contentos: ſed pluribus / quaſi gradibus adinfimas uſque radices montis totas rupes firmatas eſſe uoluiſſe ': Quorum ego conſilium minime negligendum puto. Ad Peruſiam riuus qui inter lucinium montem & collem urbis fluit / quod aſſiduo collis radices abrodendo ſub ea cauet totam accliuitatis molem in ſe impendentem commouet: ex quo magna pars urbis ſoluitur et labaſcit: Et mihi quidem uehementer probantur ſacella compluſcula quæ ad baſilicam maximam in uaticano hinc atque hinc circum aream adacta ſunt: Nam iſtarum quidem eæ / quæ intra exciſum: & infoſſum montem poſitæ ad parietem baſilicæ cohærent per plurimum adminiculi et commoditatis præſtant: molem enim continuo ingraueſcentis montis ſubſtentant: et per obliquum montem ſuffluentem humiditatem intercipiunt: atque in eundem aditum interpellant: quo fit ut baſilicæ primarius paries ſiccior firmiorque reddatur Quæ uero ſacella alterum ad infimum obliqui montis latus aſſi dent: ea quidem totam ſuperiorem complanatiorem factam opere arcuato ſiſtere / & pronos omnes telluris lapſus coercendo facile poſſunt ferre. Et eum etiam architectum / qui Romæ ad latonam templum ſtruxit / per quam recte conſuluiſſe operi & ſubſtructuræ aduerti: Angulum enim areæ ita porrexit intra ſuper inſidentem montem / ut urgentem ponderis uim duo directi parietes tolerarent / & obiecto angulo aduerſam moleſtiam diuiderent atque diſſiparent Atqui poſtea quam de ueterum laudibus dicere aggreſſi ſumus / qui prudenti conſilio ædificarunt / illud nolim præteriiſſe quod in mentem redit & ægregie facit ad rem. Extat architecti per utile inſtitutum apud Venetias in templo Marci: Aream enim totius templi cum confertiſſime obſolidaret pluribus puteis refoſſam reliquit: quo ſiqui forte flatus terræ ſubter conciperentur / facilem ſibi exitum uendicarent: Poſtremo areas uniuerſas / quas tecto feceris optas ad libellam coæquaſſe condecet. ~~Quæ uero ſub diuo relictæ ſint a libella ipſa non plus quam ut imbrium defluxus efferant deprimendæ ſunt.~~ Sed de his hactenus & fortaſſis plura quam hic locus poſceret: Nam pleraque harum rerum quæ diximus ad murorum opus faciunt: Sed ita incidit / ut quæ natura admodum inter ſe connexa ſunt / ea & nos dicendo non ſegregarimus: Sequitur ut de partione dicendum ſit. ~~Tota uis ingenii: omniſque rerum ædificandarum ars et peritia una in partione conſumitur.~~ Integri enim ædificii partes: et partium ſingularum integras / ut ita loquar / habitudines: omniumque denique linearum et angulorum conſenſum et coheſionem in unum opus: una hæc partitio utilitatis / dignitatis amænitat iſque habita ratione commetitur. ~~quod ſi ciuitas philoſophorum ſententia maxima quædam eſt domuſ: & contra domus ipsa minima quædam eſt ciuitas: quid ni harum ipſarum membra minima quædam eſſe domicilia dicentur?~~ ~~uti eſt atrium / xiſtus / cenaculum / porticus et huiuſmodi: Et in horum quo uis quid nam erit aut in curia aut negligentia prætermiſſum: quod non dignitati & laudi operis officiat?~~ ~~Plurimum igitur curæ & diligentiæ adhibendum eſt his rebus conſiderandis: quæ ad uniuerſum opus faciunt: dandaque opera ut etiam minime partes eſſe ingenio et arte conformes factæ uideantur.~~ Hanc ad rem apte & commode perficiendam ſuperiora omnia quæ de regione deque area dicta ſunt / per pulchre conueniunt: ac ueluti inanimante membra membris / ita in ædificio partes partibus reſpondeant / condecet. Ex quo illud dictum eſt quod aiunt: Maximorum ædificiorum maxima oportere eſſe membra: Quam quidem rem ita obſeruarunt ueteres / ut cum cætera / tum & lateres ponerent publicis & ampliſſimis ædificiis maiores quam in priuatis. Itaque cuique membro apta regio accomodatus ſitus: & contribuetur non amplior quam rei uſus exigat / non minor quam dignitas poſtulet: non loco alieno & impertinenti / ſed ſuo & ita proprio ut alibi commodius eſſe nuſquam potuerit. ~~Non enim quæ honeſtiſſima ædis pars futura eſt reiecto in loco: Non quæ maxime publica in abdito: Non item quæ priuata in propatulo collocabitur.~~ Adde quod etiam temporum rationes habendæ ſunt / ut alia æſtiuis / alia hybernis locis attribuantur: Nanque aliæ aliis debentur & ſitus & magnitudines: æſtiuas laxiores eſſe oportet: hybernæ uero compreſſiores ſi erunt / non improbabuntur. Tum eſtiuis umbra & uenti: hybernis ſoles debentur: Et in his cauendum eſt / ne incolis eueniat ut ex hoc loco frigenti alterum in locum æſtuoſum equabili non intermiſſo aere exeant: Aut iſto ex tepenti in alterum brumis & uentis infeſtum: Nam id omnium maxime ſaluti corporum officeret: Et cedant ea quidem inter ſe menbra mutuo oportet ad communem totius operis laudem & gratiam conſtituendam uel componendam: ne quid omnis decoris conatu occupato / alteræ penitus neglectæ relinquantur: Sed inter ſe ita conueniant / ut inde unum integrum recteque conſtitutum corpus magis quam diuulſa et diſſipata eſſe membra uideantur. Cæterum in membris conformandis modeſtiam nature imitari oportet: Neque enim uti in reliquis / ſic et in hac re non magis ſobrietatem laudamus quam profuſam edificandi libidinem uituperamus / modica eſſe oportet membra: et ad rem qua de acturus ſis neceſſaria / Nam edificandi omnis ratio / ſi recte proſpexeris / a neceſſitate profecta eſt: Eam a luit commoditas: uſus honeſtauit: ultimum fuit ut uoluptati proſpiceretur: tam & ſi nunquam ab immodicis omnibus ipſa uoluptas non abhorruit. ~~Erit ergo eiuſmodi ut membrorum in ea nihilo plus deſideretur quam quod adſit: et nihil quod adſit ulla ex parte improbetur.~~ Neque item omnia unica tantum linearum ductione e terminatione perſcribi uelim ita ut nulla re inter ſe differant: Sed alia delectabunt ſi maiora ſint / alia conferent ſi minora ſint: Alia ex iſtorum mediocritate laudem aſſequentur: Ergo placebunt herectis conſtitutæ lineis: hæ alteræ flexis: ac demum aliæ utraque linea rum ductione præfinitæ comprobabuntur: modo id ſerues / quod ſepe admoneo / ne in id uitium incidas: ut feciſſe monſtrum in paribus aut humeris aut lateribus uideare. Condimentum quidem gratiæ eſt omni in re uarietas ſi compacta et confirmata ſit mutua inter ſe diſi antium rerum parilitate eadem ſi inter ſe diſſoluta et diſconuenienti quadam diſparitate diſcreparint / erit ea quidem abſurdiſſima. Nam ueluti in lyra cum graues uoces reſpondeant acutis: et mediæ inter utraſque ad concentum intentæ reſonant: fit ex uocum uarietate ſonora et mirifica quædam proportionum equabilitas / quæ maiorem in modum oblectet animos atque detineat: Ita et quibuſque reliquis in rebus euenit: quæ quidem ad mouendos / habendoſque animos faciant. Ceterum hec pro ut ferat uſus atque commoditas atque et peritorum laudata conſuetudo exequanda erunt: Nam conſuetudini quidem inpleriſque uel repugnare gratiam tollit / uel aſſentiri emolumento eſt: atque egregie conducit: Quando ita ceteri probatiſſimi architecti facto atteſtari uiſi ſunt / hanc ſeu doricam / ſeu ionicam / ſeu corinthiam / ſeu thuſcanicam partionem omnium eſſe commodiſſimam / non quo eorum deſcriptione tranſferendis noſtrum in opus quaſi aſtricti legibus hæreamus: ſed quo idem admoniti nouis nos proferendis inuentis contendamus / parum illis maioremue ſi queat fructum laudis aſſequi. ~~Sed de his ſuo loco diſtinctius proſequemur / cum inueſtigabimus quo pacto urbem & urbis membra: et quæ ad cuiuſque uſum oporteant collocentur~~

~~Nunc ſequitur ut de parietum deſcriptione ſummatim tranſigamus.~~ Sed illud hic nolim præteriiſſe / quod apud ueteres annotaui / eos maximopere cauiſſe / ne ullam areæ extremam lineam rectam ducerent / ita ut eſſet illa quidem prelonga & nullis locis non intercepta cum flexarum linearum conuexione / tum et angulorum ſectione. ~~Atqui hoc ideo feciſſe peritiſſimos uiros impromptu eſt / quo uellent parietem quaſi adactis adiumentis / quibus cohæreat / firmiorem reddere.~~ ~~In parietum ratione recenſenda a dignioribus incipiendum eſt.~~ ~~Is ergo locus admonet.~~ ut de columnis et de his quæ ad columnas pertinent dicendum ſit: quando ipſi ordines columnarum haud aliud ſunt quam pluribus in locis perfixus ad apertusque paries: Quin et columnam ipſam diffiniſſe cum iuuet / fortaſſis non ineptæ eſſe eam dicam firmam quandam et perpetuam muri partem excitatam ad perpendiculum ab ſolo / immo uſque ad ſummum tecti ferendi gratia. Tum et tota in re ædificatoria nihil inuenies quod opera et impenſa et gratia præferas columnis Sed habent columnæ ipſæ quippiam inter ſe / quo ſint diſſimiles hic nos ſimilitudinem / quod ea preſertim ad genus pertineat / non pretermittemus: Diſſimilitudinem uero / cum ad ſpeties ea quid ſpectet / alibi proſequemur ſuo loco. Atque ut ab ipſis / ut ita loquar radicibus ordiamur / quibuſque columnis fundamenta ſubſtituuntur Fundamentis quidem ad areæ planitiem coequatis conſueuere murulum ſuperimponere: quem nos arulam / alii fortaſſis puluinarum nuncupabunt: Supra murulum baſim adigebant: in baſi colum nam ſtatuebant: ſupra columnam capitulum collocabant. ~~Et harum quidem hæc erat ratio ut columna omnis infra medium turgeſceret: ſurſum uerſus retraheretur: Craſſitudineque ſua eſſet pede uno amplior quam ſummo capite.~~ At columnam inuentam puto principio ſubſtinendorum rectorum gratia: Poſtea deueniſſe hominum ſtudia uidemus digniſſimarum rerum aſſequendarum cupiditate excitata: ut quæ hedificarint mortales / æterna eſſe & immortalia quoad poſſent elaborarint: Iccirco columnas et trabes atque etiam tabulata ac tecta integro ex marmore poſuere. Atqui in eiuſ modi rebus ſtatuendis ueteres architecti / naturam rerum ipsarum ita imitati ſunt / ut a communi uſu ædificiorum diſceſſiſſe uideri minime uoluerint: et una omnibus modis ſtuduerint / ut eorum eſſent opera cum ad uſum apta et firmiſſima: tum et aſpectu uenuſtiſſima. Columnas natura nimirum primo præbuit ligneas &rotundas: poſt id uſus effecit / ut aliquibus locis haberentur quadrangule: ldcirco ſi bene rem interprætor quod uiderent ligneis columnis ad alterutra capita immiſſos anulos aut ferro aut ære conflatos. ~~quo ad ponderis pertinacia columnæ ipſæ minus finderentur.~~ Inde et architecti marmoreis columnis latum in imo pede anulum fixere ad faſceolæ ſimilitudinem: qua fiat ut etiam a guttis reſultantium ſtillarum defendantur: et in ſummo item faſceolam et faſceolæ torquem ſuperaiectum poſuere: quibus adiumentis ligneam eſſe columnam uiderent communitam. At in baſibus columnarum hoc obſeruarunt / ut earum infima pars rectarum ſit linearum et rectorum angulorum: Suprema uero ſuperficies ad ſuæ columnæ ambitum finiretur: Et obſeruarunt ut eſſet baſis hæc quaque uerſus lata magis quam alta: tum et eſſe eam certa parte ſui latiorem quam ſit columnam uoluere et infimam baſis ipſius ſuperficiem latiorem eſſe quoque uoluere quam ſupremam: Et murulum item parte eſ ſe quota ampliorem quam baſim: Et fundamentum item eſſe parte quota latum magis quam murulum uoluere: Et quæcunque huiuſmodi altera in alteris poſuere ad perpendiculum medii centri collocauere. At contra capitula omnia in his conueniunt: ut in fine partes ſuæ columnæ lineas imitentur: Supremæ uero et quadrangulam ſuperficiem deſinant: Et erit quidem capituli ſuprema pars nunquam non amplior quam infima. ~~Hæc de columnis~~

~~Paries uero ipſe ad columnarum rationes tolletur / ut ſi altitudine erit futurus quanta eſt columna cum capitulo.~~ Craſſitudo illi ſit quanta in imo eſt columna: Tum & hoc obſeruarunt / ut nulla esset columna: aut baſis: aut capitulum: aut paries cæteris ſui ordinis ulla ex parte non ſimillima altitudine & latitudine & omni denique dimenſione ac figura. ~~Cumque in uitio utrumque ſit parietem &tenuiorem et craſſiorem: et demiſſiorem: et ſublimiorem feciſſe / quam ratio et modus poſtulat.~~ ~~Malim tamen peccare in partem hanc / ut demi poſſit/q̈ ut addi oporteat.~~ ~~Hic iuuabit et uitia etiam non præterire ædificiorum quo ad rem ſimus cautiores.~~ Prima enim laus eſt carere omni uitio: Atqui aduerti in baſilica Petri Romæ id quod res ipſa præ ſe fert factum inconſultiſſime / ut ſupra crebras et continuatas apertiones prælongum et prælatum parietem ducerent nullis flexis lineis corroboratum / nullis fulcturis communitum / quodue conſideraſſe oportuit totam ipſam alam parietis nimium frequenti apertione ſuffoſſam / perquam ſublimen tetendit poſuitque: ut impetuoſiſſimis aquilonibus excipiendis extaret: Quo factum eſt ut iam tum primum aſſidua uentorum moleſtia pedes plus ſex a perpendiculi rectitudine in pronum ceſſerit: Neque dubito futurum ut olim leui appulſu modicoue motu facto corruat Quod ni trabeationibus tectorum contineretur proculdubio ſponte ſua iam incohata obliquitate meret. Sed architectum eſt ut mi nus uituperem / quandoquidem loci et ſitus neceſſitatem ſecutus ſatis ſe a uentis tutum fortaſſis putauit montis obiectu: qui quidem templo præſtat: Mallem tamen totas illas hinc atque hinc alas ob firmatiores eſſe.

Tectorum utilitas omnium eſt prima & maxima: Non enim ſolum incolarum ſaluti confert / dum noctem imbremque atque in primis æſtuantem ſolem repellunt atque excludunt: Verum & mirifice omne tuetur ædificium: Tolle tectum putreſcet materia / labeſcet paries: fatiſcent latera: omniſque denique ſtructura ſenſim diſſoluetur Ipſa etiam fundamenta tectorum protectione / quod uix credas / corroborantur: Neque tanta ædificiorum uis igne & ferro & hoſtium manu & cæteris omnibus calamitatibus data in ruinam cecidere / quanta corruere ædificia non aliam ob rem niſi ciuium negligentia / quod tectorum ope deſtituta et nuda relicta ſint. ~~Arma ni mirum ædificiorum tecta ſunt contra tempestatum iniurias atque impetum.~~ Quæ cum ita ſint præclare mihi maiores noſtri cum cæteris in rebus / tum hac in re uidentur feciſſe / qui tantos attribuere tecto honores uoluerint: ut tectis ornandis omnes condecorandarum rerum artes prope conſumpſerint. ~~Tecta enim uidemus ære et uitro et auro poſita lacunaribus aureis lamiſque auratis: & coronarum præterea et florum ſcultura et ſtatuis etiam elegantiſſime inſignita.~~ ~~Tecta alia ſub diuo / alia non ſub diuo.~~ Sub diuo ſunt quæ nullos ad ambulationis uſus / ſed unice ad imbrem excipien dum ſint poſita: Non ſub diuo ſunt contignationum et teſtudinum intermediæ extenſiones: quibus fiat ut ædificio quaſi ædificium aliud ſuperimponatur. ~~In his ergo illud ueniet ut una inferioribus ædificii membris ipſum id opus tectum ſit: et ſuperioribus item ſit area.~~ Sed harum quidem contignationum ea pars tectum recte appellabitur: quæ ſupra caput diſtenta pendeat: quam eandem celum nuncupabimus: Quæ uero ob ambulantium pede preſſetur / pauimentum tecturaque nuncupabitur. ~~Sub diuo autem extrema operimenta / quæ imbribus excipiendis imponuntur / pauimenti ne loco ſint / alibi diſquiretur.~~ Tectorum uero quæ ſub diuo ſunt tam et ſi plane in ſe fortaſſe ſint ſuperficies / nunquam tamen erunt ille quidem æque diſtantes pauimento quod operuerint pauimento: Sed ſemper in aliquam erunt partem procliuia et obliqua imbrium effundendorum gratia: At tectorum / quæ non ſub diuo ſunt / planas quaſque ſuperficies eſſe pauimento æque diſtantes oportet: Tecta uniuerſa angulis et lineis ad areæ figuram parietumque formam: quibus operimentum futura ſint / ſe accomodent neceſſe eſt: Atque hæc cum inter ſe ſuccedant uaria: nam alia flexis omnibus lineis alia rectis et alia mixtis et eiuſmodi: Fit inde adeo ut tectorum quo que uariæ et multiplices manarint formæ: Tam & ſi tecta ipſa ex ſe ſuapte natura ſint uaria: Quorum alia emiſpheria / alia concamerata / alia fornicata / alia arcubus compluſculis compacta: Item alia quæ carinæ dicantur: alia quæ diſpluuia nuncupantur: Verum utrumque futurum ſit / omne tectum eſſe huiuſmodi oportet / ut umbra ſui pauimentum foueat / aquam ut pluuiam ab uniuerſo cui operi mentum ædificio ſit penitus admoueat: Nam ſemper quidem eſt ad ledendum paratus imber & additus ad maleficium / quis mini mos nunquam non uſurpat: & enim tenuitate perterebrat / mollitie inficit / aſſiduitate commacerat omnes ædificii neruos / denique ſtructuram funditus uitiat atque perdit: Ea de re probe obſeruarunt periti architecti: ut liberum fluendi curſum imbribus pararent: cauerentque ne quo loci aqua conſiſteret / aut uſpiam peruaderet / quo noxam inferret. ~~Hinc niuoſis in locis tecta maxime diſpluuia ſurſum arrecta eſſe ad acutum angulum uoluere: quo niuium incrementa minus accreſcerent & liquidius dilaberentur.~~ ~~Locis uero ut ita loquar æſtiuis tecta obliquitate minus repente poſuere.~~

Cæterum curandum eſt ut quam maxime uno eodemque compari atque integro fieri poſſit tectoque / ſeruata luminum parietumque ratione longe lateque totum pænitus ædificium operiatur: ita ut ſtillicidiis dilabens aqua: nullam parietum partem madefaciat. ~~Tum & tectum ita ponere oportet ut in aliud tectum non impluat.~~ Superficies quoque tecti decurſu eſſe oportet non uaſtas & immanes: Nam tegularum ultimis canalibus pluuiæ præ multorum imbrium exuberantia redundarent: & intra ædificium influerent: Quæ res multo eſſent cum operis detrimento. ~~Ergo ubi erit area maxima in plures eſſe diuiſum ſuperficies tectum / in uariaſque partes defluere oportet.~~ Nam id cum ad commoditatem / tum ad gratiam pertinet: Siquo incidet loco ut plura ponenda tecta ſint / coadiungentur illic quidem tectis tecta ita / ut qui ſemel ſub tecto excepti ſint / totas obambulant ædes operti tecto. ~~Sequitur ut de apertione dicendum ſit.~~ ~~Apertionum duo ſunt genera: Nam alia luminibus et uentis: Alia rebus et incolis aditum exitumque in edificium prebent.~~ ~~Luminibus feneſtre ſeruiunt: rebus hoſtia / ſcalæ et ſpatia intercolumnarum .~~ ~~Item quibus aqua et fumus peruadit / uti ſunt putei: cloacæ et foci ut ita loquar / gula: et præfurnia atque extuaria apertionum loco ueniunt.~~ ~~Atqui pars quæque domus habebit feneſtras: quo reſpirat incluſus aer: atque in horas innouatur: Nam alioquin putreſcet & uitium afferet.~~ Apud Babiloniam in templo Apollinis inuentam refert capitolinus hiſtoricus auream arculam per uetuſtatem: ex qua corruptus: & perinde ueneficus incluſus aer / cum illa quidem refringeretur ſe ſe effundens: non eos ſolum interemit: qui tum prope aderant: Verum & contagionibus peſtem atrociſſimam totam in Aſiam uſque ad Parthos intulit.

Ex Ammiano item Marcellino hiſtorico legimus Marci Antonii & ueri temporibus apud Seleucam poſt directum templum: &perlatum ſimulacrum conici Apollinis Romam / fuiſſe per milites inuentum anguſtum & prius concluſum a Caldeorum uatibus foramen. Quod ubi præde ſtudio reſerarunt / peſtilens exiluerit uapor tam atrox: tamque deteſtabilis ut a Perſarum finibus intra Galliam uſque infecta omnia ſint reddita tetro & funeſto morbo Feneſtras igitur eſſe oportet manſionibus ſingulis. Id quidem cum luminis excipiendi / tum etiam innouandi aeris gratia: & eas quidem ad loci uſum & parietis amplitudinem accommodatas Vt neque plus: neque item minus excipiant luminis neque frequentiores aut rariores ſint quam uſus poſtulet. Tum & proſpiciendum eſt quibus uentis excipiendis pateant feneſtræ ipſæ: Nam quæ ſalubres ſpectabunt auras multo adapertas quoquo uerſus licebit facere: Et eas quidem iuuabit ita aperire / Vt incolarum corpora appellens flatus ambiat. ~~Hoc maxime fiet ſi feneſtrarum ſponde eſſent humiles adeo / ut uideri et uidere per uicos ambulantes poſſis.~~ Quæ autem non uſque quaque ſaluberrimis uentorum plagis ob iectæ erunt feneſtræ / ita ponentur ut lumina excipiant non pauciora quam conueniat: ſed ne etiam plura quam quibus poſſit carere: Et ponentur illæ quidem in ſublimi / quo uentos a corporibus obiectus paries intercipiat. ~~Nam habebunt quidem hoc pacto uentos / quibus aer reficiatur: Sed erunt infracti atque perinde non omnino non ſani.~~ ~~Proſpiciendum eſt et qui ſoles penetraturi inde intra ædes ſint: et prodiuerſorum commoditate habendæ apertiores aut arctiores feneſtræ ſunt.~~ Nam æſtiuis diuerſoriis aut uaſtos quaque uerſus ſi erunt illæ quidem ſeptentrionales / aut ſi erunt meridiane ſolibuſque obiectæ infimas et modicas poſuiſſe apertiones conferet / quando quidem ille expeditiores auras excipiant: hæ minoribus radiorum circulus offendatur: & ſatis habebit aſſiduo circunfulgente ſole luminum is locus in quo magis umbræ gratia homines quam luminum conuenerint. ~~Contra hibernis in diuerſoriis feneſtræ directis ſolibus patebunt: ſi erunt adapertæ: ſed uentis non ita patebunt ſi erunt ſublimes: nam recto curſu uenti ſtantes incolas non impetent.~~ Cæterum lumina unde uis excepturus ſis / haberi ea in promptu eſt / unde celum liberum intuearis: Et omnes apertiones quæ luminum excipiendorum cauſa factæ ſint / nullo pacto condecet poſuiſſe infimas. ~~Vultu enim lumina ſpectantur / non pedibus: tum & euenit iſtiuſmodi ut unius aut alterius hominis obiectu lumina intercipiantur: locuſque deinceps reliquus reddatur obſcurior.~~ ~~Quod quidem incommodum non fit lumine ducto a ſublimi.~~ ~~Hoſtia feneſtras imitentur: ut pro loci frequentia & uſu maiora aut minora / plura paucioraue adhibeantur.~~ Sed in utrisque obſeruatum uideo / ut publicis ædificiis complurime horum in primis generum apertiones fierent: Eam rem nobis theatra atteſtantur: Quæ ſi recte interpretamur / tota conſtant apertionibus cum ſcalarum / tum maxime feneſtrarum & hoſtiorum.

~~Atqui apertiones quidem ita locaſſe oportet ut amplioribus parietibus non minime ponantur apertiones & modicis parietum frontibus nihilo uaſtiores adigantur quam uſus poſtulat.~~ ~~In huiuſmodi apertionibus alii alia probarunt liniamenta: Sed probatiſſimi ubi licuit non niſi quadranguliſ & rectilineis uſi ſunt.~~ ~~Tandem in hoc omnes conueniunt / ut pro ædificii amplitudine et figura uticunque ille quidem ſint accommodentur.~~

~~Tum & hoſtiorum apertiones ita conſtituendas ducunt / Vt altiores omnino ſint quam latæ: Et ex his quæ altiores ſint duos hæ capiant continuos circulos.~~ ~~Quæ uero humiliores altitudinem habeant diametri eius quadrati cuius ſit latus ima hoſtii ipſius latitudo.~~ Et poſuiſſe hoſtia illic conuenit / unde in quaſque partes ædificii commodiſſimus quoad fieri poſſit aditus præbeatur: tum & gratiæ ſtuduiſſe oportet in huiuſmodi apertionibus / Vt magnitudinibus coæquatis dextera ſiniſtris reſpondeant.

~~Numero autem feneſtras et hoſtia aſſueuere ponere impari: Sed ita ut hinc atque hinc partes paribus reſponderent.~~ Media uero eſſent paulo ampliora: Atque maximopere præcauebant / ut uiribus ædium parcerent ea de re longe ad angulis: et columnarum productionibus apertiones ponebant locis potiſſimum parietis imbecillioribus: ſed quæ honeri ſubſtinendo non uacarent: Et ſeruabant ut a ſolo ad tectum uſque integræ & minime interfractæ quam plures poſſent parietis partes ſurgerent ad perpendiculum. Eſt genus quoddam quaſi apertionum quod hoſtia & feneſtras ſitu et forma imitentur: Sed totam parietis craſſitudinem non peruadit / Verum quaſi ſcaphis incauatis digna aptaque ſpatia ſedeſque ſignis & tabulis præbent. Hæc autem & quo loci et quam crebræ quam que amplæ ſtatuen de ſint / tum dicemus diſtinctius / cum de ornamentis ædificiorum tractabimus: tam & ſi non minus ad impenſæ rationem quam ad uenuſtatem operis faciat: quod in muro complendo minus lapidum & cementi conſumatur: Hoc tantum faciant ad rem / quod has ſcapharum collationes numero aptas / amplitudine inuaſtas / forma decenti eſſe oportet: ut ſui ordinis penitus feneſtras imitentur: et apertiones quidem iſtiuſmodi uticunque ille ſint aduerti ex ueterum operibus non ampliores conſueuiſſe ponere quam ut ſui parietis partem occupent ſeptimam: Sed ne minores quidem quam ut capiant nonam. Inter columniorum ſpatia nimirum inter primas apertiones connumeranda ſunt: Ea pro ædificiorum uarietate quoque uaria conſtituuntur Sed de his diſtinctius dicemus / cum præſertim de ſacris ædibus parandis ſuo loco ratiocinabimur. Hic ſat ſit admonuiſſe apertiones haſce ita ponendas / Vt columnarum ratio / quæ tectis ſubſtinendis relinquantur / in primis ſit per quam diligentiſſime habita: ne quid ille quidem graciliores relinquantur atque rariores / quam ut commode ferre onus tectorum poſſint: neue quidem craſſiores: aut frequentiores quam ut areæ ſpatia & aditus ad rerum temporumque uſus expedita relinquantur. ~~Cæterum apertiones aliæ cum crebræ extabunt columnæ / Aliæ cum raræ.~~ ~~Namque crebris columnis trabs: raris arcus ſuper adducitur.~~ ~~Sed omnibus apertionibus / quibus arcus ducitur curandum eſt.ut ſit ille quidem arcus non minor / quae circuli dimidia pars parte addita ſemidiametri ſeptima.~~ ~~Nam apud peritos compertum affirmant / hunc eſſe omnium unum ad perennitatem accommodatiſſimum.~~ ~~Cæteros uero omnes arcus eſſe putant imbecilles ad ferendum onus: & promptos atque expoſitos ad ruinam.~~ ~~Prætere a ſemicirculum arcum eſſe unum / qui corda & adminiculis non indigeat arbitramur.~~ ~~Cæteros autem omnes / ni eis aut cordam aut contraria pondera / quibus cum certent adegeris / uidemus ſuapte ui fatiſcere atque labaſcere.~~ Non hic prætermittam egregium id laudeque digniſſimum / quod annotaui apud ueteres apertiones iſtiuſmodi etiam & teſtudinum arcus ita optimis illis ab architectis poſitas in templis / ut ſi omnes intimas ſubdemeris columnas / tamen apertionum arcus tectorumque teſtudines perſiſtant & minime corruant / ita ſunt omnes arcuum ductiones / quibus teſtudines incumbunt / ad ſolum uſque perductæ miro artificio & paucis cognito ut ſtet opus ſolis arcubus incumbendo: Et enim cum illis quidem tellus pro corda firmiſſima ſit / quid ni et ipſi per ſe arcus firmiſſimi æternum perſiſtent.

Scalis ponendis plus eſt negocii quam ut poſſis niſi maturo & digeſto conſilio recte ponere: Nam unis in ſcalis tres ueniunt apertio nes: Et harum una quidem eſt hoſtium quo in ſcalis conſcenden dis aditus pateat: Altera eſt feneſtra / qua fiat / ut recepto lumine cuiuſque gradus retractio perſpiciatur: Tertia eſt contignationis & tecti apertio: qua in ſuperius pauimentum operimentum que peruadimus: Ea de re illud aiunt ſcalis nimirum impediri operum deſcriptiones. Sed qui uolent ſcalis non impediri ſcalas ipſas non impediant: Certum enim & proprium dicabunt ſpatium areæ quo liber & ſolutus excurſus pateat: ſuprema uſque ad tecta: quæ ſub diuo ſunt: Neque te pigeat quod tantum areæ ſcalis occupetur: Nam ſatis referent commodi illic / Vbi cæteris partibus ædificii inferant minimum incommodi. ~~Adde quod etiam for nices & uacua quæ ſub ſcalis relinquentur / ad uſus per commo dos non deerunt.~~ Scalarum apud nos duo ſunt genera: Nam de militaribus expeditionum munitionumque ſcalis non eſt hoc loco ut referam / Vnæ quidem per quas non gradibus / Sed obliquo accliui: Alteræ quibus per gradus in ſublime conſcendimus. ~~Accliuia ponere maiores conſueuere quo ad eius fieri poterat facilia & preſſa.~~ ~~Verum uti ex eorum ædificiis annotaui / ſatis commoda putarunt quæ ita eſſent ducta: ut altitudinis perpendens linea ad longitudinis iacentem lineam parte reſponderet ſexta.~~ ~~In gradibus uero maxime templorum imparem numerum probauere: nam fieri quidem aiunt ut recto in templum pede ingrediamur : quam rem ad religionem facere arbitrantur.~~ ~~At in his animaduerti bonos architectos obſeruaſſe ut gradus nunquam ferme plures unum in ordinem continuos quam aut ſeptem aut nouem adigerent.~~ Credo aut planetarum aut urbium numerum imitates Sed ad huiuſmodi ſeu ſeptenos ſeu nouenos quoſque gradus conſultiſſime areolam ſubtexebant: quo feſſi et imbecilles ad conſcendendi labore intermiſſas haberent quietes: Et ſiquis caſus incidiſ ſet / ut ſcandentes ruerent / haberent illi quidem ſpatia ubi corruendi impetum ſiſterent / ſeque reciperent atque firmarent: Et id quidem ipſe uehementer probo / ut ſint ſcalæ ſuis areis interceptæ: ſintque luminoſe & pro loci dignitate amplæ & ſpatioſæ. ~~Gradus uero ſcalarum ita finiendos ducebant: ut neque craſſiores ſextante / ne que tenuiores dodrante eſſent.~~ ~~Retractioneſque graduum ne minus quam ſexquipedales / neue plus quam bipedales ponerentur.~~ ~~Scalæ toto in ædificio quo erunt numero pauciores / quoue occupabunt minus areæ / eo erunt commodiores.~~

~~Fumi et aquarum exitus expeditos eſſe oportet: & ita deriuatos ut non perſiſtant / non exhaberent / non coinquinent / non offendant non periculum afferant ædificio.~~ ~~Hinc gulas foci longe ſeiunxiſſe ab omni materia opus en / ne aut ſcintilla aut concalefactione incendatur ſeu trabs / ſeu tignum quæ fuerint proxima.~~ Riuos etiam fluentium aquarum ita deduci iubent ut ſuperflua depellantur & nullum aut abrodendo aut madefaciendo uitium inferant ædificio: Namque horum ſiquam nocent / tam & ſi minutiſſime noceant / fit tamen & temporis diuturnitate & laceſcendi perſeuerantia ut accumulatiſſime noceant: et in his aquarum ductoribus obſeruatum aptiſſimis architectis aduerti / ut etiam imbres ſtillicidiorum / aut ita ducerent porrectis fiſtulis / ut aduentantes non aſpergerent: aut ita exciperent in pluuiis / ut ad uſum hominum uel intra ciſternas colligerent: uel cogerent certis locis emanare unde priuate ſordes abluerentur: et hominum nares oculique minime offenderentur. Et in primis curaſſe mihi uiſi ſunt: Vt omnem aquam pluuiam longe ab ædificio arcerent atque amo uerent / cum cæteras ob res / tum ne ædificii ſolum humectaretur Et in omnibus apertionibus id mihi curaſſe etiam uiſi ſunt / ut eas ponerent locis aptiſſimis / Vnde plurimum commodorum uniuerſo ædificio præſtaretur: & præſertim puteos maxime in publica & patenti ædis parte ponendos ſtatuo / modo digniora: & non ſua ſpatia non occupentur. ~~Et ſub diuo poſitos puriorem & ſinceriorem aquam exhibere phyſici affirmant.~~ Sed quacunque ædis parte aut putei infoſſi: aut cloacæ ſubſtratæ fuerint: Aut aqua et humor infuderit / apertiones eſſe illic oportet eiuſmodi Vt eo plurimum aeris aſpiret / quo humectæ exalationes pauimenti abſtergantur et depellantur uentorum afflatu atque aeris impulſu.

~~Hactenus de lineamentis ædificiorum / quæ ad uniuerſum opus pertinere uidebantur / perſtrinximus / ſingulis rerum dicendarum generibus annotatis.~~ ~~Nunc de opere & ſtructura ædificiorum dicendum eſt Sed prius de materia: & rebus his / quæ paraſſe ad materiam opportet.~~

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE MATERIA LIBER SECVNDVS~~

~~PVS AEDIFICIORVM ATQVE impenſam non temere incohandam arbitror / cum cæteras ob res / tum ne honori et nomini officiat.~~ Nam cum bene conſtitutum opus his omnibus laudem efferat: qui in ea re conſilium: operam: ſtudiumue adhibuere: tum et ſi quod erit in quo auctoris prudentiam aut opificis peritiam ulla ex parte deſideres / plurimum laudi & nomini officiet.

Et patent quidem atque admodum in promptu extant laudes et uitia maxime publicorum opus: in quibus magis ad ſe deſpiciendum neſcio quo pacto trahit quod indecens eſt / quam ad ſe admirandum quod pulchre perfectum et omni ex parte abſolutum conſtet. Ac mirum quidem quid ita ſit cur monente natura & docti et indocti omnes in artibus et rationibus rerum quid nam inſit aut recti: aut praui confeſtim ſentimus: Eſtque præſertim in rebus eiuſmodi ſenſus oculorum unus omnium acerrimus: Quo fit ut ſiquid ſe obtulerit: in quo aliquid curtum / claudicans / redundans inane: aut inconditum ſit / illico commoueamur: et lepidiora eſſe deſideremus. ~~Cur id accidat non omnes intelligimus / tamen ſi rogemur emendari corrigique poſſe negabit nemo.~~ At qualis ea ſit ratio exequendi: non erit omnium explicaſſe: Sed ſolum in ea re bene conſultorum: Bene quidem conſulti eſt omnia præcogitaſſe et præfiniſſe animo & mente / ne in opere aut perficiundo. ~~aut iam abſoluto dicendum ſit hoc noluiſſem / quam illud maluiſſem.~~ Et mirum quidem quam non leuiſſimas penas male conſtructi operis pendamus: Quod enim temere et inconſulti aggreſſi initio non perpenderamus / temporum ſucceſſu tandem recognoſcimus: Ex quo fit aut æternum ob erroris offenſam peniteat: ſi non deleatur ac emendetur: aut ſi demoliatur / impenſarum et iacturæ ratio / iudiciique tui leuitas & inconſtantia damnetur. ~~Iuliuſ Cæſar ædem a nemorenſi a fundamentis incohatam / magnoque ſumptu abſolutam / quia non tota ad animum ei reſponderet / totam diruiſſe affirmat Suetonius.~~ Qua quidem in re etiam apud nos poſteros uituperandus uenit ſiquid tum non ſatis quæ ad rem facerent præcogitauit: aut ſi forte quæ tum erant recte inſtituta potuit poſtea leuitatis errore odiſſe.

Iccirco uetus optime edificantium mos mihi quidem ſemper probabitur: ut non perſcriptione modo et pictura / uerum etiam modulis exemplariiſque factis aſſerula ſeu qua uis re uniuerſum opus et ſingule cunctarum partium dimenſiones de conſilio inſtructiſſimorum iterum atque iterum penſitemus atque examinentur prius quam quid aliud aggrediare quod impenſam aut curam exigat. In modulis uero ducendis dabitur / ut regionis ſitum & arcæ ambitum & partium numerum atque ordinem: et parietum faciem: et tectorum firmitatem: et omnium denique rerum / de quibus libro ſuperiore tranſegimus rationem & conformationem pulcherrime ſpectes atque conſideres: Et licebit iſtic impune addere / diminuere / commutare / innouare ac penitus peruertere quoad omnia recte conueniant & comprobentur. Adde quod futuræ impenſæ modus et ſumma quæ res minime negligenda eſt / certior habebitur latitudine / altitudine / craſſitudine / numero / amplitudine / forma / ſpecie qualitateque rerum ſingularum pro earum dignitate et fabrorum manu perſitatis. Nam columnarum: capitulorum: baſium: coronarum: faſtigiorum: cruſtationum: pauimentorum: ſtatuarumque & eiuſmodi : quæ quidem aut ad conſtituendum: aut ad exornandum ædificium pertinent ratio et ſumma explicatior certiorque habebitur.

~~Hoc prætermittendum nequicquam cenſeo / quod ualde faciat ad rem modulos fucatos et ut ita loquar picturæ lænociniis faleratos producere non eius architecti / qui rem docere ſtudeat.~~ ~~Sed eius eſt ambitioſi qui ſpectantis oculos illicere et occupare animumque ab recta diſquiſitione partium penſandarum admouere ad ſe admirandum conetur.~~ Quare modulos uelim dari non exacto artificio perfinitos: terſos: illuſtratos: Sed nudos & ſimplices: in quibus inuentoris ingenium / non fabri manum probes: Inter pictoris atque architecti perſcriptionem hoc intereſt / quod ille prominentias ex tabula monſtrare umbris et lineis et angulis comminutis elaborat: Architectus ſpretis umbris prominentias iſtic ex fundamenti deſcriptione ponit: Spatia uero & figuras frontis cuiuſque & laterum alibi conſtantibus lineis atque ueris angulis docet / uti qui ſua uelit non apparentibus putari uiſis / ſed certis ratiſque dimenſionibus annotari. Itaque modulos huiuſmodi feciſſe oportet: et eos ita diligentiſſime tecum ipſo et una cum pluribus examinaſſe: et iterum atque iterum recognouiſſe / ut nihil in opere uel minimum futurum ſit quod non et quid et quale ipſum ſit & quas ſedes & quantum ſpatii occupaturum ſit / et quos ad uſum futurum ſit / teneas. ~~Et præ ſertim tectorum ratio præceteris ut expeditiſſima ſit in primis curandum eſt.~~ Nam tectum quidem natura ſui / ſirecte interpretor ex omni ædificatione mortalibus primum fuit eorum quæ ad uſum quietis facerent: adeo ut tectorum gratia non paries ſolum: et quæ cum parietibus ſurgunt et conſecuntur: Verum etiam ea quæ ſub ſolo ipſo ſunt inuenta eſſe non negent / uti ſunt aquarum depulſiones et deriuationes quæ ex imbribus et cloacæ & eiuſmodi: Ego uero uſu iſtarum rerum perdoctus memini quam ſit difficile perducere opus / ut in eo ſint partium commoditates dignitati uenuſtatique coniunctæ : hoc eſt ut habeant eum cætera quæ probentur / tum et partium excultam uarietatem / qualem proportionum ratio & concinnitas diffinierit. ~~Magnum eſt ſuperi id quidem / ſed habili / deſtinato decenti aptoque tecto operire cuncta hæc non niſi ſolertis: et ad modum circumſpecti eſſe ingenii opus & artificii affirmo.~~ Demum cum tibi aliiſque peritis tota operis facies perplacebit et coniectatio ita ut nihil ſe offerat in quo hæſites / nihil in quo melius poſſe conſilium capi ſtatuas / moneo ne libidine ædificandi ad opus incohandum properes uetuſta ædificia demoliendo aut immania uniuerſi operis fundamenta iaciendo: quod ipſum inconſiderati & præcipites faciunt: Sed ſi me audias ſuperſedebis tempus aliquod / quoad ingenii tui recens approbatio deferbuerit / cuncta demum accuratius recogniturus / cum non inuenti amore: ſed conſilii rationibus dabitur / ut de ipſa re conſideratius diiudices: Omnibus enim in rebus agendis multa tempus afferet ut aduertas atque perpendas / quæ te uel ſolertiſſimum fugerant

Modulos tibi recognituro hæc inter penſandas rationes uerſentur neceſ ſe eſt: Principio ne quid aggrediare ſupra uires hominum: Neue quid ſuſcipias: quod cum rerum natura protinus depugna turum ſit. Naturæ enim uis tam & ſi interdum mole obiecta iter pelletur: aut innixu aliquo detorqueatur / eiuſmodi tamen eſt / ut ſiuerit ea quidem nunquam non ſuperare ac profligare quicquid obuerſetur: atque impediat: Et omnem quidem contra ſe expoſitam rerum ut ita loquar: peruicaciam diuturna et aſſidua oppugnandi perſeuerantia tempore / fecunditate labefactat atque perſternit. ~~quam multa hominum manufacta et legimus & uidemus nullam præſertim ob rem non duraſſe / niſi quod cum natura rerum contenderint.~~ ~~Eum qui ponte nauibus producto obequitare inſtituerat mare quis non irrideat: aut potius inſolentis oderit inſaniam?~~ Portum Claudii ſub hoſtia: et apud Teracinam portum Adriani opera omni exparte alioquin æterna / tamen uidemus iam tum pridem obſtruſis harena faucibus & repleto ſinu penitus defeciſſe mare nunquam intermiſſa illuctatione aſſidua laceſſente & in dies peruincente. ~~Quid tum putas futurum ubi aut impetentium aquarum uim: aut ruentium rupium molem omnino arcere propellereque inſtitueris?~~ ~~Quæ cum ita ſint aduertiſſe oportet ne quid eiuſmodi aggrediamur quod ipſum non recte cum rerum natura conueniat.~~ ~~Proxime cauendum eſt ne quid ad te recipias in quo perficiundo ipſe tibi deficias re imperfecta.~~ Tarquinum regem Romanorum / ni ſuperi dii amplitudini urbis fauiſſent / ni creſcente imperio ſatis opum ad tantam incohatam magnificentiam ſuppeditaſſent / quis non uituperaſſet / quod templi fundamentis iaciundis totam futuri operis impenſam profudiſſet? ~~Accedit quod non modo quid queas / uerum & quid deceat non in poſtremis conſiderandum eſt.~~ Rhodopen Thraciam meretricem illam celebrem & ſuorum temporum memoriam non laudo: Quæ ſibi ſepulchrum incredibili impenſa condi iuſſit: Nam ea quidem & ſi meretricio quæſtu regias adepta eſſet opes regio tamen digna ſepulchro nequicquam fuit. ~~At reginam Cariæ artemiſiam contra non uitupero / quæ amantiſſimo et digniſſimo uiro ſepulchrum condidit magnificentiſſimum: quamuis quoque in his modeſtiam probem.~~ ~~Mecenatem increpabat Horatius quod ædificando inſaniret.~~ ~~Mihi uero apud Cornelium tacitum probatur is qui othoni ſepulchrum poſuit modicum / ſed manſurum.~~ ~~Quod & ſi in priuatis monumentis modeſtiam / in publicis magnificentiam exigunt publica etiam interdum priuatorum modeſtia collaudantur.~~ ~~Pompeii theatrum ob egregiam opis magnitudinem et dignitatem laudibus et admiratione proſequimur.~~ ~~Dignum opus et Pompeio et uictrice Roma.~~ Sed Neronis ædificandi inſaniam et uaſtiſſimorum operum adſoluendorum furorem non omnes probant: Tum et eum qui tam multis hominum milibus montem apud puteolos non foderit quis non malit ultiori aliqua in re tantum o peræ atque impenſe conſumpſiſſe. ~~Eliogaballi prodigioſam inſolentiam quis non deteſtabitur.~~ Cogitarat enim columnam ponere ingentem / per quam intrinſecus ad ſummum conſcenderetur: ut illic Eliogaballum deum / cui eſſet initiatus / locaret: Sed non inuento tam uaſto ſaxo conquiſito uſque ad thebaidem deſtitit. His etiam addendum eſt ne quid aggrediare quod ipſum & ſi alioquin utile dignum ac non penitus difficile factu ſit facultatibus et temporis oportunitate ſuppeditantibus / tamen ſit ipſum eiuſmodi ut breui aut ſucceſſoris negligentia aut incolarum tedio defecturum ſit. Foſſam quinque remibus nauigabilem ab Auerno uſque hoſtiam a Ne rone inſtitutam cum alias ob res uitupero / tum etiam quod in ea ſeruanda perpetuam eternamque imperii felicitatem et huius rei ſtudioſos continue principes deſideraſſet. Quæ cum ita ſint officii erit ea ſpectaſſe quæ recenſuimus: hoc eſt quid ſit quod agas / & quid quo agas loco: et qui ſis qui id agas: Et pro eius dignitate et uſu rem totam conſtituere nimirum hominis erit bene conſulti et conſiderati. His notatis atque animaduerſis luſtranda tibi erunt re liqua / an ſint eorum quæque recte definita et apte ſuis locis diſtributa: Quo pro munere obeundo ipſum te ita compares opus eſt: ut in omni rerum iſtarum aduerſione præ te feras turpe ducere te non id aſſequi quoad in te ſit: Vt aliud alibi opus nullum pari factum impenſa et ſimili ductum oportunitate poſſit / aut ſpectari lubentius / aut laudari uberius. ~~Neque enim ſat eſt iſtiuſmodi in rebus non contemni / ſed probari quidem in primis condecet / et item haberi ut imitentur.~~ Quare ſeueros eſſe nos et per quam diligentes rerum explicatores oportet: Et curandum ut cum nihil non elegans & probatiſſimum interponatur: tum et omnia inter ſe mutuo ad dignitatem gratiamque conueniant / uſque adeo ut quicquid addideris aut mutaris aut detraxeris uitioſius id et deterius futurum ſit Sed rerum iſtarum iterum atque iterum admoneo / fac ſit moderatrix peritorum prudentia et conſilium eorum / qui ſpectaturi ſint recto aliquo & ſincero cum iudicio. ~~Nam iſtorum ſcientia et inſtitutis magis quam priuata uoluntate & ſenſu dabitur / ut quæ agas uel optima ſint / uel optimis ſimilia.~~ Demum peritorum uoce probari quod agas profecto pulcherrimum eſt: & ſatis ſuperque approbant qui meliora non afferunt: ex qua re fractum quoque uoluptatis capias quando nemo iſtorum qui ſapiunt non aſſentiantur: Et conferet quoſdam audiſſe: Nam interdum conuenit / ut etiam iſtarum rerum imperiti ea dicant quæ minime aſpernenda peritiſſimis uideantur.

Cum uero tota ædificii ratio ex ſingulis modulorum partibus ita erit apud te ſpectata et cognita: ut nihil non animaduerſum: nihil non adnotatum uſpiam relinquatur: & interea ita omnino decreueris ædificare: et apud te conſtabit unde ſumptibus oportune satiſfiat / parabis reliqua ad opus ipſum exequendum neceſſaria: ne quid inter ædificandum deſit: quod a perficiundi operis celeritate auocet. Nam cum ſint plura quibus ad opus abſoluendum indigeas : cumque illorum quid uis ni adſit omnem ſtructuram poſſit aut impedire aut uitiare / officii erit nihil neglexiſſe / quod conferat ſi adſit: aut noceat / ſi deſit. Dauid et Salomon hebreorum reges facturi templum hieroſolimis / cum maximam uim auri / argenti / æris / lignorum / lapidiſque & eiuſmodi paraſſent: tum et ne quod deeſſet quod ad rei facilitatem & celeritatem faceret / a proximis regibus multa fabrorum milia et architectos accerſuiſſe ſcribit Euſebius Pamphilus. ~~Quod factum quidem uehementer probo: Nam affert nimirum operi dignitatem: et auctoris gloriam accumulatiorem reddit: quod arte ac recte factum mature perfectum ſit apud ſcriptores celebratur.~~ ~~Alexander Macedo / quem refert Curtius / urbem apud Tanaim non minimam ædificaſſe diebus non plus ſeptem.~~ ~~Et Nabuchodonaſor quod templum Beli ut ſcribit loſephus hiſtoricus / diebus quindecim abſoluerit: quodue Babilonem triplici / uti aiunt / muro cinxerit diebus itidem quindecim.~~ ~~Titus quod murum ſtadiorum paulo minus quadraginta aſtruxerit.~~ Semiramis quod ſingula maximorum murorum ſtadia apud Babilonem ſingulis diebus perfecerit: quodue murum ad cohercendum latum ſtadiis ducentis admodum profundum atque latum diebus non plus ſeptem duxerit. ~~Sed de his alias~~

~~Quæ uero paraſſe conuenit / nimirum hæc ſunt / calx / harena lapis materia: item et ferrum et æs et plumbum et uitrum: et huiuſmodi.~~ ~~Et inprimis fabros minime imperitos / minime leues / minime inconſtantes.~~ ~~ſeligendos duco: quibus tu opus recte perſcriptum ſedulo faciundum mandes atque commendes / ut probe persiniant / maturæque abſoluant.~~ Et in his omnibus probandis iuuabit ex proximis quæ alibi in promptu extant operibus ducere argumenta et coniecturas quibus admonitus ſtatuas quid tua in re agendum ſit: Namque in illis uitia & laudes notentur / eodem quoque in tuo futura opere perſimillima poteris arbitrari. Nero princeps cum inſtituiſſet centum ac uiginti pedum Romæ ad uenerationem ſolis coloſſum ponere: in quo ſuperiorum amplitudinem & magnificentiam ſuperaret / non prius locaſſe faciundum Zenodaro artifici per ea tempora celebri ac ſingulari ſcribit Plinius / quam ſatis probatum uidit quid in tanti operis artificio ualeret facto in gallia apud aruernos colloſo miri ponderis. ~~Atque hiſ conſtitutis ad cætera proſequamur.~~ Atqui nos quidem in huiuſmodi rebus / quæ ad opus ædificiorum commoda ſunt / recenſendis / ea referamus quæ docti ueteres tradidere: Præſertim Theophraſtuſ / Ariſtoteles / Cato / Varro / Plinius / Vitruuiuſque. ~~Nam ea quidem longa obſeruatione magis / quae ullis ingenii artibus cognoſcuntur: Vt ab his qui iſtiuſ modi ſumma diligentia adnotarunt / petenda ſint.~~ ~~Sequemur igitur ea colligentes: quæ probatiſſimi ueteres pluribus et uariis locis tractauere.~~ Addemus etiam noſtro pro more ſiqua ipſi ex maiorum operibus aut ex peritorum artificum monitis adnotarimus: quæ ulla ex parte dicendis conferant: Et enim percommode fieri arbitror ſi naturam rerum ipſarum ſequentes ab his ipſis incipiemus / quæ prius ad hanc rem ædificatoriam ſibi homines uſurparunt. ~~Ea ni fallimur fuere cæduæ arbores & ſyluarum materia / tam & ſi apud auctores inueniam qui de his inter ſe diſcrepent.~~ Sunt qui dicant homines primum ſpeluncis habitaſſe ita ut pecus et domini communi clauderentur umbra: Hinc credunt quod fertur apud Plinium Gelium quendam Taxium imitatione naturæ primum omnium luteum ſibi aſtruxiſſe ædificium: Deam Diodorus Veſtam ſaturni filiam ait primum habitacula adinueniſſe: Euſebius Pamphilus elegans antiquitatum perſcrutator ex ueterum teſtimoniis Prothogenii nepotes excogitaſſe hominibus domicilia aſſeuerat / quæ ex foliis harundinum & papiro intexerentur. ~~Sed nos redeamus ad rem~~

Veteres igitur & in primis Theophraſtus ſcindere arborem praeſertim abietem et piceam et pinum iubent / ubi primum germinaſ ſe teneroſque caudices prompſiſſe occeperint: Vbi & propter humoris exuberantiam facile corticem amouiſſe poſſis: Eſſe tamen aliquas poſt uindemiam: quæ cæſæ commodiores ſint: uti eſt acer ulmus / fraxinus / tilia / Robora item ſi credantur uere / fieri teredinoſa atteſtantur. At eadem ſi cedantur bruma / fieri ut neque uitientur / neque pandantur: Et faciat ad rem quod adnotarunt materiam quidem: quæ per brumam flante borea cedatur / etiam uirentem belliſſime & prope immunem fumo ardere: Quæ res inditio eſt humorem ſuccoſam eſſe non crudo ſed digeſto. ~~Vitruuio placuit materiam cedi a primo autumno uſque antequam flare incipiat Fauonius.~~ ~~Heſiodus quando inquit ſol noſtrum in caput pendens multa inferueſcit ui : et hominum inde color fuſcatur / tunc meſſis inſtat Cum uero decidere folia ceperint / tu ſiluam cedito.~~ ~~At Cato rem totam ſic moderatur.~~ Materiem inquit ſi robur ſit / cedito ubi ſolſtitium fuerit: Nam ad brumam ſemper intempeſtiua eſt: cætera materies quæ ſemen habet cum maturum fuerit: quæ non habet / cum libuerit: Quæ maturum & una uiride habet / tunc cedito cum ſemen exciderit: Vlmum uero cum cadunt ſolia. ~~Et referre plurimum aiunt qua luna ferrum adigas.~~ Namque tantam quidem uim lunationum eſſe in eiuſmodi rebus ferro attingendis putant cum cæteri / tum in primis Varro: ut etiam qui tondantur luna decreſcente fieri confeſtim caluos aſſeuerent: Eaque de re Tiberium principem referunt diem capillo tondendo ſeruaſſe. ~~Aſtronomi affirmant non defuturam animo triſtitiam ſi capillum aut unguem ſecueris luna oppreſſa maleque affecta.~~ Illud faciat ad rem quod aiunt quas res ad uſum habiturus ſis / ut locis moueantur has ferro manu que tractandas cum fuerit luna in libra cancroue: Quæ uero ſtabili a & locis immota futura ſint / tunc incohandas et pertractandas cum erit luna in leone tauroue & eiuſmodi. Sed cedi oportere materiem periti omnes admonent luna deficiente: Nam tune admo dum exhauſtam eſſe arboris ſtatuunt craſſam illam pituitatem: quæ quidem adcitam putredinem imbuendam per prona ſit: lunaque iſthac cæſam cariæ non infeſtari expertum eſt. Hinc eſt quod aiunt / frumenta ut uendas metito luna pleniore: Nam et ipſa tunc admodum plena ſunt: ut uero aſſerues metito luna ſitiente: Conſtat etiam frondes arborum luna decreſcente præparatas non putreſcere. ~~Diem uero cedendis arboribus commodam putat Columella a uigeſima uſque ad trigeſimam conſeneſcentis luræ.~~ ~~Vegetioſcindi arborem placuit a quintadecima uſque ad uigeſimam ſecundam lunam: hincque religionem ortam putat: ut pio eternitate his tantum diebus celebrent: quod per eos cæſa æternum durent.~~ ~~Addunt et lunam obſeruandam ut occidat.~~ ~~At Plinius optime cædi arborem putat cane maxime oriente lunaque coheunte : qui dies interlunium uocatur: et noctem ducit expectandam eius ipſius diei quoad luna ſub terra ſit.~~ ~~Huius rei rationem Aſtronomi eſſe predicant: quod ui lunæ omnis rerum humor commoueatur.~~ ~~Ergo humore lunam uerſus ad ultimas radicis fibras aut retracto aut deſtituto / Cætera materies perpurgatior relinquitur.~~ Adde his quod multo fideliores putant futuras ſi non ſtatim proſternantur / Verum circuncidantur ut ſtantes ſic areſcant: Quin & abietem arborem alioquin contra humoris contagionem haud quaquam firmiſſimam ſi luna decreſcente decorticetur / futuram affirmant / ut aquis non corrumpatur. Sunt qui atteſtentur robur et quærcum graues materias / quæ aquis natura ſubſidant / ſi circuncidantur uere primo & poſt amiſſam frondem proſternantur / reddi ut aquis ad diem uſque nonageſimum adnatent: Alii amplius concidi ſtantis arboris craſſitudinem iubent ad mediam uſque medullam quo ſanies & malus ſuccus ſtillando effuſius depleatur: His addunt ne ullam ſternas arborem dolandam aut ſecandam ante ſues æditos fructus et ſeminis maturitatem: Perciſam inde arborem / ut præſertim quæ fructum ferat / nudari penitus cortice admonent oportere. ~~Nam facile quidem ſub libro / dum cortice opertæ ſtent / contaminantur.~~ Cæſam materiem habere conditam oportet loco ubi graues ſoles et acres uentorum afflatus non appellant: & præſertim quæ sponte dantur / umbra penitus contectas eſſe oportet: Quin et huius gratia fimo illinire maxime bouillo ueteres architecti obſeruarunt: Id ea de re fieri Theophraſtus diſſerebat / quod circumconcluſis egreſſibus / concreta pituita / in modicaque uaporum uis per medullum ſenſim inſtillet atque reſpiret / quo fit ut cætera ligni ſiccitas ſicciſcendo coequalibus condenſetur: Stantes item cacumine quod in uerſo commodius ſiccari arbitrantur: Tum & contra uetuſtatem ac futuros morbos uaria adhibeant remedia: Theophraſtus defoſſam materiem multo denſari arbitratur. ~~Cato iubet ceſam materiem amurca illiniri / quo a tinea et carie immunis ſit.~~ ~~Quæ aquiſ et mari uitientur pice tutari in promptu eſt: Referunt & ligna quæ macerata ſint / amurca nullo fumi tedio ardere.~~ ~~Ad labyrinthum ægyptium poſitas eſſe trabes ex ſpina ægyptia incohatas o leo ſcribit Plinius.~~ ~~Viſco inquit Theophraſtus illitam materiem non ardere.~~ Neque hoc pretermittam: Extat apud Gellium ex annalibus quinti Claudii turrim ligneam ad pyreum / quod eam archelaus Mitridatis præfectus multo a lumine obliniſſet / Sylla oppugnante minime arſiſſe: Sunt præterea quæ modis uariis denſent: et contra tempeſtatum iniurias corroborentur: Nam citream quidem materiem condiunt terra & illiniunt cæra: imponuntque aceruis frumenti ſeptenis diebus / totidem intermiſſis: Quo fit ut cum firmior: tum et ad opus commodior reddatur: Mirum enim immo dum ponderi detrahitur: hanc ipſam etiam ſiccatam mari duritiem acquirere affirmant ſpiſſam & incorruptibilem. ~~Caſtaneam aquas maris purgari conſtat.~~ Ficum ægyptiam ſcribit Plinius ſtagno in mergunt / ut ſiccetur atque leuigetur: nam ea quidem prius aquas ſubſidit: Noſtros fabros tignarios uidemus aquis et luto ſubmerſam / qua præſertim torno utuntur: materiem ſeruare dies triginta quod maturius exſiccatam & fieri ad omnes uſus habiliore putant: Sunt qui affirment materiem cuius euenire hic / ut ſi dum adhuc uiret / defodias in humido / æterna ſit. ~~Sed ſiue defodias: ſiue illitam lucisue conditam ſerues hac in ſententia periti omnes conueniunt: ut niſi poſt trimeſtre tangi uetent:~~

~~Denſari enim et quandam quaſi maturitatem firmitatis imbuiſſe oportet priuſquam in opus producantur.~~ Sic habitam iubet Cato eximi producique ad ſolem luna decreſcente et poſt meridiem / decreſcentiſque lunæ ipſius quatuor proximos dies quibus plena fuerit / improbat admonetque ne auſtro flante educatur / Et cum eduxeris cauendum ne trahas per rorem: neue rorulentam aut gelidam aut non uſque quaque ſiccam doles aut perfindas ſerra. ~~Materiem uiſus eſt putaſſe Theophraſtus non ante triennium bene exſiccatam fore ad aſſeres præſertim et ualuarum uſum.~~ Operi ædificiorum commodiſſimas putant arbores has / Cerrum / Quercum / robora / eſculum / populum / tilium / Salicem / Alnum / Fraxinum / Pinum Cupreſſum / Oleaſtrum / Oleam / Caſtaneam / Laricem / Euxum: et Cedrum: item & Ebanum & item Vitim. ~~Sed his omnibus uaria eſt natura: et perinde uariis uſibus commodandæ.~~ ~~Nam aliæ ſub diuo cæteris præſtant: alie in umbra ſeruantur.~~ aliæ nitent aere: aliæ dureſcunt inter aquas & defoſſe æterniores ſunt: ldcirco hæ lamiis aſſeribus ſculturis inteſtiniſque operibus / alteræ tignis et trabibus: reliquæ ſubdiualibus pauimentis ferendis et operimentis habendis exiſtunt firmiores & præſertim Alnus fluuialibus et paluſtribus palationibus fundamentorum omnes exuperat: et humoris patientiſſima eſt: Eadem in aere et ſolibus non durat. ~~Contra eſculus impatiens eſt humoris.~~ ~~Vlmus aere et in properatulo denſatur: alibi panditur et non perſiſtit.~~ ~~Picea & item pinus ſi terra obruantur æterna ſunt.~~ At robur quidem quod ſpiſſa et neruoſa ſit et denſa minutiſque foraminibus predita humorem non recipiens terrenis quibuſque ædificationibus per quam aptiſſima eſt: maximeque poſita ut ferat pondera erit / tum quidem pro columna admodum ualidiſſima. Verum huic natura cum tantam immiſerit duritiem ut perterebrari nequeat niſi madefacta / tamen affirmant ſupra terram eſſe inconſtantem et rituoſam fieri et contorquere ſe ſe: eandemque et aqua marina facile corrumpi. ~~Id oleæ et ilici et oleaſtri /quæ cete ris in rebus cum robore conueniunt non accidit ut aquas commacerentur.~~ ~~Quercus nullo ſenio conficitur / qua intimum ſuccoſa est et prope uti uirens ſit: Fagum item et iuglandem aquis non uſque corrumpi & inter principales quæ defodiantur annumerant.~~ ~~Suber item ad uſum columnarum et pinus ſilueſtris & morus & acer & ulmus non inutiles ſunt.~~ Trabeationibus et tignis aptam putat Theofraſtus nucem euboicam: quod ea quidem antequam rumpitur / ſonitu ſignum det: Exque eo factum olim ut ex balneo apud Andrum qui incrant omnes incolumes ab ruina tectorum ſecuta effugerint. Sed omnium optima abies: Nam cum proceritate & amplitudine primaria ſit tum rigore naturali contenta non facile oneribus preſſantibus flectitur: ſed directa inuictaque permanet: Adde quod facilis eſt et parietibus ſuo pondere non moleſta. ~~Huic uni plurimæ aſcribuntur laudes: plures de ſe præſtare utilitates affirmant.~~ Vnum tamen illi eſſe uitium non negant: quod perficile ad ſe flammas admitat: atque ignibus infenſa ſit: Huic non poſtponitur contignandis edibus cupreſſus arbos alio quin eiuſmodi ut inter noſtras arbores primariam et præcipuam ſibi laudem uendicet. ~~Hanc ueteres inter clariſſimas computabant non ultimam ab cedro atque ebano.~~ ~~Cupreſſumque apud indos prope inter aromata uenerantur: et merito id quidem: Laudent qui uelint amoniam chiam & cirenaicam: quam eſſe æternam prædicat Theophraſtus: Vtrum / odore / nitore.~~ robore / magnitudine / rectitudine / perhennitate: His omnibus in laudibus quam tu illi arborem comparabis: Cariem & uetuſtatem penitus nihil ſentire cupreſſum affirmant: et rimam ſponte haud quaquam capere: Ea nimirum de re Plato legas publicas: atque inſtituta in ſacris ponendas cenſebat tabulis cupreſſinis / quod futuras forte æterniores putabat quam̀ ære. Hic locus admonet ut referam memoratu digna / quæ de cupreſſu ipſa legerim & uiderim: Valuas cupreſſas in templo æpheſiæ Dianæ annos duraſſe quadringentos teſtantur: & eas ſeruaſſe nitorem: adeo ut nouas perpetuo diceres. Nos Romæ ad Petri baſilicam uidimus / cum ab Eugenio pontifice maximo ualue reſtituerentur / ubi hominum manus iniuriam rapiendo argento quo olim fuerant ueſtitæ / non intuliſſent / ſolidas & integerrimas annos plus quingentos quinquaginta perduraſſe: Nam ſi recte annales pontificium urbis Romæ interpretamur / tot ab Adriani tertii Pontificis temporibus qui eas poſuit ad quartum Eugenium ſunt. ~~Itaque contignationibuſ faciundis Abietem probant: & cupreſſum una re fortaſſis preferunt quod ſit æternior: Sed eſt abiete grauior probant et pinum et piceam.~~ Pinum enim abiete perſimilem eſſe contra iniectum pondus reniti putant: Sed inter pinum atque abietem cum cætera tum hoc intereſt / quae terebinæ abies eo leditur minus quo eſt pinus quidem ſucco quam Abies dulciori. ~~Ego nulli poſtponendam puto laricem hanc equidem ſtructurarum pondera firmiſſime & diutiſſime ſubſtentaſſe cum alibi tum apud Venetias ex uetuſtis fori operibus annotauimus.~~ ~~Atqui eam quidem de ſe præſtare utilitates cunctas / quas cætere præſtent arbores affirmant.~~ ~~Neruoſa eſt: uirium tenax: in tempeſtatibus firmiſſima: aduerſus cariem illeſa.~~ Vetus opinio hanc contra ignium iniurias inuictam & prope illeſam perſiſtere / Quin & obiciendos ex larice aſſes eo uerſus unde ignium aduentitium malum extimeſcas iubent: Sed nos eam uidimus incenſam ardere / ramen ita ut flammas dedignari: eaſque uelle ab ſe diſcutere uideatur. ~~Vnum habere conſtat uitium: nam a quis marinis redditur teredini obnoxia.~~ Inutiles trabeationibus fore prædicant robora & oleam / quod grauia ſint: quod cedant ponderi & prope ſponte ſua deflectantur: tum & quæ facilius franguntur quam findantur ad iſtos trabeationum uſus utilia non ſunt / uti eſt olea & ficus & tilia et ſalicta et eiuſmodi. ~~Mirum quod de palma aſſeuerant / contra ſuperimpoſitum pondus reniti et in diuerſum curuari.~~ ~~Subdiualibus trabeatonibus et tecturis iuniperum omnibus præferunt: & huic ait Plinius eandem eſſe naturam atque cedro / Sed ſolidiorem.~~ Tum et oleam infinitam habere æternitatem prædicant: & Buxum etiam inter primarias annumerant: Caſtaneam quidem tam et ſi pandat et torqueatur / non tamen in his operibus quæ ſub diuo eſſe oporteat / recuſant. Probant & in primis oleaſtrum ea maxime re qua & Cupreſſum quod cariem non ſentiat: quo in numero ſunt arbores / quibus inſitus & infuſus unctuoſus & gummoſus ſuccus eſt præſertim amarus : Eiuſmodi enim Vermem negant admittere et aduertitias humiditates excludere in promptu eſt. ~~Contrariam his putant materiem omnem: quæ dulci ſit ſucco prædita: & quæ facile incendatur.~~ ~~Ab his tamen excipiunt oleam et oleaſtrum.~~ ~~Cerrum aut et fagum natura imbecillem eſſe contra tempeſtatem & non peruenire ad uenuſtatem affirmat Vitruuius.~~ ~~Plinius quercum item celeriter ait marceſcere.~~ ~~Ad reliqua uero inteſtina opera naluarum / lectorum / menſarum ſubſelliorum et eiuſmodi abies egregia eſt: præſertim quæ ad alpim Italiæ montem excreſcat.~~ ~~Nam hæc arbos natura eſt ſicciſſima et glutinum per quam tenaciſſima: Eſt & picea et cupreſſus his rebus percommoda.~~ Fagum fore alioquin fragilem prædicant Sed capſis lectiſque utilem: & in tenuiſſimas ſecari laminas: ſecari quoque et ilicem aiunt belliſſime: Inutiles et aſſeres habendæ ſunt iuglans / quod facile frangatur / ulmus fraxinuſque: Nam hæ tam et ſi lente / facile tamen panduntur. ~~Verum obedientiſſimam eſſe omnium in opere affirmant fraxinum.~~ Sed nucem demiror non multo eſſe in antiquorum monitis celebratiorem / quando ea quidem ut uidere licet / cum ad cæteros pleroſque uſus / tum maxime aſſeritiis operibus admodum habilis et pertractabilis eſt. ~~Morum laudant cum ob eius æternitatem / tum quod nigreſcat uetuſtate in dies et fiat gratior.~~ ~~Valuas memorat Theophraſtus conſueuiſſe diuites ponere ex loto ilice buxoue.~~ Vlmum quæ rigorem firmiſſime aſſeruet: ideo portarum cardinibus utilem ducunt: Sed permutari iubent oportere ut ſit radix ſuperior inuerſo cacumine: Cato uectes aquifolios laureoſ atque ulmeos fieri iubet: Clauiculis cor num comprobant: Gradus ad ſcalas orno atque acere ponebant: Pinus: Picea: Vlmus ad aquarum ductus intercauabantur: ſed haſce niſi terra contegas ociſſime ſeneſcere aſſeuerant. Cæterum ornandis ædibus laricem feminam quæ colore ſimilis eſt melli compertum habent in tabellis pictorum eſſe immortalem: & nullis riuis fixilem palmaque ei nerui non inſint tractim: ſed cæſim. ~~Id circo ad ſimulacra deorum efficienda utebantur.~~ Tum & utebantur Lotho ac Buxo & Cedro: & item Cupreſſo: et craſſiore olearum radice / ægyptiaque perfica: quam eſſe lotho ſimilem referunt Torno autem ſiquid terete reddidiſſe opus erat Fago / Moro / Terebinto: & inprimiſ Buxo omnium ſpiſſiſſima: & egregie tornatili: & ebano omnium gracillima utebantur. Neque ſignis & tabulis efficiundis aſpernabantur populum albam & item nigram: & ſalicem & carpinum et ſorbum / ſambucum et ficum: Quæ arbores cum ſiccitate et æquabilitate ad excipienda ſeruandaque pictorum glutiniamenta et illiniamenta utiles ſunt: Tum ad formas exprimendas ductibileſ quidem atque admodum faciles: Verum inter haſce omnium molliſſimam æxtare tiliam in promptu eſt: Sunt qui ad ſigna conficienda iuiubam comprobant: His contraria eſt robur: quando quidem inter ſe et cum aliis omnibus eiuſmodi materiis inſociabilis omnino: et omnis glutiniſ aſpernatrix ſit. ~~Idem uitium eſſe omnibus lactumoſis et criſpis aiunt / ut omne genus glutinamenti abdicent.~~ Raſile itidem atque denſum quodque lignum ægre coheret glutino: Quæ item diuerſa ſunt natura uti eſt Hedera / Laurus / Tiliaque / quod calidæ ſint / cum his quæ humectis locis naſcuntur: quod eiuſmodi omnes frigidæ natura ſint / diu glutino non cohærent. ~~Vlmus / Fraxinus / Morus / Ceraſuſque / quod ſiccæ ſint cum platano et alno / quæ madidæ natura ſunt / non conueniunt.~~ ~~Quin & tantum affuit apud maiores / ut natura inter ſe non congruentia: & contraria glutino connecterent: Vt etiam ſimul non iugata: Sed hærentia uetuerint coagmentari.~~ ~~Hinc illud Vitruuii quod eſculeos quidem axes admonet querquinis non iungendos.~~ Verum ut de his omnibus ſummatim referam: Apud omnes aucto res conſtat infæcundas arbores firmiores eſſe fertilibus: Silueſtres & manu ferroque non cultas duriores eſſe domeſticis: Nam ſilueſtres quidem in morbos incidere / quibus interimant negat Theophraſtus: Domeſticas uero: & maxime quæ fructus ferant grauiſ ſimis eſſe obnoxias morbis prædicant: Et inter feraces præcoques ſerotinis / & dulces acutis eſſe imbecilliores ſtatuunt: Et inter acutas atque aſperas ſolidiores putant eas / quæ fructus acerbiores rarioreſque edant: Quæ alternis annis promunt: & quæ penitus ſteriles ſint / feracibus nodoſiores ſunt: Et iſtarum quo quæque breuior / eo difficilior. ~~Et ſteriles magis creſcunt quam fertiles.~~

Addunt & eas quæ in propatulo & nulliſ neque montibuſ tectæ neque ſyluiſ: ſed crebriſ uentiſ & tempeſtatibuſ agitate creuerint / firmiores illas quidem craſſioreſque eſſe: ſed breuiores nodoſioreſque quam quæ in conualle & loco a uenus tuto excreuerint. ~~Tum & arbores ortæ in locis humidis atque operacis molliores putant: quam quæ in apricis atque ſiccis coaluerint.~~ ~~Et quæ ad boream naſcantur aptiores eſſe quam quæ a borea ad hauſtrum declinent.~~ ~~Et quæ locis a ſua natura ſint alienis natæ non ſecus atque abortiuas reſpuunt.~~ Et meridianas quidem præ duras fore: ſed medullis contorqueri & mi nus coequabiles præſtare ſe ad opus exequendum: Praeterea aridas natura atque adcreſcendum tardas robuſtiores eſſe quam quæ laxe & fecundæ ſint. ~~Nam quod in his femineam / in his uero alteris maſculinam eſſe naturam putabat Varro: & candida quæque ligna minus eſſe denſa & magis tractabilia / quae quibus color quiuis infusus ſit.~~ ~~Et ponderoſa quidem omnis materia ſpiſſior duriorque leui eſt.~~ ~~Et quo quæque leuior / eo eſt fragilior: & quo criſpior / eo aſtructior.~~ ~~Tum quibus natura dederit / ut diutius in uita uigeant / dediſſe etiam ut abſciſſæ tardius corrumpantur.~~ ~~Omni etiam in ligno / quo minus medullæ ineſt / eo natura illi acrior et robuſtior eſt: quæ partes ad medullam proximiores ſunt / duriores hæ quidem cæteris / ac denſiores ſunt.~~ ~~quæ cortici propinquioreſ ſunt neruo tenaciore ſunt.~~ Et enim in arboribus ueluti in animante pro cute eſſe ſtatuunt extremum corticem: pro carne id quod ad cutem ſubeſt: pro oſſe id quod ad medullam circum obuoluitur: & nodos in plantis per ſimiles eſſe neruis putabat Ariſtoteles. ~~Ligni partem omnium peſſimam alburnum deputant / cum alias ob res / tum quod teredinibus infenſa ſit.~~ Adde his quod partes materiæ / quæ dum ſtaret arbor ad ſolem meridiem urgebatur / aridiores erunt cæteris et gracidiores tenuioreſque / tamen denſiores: habebuntque medullam iſta exparte cortici uiciniorem. Et quæ item partes telluri et radicibus fuere finitimæ / ſtabunt ille quidem cæteris grauiores huius ſignum quod aquis ægre adnatabunt: et arboris cuiuſque pars media criſpior: & maculæ uticunque ſint / quo radicibus adiunctioreſ eo amfractioreſ intimaſ tamen quaſque parteſ ſupernatibuſ conſtantioreſ et commodioreſ ducunt.

~~Verum in arborum generibus comperio aliquas de quibus optimi ſcriptores longe miranda referant: Nam uitem quidem ſeculorum eternitatem ſuperare affirmant.~~ ~~Iouis ſimulacrum factum ex uite in urbe Populonia ad Ceſaris tempora conſpiciebatur ſeculis permultis incorruptum.~~ ~~Neque ulli eſſe ligno naturam penitus æterniorem omnes prædicant.~~ ~~In Arriana indorum regione haberi uites tam craſſas ait Strabo / ut eius truncum homines uix amplexentur bini.~~ ~~Apud Vticam tectum ex cedro ſtetiſſe annos mille ducentos otto & ſeptuaginta tradidere.~~ ~~In Hiſpania templo Dianæ trabes ex iunipero ab anno ducenteſimo ante excidium Troiæ uſque ad Hanibalem duraſſe teſtantur.~~ ~~Atqui cedro quidem mira eſt natura: ſi uti ferunt una hæc arbos clauum non tenet.~~ ~~In montibus qui ad Benacum ſunt abieti genus riget: quo ſi feceris uas / ni prius oleo perunxeris non continebit uinum.~~ ~~Hactenus de arboribus.~~ ~~Parandus eſt etiam lapis qui pro muris habendus ſit: is erit duplex: alius qui cementis coaptandis deuinciendiſque: Alius qui ſtructuræ conueniat.~~ De eo qui ad ſtructuram prius: Sed multa cum breuitatis cauſa / tum quod nimium trita ſunt prætermittam Neque iſthic inſiſtam ut phyſica illa de lapidum primordiis atque origine diſputem: ex aquæ ne ac terræ commixtionibus uiſcoſa illa principia in limum prius: ſubinde in lapidem duruerint: frigoris ne an quod de gemmis aſſerunt / caloris ui ſoliſque radio denſata concreuerint / an potius ut rerum aliarum / ſic & lapidum itidem ſint a rerum natura indita telluri ſemina: Colores ne lapidibus ex rata terrenorum corpuſculorum cum liquenti aqua confuſione in ſint: An ex innata ſeminis ipſius ui: An ex concepta radii impreſſione adſint. Itaque iſtiuſmodi omnia tam & ſi fortaſſis aliquid facerent ad rem exornandam: ea tamen prætermittam: remque ipsam ædificatoriam quaſi inter fabros uſu & arte probatos tractans liberius & ſolutius proſequar / quam exactiſſime philoſophantes fortaſſis poſtulant. Cato lapidem inquit æſtate eximito: ſub diuo habeto: Ante biennium in opus ne ponito: æſtate quidem / quo uentis &gelicidiis & imbribus / reliquisue temporum iniuriis inſueti lapi des ſenſim aſſueſcant: Nam lapidem quidem nuper ex fodina humore natiuo & ſucco pregnantem / ſi uentorum acerbitati & ſubitis gelicidiis obieceris / findetur atque ſoluetur. ~~Sub diuo quo quoſque lapis quod ſit ualidus: & contra res aduerſas & laceſcentes conſtans Primo iſtiuſmodi quaſi præludio futuri cum temporis æternitate certaminis comprobetur.~~ Non ante biennium quo imbecilles natura & qui uitium in opere facturi erant non te lateat & a firmioribus ſeparentur: Et enim quocunque in genere lapides inueni ri certum eſt inter ſe uarios: ita ut alii ſub aere dureſcant: alii pruinis aſperſi rubiginem trahant atque diſſoluantur & huiuſmodi.

Verum hi quales pro locorum uarietate & natura ſint / uſu et experientia pulcherrime innoteſcunt: Vt iam ex ueterum ædificiis cuiuſque lapidis uim et uirtutem didiciſſe plenius poſſis quam ex philoſophantium ſcriptis et monumentis. ~~Tamen de toto lapidum gene re ut ſummatim loquar / ſic licebit ſtatuiſſe.~~ ~~albus quiſque lapis facilior fuſco est: Tralucidus opaco ductibilior: Et quo quiſque magis imitabitur ſalem / eo erit intractabilior.~~ ~~Harena inſperſus lapis colluſtranti aſper eſt.~~ ~~Aureæ ſi intermicabunt ſcint ille / contumax.~~ ~~Nigrantes ſi ut ita loquar ſcatent puncti / indomitus.~~ Qui guttis eſt angularibus aſperſus / is erit firmior quam qui gluboſis: &guttæ quo erunt minores / eo erit lapis tollerantior: Et quo cuique color purgatior atque limpidior / eo æternior: Et lapidi quo uenarum aderit minus / eo integrior: Et quo uena ipſa contiguo lapidi colore congruentior / eo æquabilior: et quo tenuior / eo moroſior: & quo amfractior et uolutior / eo auſterior: et quo internodoſior / eo acerbior. Venarum ea eſt apprime fixilis quæ ſui medio lineam habuerit ductam rubrica / aut ocrea putrenti proxima ad has erit quæ diluto et albeſcente herbaceo colore ſparſim fuſcabitur: Omnium difficillima quæ glaciem præſertim ceruleam imitetur. ~~Vena rum numerum diſſidioſum et inconſtantem indicant: et quo directio res / eo infideliores.~~ Lapis quo diſfractis glebulis aciem acutiorem et terſiorem dederit / eo erit concretior: Et lapis cum defringitur cute qui minus extabit aſpera / is erit abilior ſcabro: Sed ſcabri ipſi quo erunt candidiores / eo minus erunt obſequentes. Et contra fuſcus quiſque lapis ubi erit luna minutiore / illic magis ferri aciem aſpernabitur / ignobilis quiſque lapis quo fiſtuloſior eo durior: Et qui aqua aſperſus ſummotenus tardius areſcet / is erit crudior: Et grauis quiſque lapis ſolidior & expobilior leui: et leuis quiſque friabilior graui: et reſonans dum ferias lapis denſior eſt ſurdo: et qui duriter perfricatus olebit ſulphur / acrior eſt quam qui nihil referat olidi: et quo denique ad ſcalprum contumacior / eo contra laceſſentes tempeſtates rigidior et conſtantior. ~~Ad fauces fodinæ qui tempeſtatibus perſtructus glebis ſe ſe grandioribus aſſeruarit / hunc firmiorem ducunt.~~ Omnis item lapis ferme cum defoditur mollior eſt quam cum ſub diuo eſt habitus: et humore aſperſus: atque infuſus lapis tractabilior ferro eſt / quam cum exaruerit: Et ſuo quiſque lapis quo humectiore fodinæ loco exemptus ſit / eo cum aruerit erit denſior : et hauſtro flante credunt dolabiriores eſſe quam flante borea: et borea urgente facilius findi quam hauſtro. ~~Verum lapides ipſi quales futuri per ætatem ſint / ſiquid libeat ocius periculum facere / inditia patebunt hinc.~~ ~~Nam qui aqua commadefactus per plurimum ponderi adiecerit / erit is quidem humido diſſolubilis.~~ ~~Qui uero igne et flammis pertactus fraceſcet: ſub ſole æſtuque non perdurabit: Neque hic prætermittenda cenſeo digna memoratu quædam: quæ de non nullis lapidibus ueteres meminere.~~ ~~Nam erit quidem non ab re intellexiſſe quantum habeant in ſe et uarietatis et admirationis / quo quæque aptis uſibus decentius accomodentur.~~ Circa uolſinenſem et in ſtratonenſi agro eſſe lapidem prædicant omnibus ædificiorum uſibus accommodatiſſimum: cui neque ignis: neque ulla tempeſtatum uis noceat: Eundemque eſſe contra tempeſtatem penitus æternum atque incorruptibilem: et ſimulacrorum lineamenta qui diutiſſime aſſeruet. Cum ex incendiis urbem reſtitueret Nero ſcribit tacitus ſaxo gabino et albano uſum pro trabibus / quod is lapis ignibus imperuius ſit: Apud Liguriam et apud Venetias / in umbria piceno apudque Belgas ſuppeditat albus lapis: quem ſerra re dentata ſerra et dolare poſſis perfacile: Et ni alioquin natura eſ ſet inualidus et imbecillis / omnium egreſſus foret in operibus: Sed pruina et gelu et aſperugine rumpitur: et contra auras maris minime eſt robuſtus. Habet hiſtria lapidem marmori non diſſimilem: Sed his uapore et flammis pertactus illico finditur et diſſilit: quam ipſam rem euenire aſſeuerant cuique lapidi qui fortis ſit: preſertim albo ſilici et item nigro ut igniſ nequicquam perferat. In Campania lapis eſt fuſco cineri ſimillimus: cui etiam mixtos putes et interiectos eſſe carbones: is quidem ſupra quam poſſis exiſtima re pondere leuis eſt & ferro dolabilis et prorſus tenax / et item conſtans: et contra ignes et contra tempeſtates non inualidus: ſed adeo arens & ſitiens / ut calcis humores confeſtim abſorbeat et uret: Exhauſtaque et uanida pulueris inſtar relinquet illimenta: Hinc breui diſſolutis compaginibus labeſcit opus ultro atque corruit. ~~At lapidi huic natura contrarius eſt globoſus lapis / præſertim qui ſit fluuiatilis: nam ſemper madens cementis non coheret.~~ ~~Quid illud quod in marmorariis lapidicinis compertum habent marmora excreſcere.~~ ~~Romæ per hæc tempora inuenta ſub tellure ſunt fiſtuloſi lapidis tyburtini minutalia unum in ſolidum lapidem temporis terræque ut ita loquar fomento concreuiſſe.~~ Ex lacu Reatino uidebis quo loci per abruptum illud praecipitium aqua redundans in Nar fluentem corruit ripæ ſupremum labrum in dies concreuiſſe : ut argumentum hinc non nulli ſumpſerint ex iſtiuſmodi addimento lapidiſque incremento conualle ipſa faucibus abſtruſa effectam lacum. Sub agro Lucano non longe a Silari fluuio qua parte ad orientem uerſus ex altis rupibus aquæ ſtillanteſ defluunt concreſcere in dieſ uidebiſ grandia pendentium lapidum glaceonia / ad magnitudinem ut ſint eorum quodque onuſ carrorum per quam plurimorum. ~~Iſ lapiſ recenſ & materno ſucco madenſ admodum tener eſt: Vbi uero aruerit / fit duriſſimuſ: et ad omneſ uſuſ accommodatiſſimuſ.~~ ~~Id ipſum euenire ex non nulliſ ueteribuſ aquæductibuſ ſpectaui: ut formarum latera concreta quadam gummatione lapidiſ concruſtetur.~~ In Gallia duo ſpectaſſe hac ætate licebit digna memoratu: Namque extat quidem agro Corneliano per alta torrentiſ ripa: ex qua grandeſ & plurimi globoſi lapideſ terræ uiſceribuſ intimiſ concepti paſſim in dieſ crebriſ lociſ parturiuntur. ~~In agro Fauentino propter lamoniſ fluenti ripam adſunt natura protenſi uaſti lapideſ: qui non modicam in dieſ uim ſaliſ uomant: ſpatioque lapideſcere arbitrentur.~~ ~~In agro florentino ætrurie apud Clatim amnem fundus eſt in quo alternis ſepteniis prædura quibus abunde conſperſus ſit / ſaxa in glebas redeunt.~~ ~~Apud ciſicenos & item circa Caſſandream uerti gleboſam terram in ſaxa refert Plinius.~~ ~~In puteolano puluis ſuppeditat qui aqua maris dureſcit et fit lapis.~~ ~~Toto etiam littore ab oropo uſque Aulidem quicquid mari abluatur lapidem fieri & concretum reddi referunt.~~ In Arabia etiam glebas ait Diodorus effoſſa terra ſuaue olentes: quæ quidem ueluti metalla fuſe igni in lapidem uertantur: Addit et hoſce demum lapides eiuſmodi eſſe / ut cum in eos guttæ aquæ pluuiæ ceciderint / iuncturis colliqueſcentibus toto fiant in muro lapis unitus. Sarcophagum quoque lapidem apud Troadem aſiæ defodi ferunt / qui fixili uena coniungatur: In hunc lapidem defunctorum commiſſa corpora ante diem quadrageſimum tota præter dentes aſſummi aſſerunt: et quod magis mireris / ueſtem calciamentaque et eiuſmodi una cum corporibus illata uerti in lapidem prædicant Contrarius huic eſt comites lapis / quo Darium condidiſſe referunt Is enim corpora præſeruat integerrima. ~~Sed de his hactenus.~~

Atqui conſtant quidem lapidis loco ueteres perlubenter uſos lateribus: credo equidem inopia rerum et neceſſitate ductos homines primum uſurpaſſe / ut lateritia ponerent ædificia: quod poſteaquam animaduerſum eſt quam id ſtructuræ genus opera facile / ad uſum commodum / ad gratiam aptum / ad perennitatem firmum conſtanſque exiſteret: proſecuti ſunt cum cætera tum et regias ædes ſtruere lateritias. Demum poſteaquam ſeu caſu / ſeu induſtria percepere quid ignis ad firmandos denſandoſque lateres ualeret / teſtaceo paſſim opere omnia attollere perſeuerarunt: Et quantum ex uetuſtiſſimis ſtructuris annotaui: hoc profecto auſim dicere / nihil ad omnis quos ue lis ædificationum uſus inueniri commodius latere non crudo / uerum cocto: ubi coquendi & ducendi ratio diligens adhibeatur. ~~Sed de lateritii operis laude alias.~~ ~~Ad rem fit quod aiunt lateri ducendo terram probari eam / quæ ſit albicans et cretoſa: Item probari quoque rubicoſam et eam quæ maſculus dicitur ſabulo.~~ Harenoſam uero et penitus ſabuloſam uitandam et in primis calculoſam omnino abigendam ſtatuunt: quod huiuſmodi intercoquendum diſtorqueantur et perfindantur / tum excocte ſponte ſua atterrantur. ~~Lateres non ſtatim effoſſa terra ducendos putant: ſed fodi terram autumno iubent / commacerari totam per hyemem & uere primo duci.~~ ~~Nam ſi ducas bruma / in promptu eſt rumoſas fieri gelatu: ſin aut ſolſtitio / acri æſtu findentur ſummotenus ſicciſcendo.~~ quod ſi cogat neceſſitaſ ut per hybernos algores fingas lateres: operito illico ſicciſſima harena: Sin per æſtatem feruentem / humectis paleis: nam ſic habiti non finduntur neque contorquentur. ~~Sunt qui lateres uitro habere illitos uelint.~~ ~~Id ſi iuuabit / curaſſe oportet ne ducantur ex ſabuloſa aut nimium macra arentique terra / nam uitrum abſorberent.~~ ~~Verum ducendi ſunt ex albicanti et cretoſa et lenta: habendique ſunt tenues / nam craſſiores qui forte ſint ægre percoquuntur et fixura immunes non euadunt.~~ quod ſi craſſiores facere oportebit incommodo prouidebitur multa ex parte ubi medias per craſſitudines uno & item alteris locis ſtilo perforabuntur / quo et ſiccari et excoqui commodiuſ ualeant ſudore uaporeque per iſtas ipſas qua ſi æſtuationes aſpirante. ~~Figuli fictilibus ſuperilliniunt cretam albariam / qua fiat ut uitrum patinis equabilisſime alliqueſcat incutim: Id etiam operi lateritio conferet.~~ ~~Aduerti ex ueterum ædificiis in lateribus mixtam eſſe partem non nullam harenæ præſertim rubræ: et rubricam et marmor immiſcere aſſueuiſſe inuenio.~~ Experti ſumus eadem una ex terra reddi latereſ multo firmiores / ſi ueluti panes facturi maſſam prius quaſi fermentarimus: demum iterum atque iterum ſubactam reddiderimus / ut ſic admodum cerea / et omnibus etiam minutis calculis per purgatiſſima. ~~Dureſcunt quidem coctura adeo ut multa flamma in ſiliceam duritiem uertantur.~~ Et lateres ſeu fiat igne id dum coquuntur / ſeu forte fiat aere dum ſicceſcunt / quæ eadem res euenit panibus / cruſtam adducunt ſolidam Iuuabit igitur tenues facere / quo plus adſit cruſte / minus medullæ. Et in his experiri licet ſi terſi et perpoliti aſtruantur / durabunt ille ſi contra tempeſtates quod cui uis lapidum æque eueniet / ut terſi ſcabritie non exedantur: Atqui teſtas quidem tergendas putant aut nuper exemptas ex fornace ante quam commaduerint / aut ſi madent antequam ſicceſcant. ~~Nam ſemel madida atque rurſus exſiccata dureſcit teſta adeo ut ferri aciem delimet atque conſumat.~~ ~~Sed nos commodius proxime ductam & adhuc urentem radimus.~~ ~~At qui laterum tria apud ueteres fuerunt genera: Vnum longum ſex qui pede latum pedem: Alterum palmos quinque quoque uerſus: tertium palmos non plus quatuor.~~ ~~Videmus in ædificiis teſtas præſertim ad arcus et nexuras pedes quaſque uerſus latas binos.~~ ~~His non æquæ uſos ueteres publicis atque priuatis operibus recitant: ſed maioribus publica / minoribus priuata ſtruxiſſe ædificia.~~ De his quoque annotaui cum alibi in ueterum monumentis: tum uia appia alia atque alia extare maiorum & minorum laterum genera: quibus uarie uterentur: ut non modo quicquid ad utilitatem / uerum etiam quicquid ad gratiam aptum et condecens uenerit in mentem: id ſedulo uoluiſſe perficere arbitror: Vt cætera omittam lateres ui di longos digitos non plus ſex / craſſos unum / latos tris: Sed his potiſſimum pauimenta ſpicatim inſternebant. Præcæteris mihi probantur trianguli / quos faciebant hunc in modum: Laterem enim quaque uerſus pedali amplitudinem ducebant craſſum digitum et ſemis hunc dum uirebat duabus lineis diametralibus ab angulo ad oppoſitum angulum ſignabant linea profunda / quæ uſque dimidiam lateris craſſitudinem ſcinderet. Hinc igitur quatuor habebantur trianguli æquales: Lateres has præſtabant commoditates: Nam minus capiebant cretæ / coaptabantur in fornace / eximebantur / deferebantur in opus habilius: puta qui una manu quatuor haberentur: Hos faber leui ictu inter abſtruendum alterum ab altero diuidebat: Hiſque per frontes parietum ordines inducebat late re pedali extrinſecus ut pateret: Angulo uero introrſus obiecto / Ex quo impenſa quidem minor / opus gratius / ſtructura firmior reddebatur: Nam cum toto pariete nulli non integri adeſſe late res apparerent: tum anguli densatim infarturis parietum illigati opus firmiſſimum reddebant. Ductos lateres ne illico in fornacem imponas iubent / ni perſicci ſint: et non ante biennium ſiccos reddi: & in umbra commodius ſiccari quam in ſole aſſerunt: Sed de his quoque hactenus / ni forte addas / quod annotauere terram ad huius modi opera quæ plaſtica nuncupantur probari inter egregias ſamiam arretinam et mutinenſem. ~~In Hiſpania pergameam: In Aſia unum hic breuitatis gratia non prætermittam / quæque de lateribus uſque dicta ſunt.~~ ~~Eadem in tegulis tectorum atque imbricibus: atque tubulis: atque omni denique plaſtico fictilique opere fore obſeruanda.~~ ~~Diximus de lapide: Sequitur ut de calce dicendum ſit.~~

~~Calcem ex uario lapide Cato cenſorius improbat: Et calcem quæ fiat ex ſilice ad omne opus damnat.~~ Tum et ad calcem efficiendam uehementer eſt in utilis lapis quiſquis exhauſtus / arridus / putrens / in quo excoquendo ignis non inueniat quid abſummat: quales ſunt tofinei: et qui circa Romam agro fidenate atque albano ſubruffi atque pallentes ſunt. ~~Tertia enim parte ſui ponderis quam ſuus fuerat lapis leuior ſit calx oportet ea / quam periti probent.~~

~~Quin et lapis nimium ſiccoſus et natura et natura madens / quod ſub igne uitreſcat / haud quaque eſt ad calcem efficiendam utilis.~~ ~~Viridis inquit Plinius / lapis igni uehementer reſiſtit.~~ ~~At nos de porphirite lapide compertum habemus / non modo flammis non excoqui / uerum et contigua quæque circumhereant ſaxa intra fornacem reddere / ut ignibus ne quicquam ſatis excoquantur.~~ ~~Atqui & terricoſam quoque lapidem / quod calcem impuram reddat / reſpuunt.~~ Sed calcem in primis laudant uetereſ architecti: quæ de lapi de fiat præduro et admodum ſpiſſo & præſertim albo: Hanc. n. cum cæteris uſibus non incommodam: tum maxime teſtudinibus firmiſſimam ducunt: Secundo loco probant calcem eam: quæ ſit ex lapide alioquin non leui et putri: ſed fiſtuloſo: Hanc enim ad opus tectorum eſſe omnium præcipuam & cæteriſ ductibiliorem et reddere opera ſplendidiora cenſent. Vidimus & in Gallia uſus architectos calce non alia / quam quæ facta ſit ex collectitio torrertium ſaxo globoſo / fuſco / præduro & eiuſmodi ut poſſis putare ſilicem eam tamen in opere tum ſaxo tum lateribus multa per tempora egregiam præſtitiſſe firmitatem conſtat. ~~Inuenio apud Plinium eam quæ fiat ex molari lapide calcem eſſe natura pingulentam: id circo ad omnes uſus percommodam.~~ Nos experto intelleximus eum molarem lapidem qui guttatim ſale aſperſus est / cum rudior ac perinde aridior ſit non ſuccedere Eum uero alterum ſalibus non mixtum / qui ſpiſſior et limacum frangatur tenuiore eſt puluere / ſuccedere: Sed lapis uticunque ſit / ad calcem effoſſus utilior erit quam collectitius: et ex umbroſa humentique fodina exemptus quam ex arenti: et ex albo ductibilior quam ex fuſco. In Galliis apud marittimas eduorum regiones calcem lapidis inopia exoſtricis conchiliiſque efficiunt: Eſt et calcis genus gipſum: fit enim et ipſum lapide excocto: tam & ſi Cypro et Thebis fodi gipſum referunt ſumma tellure ſolibus concrematum. ~~Sed gipſeus omnis lapis a calcis lapidibus differt / quod tenerrimus ſit / friabilis / præter unum / qui in ſyria foditur: Nam prædurus quidem eſt.~~ ~~Differunt etiam quod gipſeus lapis horis non plus uiginti.~~ ~~Qui uero lapis ad calcem eſt / horis non minus ſexaginta coquitur.~~ Gipſi quatuor aduerti eſſe per Italiam ſpecies: harum dua tralucidæ / duæ non tralucidæ. Tralucidarum una glebis aluminis / ſeu potius alabaſtro eſt ſimilis: hanc ſquameolam nuncupant / quod tenuiſſimis quaſi ſquamis coherentibus et paginatim compreſſis conſtet: Altera ſquameoſa quoque eſt: ſed magis ſali ſimilis fuſco quam alumini. ~~Non tralucidarum autem ſpes ambæ cretam dens obdenſatam imitantur Sed eſt altera albicans et ſuppallens: altera pallori ſuffuſum colorem habet ruffum.~~ ~~Poſtremæ prioribus denſiores inter poſtremas ſubruffa tenacior.~~ ~~Inter priores quæ purior / ea candidiora & ſplendidiora inde albariis operibus ſigilla et coronas præſtat.~~ ~~Apud Ariminum gipſum inuenies ſolidum / ut dicas eſſe id marmor: aut alabaſtrum: ex eo iuſſi tabulas ſerra dentata ſerrari ad opus cruſtationum commodiſſimas.~~ Omne gipſum ne quid prætermittam / malleis ligneis affligi et conteri / uſque infarinam reddatur: loco ſicciſſimo accumulatum ſeruari / ſtatim produci / aqua celerrime infundi confeſtim ad opus adigi oportet: Calx contra: non enim tunſam uerum ex gleba infundi: et multo quidem ante commacerari oportet aqua exhuberante prius quam in opus præſertim tectorum immiſceas quo ſiqua fortaſſis gleba parum fuerit ignibus excocta maceratione diutina ſoluatur atque liqueſcat. Nam cum recens et non penitus proluta et commacerata ſummitur / quod in ea ſit latentes ſuberudi aliqui calculi / euenit ut hi quidem in dies putreſcant: et ſubinde emittant puſtulas / quibus omnis expolitio uitietur. ~~Adde quod calce non uno ſimul ut ita loquar proluuio infundere ſed ſenſim oportet madefacere alteris atque alteris / atque item alteris aſperſionibus / quoad plane ſit ebria reddita.~~ ~~De hinc loco humecto et ſub umbra pura ſine ulla rerum aliarum mixtura / et nihil plus quam ſummotenus leui operta harena aſſeruanda eſt / quoad temporis mora liquidius fermentetur.~~ ~~Et compertum quidem habent calcem diuturna huiuſmodi fermentatione multum ad uirtutem augere.~~ Nos quidem ueteribus ac deſtitutiſſimis in ſcriptis relictam / poſt annos uti ex multis coniecturis perſpicue patebat / quingentos nuper inuentam uidimus madidam et liquentem / et ut ita loquar maturam adeo ut mollitie mella oſſiumque medullas longe ſuperaret: Atque ea quidem ad quemuis uſum non eſt ut putes commodius poſſe quippiam inueniri. ~~Duplum refert ſic habita harenarum quam quæ recenter extincta miſceatur.~~ ~~In his igitur calx atque gipſum no conueniunt / in cæteris conueniunt.~~ Illico enim eximas ex fornace: ac ſub umbra et ſicco in loco habeas / mox infundas oportet: Nam ſiue fornace ipſa / ſiue alibi ad auram ad lunam / ad ſolem adſeruetur: præſertim æſtate ociſſime reſoluetur in cinerem / et fiet inutilis. ~~Hactenus de his.~~ ~~Fornacibus lapidem ne imponas monent ni confregeris / ita ut ſint fruſta glebis non minora / ſino illud quod facilius coquantur.~~ Compertum quidem eſt mediis in lapidibus præſertim globoſis interdum adeſſe uacuas aliquas concauitates: quibus aer incluſus plurimum afferat detrimenti: Nam ſuccenſo fornacibus igne fit ut iſtic ſeu frigore introrſus abſcedente aer perſtringatur / ſeu in caleſcente demum lapide idem ipſus aer in uaporem exaugeatur / fit inquisitus ut contumeſcat et quaque uerſus perfracto carcere quo cohercebatur immani ſonitu acrique impetu erumpat / totamque fornacis congeriem diſturbet atque peruertat. ~~Et ſunt qui lapidibus iſtiuſmodi uiderunt media intus uigere animantia cum alia et di uerſa / tum uermes piloſo dorſo et multi pedes / qui quidem fornacibus ſoleant diſpendium afferre.~~ Neque hic non ſubiungam digna quædam memoratu d rebus iſtiuſmodi / quæ noſtra ætate uiſa ſunt: Non enim hæc ſcribimus ſolum fabris / uerum et ſtudioſis etiam rerum dignarum: Qua de re iuuat intermiſcere interdum quæ delectent: et ab re tamen atque inſtituto aliena non ſint. Martino quinto pontifice maximo / allatus extitit anguis reptus latio a fabris apud fodinas uitam ducens in uaſto quodam lapide / circum omnibus aſpiramentis obſtruſis: Repertæ et aliquot ranæ / et item cancri / ſed hi quidem mortui. ~~Tum et candidiſſimo marmore in medio per hæc tempora frondes arborum repertas teſtor.~~ Vellinus mons / qui Brutios a marſis diuidit / omnium præcelſus toto uertice calueſcit lapide albo / et rediuiuo illic qua parte in brutios ſpectat / paſſim uidebis diſfractos lapides refertos ſigillis conchiliorum maritimorum: non amplioribus quam ut ea ſub uola manus capias. ~~Quid illud ?~~ Ex agro Veronenſi in dies colliguntur ſaxa cælo ſtrata ſigno quinque folio certis et comparibus lineis aptiſſime perſcripta atque belliſſime imbricata naturæ arte admirabili et perfinita / ut imitari ſubtilitatem operis poſſit prorſus mortalium nemo: Et quod magis mirere nullum huiuſmodi inuenies lapidem niſi inuerſum / impreſſumque ſigni formam obtegentem: quo facile putes naturam non admirationi hominum / ſed ſibi effinxiſſe tantas delitias artificii ſui.

~~Ad rem redeo.~~ Non hic inſiſtam referens quo pacto foci ueſtibulum præfurniumque teſtudinare / et interiorem ignium ſedem coaptare oporteat / ut extuans flamma reſpiret / ut ſuis quaſi limitibus coherceatur / ut in unum ad opus coquendi confluat tota ignium uis atque conſpiret. Neque proſequar quo pacto ſenſim ſuccendere et ignem non intermittere uſque dum flamma ad ſupremum uſque nequicquam fumoſa exeat: et ſummi intra fornacem lapides candeſcant / et coctum lapidem non eſſe niſi cum flammis turgefacta quæ circunhiaret fornax ſeſe receperit atque perſtrinxerit. ~~Mirum in quo naturam ſpectes elementi.~~ ~~Nam ſi calce cocta ignem ſubdemeris / fiet calcaria ſen ſim minus in imo calens / in ſummo uero magis multo reddetur ignita.~~ ~~Nunc quoniam his operibus perficiendis non calce tantun / uerum et harena opus est: de harena ipſa nobis dicendum eſt.~~

~~Harenarum tria ſunt genera / Foſſicea / Fluuiatilis / Marina.~~ ~~Omnium optima foſſicea.~~ ~~Atque ea quidem multiplex eſt / Nigra / Cana / rubra et carbunculus et glareoſa.~~ Siquis me roget quidnam eſſe harenam ſtatuam: fortaſſis dixero eam eſſe / qua maioribus confractis lapidibus minutulis conſtet lapilliſculis: Tametſi Vitruuio placuit harenam / et præſertim in ætruria / quam carbunculum dicunt / genus eſſe quoddam terræ ignibus a rerum natura intra montes incluſis peruſtæ et redditæ / ut ſit iam terra non cocta ſolidior et tofo ipſo mollior. ~~Verum inter haſce omnes harenas praeferunt carbunculum.~~ Aduerti romæ publicis ædificiis uſos no in poſtremis rubra: Caua intra foſſiceas ultima eſt: Glareoſa fundamentis farciundis commoda eſt: Sed inter primarias proximo loco annumerant glaream tenuiorem præſertim quæ angularis et ab omni terræ immixtione immunis ſit: uti eſt quæ apud uilumbros abunde ſuppe ditat: Subinde harenam probant / quæ ex fluento poſt primam ſupremam cutem abrepta eximatur: Et inter fluuiatiles torrentium / et inter haſce utilior quæ intra montes pronioribus profluuiis ſub ſtitit. ~~Extremo uenit loco harena quæ ex mari excepta ſit: et inter maritimas nigrantem ac uitroſam non omnino uituperant.~~ Apud Picentes agro ſalernitano harenam ex mari ſumptam foſſiceæ non poſtponunt: Sed eius regionis non omni ex littore deſumptam probant: Nam compertum quidem habent littoribus / quæ ad hauſtros excipiendos pateant / harenam eſſe omnium deterrimam: Quæ uero ad lybicum ſpectent littora / ea quidem harenam ferre minime poſſimam. ~~At inter maritimas harenas eſſe commodiorem conſtat / quæ ad rupes ſubſideat: granoue craſſiore ſit.~~ Atqui habent harene quidem cur etiam differant inter ſe: Namque marina inhareſcit difficile et ſalſugine diſſolubilis madeſcit continuo atque ſubfluit: Inde igitur onera ægre et numquam fidiſſime ſuſtinet. ~~Fluuiatilis quoque humectior eſt quam foſſicea: eaque de re ductibilior et tectoriis habilior.~~ ~~Foſſicea propter pinguedinem tenacior: ſed facit rimas: ea de re (cum) rationibus adigunt / non ad tectoria.~~ ~~Sed erit harena optima ſuo in genere quæque fricata et perſtricta manibus ſtridorem faciat: et quæ in candidam ueſtem excepta non coinquinabit: neque terram ſubſi dentem relinquet.~~ Contra erit harena non bona: quæ per ſe lenis et nequicquam aſpera: et colore odoreque luteam terram imitetur: quæue intra aquam exagitata / aquam reddet plurimum turbulentam et limoſam: quæue in area relicta ilico herbeſcet: eritque non bona / que dudum conuecta diu extiterit ſub aere ad ſolem et lunam et pruinas: nam terricoſa efficitur et putris: et perinde cum ad producenda arbuſcula et caprificos parata: tum ad continendam ſtructuram infirmiſſima.

~~Diximus de materia / lapide / calce / et harena: quæ a maioribus probarentur.~~ ~~Sed locis non omnibus dabitur / ut ea pro inſtituto rebus agendis commoda et parabilia inueniamus.~~ Aſiam aiebat Cicero propter copiam marmoris / ſemper ædificiorum et ſignorum gloria floruiſſe: At marmora locis omnibus non inuenies: alibi aut nullus eſt lapis: aut ſi eſt / is quidem non ad omnem uſum eſt habilis. ~~Tota italia ab ea parte quæ ad meridiem uergit / foſſiceam reperiri harenam teſtantur: ab apennino citra non reperiri.~~ ~~Babylones inquit Plinius bitumine: Carthaginenſes luto utuntur.~~ ~~Alibi omnino lapidis inopia cratibus et argilla ædificant.~~ ~~Budinos refert Herodotus cum priuatas / tum etiam publicas ædes non re alia ædificare quam ligno: ut etiam urbis moenia atque ipſa deorum ſimulacra ſint apud eos lignea.~~ ~~Neuros ligno penitus carere ait Mella: ut lignorum loco ſuccedere cogantur oſſa.~~ ~~Aegypto iumentorum ſegeſtionibus focum fouent.~~ ~~Hine eſt ut alii alia ſibi habere pro neceſſitate et rerum oportunitate diuerſoria cogantur.~~ ~~Apud ægyptios ſunt qui uel regias domos harundinibus: apud Indos qui cætarum coſtis ſibi ædificent.~~ ~~Apud Dedaliam in Sardis ſuffoſſa tellure habitare ſcribit Diodorus.~~ ~~Carris Arabiæ oppido muros domoſque maſſis efficiunt ſalis.~~ ~~Sed de his alias.~~ Itaque ut diximus non omni loco eadem lapidis harenæque et huiuſmodi eſt copia: Sed diuerſis diuerſa et naturæ et rerum exiſtit ratio atque modus: Iccirco his uti oportet quæ ſuppeditant: et in his ipſis adhibenda eſt cautio: primo ut habiliores et commodiores / ſelectos paratoſque habeamus: proxime ut ædificando aptioribus utamur / ſuis quibuſque locis cuncta recte diſpartiendo.

Sequitur ut paratis rebus / que recenſuimus / materia / lapide / calce / harena: nunc de conſtruendi ædificii ratione et modo tranſigamus. Nam ferrum quidem æs atque plumbum et uitrum er reliqua iſtiuſmodi ut pares nihilo plus opus eſt induſtria, quam ut coemis atque in unum cogas / quoad in opere perficiundo non deſint: tam etſi de his ſeligendis et diſtribuendis dicemus ſuo loco / quæ ad operis ornamentorumque rationem abſoluendam conueniant: Atque nos quaſi opus facturi ſimus et manu ædificaturi ab ipſis fundamentis rem ordiri aggrediemur: Sed hic prius eſt ut iterum admoneam / penſanda eſſe tempora cum publica / tum et priuata noſtra noſtrorumque eiuſmodiſint: ne quid aggrediamur: in quo perturbatis rebus aut inuidiam captes ſi perſeueres ædificando: aut diſpendium ſi deſeras. Adde quod et naturæ tempora inprimis erunt obſeruanda: Nam uidere quidem licet / uti ea quæ per hyemem ædificantur / locis præſertim frigidis gelent: Ea uero quæ per æſtatem / locis præſertim æſtuoſis areſcant / prius quam cohereant. ~~Hinc igitur admonebat Frontinus architectus eſſe ad opus exequendum apta accommodataque tempora: quæ ſunt a chalendis aprilis / ad chalendas uſque nouembris / intermiſſo æſtatis feruore.~~ ~~Sed pro locorum uarietate et coelo opus maturandum aut producendum ſtatuo.~~ Itaque ſi cum his cumque cæteris rebus quæ ſupra recenſuimus / bene tibi conueniet: erit demum area futuri operis deſcribenda / ſignatis in ſolo ſpaciis ſua et linearum et angulorum dimenſione.

~~At ſunt qui admonent bonis initiis inchoandam eſſe ædificationem: permaximi quidem intereſſe quo quidque temporis momento in rerum præſentium numero causae occeperit.~~ Lucius Tarutius urbis Romænatalem diem adinueniſſe fortunæ ſucceſſibus annotatis prædicatur: Tantanque habere uim ad res futuras ipſum hoc initii momentum putarunt ſapientiſſimi ueteres: ut fuiſſe Iulius firmicus maternus referat / qui mundi genituram ex rerum euentibus compertam fecerint: ac de ea re accuratiſſime ſcripſerint. Namque Eſculapius Annubius que: et iſtos ſecuti Petoſiris et Necepſo ſic fuiſſe hanc affirmant: ſurgente ab orizonte Cancro et luna ex dimidio / ſole in leone / ſaturno in capricorno / ioue in ſagittario / marte in ſcorpione / uenere in libra / mercurio in uirgine. ~~Et profecto tempora ſi recta interpretamur plurimum pleriſque in rebus poſſunt.~~ Nam et quod illud quod aiunt die brumali pulegium aridum floreſcere / inflatas ueſicas diſrumpi ſalictorum folia: Malorum grana uerti ac circumagi / murumque iocuſculis fibras numero in dies ad lunæ numerum congruere atque æquari. Ego uero etſi iſtius diſciplinæ profeſſoribus et temporum obſeruatoribus non tantum tribuam / ut eos exiſtimem ſuis poſſe artibus certam præſtare fortunam rebus / non tamen eſt ut aſpernandos ducam ſiquando diſputent præſcripta iſtiuſmodi tempora monente coelo utramque in partem poſſe quam plurimum. ~~Sed uti ea ſeſe habeat res / ſeruaſſe quæ admonent: aut plurimum proderunt ſi uera ſunt: aut minimum nocebunt ſi erunt falſa.~~ Adderem hic aliqua ridenda / quæ ueteres probauere inchoandis rebus: ſed nolim interpretentur ſecus atque res ferat: Et profecto ridiculi: qui bono item omine cum cæteras res: tum et imprimis areæ præſcriptionem inire iuſſerint. Veteres his ſuperſtitionibus adeo uacabant: ut eſſe primum militem in delectu conſcribendo curarent: ne ei eſſet nomen ulla ex parte infauſtum: tum et luſtranda colonia atque exercitu bonis nominibus eligebant / qui hoſtias ducerent: et locan dis uectigalibus cenſores Lucrinum lacum ob nominis felicitatem eſſe omnium primum inſtituere: Tum et malo nominis nomine permoti quæ prius epidannum uocabatur: ne indannum eo nauigantes ire dicerentur: Dyrrachium appellari uoluere. ~~Eadem ronne et Beneuentum / quod prius Maloeton diceretur nuncupauere.~~ ~~Rideo hic: nam bona etiam uerba et precantia adiungi placet.~~ ~~Et ſunt qui affirment hominum uerba tanti causae / ut uel a feris mutiſque rebus audiantur.~~ ~~Sino illud Catonis uerbis laſſatas boues inſtaurari.~~ ~~Solere quidem homines aiunt impetrare a ſolo patrio uerbis et precibus / ut inſuetas et alienas alat arbores: ipſaſque arbores exorari poſſe ut tranſmigrent / et in alieno accreſcant.~~ Iam mihi poſtea quam inepti causae coepimus / aliorum ineptias recenſendo illud ridiculi gratia non omittam / quod aiunt adeo audiri hominum genus / ut rapam affirment ampliorem creſcere: ſi dum ſeratur obſecretur / ut ſibi et familiæ et uicinis benigne conferat. ~~Quæ quidem res ſi ita ſunt: non intelligo cur ocimum herbam putent / quo magis cum maledictis et probris ſatum ſit / eo fructus lætiores afferre.~~ ~~Sed miſſa hæc faciamus.~~ ~~Cæterum præſtare quidem arbitror / ſi omni opinionum incerta ſuperſtitione deſpecta / rem ipſam ſancte et religioſe aggrediemur.~~ Ab Ioue principium muſæ: iouis omnia plena: Ergo purificato animo: et ſancte pieque adorato ſacrificio / inchoari tantam rem perplacebit: his maxime habitis precibus ad ſuperos / quibus poſcatur / ut opem auxiliumque præbeant operi / et faueant cæptis / quoad fauſte/ feliciter / proſpereque eueniat res: ſitque longa cum ſua ſuorumque hoſpitumque ſalute et ſalubritate: cum rerum firmitate: animi æquabilitate: fortunarum in cremento / et induſtriæ fructu / et gloriæ propagatione: bonorumque omnium perhennitate / atque poſteritate. ~~De his hactenus.~~

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE OPERE LIBER TERTIVS INCIPIT.~~

oMNIS ASTRVENDI OPERIS RAtio / hac una in re uerſatur atque conſumitur: ut pluribus ordine congeſtis et arte compactis rebus: ſeu ſint illi quidem quadrati lapides: ſeu cementa: ſeu materia: ſeu quod aliud uis ſolida ex eis / et quoad eius fieri poſſit integra unitaque conſtructio producatur. ~~Integra counitaque ea dicentur, quo rum partes a partibus neque reſectæ / neque diſiunctæ / neque non ſuis inſitæ locis ſint: Sed toto linearum tractu cohereant atque conſequantur.~~ ~~In ſtructura igitur conſideraſſe oportet / quænam in ea primariæ ſint partes: et quæ partium lineæ atque ordines.~~ ~~Structuræ perficiundæ partes minime obſcuræ ſunt.~~ Namque ſummum / infimum / dextrum / ſiniſtrum / proximum / diſtans: et quæ inter has extremitates intercurrant media / ex ſe patent: Sed quid cuique inſit: cur inter ſe differant: non omnes intelligunt. Neque enim est opus tollere ut putant imperiti / lapidem lapidi: et cementa cementis ſuperaſtruere: Sed diuerſæ cum ſint partes: longe diuerſis indigent rebus et induſtria: Aliud enim fundamentis: aliud procinctui et coronis: Aliud angulis et apertionum labris: Aliud extremis cuti bus: Aliud intimis parietum in farctionibus et craſſationibus debetur. ~~Quod autem cuique debeatur / noſtrum erit proſequi, In his igitur abſoluendis ab ipſis fundamentis incipiemus: eos ut diximus imitati: qui manu ſint opus effecturi.~~

~~Fundamentum / ni fallimur / ſtructuræ pars non eſt: ſed locus uidelicet ac ſedes: in qua ſtructura ipſa tollenda ſtatuendaque ſit.~~ Nam ſi dabitur area penitus ſolida atque omnino conſtans lapidea fortaſſis: quales apud Veios nonnullas inuenias: quænam tibi illic erunt fundamenta iaciunda potius quam ut ſtructuram ipſam attollas. ~~Apud Senas uiſuntur maximæ turrium moles / ipſo primo et nudo in ſolo poſitæ: Eſt enim mons ſolidus ſubſtratus tofo.~~ Fundatione igitur hoc eſt itione in fundum atque fossura erit opus ubi firmum ſtabileque solum proſciſſa de miſſaque fouea quærendum ſit: quod ipſum fieri ferme pleriſque omnibus in locis conuenit : de quibus poſtea. Commodum futurum ſolum inditio erunt hæc / ſi mille aderunt herbæ / quæ humectis in locis ſoleant: ſi arborem aut nullam ferat: aut eam tantum: quæ niſi in præduro et denſiſſimo oriatur: Si circum multo erunt omnia ſicciſſima et penitus arentia: Si lapidoſa lapide non minuto / non globeo: ſed angulari ſolido præſertim ſiliceo: Si ſub ſe neque ſcaturient fontes / neque fluentum peruader: Fluenti. n. natura eſt / ut aut rapiat ſempiterne quoad motu ualeat / aut importet: Ea re fit ut plana / quæ propter fluuius excurrit / ſoli firmitatem præſtent non prius / quae ubi ſub alueum deſcen deris. Tu priusquam quicquam fodere incipias angulos arearum et omnes laterum lineas diligentiſſime iterum atque iterum annotaſſe oportet: quales futuri ſint et quo ſtatuantur loco: His angulis ponendis norma opus eſt non puſilla / ſed prægrandi: quo directionum lineæ certiores conſequantur: Normam ueteres conficiebant tribus rectis re gulis in unum triangulum coniunctis: quarum erat una cubitos tris: altera quatuor: tertia cubitos erat quinque. Atqui hos quidem angulos ponere imperiti / niſi rebus omnibus quæ aream occupent / amotis: et ſolo prius reddito uacuo et penituſ complanato neſciunt: Eaque de re / quod in hoſtium agro moderantiuſ facerent / repente raptiſ malleoliſ / fabroſ uaſtatoreſ ad diruenda et delenda omnia immittunt: Quorum eſt error caſtiganduſ: Nam multa et fortunæ iniuria / et temporum aduerſitaſ / et rerum caſuſ atque neceſſitas poſſunt afferre: Quæ moneant uetentque ne quid cæpta proſequare: Et interea dedecet profecto non parcere ueterum laboribus / et conſulere ciuium commodis / his quæ aſſuctis maiorum ſuorum laribus capiant: quando et perdere et proſternere et funditus conuellere quæque ubique ſunt / ex arbitrio ſemper relictum ſit. ~~Itaque priſtina uelim ſerues integra quoad noua illis non demollitis attolli nequeant.~~

Fundamentis deſcribendis meminiſſe oportet prima parietum exordia et ſoccos / quos etiam fundamenta nuncupant / habenda eſſe quota parte ſui ampliora / quam ſit futurus paries: eorum imitatione qui alpibus ætrurie per niues ambulant: Nam hi quidem pedibus adigunt cribros funiculis in eum ipſum uſum contextis: quorum amplitudine ueſtigia minus immergantur. ~~Anguli ipſi quo pacto annotentur / eſſet non facile examuſſim proſequi uerbis ſolis.~~ ~~quod ſit eorum captandorum ratio ex mathematicis ducta: et linearum exemplo indigeat: res ab inſtituto aliena: de qua alibi in commentariis rerum mathematicarum tranſegimus.~~ ~~Tentabo tamen atque enitar quantum hic conferat ita loqui: ut qui ingenio ualeas / facile intelligas multa / unde totam rem poſtea ex te conſequaris.~~ ~~Obſcuriora fortaſſis quæ uidebuntur / ſi libebit ad unguem tenere ex commentariis ipſis petita percipies.~~ Nos quidem fundamenta diffinientes aſſueuimus lineas dirigere / quas radices nuncupamus / hunc in modum: A media enim fronte operis / ad poſticum protendo lineam: ad cuius dimidiam longitudinem figo telluri clauum: per quam tranſuerſam duco ex geometrorum monitis perpendicularem. Itaque ad haſce duas lineas / quicquod demetiendum eſt redigo: ſuccedunt omnia belliſſime: præſto ſunt æquidiſtantes certiſſimi finiuntur anguli: partes partibus reſpondent / apteque conformantur. Quod ſi forte dabitur ut interiectis parietibus ueterum ædificiorum captandi anguli terminum ac ſedem radio uiſus expedire notaſſe non queas: tibi æque diſtantes lineæ ducendæ ſunt ea / qua libera et expedita patebit uia: hinc ſignato interſectionis puncto / cum gnomonis / tum diametri productione / tum etiam aliis æquediſtantibus ad normam coequatis lineis rem pulcherrime aſſequemur. ~~Neque erit non accommodatiſſimum radios uiſus locis ſupereminentibus terminare linea: quo illinc dimiſſo perpendiculo certa præſtetur directio atque progreſſio.~~ ~~Signatis perinde lineis et angulis foſſionum conueniret quidem oculorum et intuitus uim habere / qualem per hæc habuiſſe tempora hiſpanum quempiam fabulantur.~~ qui aquarum uenas per terræ intima ſerpientes / non ſecus diſternebat ac ſi in aperto fluerent: Tanta ſub terra ſuccedunt incognita: quibus non tuto onus et impenſam ædificationis ſubſtinendam committas. Et oportet profecto cum toto ædificio / tum præſertim ipſis fundamentis nihil negligere: in quo cauti et circumſpecti ædificatoris ratio et diligentia de ſiderari poſſit: quando in cæteris ſiquid erratum eſt / lædit leuius: et emendatur facilius: et perfertur commodius quam in fundamentis: in quibus nulla errati excuſatio admittenda eſt. ~~At ueteres / quod fauſtum et felix ſit / fodito inquiunt / uſque dum ſolidum inuenias.~~ Habet enim tellus ſubduplices et multiplices cutes: alias fabulosas: alias harenoſas: alias calculoſas et eiuſmodi: ſub quibus ordine uario et incerto denſa et concreta ſubſtitit cutis / ferendis ædificiis ualidiſſima. Quæ et ipſa quidem uaria est: neque cæteris ſui generis ulla pene in re ſimilis: Sed alibi duriſſima et ferro prope in expugnabilis: alibi craſſior: alibi nigricans: alibi albicans: quam cæteris imbecilliorem plerique putant: Alibi cretamoſa: alibi tofinea: alibi ex quadam argille genere immixta glarea: De quibuſ omnibuſ quenam ſit optima certum dari aliud nullum iudicium poteſt. ~~preter unum: Vt eam probent: quæ errfum egre excipiat: quæ ue aqua immiſſa minime diſſoluatur.~~ ~~Et ſolidum ea de re nullum haberi putant certiuſ atque conſtantiuſ.~~ ~~quam quod ad aquam perterre uiſcera ſcaturientem ſubſit.~~ Nos uero doctos et peritos omnes incolas et uicinos architectos conſulendos putamus: Qui quidem & ueterum ædificiorum exemplo: et ponendorum in dies uſu recte iſtius: ædifices: regionis ſolum quale ſit & quid ualeat facile didiciſſe potuere. ~~Dantur tamen argumenta de ſoli firmitate prætentanda & congnoſcenda.~~ Nam ubi graue aliquid per ſolum prouolutaris / aut exalto cadentem dimiseris: & non ſubcor tremuerit locus: aut aquam / expatina / illic ſtatuta / criſpantem non reddiderit: nimirum firmitatem iſtic polliceri inter petrabimur. ~~Tu tamen ſolidum inuenies non ſemper omni in loco: Sed dabitur regio uti eſt apud Adriam apudque Venetias / ubi ſub congeſtitia inuenias aliud nihil ferme præter ſolutum limum.~~ ~~Diuerſa igitur tibi erit fundationis ratio / pro locorum diuerſitate exequenda.~~ Locorum alius elatus / alius depreſſus: alius inter hæc medius / ut puta qui accliuis ſit: hic adeo alius ſiccior et aridior: uti ſunt præſertim montium iuga et uertices: Alius penitus madens et infuſus: uti eſt qui apud mare: apud lacu nas et intra conualles ſubſidat: Alius ita eſt poſitus / ut neque ſiccus omnino: neque penitus madens ſempiterne ſit: uti natura ſui ſunt ac cliuia: ut quibus aquæ non perſiſtunt immotæ et contabeſcentes: ſed lapſu aliquo per pronum deducuntur. ~~Nullis locis ilico fidendum eſt inuento quod ferrum reſpuat: poſſet enim id eſſe in campeſtri parte ue et infirmum: ex quo maxima iactura et totius operis ruina olim conſequeretur.~~ Noſque uidimus turrim apud Mneſtorem / Venetiarum oppidum / que poſt annos aliquot quam abſoluta extitit / pondere ſui perforato cui incumbat ſolo / uti res monſtrauit / tenui et imbecilli ad ſumma uſque propugnacula immerſum ierit: quo magis inculpandi ſunt quae non ſolido iſtiuſmodi a natura ſubſtrato et ſubſtituto præcipue ut ferat ædificia: ſed uel macerie aliquam ueteris ruinæ inuenta / non eam quanta et qualis ſit funditus perſcrutantur: Sed in ea præaltos parietes attollunt inconſiderate: et minuendæ impenſæ auiditate / omnem ædificationem ultro perdunt. ~~Præclare iccirco admonentur / ut omnium primi fodiantur putei: Id quidem cum cæteras ob res / tum ut apertiſſime pateat quanti quæque ſeſe habeat cutis ad opus tolerandum aut infirmandum.~~ ~~Accedit quod ad multas rerum agendarum commoditates et aqua inuenta et quæ egerantur conferet.~~ ~~Accedit etiam quod hinc adaperta reſpiratio a ſubterraneis exalationum motibus tutam illæſamque præſtabit ædificio firmitatem.~~ ~~Itaque ſeu puteo / ſeu ciſterna / ſeu cloaca / ſeu quauis profundiore foſſione recognitis quæ ſub terra latitabant cutibus / commo diſſima eligenda en / cui opus committas.~~ ~~Tum et elato et quocunque et in loco: unde profluens unda conuellere aut aſportare quippiam ualeat: profundiorem omnino induxiſſe foſſam conferet.~~ Nam aſſidua imbrium ite ratione montes ipſos ablui / abſtergi atque perinde imminui inditio est: quod extantes ſpeculæ in dies expeditius uiſuntur: quæ interiecto montis primitus non apparebant. ~~Maurelius mons qui ſupra Florentiam eſt / patrum noſtrorum ætate multa uirebat abiete: At nunc nudus et aſper relictus eſt / imbrium ni fallor abſterſionibus.~~

Decliuibus areis iubebat Iunius Columella inferiori a parte et loco preſſiore fundamenta ordiri auſpicaremur: Perite id quidem: Namque præter id / quod illic iacta / et præſtructa admodum ſuis coaptata locis perſiſtent: quaſi fultura ualida renitentur ad curſus ea: quæ mox ſi ædes prolatare libuerit / ad partem ſuperiorem applicabuntur: Fiet etiam ut quæ fortaſſis uitia ſubſequi ad iſtiuſmodi foſſiones interdum ſoleant hyante ſolo atque labente / minus te lateant: minuſque noceant. Paludoſis in locis laxam adaperire foſſam conuenit: foſſæque latera palis / cratibus / tabula / alga / limo et iſtiuſmodi rebus munienda hinc atque hinc: ne aqua ſubinsiuat: Mox ex haurienda ſiqua reſidua intra munitiones ineſt aqua: egerendaque harena: abruenduſque lutoſus alueus funditus: quoad inuenias ubi pes ueſtigio ſiſtat. ~~Idem ipſum ſabuloſo in ſolo quoad res poſtulet faciundum eſt.~~ Cæterum omnis foſſionis fundum ad libellam plane coequandum eſt: ne quam in partem uſpiam ſit decliue / quo imponenda coequatis ponderibus collibrentur: Habet enim pondus in ſe hoc inſitum et innatum: ut depreſſiora ſemper oppetat et opprimat. ~~Sunt quæ in paluſtribus fieri iubent / ſed magis ad ſtructuram quam ad fundationis rem pertineant: Atqui ſic enim iubent.~~ Sudium et palorum copiam cacumine præuſto / pede inuerſo ad ſublime figito: ut ſit operis huius area lata duplo / quam futurus eſt murus: ſintque pali ad muri futuri altitudinem / longi nihilominus una partium ex octo: ſintque craſſi ut ad ſui longitudinem / ita ut pars reſpondeat nihil minus duodecima denique conferti configantur quoad ubi plures interfigas aditus non pateat. Configendorum palorum machinas uticumque illæ ſint habere oportet malleos non grauiſſimos: ſed crebro ictu incudentes: Nam prægraues cum ſint pondere immani impetuque intolerabili materiam protinus perfringunt. ~~Crebritas quidem omnem ſoli contumaciam et peruicaciam aſſiduitate laſſat et domitat.~~ ~~Videre licet ubi tenuem uelis duram in materiam clauum infigere.~~ ~~ſi malleo utaris graui / non ſuccedit: ſi puſillo et apto / penetrabit.~~ Hæc de foſſionibus hactenus: niſi forte illud addendum ſit / quod interdum aut parſimoniæ gratia / aut uitandæ ſoli intermedii labilitatis cauſa iuuat non una et continuata foſſa opus ſolidum perducere: ſed interuallis intermiſſis: quaſi pilas tantum aut columnas poſituri fundamus: quo inde ab alteris ad alteras ductis arcubus / reliquus paries ſuperextollatur. ~~In his eadem obſeruanda ſunt / quæ uſque recenſuimus.~~ ~~Sed quo plus oneris in haſce impoſiturus ſis: eo latiores et obfirmiores ſubigas fundationes atque pedamenta oportet.~~

~~Hactenus de his: Reliquum eſt ut ſtructuram aggrediamur.~~ ~~Sed cum tota fabri ars ordoque aſtruendi pendeat / partim ex lapidum natura / et forma / et habitudine: partim ex calcis fulturæque glutino atque illigamentis.~~ ~~De his igitur prius breuiſſime recenſenda ſunt quæ ad rem faciant.~~ Lapidum alii rediuiui et fortes et ſuccoſi / quales ſunt / silex / marmora / et eiuſmodi: quibus innatum eſt ut ſint graues et ſonori: Alii exhauſti / leues / ſurdi: quales ſunt tofinei et ſabuloſi. ~~Item lapidum alii plauis ſuperficiebus / rectis lineis / æqualibus angulis: quos quadratos nuncupant: Alii ſuperficiebus / lineis / angulis multiplicibus et uariis: quos incertos appellabimus.~~ Rurſus lapides alii prægrandes: hoc eſt quos ſingulos nudæ hominum manus abſque traha / uecte / rutulo et gerulis et iſtiuſmodi agere ad arbitrium nequeant: Alii minuti: quos uel una manu tollere collocareque poſſis ex ſententia. ~~Tertii lapides inter iſtos qui pondere et magnitudine medii ſint / iuſtos appellamus.~~ ~~Omnem lapidem et integrum et minime lutoſum et bene madentem eſſe oportet: Integer an quaſſatus ſit / indicabit ſonus quem ſub ictu refert.~~ ~~Abluetur nullibi purius quam torrente.~~ Non penitus madidum reddi aquis ante diem nonum ſatis conſtat / qui iuſtus ſit lapis: qui autem præ grandis / tardius: Nuper exemptus ex fodina / longe ueterano commodior : Qui ſemel calcem expertus ſit lapis / ſecunda non amat coniugia. ~~Hæc de ipſo lapide.~~

Calcem quidem / quæ ex fornace apportata glebis fuerit non integris ſed reſolutis atque admodum pulueruloſis / reprobant: et ualidam futuram in opus negant: Eam probant / quæ ignibus perpurata candicans et leuis et ſonora ſit: quæ ue cum aſpergas multo crepitu / acrem uaporis uim in altum euomat. ~~Superiori quod impotens ſit / harenæ minus deberi conſtat: At ualidiori huic plus.~~ ~~Cato ſta tuebat in ſingulos pedes dari calcis modium unum: harenæ duos Alii aliter.~~ ~~Vitruuius quidem atque item Plinius / harenas iubent admiſceri: ut ſit ad foſſiceas pars quarta: ad fluuiatiles atque maritimas tertia.~~ ~~Cæterum ubi pro lapidum natura et qualitate / uti mox referemus / materia futura erit / liquidior et mollior / in cerniculis harena excipietur.~~ ~~Vbi uero ſpiſſior / tunc glarea angularis et fractionum minutalia admiſcebuntur una cum harena ex dimidia.~~ ~~Tertiam ſi tunſæ teſtæ partem adieceris affirmant omnes futuram multo tenaciorem.~~ Tu tamen uticumque miſcucris / iterum atque iterum ſubigas oportet: ad minutorum uſque corpuſculorum commixtionem: Et ſunt ea de re qui probe commiſcendi gratia mortariis diutius uerſant atque intundunt. ~~Et de calce quoque hactenus: Ni forte his quæ diximus / illud deſit: calcem ſuis et præſertim eadem ex fodina / cognitis lapidibus / tenacius quam cum externis coherere.~~

Pedamentis extruendis: hoc eſt fundamentis ad aream uſque complendis / quidnam moneant nihil inuenio apud ueteres / præter unum illud: ut lapidem / qui ſub diuo / uti ſupra diximus / biennium habitus uitium fecerit / fundamentis coniicias. Nam ueluti in militia deſides et imbelles / qui perferre ſolem et puluerem nequeant: domum ad ſuos non ſine nota remittuntur: Sic et iſtic molles et eneruatos lapides reiiciunt: ut priſtino in ocio / aſſuetaque in umbra ignobiles conquieſcant: Tam etſi apud hiſtoricos aſſueuiſſe in terra comperiam ueteres ponendis pedamentis / omni induſtria et diligentia eniti: ut eſſet illic ſtructura / quoad eius fieri poſſet omni ex parte nihilominus quam in cætero muro ſolidiſſima. Nicerini filius ægyptiorum rex Aſithim / cuius id fuit institutum: ut qui ære alieno tenerentur / patris cadauer in pignus darent / lateritiam ſtructurus pyramidem / fundamentis iaciundis præfixit in palude trabes: hiſque ſuperduxit lateres. Memoriæ quoque proditum eſt Creſiphum optimum illum: qui celeberrimum Dianæ templum apud epheſum aſtruxit cum ſibi locum delegiſſet planum et emunctum: qui demum a terræ motibus futurus eſſet immunis: principio / ne lubrico illic atque parum ſtabili in ſolo / tantæ molis fundamenta temere collocarentur / ſtrauiſſe aiunt calcatis carbonibus: Deinde uelleribus tantum palorum media interualla expleri croberrimo carbone atque inconculcari / et mox quadrata ſuperextendi ſaxa iuncturis quam longiſſimis. ~~Comperio et apud hyeroſolimam in fundamentis publicorum operum fuiſſe qui lapides ponerent longos uigenos: altos non minus denos cubitos.~~ ~~Verum alibi ex perciſſimorum ueterum ampliſſimis operibus aduerti uarium illis fuiſſe modum atque inſtitutum complendis fundamentis.~~ ~~Ad ſepulchrum Antoniorum fragmentis præduri lapidis non maioribus quam ut manum impleant / natante cemento compleuere.~~ ~~In foro argentario ex cemento omnis generis fractorum ſaxorum: Apud Comitium fruſtis quam glebis ex lapide ignobili ſubſtrixere.~~ ~~Sed hi mihi perplacuere: qui apud Tarpeiam imitati naturam ſum opere collibus præſertim aptiſſimo.~~ ~~Nam ueluti ſtruendis montibus illa ſolidis lapidibus molliorem materiam intermiſcet: Sic hi duum pedum ſubſtrauere opus quadrato quam potuere integro lapide.~~ ~~Huic ſuperinfundere quoque duum pedum quaſi pultem cementitiam: Atque ſic deinceps alternis ordinibus lapidum et pulte fundamenta oppleuere.~~ Alibi cum glarea foſſili: tum et item collectitio ſaxo / firmiſſima uidi a maioribus facta perſtare poſt multas ætates opera fundamentorum huiuſmodi et ſtructuras: Apud Bononiam turris excelſæ atque firmissimæ / cum demoliretur inuenta fundamenta ſunt infarcita ſaxo globoſo & creta ad cubitoſ ferme ſex: Cætera deinceps aſtructura erant calce. Itaque uaria in his ratio eſt: & quod horum preceteris probem non facile dixerim tam ex omni iſtorum genere inuenio: quod longe firmiſſimum & ualidiſſimum exiſtat: Sed parſimonie inſeruiendum ſtatuo modo rudera & que putrebilia ſint non per fundas: Sunt & alia pedamentorum genera: Vnum quodam porticibus & locis his debetur: Vbi columnarum ordines conſtituantur: aliud quo maritimis utimur locis: ubi ſolidi ad arbitrium captandi ſoli certa facultas non pateat. De maritimis tum dicemus / cum de portu et mole intra profundum mare ſiſtenda tractabimus: Nam pertinet id quidem non ad uniuerſorum ædificiorum opus / de qua re hic loquimur: ſed ad propriam urbis partem quandam: de qua una cum aliis ſui generis tractabimus: cum de publicis iſtiuſmodi operibus membratim referemus. Ordinibus igitur columnarum complere in ob longum foſſam totam non eſt opus perpetuato ſtructuræ ductu: ſed columnarum ipſarum primo ſedem cubiliaque conuenit obfirmare: Hinc ab altero ad alterum / quoadque horum ducendi ſunt arcus / dorſo in profundum inuerſo: ut ei pro corda ſit ex area planities: Sic enim unum in locum plura hinc atque hinc ſuperadiecta pondera / minus erunt ad perforandum ſolum prompta / arcuum fultura iſtiuſmodi obſiſtente. Et quam ſint columnæ ad ſolum perforandum aptæ: et quam courgeant preſſentque pondera in eas poſita / inditio eſt ad nobile Veſpaſiani templum angulus: qui ad æſtiuum occaſum uergit: Nam cum illic uiam publicam / areæ angulo interceptam reddere peruiam uoluiſſent / paulula facta ad inter aream diuerſione forniceque per templi ſtructuram adacta: angulum ipſum quaſi pilam ad uiæ latus reliquerunt: et confirmarunt operis ſoliditate anteridiſque ſubſidio. ~~At is tandem premente uaſta ædificii mole / et indulgente ſolo fecit uitium.~~ ~~De his ſatis.~~

~~Iactis fundamentis expeditus inſequitur paries.~~ Hic illud præter miſiſſe nolim: quod cum ad fundamenta complenda / tum ad totos parietes abſoluendos pertineat: Nam uaſtis quidem in ædificiis / ubi craſſior futura murorum moles eſt ab ipſis fundamentis medium per opus ad ſummum uſque relinquenda ſunt aperta extuaria ſpira mentaque non penitus interrara: Vnde ſiquid uaporis concreti et coacti ſub tellure moueatur / libere id abſque ulla ſtructuræ pernicie profuſe poſſit exalare. Veteres huiuſmodi non nullis in locis cum iſtius ipſius rei gratia / tum et commoditatis: quo in ſummum opus aſcenſus pateat: tum et fortaſſis impenſæ minuendæ cauſa ſcalam cocleam intimum perducebant. ~~Ad rem redeo.~~ ~~Inter pedamentum atque expeditum parietem hoc intereſt: quod id lateribus foſſæ coadiutum conſtare ſola poteſt infarctura: hic alter pleriſque componitur / uti mox referam partibus.~~ In pariete primariæ in ſunt partes: ima quæ ilico ſupra fundamenti infarcturam ſurgit: hanc ſi ita licet appellabimus podium ſuggeſtum ue: Media quæ parietem circumambit atque amplectitur: hanc procintum dicunt. ~~Suprema hoc eſt pars ea quæ ultimum parietis illaqueamentum habeat: hanc demum coronam nuncupant.~~ Sunt et inter primarias parietum partes uel in primis præcipue anguli et inſertæ conceptæque ſeu pilæ / ſeu columnæ / ſeu quiduis iſtiuſmodi: quod quidem ſubſtinendis trabeationibus arcubuſque, tectorum illic columnarum ſunt loco: quæ omnia appellatione oſſinum ueniunt. ~~Sunt et apertionum ſtantia hinc atque hinc labra: quæ angulorum columnarumque inſimul naturam ſapiunt.~~ Præterea et apertionum tectum hoc eſt ſuperliminare / ſiue recto ſit poſitum trabe: ſiue arcu ducto ipſa / inter oſſa computabitur: Nam eſſe arcum quidem non aliud dicam / quam deflexam trabem: et trabem quid aliud quod in tranſuerſum poſitam columnam: Quæ autem inter has primarias partes intercurrunt atque extenduntur / recte complementa nuncupabuntur. Vniuerſo etiam in pariete aliquid eſſe quod ipſum cunctis / quas hic recenſuimus / partibus conueniat: hoc eſt media muri infarcinatio: et gemini hinc atque hinc ſeu coria nuncupes: ſeu cortices: quorum alter extrinſecos uentos ſolemque excipiat: alter inteſtinam areæ umbram foueat. ~~Sed corticis infarcinamentorunque inter ſe ratio pro ſtructuræ uarietate uaria eſt.~~ ~~Structuræ genera ſunt hæc: ordinarium: rheticulatum: incertum.~~ ~~Et hic illud Varronis non nihil faciet ad rem: quod refert tuſculanos quidem ſeptos ad uillas ducere ſtructura ex lapide.~~ ~~In agro uero gallico ex coctilibus lateribus: In ſabinis crudo: per hiſpanias terra ex lapillis compoſita ædificare.~~ ~~Sed de his poſtea.~~ Ordinaria ea ſtructura eſt in qua lapides quadrati / ſeu iuſti / ſeu potius prægrandes coaugumentantur: ita ut ſint ſuis lineis ordine ad regulam libellam et perpendiculum poſiti: Qua ſtructura nulla eſt firmior / nulla conſtantior. ~~Rheticulata ea eſt in qua lapides quadrati ſeu iuſti ſeu potius minuti ponuntur non iacentes in latus / ſed in angulum ſtantes fronte ad regulam et perpendiculum expoſita.~~ ~~Incerta ea eſt in qua lapis incertus ita inſeritur / ut quodque latus quoad per eius lineas licuerit contigui lapidis lateribus hæreat ad unguem.~~ ~~Huiuſmodi lapidum adiunctionibus in ſilicea uiarum ſtructura utimur.~~

~~Cæterum his generibus uariis locis uarie utemur: Nam ad podium cruſtam non niſi quadrato ponemus lapide prægrandi præduro.~~ quod ſi ſtructuram quidem eſſe / uti diximus quoad eius fieri poſſit / integram et ſolidiſſimam oportet: Et toto ipſo in muro nuſquam eſt ſoliditate firmitateque opus maiore quam iſtic: Quid in unico ſi queas lapide: aut certe numero lapidum firmabis eo: qui ad unius integritatem perpetuitatemque ſit per quae proximus. Prægrandis quidem quo argumento lapis tractetur atque admoueatur: quando id genus uel maxime ad orna mentum ſpectat: ſuo dicemus loco: Atqui ducito / inquit Cato / ex firmo lapide et calce uti ſupra terram opus extet pedes: reliquam uero parietis partem / uel etiam crudo ſi libeat latere fieri non uetant. ~~Hunc ea ratione hic motum in promptu eſt: quod guttis ſtillantium ex tectis imbrium ea parietis pars abroditur.~~ Sed nos cum ueterum ædificia repetimus intuemurque / cum alibi paſſim has recte conditorum ædificiorum partes præduro eſſe ſubſtitutas lapide: tum et apud eas gentes / ubi pluuiarum iniuriam non uereantur: ſuiſſe qui ad pyramidem rotam ſubſtrauerint baſim apud ægyptum nigro lapide præduro: fit ut rem latius interpreter: Nam ueluti in ferro ære ac cæteris eiuſ modi / ſi iterato atque iterato in contrarias partes inflectantur fatiſcunt: et poſtremo laſſata rumpuntur: Ita et corpora alternis offenſionibus laceſſita maxime uitiantur atque corrumpuntur. Quam rem ipſam aduerti ex pontibus præſertim ligneis: Nam quæ partes temporum uiciſſitudinibus modo ſiccæ ſolis radio et uentorum afflatu: modo madentes nocturnis aquæ uaporatonibus ſunt: eas quidem ociſſime reddi exeſas atque penitus carioſas uidemus. ~~Ipſum idem licet uidere ex murorum partibus his quæ imæ propter ſolum extent: Nam alternis humorum et pulueris contaminationibus commacerantur atque abroduntur.~~ Qua de re ipſe ſic ſtatuo totius ædificii podium / duro et firmiſſimo et præ grandi lapide aſtruendum: quo crebris contrariorum offenſionibus tutiſſimum perſeueret: Et duriſſimi quales ſint lapides / ſit libro ſecundo recenſuimus.

Verum lapides ipſi cum iſtic/ tum et alibi permaxime intereſt quo ponantur contextu atque connexu in opere: Nam ueluti ligno ita et lapidi inſunt cum uenæ / tum et nodi / tum et partes aliæ aliis imbecilliores: Quin et pandi marmora et contorqueri in promptu eſt. Habentur in lapidibus apoſtemata et collectiones putris materiæ: quæ temporibus intumeſcit aeris inhauſti / uti puto / humectatione imbibita: ex quo grauiores puſtulæ et collaceratione columnarum atque trabium ſequuntur. Quare præterea / quæ de lapide ſuo loco ſuperius tranſegimus: noſſe oportet lapidem creari a natura uti uidemus procumbentem / materia uti interpretantur / liquente et fluxibili: quæ cum ſenſim concreuerit et obduruerit: ipſa maſſa primas ſuarum partium figuras aſſeruata: Hinc eſt quod in eo infimæ partis corpuſculis / ut puta grauioribus conſtat maiuſculis / quam ſupremæ: et intercurrunt uenæ: prout materia materiæ ſuperinfuſa et obducta cohæſit. Ea ergo qua uenæ iniaceant / ſeu ſint illæ quidem primioris materiæ ſpumamenta / una cum ſuperadductæ materiæ fecibus commixta: Seu quid aliud ſunt: quando has ipſas ſic diſpares couniri penitus natura non ſiuerit: fixilem nimirum eſſe in lapidem conſtat. Præterea uti ex re ipſa palam atque in promptu eſt tempeſtatum / ut ita loquar / contumelia nequid reconditiora pſtruemur: compacta et concreta omnia corpora conficiuntur / diſſoluuntur: Ita et in lapide quæ partes tempeſtatibus perferendis obnoxiæ extiterunt: maceratiores ſunt atque putribiliores. Quæ cum ita ſint / ponendis lapidibus aduertiſſe iubent / his præſertim partibus ædificii: quas eſſe robuſtiſſimas oportet: ut firmiſſimæ et minime deciduæ lapidum facies contra aduerſarias rerum offenſiones obiiciantur. Ergo non in latus uena ſtans collocabitur: ne quid decruſtetur tempeſtatibus: ſed iacebit proſternata: ut preſſa mole ſuperincumbentium nuſquam pandat: Et interior quæ in fodina abdita fuerat facies ſiſtetur ut extet patula: Succoſior enim eſt et ualidior. ~~Verum nulla tolerantior habebitur facies toto in abſciſſo lapide: quam quæ maſſam ipſam non per fodinæ tractum deſciuerit: Sed quæ tranſuerſam iacentis maſſæ protenſionem obtruncarit.~~

~~Anguli inſuper totum per ædificium: quod eos quidem per quam ægregie ualidos eſſe oporteat / ſtructura admodum ſolida firmandi ſunt.~~ ~~Namque profecto ſi recte interpretor / angulus quiſque totius ædificii altera eſt pars: quando unius quidem uitium anguli abſque duorum laterum iactura non ſuccedat.~~ ~~Quod ſi huc ſpectes: proculdubio comperies nulla ferme ædificia coepiſſe deficere aliunde/ quam ab anguli alicuius in firmitate.~~ ~~Recte igitur ueteres angulos aſſueuere ponere craſſiores multo quam parietes: et in columnatis porticibus ad angulos firmiora adigere alamenta.~~ Anguli igitur firmitas non eo tantum deſideratur: quo tectum ferat: eſt enim id columnarum opus uel magis quam angulorum: uerum et inprimis quo parietes in officio contineantur: ne a perpendiculi rectitudine ullam in partem deflectantur. ~~Ergo habebit is quidem lapides præduros / et longitudine prolixos: ut quaſi brachia et ulnæ per coniugatorum parietum protenſionem inuehantur.~~ ~~Eruntque lati pro parietis craſſitudine lapides hi: ut nulla ſit opus media infarcinatione.~~

~~Similia eſſe angulis oſſa in pariete et apertionum latera condecet: et eo firmiora / quo maioribus ponderibus fortaſſis fuerint ſubſtituenda.~~ ~~Et inprimis oportet manus hoc eſt aliquos hinc atque hinc alternis ordinibus lapides promittant / quaſi adminicula ad reliqui parietis complementa ſubſtentanda.~~

~~Complementi partes ſunt / quas uniuerſo parieti conicare diximus cortices et infarcimenta.~~ ~~Sed corticum alii extimi: alii e regione poſiti inteſtini.~~ Extimum ſi lapide poſueris duriore conferet: id quidem ad ædificii perhennitatem alioquin totis complementis: opere quo libuerit ſeu reticulato / ſeu incerto induxeris non redarguam: modo infeſtis et acriter laceſſentibus / ſeu ſolibus / ſeu uentorum moleſtiis / ſeu et ignibus aut pruinis lapidem obiicias eum / qui natura ſit ad impetum molemque atque iniuriam tolerandam ualidiſſimus: Et præſertim illic ubi ex fiſtulis tectorum aut ſtillicidiis / maiores cadentes imbres uento illidantur: omnino adhibenda robuſtiſſima materia eſt: quando id quidem in uetuſtis ædificiis paſſim uidiſſe liceat iſtiuſmodi aſperſionum iniuria ipſum marmor / ut ſic loquar / prefreſum atque penitus exeſum eſſe: Tam etſi plerique omnes periti architecti / quo huic iniuriæ prouiderent: imbrem a tectis collectum aſſueuere per impluuia intercluſum diducere atque diſpellere. ~~Quid illud quod annotarunt maiores / folia per annuos autumnos ſolere parte arboris quæ ad hauſtrum et meridiem ſpectent prius decidere.~~ ~~Nos aduertimus collapſa uetuſtate ædificia omnia coepiſſe ad hauſtrum deficere.~~ ~~Et cur id eueniat: fortaſſis in cauſa eſt / quod ſolis ardor et uis / dum uirebat opus / immaturæ ſuccos aſſumpſit calcis.~~ ~~Adde quod hauſtrinis flatibus iterum atque iterum humectatus atque ſubinde ſolis incenſionibus inferuefactus paries commaceratus imputruit.~~ ~~Ergo his et huiuſmodi iniuriis apta et ualidiſſima obiicieda materia eſt.~~

~~Illud inprimis obſeruandum cenſeo: ut coeptos ordines toto ſtructuræ ambitu coæquato et minime diſpari ducas: ne quid ad dextram prægrandi: ad ſiniſtram uero minuto conſtet lapide.~~ ~~Namque preſſari quidem aiunt ſtructuram nouiſſimo pondere iniecto: et calcem preſſione inter ſicciſcendum deſiſtere: ex quo per opus lacerationes fieri neceſſe eſt.~~ ~~At corcicem inteſtinum una cum tota ſui parietis facie molliore ducas lapide non uetabo.~~ Sed quocunque utare tam inteſtino quam extimo tollendus cortex eſt: ut fiet is quidem ad ſuam lineam atque perpendiculum extenſus et perfinitus: Sua erit linea quæ ad areæ circumſcriptionem coæquata reſpondeat: ita ut ſit ea penitus omni parte ſui nuſquam tumida / nuſquam incaua / nuſquam undoſa / nuſquam non directa et probe coaptata et perfinita. ~~Inter ſtruendum et dum murus uiret ſi primam induxeris harenationem: fiet deinceps ut quam adegeris ſeu cruſtam ſeu albarium~~ ~~indelebile opus præſtetur.~~

Infarcinamentorum duo ſunt genera: Vnum quo inter cortices ad uacuum quod ineſt cementis congeſtis opplent: Alterum quo id lapide non niſi ordinario: ſed ignobili potius interſtruunt quam oppleant. ~~Vtrumque parſimoniæ cauſa inuentum apparet: Quando quiuis lapis minutus atque ignobilis huic murorum parti de mandatur.~~ Nam ſi dabitur ut prægrandis et quadrati lapi dis copia ſuppeditet : quis aut minuto aut fractitio ſponte utetur lapide : Atqui hac una in re a complementis oſſa ipſa differunt: Quod in his media inter cruitas inſarciuntur / fractitio et commutilato quocumque datur lapide / opere prope congeſtitio et tumultario: In his alteris nulli aut perquam modici immiſcentur lapides incerti: Sed tota totum id intimum ordinario extexunt opere. Mallem ad æternitatem plenis ordinibus uniuerſum parietem quadrato lapide completum redderent: Tamen qualicumque uacuum id inter cortices lapide opplendum inſtitueris: quo ad res patitur curato ut ductu coæquato librati ordines connectantur. Tum et officii quidem erit ab altero extimo ad alterum inteſtinum corticem / aliquos non penitus interraros ordinarios lapides mediam per parietis craſſitudinem ad cortices ipſos mutuo connectendos traducere: quo infuſa infarcinamenta ſpondas cruſtarum non protrudant. Infarcinationum ductus obſeruarunt ueteres una perpetuaque refuſione attollere non altiores quam ut in quinos quoſque pedes ordines ſuperextenderent: quo ueluti neruis illigamentiſque ſtructura arctata concinctaque redderetur: quo etiam ſiquid totam per infarcinationem aliquo aut fabrorum uitio / aut caſu deſidiſſe comperit: non ilico in ſe reliquorum ſuperurgentium pondus trahat: Sed habeant ſuperiora quaſi innouatam ad conſiſtendum baſim. Cæterum admonent / quod apud omnes ueteres probe obſeruatum uideo: ne quid maiora inter farciendum ſaxa interſerantur: quam ut libræ pondus compleant: minutiora enim quæ ſunt / facilius ueniri atque ad nexuras adæquari arbitrantur quam prægrandia. Et faciat ad rem quod apud Plutarcum de Mino rege traditur: Nam is quidem cum plebem per artes diuideret: ſic cenſebat corpus omne quo magis minutas diui ſum in partes ſit: eo facilius ad arbitrium tractari atque coæquari. Illud non negligendum puto: quod caua omnia compleſſe / et nihil uſpiam interuacuum reliquiſſe oportet / cum cæteras ob res / tum ob id ne iſtuc animantia ingrediantur: quæ nidificatu et congeſtis ſordibus atque ſeminibus caprificos per murum excitent. ~~Dictu incredibile quantas lapidum moles / et quas congeries commotas una eſſe arboris radice uiderim.~~ ~~Illiganda igitur et complenda quæ conſtruas omnia diligenter ſunt.~~

Inter procinctus aliqui præterea nexus lapidum maiorum inducuntur: qui et cruſtas exteriores cruſtis interioribus: et oſſa etiam ossibus illaqueata reddant: quales hi ſunt / quos in pedes quinos interſerendos diximus. Alii uero et hi quidem primarii procinctus ſunt: qui angulorum prehendendorum / operiſque detinendi gratia / per totam parietis longitudinem perducuntur: Sed hi poſtremi rariores adhibentur: et unico in pariete plusquam binos aut interdum tris me nuſquam uidiſſe memini: Eorumque ſitus ſedeſque primaria eſt: ut ſummum parietis ueluti corona / immunem frequentioribus illis in nexuris æqui inpedes quinos fiunt: Lapides ſi aderunt tenuiores non dedecebit.

~~In his uero alteris / quas coronas nuncupamus: quo et rariores illæ quidem ſunt / et plus habent negocii: eo robuſtiores et craſſiores appoſuiſſe lapides conuenit.~~ ~~In utriſque ſuo in genere longiſſimi et latiſſimi et firmiſſimi deſiderantur.~~ ~~Sed ita collocabuntur minores illi: ut una cum cæteris parietis corticibus ad perpendiculum et regulam conueniant.~~ ~~Hi uero alteri coronas imitati frontis proiectura prominebunt.~~ ~~Ponunturque lapides iſtiuſmodi prælongi et ad modum lati ad libellam / et ordinibus bene connectuntur: ut quaſi ſuperaddito pauimento ſubinſtructa operiantur.~~ Lapidum iſtic nexura eſt: cum nouiſſimus quiſque nunc ſuperinſternatur lapis: ita in iam tum ſubſtratos coagmentatur et concinnatur: ut in duorum ſubſtitutorum commiſſuram / æquata et collibrata extenſione medius accumbat. ~~Quæ lapidum nexura uniuerſa in ſtructura minime negligenda cum ſit: cum eſt eadem in procinctibus huiuſmodi maiorem in modum obſeruanda.~~ Aduerti reticulatis operibus ueteres aſſueuiſſe procinctum inducere: ut conſtaret ordinibus laterculorum quinque: aut nihilo paucioribus tribus: quorum eſſent cum cæteri / tum ad minus ordo unus lapide poſitus non craſſiore quam cæteri illic iuncti: ſed longiore atque latiore. ~~Ordinariis uero inſtructuris lateritiis uidimus quoſque in pedes quinos illigamenti loco fuiſſe uno contentos ordine lateris perampli bipedalis.~~ ~~Vidimus etiam quod laminas plumbeas prælongas parietibusque pares latitudine illigamenti gratia interſparſerit.~~ ~~Verum in lapide prægrandi aſtruendo procinctu rariore uel quaſi ſolis coronis contentos uideo.~~ In coronis abſoluendis quando hæ quoque parietem firmiſſima recingunt nexura: neglexiſſe nihil oportet eorum que hactenus de procinctu ipſo diximus: ut in his nulli niſi prælongi et admodum latiſſimi et omnium firmiſſimi lapides imitantur: coaptenturque nexura continuata et recte compacta / ordinibus ad libellam exactis: et pro cuiuſque ratione ad regulam redactis et coæquatis. ~~Eoque maiorem iſtic curam et diligentiam adhibeas / ipſa res poſtulat: quo et percingunt opus coronæ ipſo loco labiliore: Et tecti præterea munus ſuos in parietes obtinent.~~ ~~Hinc eſt quod aiunt lateritiis parietibus crudis teſtaceam coronam adigito: ne ſiquid ex ſummo tecto aut ſtillicidiis impluat / officiat: Sed protectura tueantur.~~ ~~Ea de re adeo in omni reliquo pariete quouis obſeruan dum eſt: ut ei pro tecto bene obſtructa ſtet corona ad omnem imbrium iniuriam refellendam.~~

~~Rurſus conſideraſſe oportet / quo fultu / quibus ue adminiculis lapides plurimi una in parietis ſoliditatem cogantur atque contineantur.~~ ~~Conſideranti nimirum ſeſe offert: ut in primis ad iſtam rem opus eſſe calce intuear: tam etſi non omnem lapidem calce iungendum ſtatuam.~~ Marmora enim contactu calcis non modo candorem amittunt: uerum etiam obſcenis maculis cruoris dehoneſtantur: Tantaque in marmore ineſt candoris ſuperbia: ut uix alium poſſit perferre quam ipſum ſe. ~~Quid putes?~~ fumos dedignatur: oleo illibutum palleſcit: nigro infuſum uino luteſcit: aqua ex materia caſtaneæ perducta fuſcatur intimum atque inficitur: ut ne abradendo quidem iſtarum rerum notæ deleantur. ~~Hinc ueteres nuda in opus marmora / nullo calcis illinimento obducto quo ad poterant adigebant.~~ ~~Sed de his poſtea.~~

~~Nunc quando ad periti fabri officium pertinet / non tam ſeligere commodiora / quam apte accommodateque / uti his quæ ſuppeditent: rem nos ſic proſequemur.~~ ~~Calcem intelliges excoctam eſſe uſque ut probes: quæ infuſa et inde poſt feruorem extincta / ſpumam lactis imitata ſeſe ſuſcitans totis glebis tumuerit.~~ ~~non ſatis commaceratæ indicium erunt calculi interharenandum offenſi.~~ ~~Plus forte ſi admiſcueris harenæ quam par ſit / aſperitate ſui non coherebit: Sin aut minus quam eius natura et uis ferat: quaſi uiſcus lentitudine improba reſtitabit ægreque obſequetur.~~ ~~Calcem non uſque quoque maceratam / atque alioquin imbecilliorem indemnius committes fundamentis quam cætero parieti: et inter farcinamenta quam in cruſtis.~~ ~~Ab angulis uero et oſſibus præcinctibuſque / procul abigenda eſt omnis calx: in qua uel minima inſit menda: et præſertim arcubus fidiſſima intermiſcenda eſt.~~ ~~Anguli / oſſa / procinctus / coronæ / harenam tenuiorem / graciliorem / purioremque exigunt: præſertim ubi terſo ducantur lapide.~~ ~~Infarctinamenta glanduloſiorem non reſpuent materiam.~~ ~~Lapis arens natura et ſitiens / fluuiatili cum harena non peſſime conueniet.~~ ~~Madens natura lapis et humectus / harenas foſſiceas adamabit: ad hauſtrum nolim ſumptam ex mari harenam obiicias: ſeptemtriones ad uentos fortaſſis commodius exponetur.~~ ~~Minuto cuique lapidi materia debetur ſpiſſior: Sicco et exhauſto craſſior: Quamuis uniuerſa in aſtructione ueteres craſſiorem pultem iſtiuſmodi tenaciorem putent quam tenuem.~~ Præ grandes lapides non niſi per liquentem et fluxibilem materiem fulcturæ ex arbitrio recumbunt: ut forte magis lubricandi cubilis gratia: quo ſunt illi quidem dum coaptantur ſub manu ad motum faciles / quam conglutinandi cauſa / huiuſmodi eſſe inducta materies uideatur. ~~Atqui omnino plurimum conferet aliquid molle iſtiuſmodi et leuigatum cubile ſubmittere: Quo fiat ut lapides iniquo ſub pondere laborantes non defringantur.~~ Sunt qui ubi paſſim ex ueterum operibus prægrandes intueantur lapides / mediis iuncturis illibutos rubrica / uſos interpretentur ea pro calce: Id mihi non fit ueriſimile: uel maxime ea re / quod non utraſque ad iunctionis ſupſicies / ſed tantum alteram illibutam uideam.

~~Eſt etiam circa parietes quippiam: quod neglexiſſe non conferat.~~ Nequod enim præcipi ti feſtinantia et tumultuaria manu eſt paries coaceruandus/ opera nuſquam intermiſſa: Neque per ſegnitiem deſidioſam / quaſi inuitus ædifices / coepto eſt opere procraſtinan dum: Sed proſequi rem oportet modo et ratione: in qua ſit celeritas coniuncta cum conſilii et diligentiæ maturitate.

~~Altius attolli opus uetant periti: niſi pars hactenus exacta duruerit: Nam recens et molle opus / impotens et reſolubile cum ſit / quæ ſuperaſtruxeris nequaquam perferet.~~ Videre quidem licet / hyrundines natura edoctos cum nidificent / primas illutationes ad tigna: quæ quidem pro fundamentis et radice operis ſunt: atque item his primis proximas aggeſtiones apponere nequicquam temere: ſed opere intermiſſo / mature ſenſimque aſtruere: quoad primordia operis firmitudinem conſecuta ſint. ~~Duruiſſe calcem ſtatuunt / cum lanuginem floſculoſque fabris cognitos deſuda: it.~~ ~~Quot in pedes inter calandum ſit ipſa muri craſſitudo / et loci et coeli temperies admonebit.~~ ~~Vbi duxeris intercalandum operito ſummum opus ſtrumentis: ne uento et ſole ſuccus materiae hauſtus euaneſcat: potius quam attemporato ſicceſcat et cohereſcat.~~ ~~Vbi opus reſumpſeris / pura iterum atque iterum aqua infundito / quoad probe immadeſcat: Et pulueres ne quid caprificibus gignundis fomenta relinquantur / poenitus abluantur.~~ ~~Nihil eſt quod opus ad ſoliditatem ſtabilitatemque magis confirmet: quam abundanti lapidem commadefeciſſe aqua.~~ ~~Madidum negant lapidem eſſe / qui ſi diffregeris / non tota ſit facie intima infuſus et nigricans.~~ Adde his quod inter aſtruendum in ſingulis locis / quibus ad uarios ædificii uſus et uoluptates / deſideraſſe quiſpiam nouas apertiones poſſit per parietis ductum inter extexendis arcus eſt: quo poſtea inde ſuffoſſus paries / tutam et connatam habeat quieſcendi ſedem arcum. ~~Neque dici poteſt / uti unico interdum ſubdempto ex pariete lapillo / tota ſtructuræ uis et nerui labefactentur.~~ Et profecto aſſequemur nunquam / ut ueteratis ſtructuris nouæ applicentur: ita ut non continuo inter ſe diſcidium faciant: Et eam ob cicatricem debilitatus paries / quae reddatur ad ruinam promptus / non eſt ut referam. ~~Craſſus paries armamenta non poſtulat: quando fabris latitudine ſui præſtet: ut aſtruendo conſiſtant.~~

~~Diximus de legitimo aſtruendi genere: quo quidem lapide attollatur et duratum reddatur calce.~~ ~~Sed cum ſint captandi lapidis genera alia quæ non calce ſed luto ſtent interlita: et alia quæ lapidibus nullo fulta glutino coaptentur.~~ ~~Et ſine præterea alia ædificandi genera: quæ ſola infarctura: et alia quæ ſolis firmantur corticibus: et huiuſmodi breuiſſime tranſigemus.~~ ~~Lapidem quem illiniatur terra / cum quadratum / tum et maxime arentem eſſe oportet: eamque ad rem nihil eſt commodius latere ſeu cocto ſeu potius crudo bene exſiccato.~~ Paries crudo ductus latere ualitudini habitantium aptus: et contra ignes tutiſſimus cum ſit: tum et terræ motibus non multo commouetur: Sed idem ni fiat craſſior / contignationes non tolerat: Hinc pilas iubebat Cato interſtrui lapideas: quibus trabeamenta ſubſtituerentur. Limum quo fulcias / ſunt qui eſſe optant bitumini perſimilem: et eſſe optimum arbitrantur eum: qui immiſſus aqua lente diſſoluitur: qui de manu ægre abluatur: qui longe denſetur cum ſicceſcat: Alii harenarium præferunt: quia ductibilior ſit. Veſtire oportet opus hoc cruſtula extrinſecus ex calce: interius ſi libet gypſo /aut etiam creta argentaria : Ea ut cohæreſcat aptius inter componendum teſtacea ſunt fragmenta / rimulis iuncturarum ſparſim interſerenda: quæ ueluti denticuli promineant: ut eis cruſtula firmius contineatur.

Nudum lapidem cum quadratum eſſe oportet: tum et præ aliis grandem atque etiam ſolidum et firmiſſimum: Hic nulla infarcinamenta / æquatiſſimi ordines / perpetua nexura exigitur: crebraque debentur anſarum clauiculorumque illigamenta. ~~Anſæ ſunt quibus æquate appoſiti lapides binatim iungantur: et continuatum in ordinem couniantur.~~ ~~Clauiculi ſunt qui inferiores et una ſuperiores in lapides infixi cauent ne quid forte protruſi ordines alteri ab alte ris diſtrahantur.~~ ~~Anſas clauiculoſque fen eos non reprobant.~~ ~~Sed nos ex ueterum operibus intelleximus ferrum corrumpi et nequicquam durare: æs uero durare et prope æternum eſſe: Quin et ferri rubigine marmora commacerari et circumrumpi aduerti.~~ Viſuntur et ligneæ anſæ lapidibus uetuſtiſſimorum operum interſertæ: quas ego ferreis haud quaquam poſtponendas duco: æreæ ferreæque anſæ plumbo firmantur: ligneæ ſat firmæ ſunt ſuapte forma: quæ ſic dolantur ut ſimilitudinis gratia caudæ hirundineæ nuncupentur. ~~Inſerendæ anſæ ſunt ita ut imbrium ſtillæ ad eas uitiandas non penetrent.~~ ~~æneas contra uetuſtatem firmari putant / ſi dum conflantur trigeſima ſtagni pars immiſceatur: Rubiginem minus uerebuntur / ſi bitumine aut etiam oleo perungantur.~~ Ferrum ceruſa gypſo et liquida pice temperari / ne rubiginem ſentiat / affirmant. Anſæ ligneæ cera pura et amurca illibutæ non putreſcunt: plurimum liquentis plumbi et admodum feruentis / ad captas anſarum quod in fuderint lapides ſubcrepuiſſe uideo.

~~Sola et infarctura ductos paſſim inuenies in ueterum & aedificiis parietes per quos firmiſſimos.~~ ~~Hi ducuntur quemadmodum et terrei: quibus Africa et hiſpania utebatur / duabus utrinque ſeu tabularum ſeu craticiorum ſpondis adactis / quæ pro cruſtis adſtent quoad infuſum opus duruerit.~~ ~~Sed in hoc differunt / quod hic cementitiam pultem prope undantem infundunt: illic terram lentoſam humectatione et ſubactione redditam ductibilem inculcant pede et planetoriis uectibus.~~ Iſtic etiam pro nexura in pedes trinos quaſi ruderamenta inſternunt maiuſculos lapides preſertim ordinarios: aut etiam fractitios angulares: Nam globoſus etſi contra iniurias plane ſit fortis: niſi tamen multa deuinctus erit ſuffragatione: in omni ſtructura longe infidelem habebit ſe. ~~Illic uero terreis Africæ parietibus ſpartum aut maritimum iuncum luto immiſcent / opus ductu mirabile: quod uentis et imbribus incorruptum duret.~~ ~~Ad Plinii tempora turres et ſpeculæ terrenæ iugis montium impoſitæ / uſque ad Hannibale ſpectabantur.~~

~~Solas inducimus cruſtulas / ut ſic eas potius quam cortices appellem: craticiis atque ſtoriis ex harundine non recentibus opus illiberale: Sed quo paſſim uetus romana plebs uteretur.~~ ~~Illiniuntur crates luto una cum paleis triduo ſubacto: poſt ueſtiuntur / uti mox dixi / calce aut etiam gypſo: demum pictura ſignis ue honeſtantur.~~ ~~Gypſo ſi teſtam tunſam ex tertia immiſcueris / aſperuginem nimis uerebitur: Calce immixtum maiorem in modum inualeſcit: in humido pruina et gelu / gypſum omnino inutile eſt.~~

Reſtat ut quaſi epilogum / legem referam apud architectos uetuſtiſſimam: quam pro oraculo obſeruandam ſtatuo: ea eſt huiuſmodi: Muro baſim ſubigito firmiſſimam: ſuperiora inferioribus me dio centro ad perpendiculum reſpondeant / ponito: Angulos oſſaque parietum ab ſolo in ſublime robuſtiore lapide obfirmato: Calcem commacerato: Lapidem in opus niſi madentem ponito: infeſtis offenſoribus duriorem obicito. ~~Structuram ad regulam et libellam et perpendiculum ducito: commiſſuras antecedentium medii deinceps lapides obtineant curato.~~ ~~Integros ordinibus exponito: medium parietem refractis farcito: ordines ordinibus crebris traductis lapidum nexuris coadiugato.~~ ~~Hactenus de pariete.~~ ~~Venio ad tectum.~~

~~Sed nolim illud præteriiſſe: cuius argumenta apud ueteres maiorem in modum obſeruata intelligo.~~ Sunt in rerum natura / quibus proculdubio ineſt uis non aſpernenda: laurum arborem: aquilam aliter uitulumque maritimum piſcem aiunt fulgura non petere: Hæc ſi operi interludantur: ſunt qui fortaſſe putent futurum intactum fulminibus et immune. ~~Equidem id ego æque poſſe uideor ſperare: atque illud et dere quod aiunt ranam rubetam fictili incluſam medioque defoſſam agro / arcere alites ab ſementis.~~ ~~Et oſtrim arborem / ſi in domum inferatur / reddere partus difficiles: Et enomion leſpiam frondem ſub tectis habitam præcipitare aluum et inanitate peſtem inferre.~~ ~~Redeo ad rem.~~ ~~Hic repetere oportet quæ ſupra cum de lineamentis ædificiorum tractaremus / perſtrinximus.~~

~~Tectorum igitur alia ſub diuo: alia non ſub diuo: Et horum aliqua lineis conſtant rectis: aliqua flexis: aliqua mixtis.~~ ~~His addito quod hic faciat ad rem: Nam aut ex arborum materia pone tectum aut lapide.~~ ~~Ordiemur inde adeo rem principio hic ſumpto: ut ſtatuamus quippiam eſſe / quod ipſum ad uniuerſi tecti ratiocinationem pertineat: et ſit huiuſmodi.~~ ~~Tecto cuiuis et oſſa et neruos et complementa et cortices et cruſtulas ineſſe æque atque in muro interpretemur: tamen hoc ita ne ſit re ipſa conſideremus.~~ ~~Principio ut ab his qui rectis lineis ex materia ſyluarum conſtant incipiamus.~~ ~~Tectis quidem ferendis opus eſt firmiores a pariete ad parietem ſubſtituas trabes: atque has uti modo commentabamur eſſe intranſuerſum poſitas columnas non inficiabimur.~~ Oſſis ergo loco erit trabs: quod ſi per impenſæ rationes liceret: quis non optet totum habere opus / ut ita loquar oſſeum et ſolidiſſimum: hoc eſt continuatis columnis / et counitis trabibus compactum et obfirmatum? Sed parſimoniæ proſpicimus / ſuperfluum putantes quicquid ſeruata operis firmitate poſſit detrahi: ea de re trabium hic ſinuntur interualla: Ex quo et trabibus tranſuerſalia imponuntur tigna : et abducuntur decurrentes quadruli: et ſiqua ſunt iſtis ſimilia: Quæ omnia haud quaquam dedecet putaſſe illigamenta. In his demum aſſes tabulæque ampliores coaptatæ nimirum complementi uicem tenebunt: parique ratione pauimentum tegulaſque corticem eſſe extimum: Coelum uero tecti / quod ſupra caput pendeat intimum eſſe corticem non negabimus. ~~Ergo hæc ita eſſe ſi conſtat / inueſtigemus ſiquid ſit / quod cuique horum debeatur: quo his recognitis facilius quæ lapideis tectis conueniat intelligamus.~~

~~De his igitur quoad res poſtulet breuiſſime tranſigamus.~~ Sed faciat hoc ad rem / huius ætatis architectos non laudo: qui contignationibus habendis / uaſtas foraminum lacerationes ipſis in oſſibus parietum relinquunt: quibus abſoluto pariete trabium capita immittant: Ex qua re paries imbecillior atque aduerſus ignium populationes / ædificium male tutum redditur: quod pateant inde ad proximam aulam aditus incendio. Quare placent apud ueteres qui aſſueuere parietibus lapideos mutulos firmiſſimos bene commendare: quibus quæ dixi trabium capita imponantur: quod ſi concatenari trabeatione parietes uelis / non deerunt anſæ et fibulæ aeneæ / et captus extantes ex mutulo: quibus commodiſſime ad eam rem utare. ~~Trabem omnino integram eſſe et admodum ſincerem: mediaque præſertim longitudine ſui uacare menda oportet.~~ ~~Aure ad alterum caput poſita / ictus altero ex capite reſonantes accepti ſi erunt in quaſſi: et obtuſi intimum latere morbum indicabunt.~~ ~~Nodoſites in trabe longe repudianda: præſertim ſi erunt nodi crebri / et unum in cumulum contuberoſi: Quæ ligni pars medullæ adſit proxima dolabitur / ut ſtet in opere ſuprema.~~ ~~Ex inferiore autem quæ futura eſt trabis ſuperficie dedolata / præter corticem / aut nihil / aut quam id queat minimum.~~ Quo autem in latere tranſuerſi aliquid apparuit uitii: ponito id ut ſtet ſupremum: Oblonga ſiqua excurret directam per trabem fiſſura / lateribus ne committito: Sed aut ſupremæ aut potius infimæ mandato ſuperficiei. ~~Siqua perterebranda aut fortaſſis conuulneranda ſit: parcito mediæ longitudini: infiinfimamque ne lædito ſuperficiem.~~ ~~Sin autem uti in baſilicis obſeruarunt / binatim erunt trabes ponendæ / laxamenta digitorum aliquot inter mittito: qua reſpirent / ne quid mutuo incaleſcendo inficiantur.~~ Et conferet quidem per ſingulum par trabes ipſas alternatas collocaſſe: ne iuxta eodem in cubili amborum capita conquieſcant: Sed ubi iſtius pes / iſtic alterius caput incumbat: Sic enim mutuo firmi ore pedis robore mutuæ leuioris partis imbecillitati ſubuenient: et trabes ipſas cognitas eſſe hoc eſt uno materiæ genere / unaque ſylua / una coeli fronte adultas / ſi fieri poteſt / eademque die abſciſſas oportet: Quo paribus naturæ uiribus par officium gerant. ~~Cubilia trabibus ad libellam ſternito: ita ut ſit eorum quodque ſolidum et firmiſſimum.~~ ~~Cauetoque ponendis trabibus / ne quid materies calcem attingat: et ſinito circumaperta et libera ſpiramenta: ne quid ullius penitus contactu uitietur aut concluſa tabeſcat.~~ ~~Ad trabis puluillum ſubſternito filicem herbam harentem / aut carbones / aut potius amurcam ſuis commixtam nucleis.~~ Sin autem erunt arbores minores / quam ut queas integram unico ex trunco trabem ponere: plures in unam compacturam coagmentato / ita ut in ſe artius uim obtineant hoc eſt ut ſuperior compactæ trabis linea fieri nequicquam poſſit ponderum preſſura breuior: et contra inferior linea fieri haud poſſit longior: Sed quaſi corda ad ſuperadactos / qui ſeſe contrarus frontibus protrudent / truncos obfirmandos neruoſo ſiſtat captu.

~~Tigna proxime omniſque reliqua materies / quod ex trabe ſecta expediantur / trabis ſinceritate integritateque probabuntur.~~ Tabulas nimium ſpiſſas putant non commodas: quoniam detorqueri cum exceperint / clauos extrudant: et aſſeribus quamvis tenuioribus clauos apponi iubent duplices: præſertim ſub diualibus coaſſationibus quibus tabularum anguli et media lateraque firmentur. ~~Clauos qui pondera in tranſuerſum ferant craſſiores fieri iubent: Alios autem graciliores ubi ſint / non reprobant: Sed longiores eſſe hos et capite dilatatiores conuenit.~~ ~~æneos clauos ſubdiuo et inhumecto perhenniores: ferrei inteſtino in opere et ſicco neruoſiores fore compertum habeo.~~ ~~Vbi ex uſu ad firmandam contignationem ueniat / ligneis clauiculis delectantur.~~

Quæ autem de ligneis tectis diximus: eadem et in lapideis trabibus obſeruabuntur: Tranſuerſæ enim et uenæ et mendæ a trabium uſu reicientur ad eficiundas columnas: aut ſi erunt mende moderate & leues latera lapidis quibus apparuerint / cum in opus ponentur reſupinabuntur. ~~Per longum excurrentes uene quibus uis in trabibus tolerabiliores habebuntur quam tranſuerſæ: Tabulæ item lapideæ cum alias ob res: tum et ponderis gratia minime craſſiores ponentur.~~ ~~Que demum in totis aut ligneis aut lapideis apponentur aſſeres tigna / trabes / neque adeo graciles / neque adeo rari ponentur ut ad ſe ſe onus que ferendum ſint inualidi.~~ ~~Et contra neque adeo craſſi neque adeo conferti ut opus illepidum et informe reddant.~~ ~~Sed de operis forma & gratia alibi.~~ ~~Itaque de rectilineo tecto quæ uſque dicta ſunt / ſufficiant: Ni forte illud deſit ut moneam quod quidem omni opere uehementer obſeruandum cenſeo.~~ Aduerterunt phyſici in corporibus animamtium naturam aſſueſſe opus ſuum ita perfinite: ut nunquam oſſa ab oſſibuſ ſeparata aut diſiuncta eſſe uſpiam uoluerit: ſic etiam nos oſſa oſſibus coniungemus: et neruis illigamentiſque belliſſime affirmabimuſ: ut ſit oſſium ſeries et compactura: qua ſola etiam ſi deſint cætera / ſter opus ſuis perfinitum membris atque firmitatibus.

~~Venio ad tecta flexilinea.~~ ~~Atqui ea quidem quæ omnes ad numeros rectilineis tectis plene reſpondeant conſideremus.~~ ~~Flexilineum tectum conſtituunt arcus: et arcum eſſe trabem inflexam ſuaſimus.~~ ~~Procurrunt etiam hic illigamenta: adduntur et quæ interuacua compleant.~~ Sed uelim apertius intelligi / quid arcus ipſe ſit / quibus ue conſtet partibus: Et enim ducendi arcus rationem traxiſſe homines hinc puto: Nam cum uiderent trabes duas iunctis capitibus poſſe imis pedibus diuaricatis ita firmari / ut mutuo innexu paribusque contra ſe ponderibus ſiſterent: placuit inuentum / et coeperunt iſtoc opere diſpluuia ædificiis tecta apponere. Poſt id fortaſſe cum ex inſtituto maiorem cooperire aream trabium breuitate nequiuiſſent: intermedium ad ſublimia truncorum capita aliquid interpoſuere: ut eſſet prope atque apud græcos littera. . ~~Appoſitumque ipſum id fortaſſis cuneum appellauere.~~ Succedente inde argumento multiplicatis cuneis iſtiuſmodi arcus effigie effectam ſpectantes probauere: eamque ducendi arcus rationem ad opera lapidea tranſferentes / integrum additamentis arcum effecere: ut iam fateri oporteat arcum ipſum cuneorum pluſculorum compactione conſtare: Quorum alii capitibus infirmis ad arcum ipſum ſubſideant: alii ad dorſum inſidentes nodum ſpinæ obtineant: Aliquando reliquum expleant ambitum coſtarum. ~~Non ſit ab re eadem repetere: quæ primo in libro recenſuimus.~~ ~~Arcus inter ſe differunt: Nam eſt quidem rectus / quem integer ſemicirculus conſtituit: huius corda per circuli centrum dirigitur.~~ ~~Eſt et qui trabis naturam magis quam arcus ſapiat: hunc comminutum dicimus / quod ſit non integer ſemicirculus: ſed ſit eius quota aliqua pars: huius corda a centro diſtat et ſupra eſt.~~ Eſt et copoſitus arcus: quem undem aliquando angularem / alii actum dicunt: qui ex arcubus duobus comminutis componitur: habetque ſua in corda duo duarum flexarum ſe ſe mutuo ſecantium linearum centra. ~~Rectum arcum omnium eſſe firmiſſimum cum re ipſa cenſet: tum et ratione argumentoque monſtratur.~~ Et diſſolui quidem ſponte quo poſſit pacto non uideo: ni cuneorum alter alterum extrudat: ab qua quidem iniuria tam longe abſunt: ut etiam alter alterius ope confirmetur: Quin etiam ubi forte id moliri aggrediantur / ponderum natura quibus aut ſubſiſtunt / aut imbuti ipſi ſunt cunei / uetantur. ~~Hinc illud Varronis / quod ait in arcuatis operibus dextra non magis ſtare ex ſiniſtris / quod ſiniſtra ex dextris.~~ Et ſpectare licet rem: Supremus quidem cuneus / qui ad ſpinam mediam unicus ſit / quo nam modo erit ualidus cuneos propellere collaterales: aut illis ipſis prementibus quando poterit is quidem ex ſede iam occupata protrudi? ~~Qui uero proximi per coſtas ſuccedunt cunei libramentis ponderum facile in officio continentur.~~ ~~Demum et alterutra ad capita qui ſubſideant cunei / quid erit cur moueantur ſuperioribus in officio perſiſtentibus.~~ Ergo rectis arcubus / qui ſeſe facile tueantur cordam non exigimus: in comminutis autem ferream catenam / aut quod cordæ uim obtineat / parietum extenſionibus hinc atque hinc confirmamus: haſque eſſe extenſiones optamus non breuiores / quam quibus comminutus / qui deeſt ambitus queat integrari: Quod ipſum facere ueteres architecti nunquam neglexere: et comminutos omnes arcus ubi id licuit / nunquam non intra parietum latera integrarunt: Quin et præclare illud obſeruarunt / ut rectis trabibus / ubi occaſio præſtabatur / comminutum arcum ſuperadducerent: Tum et comminutis ipſis arcubus rectos arcus etiam ſuperadigerent : qui ſub ſe poſitos comminutos confouerent: et ponderum moleſtias interciperent. ~~Compoſiti arcus apud ueteres non uiſuntur.~~ Sunt qui turrium apertionibus in ducedos putent: quo nimia ſuperimpoſita pondera quaſi prora obiecta diffidant: Tam etſi compoſiti arcus iſtiuſmodi ponderibus confirmentur ſuperadiectis magis quam opprimantur. ~~Cuneos quibus arcus ducatur omnes de lato / et quo ad fieri poſſit prægrandi uelim eſſe ex lapide.~~ ~~Nam eſt quidem cuiuſque corporis pars indiſſolubilior: quæ a natura concreta et eo unita eſt: quam quæ hominum manu et arte coniuncta atque compacta est.~~ ~~Eſſe etiam oportet mutuo coæquales / ut quaſi in libra dextera ſiniſtris reſpondeant facie / magnitudine / pondere et eiuſmodi.~~ Arcus plures ſi ad porticus perapertiones continuatas a columnis et capitulis duxeris: facito cunei unde bini aut plures arcus iuncti inſurgunt non duo: aut pro arcuum numero totidem ſint lapides et diſſecti: Sed unicus atque idem prorſus integer: quo huius et iſtius arcus capita contineantur: Qui uero ſecundi proximi in hos primos inſurgent cunei / ſi prægrandi erunt ex lapide curato ambo/ alter ad alterum ſuis hæreat iunctis ad lineam renibus. ~~Tertius qui ſecundos hoſce operiet lapis ad murorum leges libella coaptabitur nexura comparili: ita ut iunctis ambobus arcubus ſeruiat: amborumque cuneos detineat captu.~~ ~~Toto in arcu facito ut iunctionum adhæſiones / et conclauſuræ ſuum ad centrum dirigantur.~~ Spinæ cuneum periti unico et integro et prægrandi ſemper lapide appoſuere: quod ſi erit muri craſſitudo maior quam ut cuneos iſtiusmodi queas integres ponere: is demum iam non arcus / ſed eſſe teſtudo potius incipiet: quam nos fornicem appellabimus.

~~Teſtudinum uaria ſunt genera.~~ ~~Diſquirendum quid inter ſe differant / et quibus lineis conſtituantur: Fingenda mihi erunt nomina:quo ſim / quem eſſe me his libris maxime elaborandum inſtitui: facilis et minime obſcurus.~~ ~~Neque me præterit Ennium poetam maximas coeli appellaſſe fornices: et Seruium cauernas dixiſſe eas eſſe quæ in carinarum ſint factæ modum.~~ ~~Sed peto hanc ueniam ut his libris id tandem ſatis putemus dictum latine: quod cum apte ad rem: tum et apertiſſime intelligatur.~~ Teſtudinum iſta ſunt genera / fornix / camera / et recta ſpherica: et ſiquæ iſtarum quota ſunt pars: Ex his recta ſpherica ſui natura non niſi parietibus a circulari area ſurgentibus imponitur. ~~Camera uero teſtudo quadratis debetur areis: Fornicibuſ autem areæ angulorum quatuor: ſeu breuiores illæ quidem / ſeu oblongæ ſint: quales uidemus criptoporticus operiuntur.~~ ~~Teſtudo ea quæ perforati ad mentis ſimilitudinem ducat: Verbi etiam ſimilitudine apud nos fornix appellabitur.~~ Erit igitur id ueluti unum atque item alteros ad arcum arcus adegeris: aut quaſi flexæ trabis latitudinem extenſam multo ac protinus dilatatam reddideris: Ex qua re aſſequemur / ut quaſi inflexus paries in caput pro tecto adſtet. Sin autem fornicem hanc fortaſſis a ſeptemtrione ad meridiem protenſam / tranſuerſa altera fornix ab oriente ad occidentem ſolem peruadens totis lineis ſecuerit / teſtudinem conſtituent: quam inflexorum cornuum ſimilitudine: quæ in angulos procurrant cameram nuncupabimus. ~~Quod ſi arcus ipſi complures et coæquales mutuo unicum in punctum medii culminis ſeſe interſecuerint: teſtudinem conſtituent coelo ſimilem: rectam inde ſphericam appellari hanc placuit.~~ ~~Quæ teſtudines aliqua iſtarum e partibus conſtet / hæ ſunt.~~ Nam ſi coeli emiſpherium natura perpendiculari et recta ſectione ab oriente ad occidentem uerſus duas in partes diuiſerit: Teſtudines dabit geminas: quæ quidem ſcaphis emiciclorum pro tecto ſunt. Sin autem ab orientis angulo ad angulum meridier: et a meridiano iſtoc ad angulum occidentis: et ab iſto ad angulum ſeptentrionis: et a ſeptentrionali quoque iſtoc ad primarium illud orientis angulum pari ratione natura circum ſeptum et commutilatum coeli emiſpherium reddiderit: teſtudinem tum quidem in medio relinquet: quam nos turgidi ueli ſimilitudine auleam nuncupabimus. ~~In qua uero perficiunda plures fornicis partes conueniant: qualeſ uidemus ſex octo ue angulorum areaſ teſtudinari: hanc noſ ſphericam angularem appellabimuſ.~~ Teſtudinum aſtruendarum ratio eadem quæ in muriſ aſſeruabitur : Oſſa enim integra ad ſummum uſque teſtudinis ex oſſibus parietis inſurgent: et pro illorum modo iſtic impoſita perducentur: et inter ſe quota aliqua diſtabunt parte. ~~Ab oſſibus uero ad oſſa illigamenta protrahentur: et media complementa infarcientur.~~ Sed in hoc differunt: quod in pariete ad rectam regulam normamque et libellam / lapides et ſinguli ordines coagmentantur atque componuntur: In teſtudine autem ordines ad flexam regulam / et lapidis omnes conclauſuræ ad ſui arcus centrum diriguntur. Oſſa ferme nuſquam induxere ueteres niſi cocto ex latere / codemque ut plurimum bipedali: monentque teſtudinum complementa abſoluas lapide leuiſſimo: ne quid muri iniquo abhinc pondere fatigentur. Conſueſſe tamen aduerti aliquos non ſolidiſſima Semper oſſa perducere: Sed oſſium loco ſparſim ſtantes inlatus lateres inter ſe ruiſſe / capitibus pectinatim in ſe iunctis : uti ſiquis dexteræ manus ſummos digitos ſummis ſiniſtris digitis interſtringat: Et intermedia complere cementitio congeſtu: et præſertim pumice conſueuerunt: quem omnium lapidem teſtudinationibus complendis commodiſſimum eſſe omnes profitentur. Sed arcubus et teſtudinibus ſtruendis armamento opus eſt: id rudis et temporanea quædam eſt contignatio ad flexæ lineæ ambitum diffinita: cui pro corio et cute aut crates aut harundines / aut uilia iſtiuſmodi conſternuntur ſuſtinendæ coaggerationis in teſtudine quoad duruerit. ~~Eſt tamen inter teſtudines una omnium recta ſpherica quæ armamenta non poſtulet: quando ea quidem non ex arcubus ſolum conſtat: uerum etiam coronis.~~ Et quis poſſit referre aut meditari / quae ſint horum uterque innumerabiles hærentes adacti sese mutuo interſecantes / ad pares angulos et ad impares: ut quotocumque loco per uniuerſam teſtudinem iſtiuſmodi aliquem interſecueris lapidem / plurimorum intelligas re et arcuum et coronarum cuneum appoſuiſſe: et coronam qui coronæ ſuperaſtruxerit: et iam arcum / qui alterum arcum perduxerit/ fingito uelle id opus labeſcere / unde incipiet? ~~Cunctis præſertim cuneis unum centrum petentibus pari et uiribus et innixu.~~ Huius teſtudinis firmitate plerique apud ueteres adeo abuſi ſunt: ut ſolum in quotos aliquos pedes teſtaceas ſimplices coronas inſtrauerint: Cæteram uero teſtudinem opere tumultuario cementariam perfundendo materiem perfecerint. Sed longe eos probo qui interducendum opus curarint ut qua arte lapides in pariete illigantur / eadem hic coronæ inferiores proximis ſuperioribus: et arcus inuicem arcubus locis non rariſſimis innectantur: praeſertim ſi harenæ foſſiceæ copia non ſuppeditabit aut maritimis hauſtrinis ue opus obiiciatur. Angularem quoque teſtudinem ſphericam modo per eius iſtius craſſitudinem iectam ſphericam interſtruas / poteris attollere nullis armamentis: Sed iſtic nexura potiſſimum opus eſt: qua huius imbecillæ partes partibus illius firmioribus arctiſſime illigentur: Tamen conſeret ductis iam una atque alteris lapideis / et duratis ceronis / leuia illic ſubillaqueare amenta et anſas: quibus tantum armamenti committas: quantum ſat ſit ferendis coronis his quæ aliquot inde in pedes ſuperaſtruantur quoad ſicceſcant: Et deinceps cum hæ quaeque partes duruerint / in quotos quoſque ordines iſta hæc armamenti ſubſidia ad ſuprema perficiunda tranſterre: quoad uſque opus absolutum reddideris. ~~Teſtudo / Camura / atque item fornix armamentis ſubſtitutis inducatur neceſſe eſt.~~ ~~Sed uelim iſtarum primas ordines / et arcuum capita firmiſſimis ſedibus commendari.~~ ~~Neque placent qui prius totos parietes extollunt ſolis pediculis mutulorum relictis / quibus poſt tempora teſtudinem committant infirmum opus atque inconſtans.~~ ~~Quare ſi me audient una hi quidem arcus et paribus ordinibus cum ſuo pariete cui inhæreant / ducentur: quo id opus pluribus perquam ualde id fieri poteſt firmiſſimis nexibus conueniatur.~~ Vacua uero inter aſſurgentes inflexus teſtudinum et parietem cui adhæreant relicta / quem secum fabri coxam nuncupant / infarciantur non tellure aut ſolu s ruderibus ſiccis: ſed potius ſtructura ordinaria et ſtabili / parietique iterum atque iterum connexa. Et placent qui leuandi oneris grata / fictilia uaſa a uaria uacua per coxarum craſſitudines indidere rimoſa atque inuerſa: ne quid collecta illic humiditate ingraueſcat: Et cementa ſuperinfundere ex lapide minime graui / ſed alio quin tenaci. Tota demum in teſtudine uticumque illa ſit / naturam imitabimur: quæ quidem cum oſſa adiunxit oſſibus: tum et carnes ipſas intexuit uillulis nexura per omnes diametros interductis in longum / in latum / in profundum / in obliquum ? ~~Hoc nobis artificium naturæ lapidibus interſerendis ad teſtudines imitandum cenſeo.~~

His abſolutis proximum eſt ut inſternantur / res in tota ædificatione primaria / et non magis neceſſaria quam difficilis: in qua aſſequenda et perficiunda omnis omnium cura et diligentia iterum atque iterum elaborauit. ~~De his nobis dicendum eſt: Sed prius illud interſerendum iuuat: quod ad teſtudinum opus inprimis ſpectat.~~ Et enim inter teſtudines abſoluendas differentia eſt: Nam qui arcus aut teſtudo ſubiectis armamentis facienda ſit / confeſtim atque minime intermiſſo opere aſtruatur neceſſe eſt: Quæ uero ſine armamentis fiat / intercalationibus prope ſingulos in ordines indiget: quoad congeſta firmentur: ne partes nouiſſimæ ſuperadiectæ / priſtinis non ſatis firmatis / reſolutæ defluant. Et præterea armamentatis teſtudinibus iuuat ilico / ubi ſummis concluſæ fuerint cuneis paulo / ut ita loquar / relentare ſubices / quibus armamenta ſubſtineantur: Id quidem ut recenti adhuc in opere commiſſi cunei non natent inter fomenta et fultum calcis: Sed coequabilem inter ſe acquieſcendi ſedem ſuis libratis ponderibus occupent: Alioquin inter ſicciſcendum congeſta non ut opus poſtulat / conſtipatæ congruerent: ſed rimas relinquerent ſedendo: Idcirco ſic fiat / non prorſus adimantur ſed in dies ſenſim relententur armamenta: ne ſi non attemperate ſubdemas / crudum opus ſequatur. ~~Poſt dies uero aliquos pro operis magnitudine adhuc pluſculum relentato: Sic deinceps facito / quoad lapidei per teſtudinem cunei ſeſe coaptent / et opus dureſcat.~~ ~~Relentandi modus hic eſt: Nam cum operis armamenta in pilis aut ubi conducat conſtitu eris: primum illic ſubigis capitibus ipſis armamenti cuneos ligneos ad bipennis ſimilitudinem acuminatos.~~ ~~Cum igitur relentate opus libueri / malleolo cuneos hoſce diſtrudes ſenſim quoad uoles / ſine periculo.~~ Denique ſic ſtatuo / non ante integram perpeſſam hyemem armamenta eſſe ſubdemenda: Id quidem cum ob cæteras res: tum ne imbrium madefactione eneruatum reſolutumque opus proruat: Tam etſi dari teſtudinibus nihil commodius poteſt: quam ut aquam abunde combibant / et nunquam ſitim ſentiant. ~~Hactenus de his.~~

~~Redeo ad tecti cruſtam.~~ ~~Nempe ſi recte interpretamur / nihil eſt in toto ædificio antiquius / quae habere ſub quo urentes ſoles atque e coelo cadentes tempeſtates profugiens excipiare.~~ Id adeo beneficium tibi ut perhenne ſit / præſtat non paries / non area / non quod uis iſtorum omnium: ſed una inprimis quantum uidere licet / extrema tecti cruſtula: quam ipſam habere contra omnes temporum iniurias ualidam / prout rei neceſſitas poſtulat / atque conſtantem hominum induſtria et artes facto rerum omnium periculo uix dum ſatis repertam reddidere. Neque facile reperiri poſſe confido: Nam cum non ſolum imbrem: uerum et gelationes et æſtus / et omnium item infeſtiſſimi uenti laceſſere nuſquam intermittant: quis tam aſſiduos tamque acerrimos hoſtes tolerare uſpiam diutius poſſit: Hinc eſt quod alia ilico putreſcunt: alia diſſoluuntur: alia parietes deprimunt: alia finduntur / rumpuntur: alia abſterguntur: ut ne metalla quidem alibi contra tempeſtatum iniurias inuicta iſtic tam multas perferre offenſiones queant. ~~Sed homines pro locorum natura copiarum rerum / quæ ad manus ſubueniret non aſpernati / quoad licuit neceſſitati prouiderunt: Ergo uariæ contegendorum operum ortae obſeruationes.~~ ~~Pyrges inquit Vetruuius / harundine: et apud Maſſiliam ſubacta cum paleis terra operiunt.~~ ~~Thelophagi apud Garamantas / ut refert Plinius / teſtudinum ſuperficiem cruſtis tegunt.~~ ~~Maxima pars Germaniæ aſſerulis utitur.~~ ~~In Belgica prouincia candidum facilius ſecant lapidem / quae lignum tenues in laminas: quas pro tegulis exponunt.~~ ~~Ligures ætruſcique tegendis ædibus lataſtras adhibent cruſtoſo ex lapide diſceptas.~~ Alii pauimenta de quibus mox referam experti / tandem omnibus periclitatis / nondum tamen ingenia et induſtria mortalium inuenere commodius tegula teſtacea: Nam pauimentorum quidem opus pruinis ſcabreſcit / findit / ſidet. ~~Plumbum feruoribus ſolis colliqueſcit.~~ ~~æs ſi graue eſt / magno ponitur: ſi tenue / uentis deturbatur / atque ærugine gracileſcit / ablaceratur.~~ Tegulam ciprium quendam Criniam agricolæ filium inueniſſe ferunt. Eius duo ſunt genera: unum planum / latum pedem / longum cubitum ſpondis hinc atque hinc hirtis extantibus ad ſui latitudinem partem nonam: Aliud aduolutum et crurium tuendarum arma imitetur: Ambo qua imbrem defluentem capiant apertiores: qua euomant arctiores. Sed plani imbrices commodiores ſunt: modo ita iungantur ad regulam et libellam / ne in latus pendeant: necubi lacunæ intercurrant / aut tumuli extent: ne quid tranſuerſi fluentem pluuiam interpellat: ne quid interuacuum relinquatur. ~~Vaſta ſi erit tecti ſuperficies / ampliores exigentur tegulæ: ne imbrium riuuli canalibus non recipientibus ſuperfundantur.~~ Tegulam ne turbines aſportent / uelim omnem fultu calcis affirmari: præſertim in publicis operibus: Nam in priuatis ſat erit ſi prima ſtillicidia contra uentorum impetum affirmaris: tum et ſoluti aptius inſtaurantur / ubi uitium factum ſit. ~~Alio quid id hunc in modum fiet aptiſſime: Nam in tectis quidem ligneis aſſium loco teſtaceæ tabellulæ ad decurrentes quadrulos extendentur uinctæ gypſo.~~ In has tabellulas ſuperinſternentur plani imbrices / et firmabuntur calce: Opus id contra ignes tutiſſimum / et ad uſum incolarum accommodatiſſimum: Et minore fiet impenſa / ſi tabelluſarum loco cannam græcam ſubinſtraueris / calceque firmaris. ~~Tegulam / quam præſertim operibus publicis calce affirmaris / uelim non niſi biennio ſub gelu et ſole habitam ſumas: Inualida enim ſi fuerit poſita / non ſine operis diſpendio tolletur.~~ Subuenit ut illud referam / quod apud Diodorum hiſtoricum celebres illos ad hortos penſiles Syriæ nouo et minime inutili inuento factum legimus: Nam in trabibus quidem harundines aſphalto oblitas appoſuere: in eas coctos lapides coaptauere duplici inſtratura uinctos gypſo: Tertio loco plumbeas adiunxere tegulas ita conflatas atque coagmentatas : ut nullus humor ad primos lateres penetraret.

~~Venio ad pauimenta: quando ea quidem tectorum naturam ſapiunt.~~ ~~Horum alia ſubcliuo: alia contignatis: alia non contignatis: utriſque ſolidam et ad ſuas lineas exactam eſſe oportet ſuperficiem: ubi inducantur.~~ ~~Subcliuo ſuperficies faſtigiabitur: ut indenos quoſque pedes nihil minus binum declinet digitum.~~ ~~Et habebit quo aqua defluens aut in ciſternas excipiatur: aut deriuetur in coaclas.~~ ~~His ex cloacis ſi aut in mare aut in amnes non poterit refundi / infundito aptis locis puteos ad aquam uſque ſcaturientem: feſſamque re pleto ſaxo globoſo.~~ ~~Id demum ſi non licebit / foueas inquiunt fa cito capaces / et indito carbones: deinde completo ſabulo / hac humoris exuberantiam ſorbebunt atque abſument.~~ Cæterum ſi erit areæ ſolum congeſtitium / feſtucabitur acuratiſſime et ſuperinducetur / cum ſcatumine rudus: Sin autem erit ſubcontignata ſuperficies: tunc altera ſuperaffigatur tranſuerſa coaſſatio / et ſtatuminetur / et inducatur rudus craſſum pede: Subrudus ſunt qui ſpartum aut filicem ſubſternendam putent: ne quid materia calcis contactu uitietur. Rudus ſi erit nouum / ad tres partes una calcis miſceatur: ſi reſiduum ad quinque duæ: inductum conſpiſſetur / cedendo uectibus celeberrime: His ad craſſitudinem digitorum ſe num addatur pultis extexta trita: quæ ad tris partis unam habeat admixtam calcis. ~~Vltimo inſerantur fertilia / aut teſta ſpicacea / aut teſſere ad lineam et regulam.~~ ~~Tutius erit opus / ſi inter ſcatumen et pultem imbrices tegulæ iunctæ calce ex oleo inſternentur.~~ Pauimentum non ſubdiuale / quod eius obſiccitatem egregie probant / ſic fieri iubet Varro: fodito ad pedes binos / et feſtucato ſolum: et in ducito aut rudus aut teſtaceum pauimentum: Dimittito apertas nares: unde ſuos per canales humor extillet: congerito carbones: hiſque proculcatis atque admodum inſpiſſatis inducito fabulone et calce et fauilla mixtam offam craſſitudine ſemipedali. ~~Hæc quæ hactenus recenſuimus ex Plinio atque inprimis Vetruuio interpretati ſumus.~~

~~Nunc quæ de pauimentis ex ueterum operibus ſumma et cura et diligentia collegerim / referam: a quibus plura me longe quam a ſcriptoribus profiteor didiciſſe.~~ Atqui incipiam quidem a ſumma cruſta / quamque non infirmam et rimoſam habere per quam difficile quidem eſſe: Nam cum humore pregnans eſt humida / fit ſole uentis ue ut ſummotenus ſicceſcat. ~~Ex qua re uti in reſiduo alluuionis uidemus luto contrahitur cutis / atque fiſſuras pandit inemendabiles: Nam illic partes quæ aruerint / quouis artificio amplius non cohærent.~~ ~~Humectæ uero partes facile protrahentibus cædunt et ſecuntur.~~ Cruſtam uideo aut teſtaceam impoſuiſſe ueteres / aut lapideam: Nam tegulas quidem maxime ubi pedibus non preſſentur / poſitas uidi quaque uaſus latas cubito iunctas calce ex oleo: et uiſuntur laterculi minuti craſſi unum lati binum digitum: longi duplo quam lati iuncti ſtantes in latus ad ſpicarum imitaimitationem. ~~Lapideas cruſtas uidere paſſim licet ex tabulis marmoreis grandioribus: et item ex reſectis minutioribus atque teſſerulis.~~ ~~Præterea ſpectantur uetuſtæ cruſtæ ex ſola materia: quæ fiat iuncta calce / harena et tunſa teſta minutiore quantum coniector ex tertia.~~ ~~Compertum habeo cruſtas haſce fore firmiores et conſtantiores ſi partem adieceris quartam tunſi lapidis tyburtini.~~ ~~Sunt qui puteolanum puluerem / quem rapillum nuncupant / huic operi probent mirum in modum.~~ Cruſtas item quæ ex ſola ſint materia obductæ experiri licet / uerberatu crebriore et in dies iterato acquirere ſpiſſitudinem et duritiem prope ut ſuperet lapidem: Et cruſtis iſtiuſ modi conſtat / ſi lotura calcis aſpergantur: ſi oleo linaceo obliniantur / importari duritiem quandam uitream / et contra tempeſtates illæſam. ~~Calcem oleo ſubactam affirmant nihil pauimentis nociuum admittere.~~ Sub cruſta uideo affuſam materiam ex calce et minutulis teſtæ perfractæ ad craſſitudinem digitorum binum trinumque: Sub ea offenditur quaſi infarctura partim ex teſta perfracta: partim ex minutulis lapidum / quæ fabri excuſſerint ſcalpro: et hanc ferme craſſam pedem alibi inter ſuperiorem: atque hanc in uenio teſtaceos laterculos ſubſtratos poſtremo infimum ſaxa ſub ſidunt pugnis non maiora. ~~Videre licet in torrente ſaxa quæ maſcula dicuntur: uti ſunt globoſa ſilicea et uitraria / ilico ex aquis ſicceſcere: Teſtam uero et tofum et iſtiuſmodi diu ſeruare conceptum humorem.~~ ~~Ex quo ſunt qui affirment non penetrare admodum ad cruſtas humorem ex tellure: ubi ſubinſtratum iſtoc fiet ſaxo pauimentum.~~ ~~Vidimus etiam qui in puſillas pilas ſexquipedales quadrato ordine per ſolum binos in pedes diſpoſitas / appoſuere tegulas teſtaceas: quibus inſtruxere quale diximus pauimentum.~~ ~~Sed hoc pauimenti genus præcipue ad balneas pertinet: de quibus ſuo dicetur loco. humore humectoque aere gaudent pauimenta dum fiunt.~~ ~~Et in umbroſo atque humido firmiora et integriora ſeruantur.~~ ~~Et pauimentis nocua inprimis ſunt / ſoli infirmitas / et repens exſiccatio.~~ ~~Nam ueluti reiteratis pluuiis denſatur in aruis tellus: ita et pauimenta abunde humectata unam integramque inſoliditatem ferruminantur.~~ Quo in loco pauimenti ex fiſtulis tectorum imber cadens excipitur / lapideam poſuiſſe oportet cruſtam perquam integram et admo dum ſolidam: ne impotentium guttarum aſſidua / ut ita loquar / improbitate refodiatur atque uitietur. Præterea pauimentum quod in materia et contignato inſternitur curandum eſt ut oſſa quibus ſuſtineatur / uiribus ſint ualida et inter ſe coæqualia: Quæ res ſi non erit: puta ſiquo loco aut paries aut trabs ualde robuſtior cæteris ſubiecta ſit: eo loci findetur pauimentum atque uitiabitur. Nam cum materia non ſemper eodem tenore uigoreque conſiſtat / ſed temporum uarietatibus moueatur / humidis molleſcit: ſiccis ad rigiditatem ſeſe reuocat atque obfirmat: ea re partibus eneruatioribus ſub pondere laborantibus atque ſidentibus nimium finditur. ~~De his hactenus.~~

~~Sed illud nolim præteriiſſe quod probe faciat ad rem.~~ ~~Namque, alia quidem fundamentis fodiundis: alia complendis.~~ ~~alia parietibus attollendis: alia teſtudinibus imponendis: alia cruſtis obducendis tempora atque anni acriſque modus et facies debentur.~~ ~~Et enim fodiuntur quidem commodiſſime per caniculam atque ipſum per autumnum tellure arenti et humoris exuberantia foſſiones non impediente.~~ ~~Complent etiam haud omnino incommode ad primum uer / maxime ubi profundiora ſint: nam ab æſtatis ardoribus ſatis protegentur tellure obſidente atque circumfouente.~~ ~~Sed longe commodius complebuntur ad brume initium: modo ea regio non ſit ſub coeli axe et eiuſmodi: ut e ueſtigio gelet potius quam cohæreat.~~ ~~Paries quoque cum æſtus nimios: tum et acres algores atque ſubitas gelationes atque præcæteris aquilones uentos odit.~~ ~~Et inprimis teſtudo omnium maxime æquabilem et contemperatam coeli tempeſtatem optat: quoad obfirmauerit opus ſeſe / atque duruerit.~~ Cruſtas per quam attemperate inducemus ad uergiliarum ortum: et per eos demum dies quibus multo afflarint humectarintque hauſtri: Nam ni prorſus humectum ſit quod cruſta aut opere dealbario ueſtiatur / non cohereſcent appoſita: ſed paſſim diffiſa diſcerptaque decident: crebraque ſcabritie opus dehoneſtabitur. ~~Sed de cruſta albarioque opere ſuo loco diffuſius dicetur.~~ ~~Nunc abſolutis rerum dicendarum generibus / ad reliqua diſtinctius conſideranda tranſeamus.~~ Et primo de ædificiorum generibus et uarietate: et quid cuique debeatur: proxime de ædificiorum ornamentis: poſtremo de iſtorum uitiis: quæ aut opificis errore / aut temporum iniuria facta ſint / emendandis aut inſtaurandis tranſigemus.

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE VNIVERSORVM OPERE LIBER. IIII. INCIPIT~~

~~EDIFICIA HOMINVM ESSE CAVſa conſtituta in promptu eſt.~~ ~~Nam principio quidem / ſi recte interpretamur / facere opus homines coepere: quo ſe ſuaque ab aduerſis tempeſtatibus tuerentur.~~ Proxime item proſecuti ſunt non modo uellent quæ ad ſalutem eſſent neceſſaria: uerum et ſiqua etiam ad expeditas quaſque commoditates aſſequendas conferrent: ea nuſquam eſſe præter miſſa uoluere. Inde adeo rerum oportunitate admoniti atque illecti eo deuenere: ut etiam quæ ad uoluptates explendas facerent ex cogitarint / in dieſque uſurparint: ut ſiquis ita dixerit / ædificia fore aliqua ad uitæ neceſſitatem: alia ad uſus oportunitatem: alia ad temporum uoluptatem diffinita: fortaſſis apte ad rem aliquid dixerit. Sed cum ædificiorum circumſpicimus copiam et uarietatem: facile intelligimus non tantum hos eſſe ad uſus omnia: neque horum tantum aut illorum gratia comparata: Sed pro hominum uarietate inprimis fieri / ut habeamus opera uaria et multiplicia. Quod ſi ædificiorum genera / et generum ipſorum partes ſatis / uti inſtituimus / adnotaſſe uoluerimus: omnis inueſtigandi ratio nobis hinc captanda ſit atque inchoanda: ut homines / quorum cauſa conſtent ædificia / et quorum ex uſu uarientur accuratius conſideremus quod inter ſe differant: quo inde ſingula clarius recognita diſtinctius pertractentur. Repetamus ea de re / quid de hominum cætu partiundo ueteres illi rerum publicarum legumque conditores uiri peritiſſimi ſenſerint: qui ſtudio / cura / diligentiaque iſtiuſmodi rebus perſeruerandis atque recenſendis ſumma cum laude inuentorumque admiratione uerſati ſunt.

~~Theſeus / inquit Plutarcus / rem publicam diuiſit in eos qui leges diuinas atque humanas conſtituerent atque interpretarentur: et eos qui artificio exercerentur.~~ ~~Solon pro cenſus diuitiarumque copia et modo ſuorum habuit ciuium ordines diſtributos: ita ut qui minus.~~ ~~ccc.~~ ~~ex agris annua exciperent prope in ciuium numero cenſendos non putarit.~~ ~~Athenienſes primos ſibi habuere uiros doctrina et uſu rerum cultos / ac peritos: proximos oratores: poſtremo opifices.~~ ~~Romulus a plebe equites et patritios diſcreuit.~~ ~~At Numa rex plebem diuiſam fecit per artes.~~ ~~Apud Gallias plebs pene ſeruorum ducebatur ſorte: Reliquos aut milites fuiſſe tradit Cæſar: aut ſapientiæ religionique deditos: quos illi Druides nuncupant.~~ ~~Apud Pantheos ſupremi ſunt ſacerdotes: ſecundi agricolæ: tertii milites: cum quibus et paſtores et duces ouium.~~ ~~Britanni ſuos quatuor di uidebant generibus: Primi erant quibuſ fiant reges: alteri ſacerdotes: tertio loco milites: poſtremo uulgus.~~ Aegyptii primos dedere gradus ſacerdoti: ſubinde reges præfectoſque locarunt: tertio poſuere ordine bellatores: et multitudinem diuerſe itidem inter agri colas pecuarios artificeſque / atque etiam / ut inquit Herodotus / mercennarium et nautam. ~~Hippodamum referunt ſuam quoque diuiſiſſe rem publicam in partes tris: artificem / agricolam / et propulſatorem belli.~~ Non improbaſſe Ariſtoteles eos uiſus eſt: qui a multitudine ſelegerint dignos: quos conſiliis / magiſtratibus / iudiciis ue præficerent: Cæteram uero plebem diuiſam reliquerint inter agricolas / artifices / mercatores / mercenarios / equites / pedites / et turbam naualem. Cui haud multo diſſimilem ex Diodoro hiſtorico fuiſſe apud Indos rem publicam apparet: Nam illic ſacerdos / arator / paſtor / artifex / miles / effori: et qui publicis conſiliis præſunt.Plato rem publicam alteram dixit pacatam eſſe: et ocii quietiſque cupidam: Alteram ardentem et bellatricem: prout eorum eſſent animi / qui rebus præ eſſent. Exque animi partibus omnem ciuium multitudinem partitus eſt: Vnam eorum / qui ratione conſilioque cuncta ' moderantur: Alteram eorum qui armis iniurias proſequantur: Tertiam eorum qui alimenta / quibus patres et milites ſubſtententur / præbeant et ſubminiſtrent. Hæc de multis ueterum commentariis excerpta breuiſſime perſtrinxi: Ex quibus illud admoneri uideor: ut quas collegerim / omnes eſſe rerum publicarum partes ſtatuam: ſinguliſque ſingula deberi ædificiorum genera diiudicem. ~~Sed nos quo ex inſtituto rem totam diſtinctius tranſigamus iuuet ſic diſſeruiſſe.~~ Mortalium numerum ſiquis in partes diui ſurus ſit / quidnam huic aliud principio ueniet in mentem: quam ut ſentiat non eoſdem cenſendos eſſe: ſi una loci alicuius incolas uni uerſos conſideres: atque ſi partibus ſeparatos diſtinctoſque recenſeas. ~~Proxime naturam ipſam contemplatus num ſentiet illos quidem in qua potiſſimum re alter ab altero differat: ex ea ſibi re notas captandas eſſe: quibus alteros ab alteris ſecernat.~~ Atqui nihil eſt / quo magis homo quiſpiam differat ab homine / quam una illa in re: qua ab genere beluarum longiſſime abeſt / ratione et artium optimarum cognitione: adde ſi uelis fortunæ proſperitatem: Quibus in dotibus omnibus pauci una inter mortales præſtant atque excellunt. Hinc igitur prima nobis patebit diuiſio: ut paucos ex omni multitudine ſeligamus: quorum alii ſapientia conſilio ingenioque illuſtres: alii uſu rerum et peritia probati: alii opum copia et fortunarum affluentia exiſtant celebres. ~~His primarias rei publicæ partes committendas quis neget?~~ ~~Ergo egregiis uiris qui conſilio polleant / prima et cura et moderatio rerum commendabitur.~~ Hi rem diuinam religione ſtatuent: iuſti æquique modum lege conſtituent: bene beateque uiuendi uiam monſtrabunt: pro auctoritate dignitateque ſuorum ciuium tuenda in dieſque augenda aduigilabunt: Atque ubi quid commodum/ utile / neceſſarium fore præſenſerint: cum ipſi ætate forte feſſi contemplandis rebus occupari maluerint quam exequendis: demandabunt peritis uſu rerum atque ad agendum expeditis: ut de patria bene mereri proſequantur. Hi uero alteri ſuſcepto negocio / cum domi ſolertia et ſolicitudine: tum foris labore et tolerantia rem ex officio procurabunt: dicent ius: ductitabunt militem: exercebunt ſeque ſuorumque manus et induſtriam. ~~Demum cum rebus perficiundis intelligent fruſtra inniti: niſi et facultates adſint: Ad iſtos igitur proximi ue: quibus aut ex agro aut mercatura facultates ſuppeditent.~~ ~~Cætera omnis hominum manus et numerus hiſce primariis prout uſus poſtulet obtemperabunt atque ſubminiſtrabunt.~~ Hæc ſi ſatis conueniunt ad rem compertum quidem habemus ædificiorum genera deberi alia ciuium cætui uniuerſo: alia primatibus: alia multitudini: Tum et primatibus alia his qui domi conſiliiſque præſunt: alia his qui negocio exerceantur: alia his qui facultates congerant: Quorum omnium quidem cum pars quædam ad neceſſitatem / uti diximus / pars ad commoditates referatur: ſit quoque nobis / qui ædificia commentamur / par aliquid animi gratia dediſſe: dum premii loco iſtiuſmodi partitionum exordia eſſe ex philoſophantium rudimentis repetenda inſtituerimus. ~~De his igitur nobis dicendum eſt / quid una uniuerſis: quid pauci oribus primariis ciuibus: quid minorum multitudini conueniat.~~ ~~Sed exordium ad res tantas unde captabimus?~~ ~~An uti homines iſta ſibi comparare in dies proſecuti ſunt?~~ ~~Ita et nos a priuatis egenorum caſunculis rem inibimus: et inde ad ampliſſima iſta / quæ uidemus theatrorum / termarum / templorumque opera perueniemus.~~ ~~Nam conſtat quidem orbis gentes diu nullis cinctas urbium moenibus degiſſe.~~ ~~Et ſcribunt quidem hiſtorici / Dyoniſio Indiam peragrante nullas fuiſſe apud eas gentes muro cinctas ciuitates: Graciamque olim nullis munitam fuiſſe muris ſcribit Tuchidides.~~ ~~Et per Gallias item ad Cæſaris tempora / tota Burgundiorum gens non urbibus cogebantur: ſed paſſim in uico congruebant.~~ ~~Quin et primam quidem fuiſſe urbem comperio Biblum a Foenicibus occupatam: quam circumobducto ſuis ædibus muro cinxerit Saturnus.~~ ~~Tam etſi uſque ante diluuium conditam Iopem dinumeret Pomponius.~~ Aethiopes inquit Herodotus / cum ægyptum occupaſſent / nullum delinquentium occidebant: ſed erat ut terræ cumulos ad uicos / quos incolebant exaggerarent: Hinc per ægyptum conſtitiſſe urbes dicunt. ~~At de his alias.~~ ~~Nunc etſi natura quidem uti aiunt / omnia quæ fiunt leuioribus principiis excreuiſſe uideam: placet tamen a dignioribus ordiri.~~

~~Vniuerſis urbis / et quæ urbis partes ſunt publica omnia debentur.~~

Vrbis habendæ ſpeciem cauſamque ſi ex philoſophorum ſententia eſſe hanc conſtituemus: ut uitam eo ducant accolæ pacatam / et quoad eius fieri poſſit uacuam incommodis / omnique moleſtia liberam: Profecto iterum atque iterum excogitaſſe oportet: qui ponatur loco ſitu et linearum ambitu. ~~De his alii aliter ſenſere.~~ Summam ſcribit Cæſar ad laudem / ſolitos Germanos ducere / ubi latiſſimas circumuaſtatis finibus haberent ſolitudines: Id quidem ita quod repentinas hoſtium excurſiones ea re maxime abuetari arbitrarentur. ~~Exercitum in æthiopiam Seſoſtrim ægyptiorum regem immittere deſtitiſſe putant hiſtorici: quod frugum inopia et locorum difficultate abſterreretur.~~ ~~Regem Aſſyrii aduenam deſertis et inaquoſis tutati locis paſſi ſunt nunquam.~~ ~~Arabes itidem quod aqua et fructibus deficiant / ab externorum impetu et iniuria æternum fuiſſe immunes ferunt.~~ ~~Italiam nulla re alia ſæpe a barbaris petitam armis ſcribit Plinius / quam uini ficique uoluptate.~~ ~~Adde quae rerum iſtarum copia / quæ ad uoluptates faciat / uti aiebat Crates / et ſenibus et iuuenibus nocua eſt: Nam illos efferatos: hos effeminatos reddit.~~ ~~Apud æmericos / inquit Liuius / regio fertiliſſima eſt: Sed quod plerunque ubere ſolet agro euenire / homines alit imbelles.~~ ~~Contra Ligii quod terram incolant lapidoſim / qua exerceri aſſiduo et extrema uictus parcitate diem trahere oporteat: per quae induſtrii et robuſtiſſimi ſunt.~~ ~~Quæ res cum ita ſint / huiuſmodi fortaſſis regiones aſperas et difficiles conden dis urbibus erunt qui non uituperent.~~ ~~Alii ſecus: Namque optabunt quidem agi apud ſe naturæ beneficio et munere: ut cum ad neceſſitates / tum et ad uoluptates et delitias addi amplius nihil poſſit.~~ ~~Bonis enim ut bene utamur / dari poſſe legibus et patrum inſtitutis.~~ ~~At uero quæ conferant in uita / iucundiora quidem nimirum ea eſſe ſi domi ſit / quam ſi aliunde quæſito opus ſit.~~ Et cupient quidem agrum dari / qualem apud Memphim: quem ſcribit Varro frui coelo adeo clementi / ut nulli arborum ne uitibus quidem folia integrum per annum decidant: Qualem ue ſub tauro monte locis quæ ad aquilonem ſpectant: Namque illic Strabo racemos dari cubitorum binum atteſtatur: et ſingulis a uitibus ſingulas uini amphoras: et unica ex ficu modios colligi. ~~Ixx.~~ Qualem ue India hyperboreaque in inſula ad occeanum colit: cuius agro bis annuos fructus capi prædicat Herodotus: Qualem ue apud Luſitanos: unde ex reciduis ſeminibus alteras atque alteras capiant meſſes: Aut potius qualem Talge Caſpio in monte: qui ager fruges etiam incultus præbeat. ~~Rara hæc: et quæ facilius optes quam reperias.~~ ~~Ergo præſtantiſſimi ueteres / qui de huiuſmodi rebus ab aliis accepta / et ab ſe excogitata mandarunt litteris.~~ Ciuitatem ſtatuunt ita eſſe oportere poſitam: ut agro contenta ſuo: quantum rerum humanarum ratio et conditio patitur / nullis aliunde petitis indigeat: Et ita munitam finium ambitu: ut cum ab hoſte non facile poſſit inuadi: tum et alienam emittere in prouinciam militem ad arbitrium ualeat hoſte etiam inuito: Sic enim habitam ciuitatem et libertatem tueri / et ſe imperiumque multo propagare poſſe conſentiunt. Sed quid ego hic dixerim ægypto ad laudem inprimis datur: quod ſit quaque uerſus mirum in modum munita / et penitus inacceſſibilis / hinc mari / illinc deſerti uaſtitate obiecta: dextera montibus abruptiſſimis: ſiniſtra paludibus diffuſiſſimis: Tum et agri tanta eſt fertilitas / ut eſſe ægyptum ueteres publicum orbis orreum dixerint: Solereque deos eo animi gratia et ſalutis confugere: Hanc tamen regionem tam munitam tam fertilem: ut cunctos mortales paſcere / deos ipſos excipere hoſpitio ſaluareque poſſe glorientur: nunquam fuiſſe omni ab æuo liberam teſtatur Ioſephus. ~~Probe igitur ad rem admonent / qui res mortalium ipſius etiam Iouis in gremio tutas / nequicquam futuras fabulentur.~~ Iuuet idcirco illud Platonis imitare / cum rogaretur ubinam eſſent præclaram illam quam ſibi effinxiſſet ciuitatem inuenturi: non inquit agimus iſtuc: ſed cuiuſmodi fore omnium optimam ſtatuiſſe deceat perueſtigamus: tu eam cæteris præ ferendam ducito: quæ ab iſtius ſimilitudine minus aberrarit. Sic et nos quaſi exemplaria afferentes eam perſcribamus urbem: quam omni ex parte futuram commodam doctiſſimi arbitrentur: in cæteris tempori et rerum neceſſitati obſequentes: Illud Socratis tenebimus: ut quæ res ita per ſe conſtet / ut niſi in peius queat immutari: eſſe hanc putemus optimam.

~~Itaque eſſe oportere urbem ſtatuimus eiuſmodi: ut incommodorum omnium quæ primo recenſuimus libro / nulla omnino adſint.~~ ~~Et ſi quæ res ad uitæ frugalitatem optentur nullæ deſint.~~ Habebit agrum ſalubrem / latiſſimum / uarium / amoenun / feracem / munitum / refertum ornatum omni fructuum copia / omni fontium exuberantia: Aderunt flumina / lacus / mariſque oportunitas patebit: unde commodiſſime ſi qua deſint conuehantur: et quæ ſuperſint exportentur. Denique ad res ciuiles bellicaſque præclare conſtituendas atque augendas omnia ſuppeditabunt: quibus et ſuis præſidio / et urbi ornamento / et amicis uoluptati / et inimicis terrori ſit futura. ~~Et bene quidem agi cum ea ciuitate ſtatuam: quæ bonam aliquam agri partem poſſit inuito hoſte colere.~~ ~~Cæterum locaſſe urbem oportet agro immedio: unde ſpectare in oram ſuam / et diſcernere oportuna / et attemperate præſto esse quo neceſſitas poſtulet.~~ ~~unde uillicus aratorque ad opus prodire frequens et ex agro cum fructu et meſſe onuſtus momento reuerti poſſit.~~ ~~Sed parenti ne in campo an littore an montibus colloces permaximi intereſt.~~ ~~Nam habet quidem horum quodque quod præſtet: et contra quod minus probes.~~ ~~Cum exercitum Dyoniſius per Indiam ageret confectum æſtu deduxit ad montes: ilico ſalubri captata aura conualuit.~~ ~~Et montes occupaſſe urbis conditores uiſi ſunt: quod illic tutiores fortaſſis futuros intellexerint: Sed aquis deficiunt.~~ ~~Fluminum aquarumque commoditates præſtabit planities: Sed eadem craſſiori operitur coelo quæ æſtate ferueat / hyeme algeat intemperanter: eſtque eadem ad impetus aduerſos minus ualida.~~ Littora ad contrahendas merces oportuna: Sed quod illi aiunt / maritima omnis urbs rerum nouarum illccebris / et nimia negociantium ui excitata atque uexata aſſiduo fluctuat: et ad multos periculorum externarumque claſſium caſus et diſ crimina expoſita eſt. ~~Quare ſic ſtatuo.~~ ~~Quocumque ponas urbem loco / conandum ut iſtorum omnibus commoditatis ſit particeps: incommodis uacet.~~ Et uelim montibus dari planitiem / et planis tumulos ubi urbem ſtatuam: Id ex arbitrio aſſequi locorum uarietate ſi non licebit / utemur ad res neceſſarias captandas argumentis huiuſ modi: ut maritimis plagis urbs non littori nimium uicina / ſi erit in plano: ne ue nimium ſemota ſi erit in monte ſita relinquatur. ~~Mutari littora teſtantur cum pleræque alibi aliæ urbes: tum in Italia Baiæ mari immerſæ.~~ ~~Apud ægyptum Pharus / quæ prius mari fuerat circumdata: nunc ueluti Chersoneſſus ad continentem hæret.~~ ~~Sic et Tyrum et Clazomenas fuiſſe ſcribit Strabo.~~ ~~Quin et templum hammonis olim fuiſſe ad mare ferunt ſecessumque maris longe immediterraneis reſtitiſſe.~~ ~~Atqui monent aut ipſum ad litus / aut porro longe ab mari ponas: Nam maris quidem auram uidere licet ſale grauem eſſe atque aſperam.~~ Ergo cum ad mediterranea præſertim plana appulerit: humentem illic aerem offenderis inhauſto deliqueſcente ſale / nimirum coelum reddit craſſum et prope muculentum: ut pleriſque iſtiuſmodi in locis uolui nonnunquam aere telas aranearum ſimiles uideas: Aiuntque cum aere non ſecus atque cum aquis agi: quas in promptu eſt mixtione ſalitarum corrumpi / quoad etiam foetore ostendant. ~~Probant urbem ueteres præſertim Plato: quæ a mari milia diſtet.~~ x. Quod ſi ab mari longe poſuiſſe non licebit: ſitu locabitur quo auræ iſtiuſmodi niſi diffractæ et laſſæ ac depuratæ appellant: Locabiturque pone / ut montium intercurſu uis omnis a mari noxia intercepta fruſtetur. Ex littore aſpectus ipſe maris perquam iucundus eſt: neque item non ſalubri luſtratur coelo: Quæ enim aſſiduis uentis agitatæ continuis momentis reſpirent: has eſſe Ariſtoteles ſaluberrimas regiones putat. Sed caueant ne ſit mare iſtic herbidu depreſſo littore et immerſo: ſed profundum / abruptis uiuo ſaxo hirtiſque ripis rigens: Ipſamque urbem ſuperbo / uti loquuntur / montis dorſo ſtatuiſſe cum ad dignitaten / tum ad amoenitatem / tum et inprimis ad ſalubritatem atque ſalutem conferet. ~~Nam quo loci ad mare immineant montes: nuſquam eſt illic mare non profundum.~~ ~~Tum ex mari ſiqua uaporum craſſitudo inſurgat / aſcenſu deficit.~~ ~~Et ſiquid repentina hoſtilis manus attulerit aduerſi / maturius præuidetur / et tutius ſub mouetur.~~ ~~Collibus poſitam urbem probant ueteres: quæ ad orientem uergat.~~ ~~Probant etiam quam pertingat calida in regione boreas.~~ ~~Alii fortaſſis eam probabunt: que ad occidentem prona ſit: ductique ea ſub coeli facie fertiliores eſſe cultus ſenſerint.~~ ~~Atqui ſub tauro monte / quæ partes ad aquilonem ſpectent / longe ante alias eſſe ſalubres: ea præſertim re qua et fertiles prædicant hiſtorici.~~ Demum ſicubi in montibus ponendum ſit oppidum / inprimis animaduertendum eſt: ne quod iſtiuſmodi in locis aſſolet: maxime ubi celſiores circum alii ſeſe attollant colles: grauis et diutina nebularum collectio atram diem / et fuſcum aſſiduo rigidumque coelum præbeat. Tum et uentorum immodica excurſitatio et moleſtia ne quid immanius uexet prouidendum eſt: et præſertim boreas iſtic: Nam is quidem inquit Heſiodus cum cæteros / tum in primis ſenes reddit torpentes et inflexos. ~~Incommoda erit urbis area / in quam ſuperextenſa rupes a ſole conceptos uapores refundat: aut in quam auernæ conualles auram acrius obfundant.~~ ~~Alii præcipitiis locorum eſſe urbis latus finiendum monent.~~ Sed præcipitia ipſa ferme omnia / quae ex ſe contra motus et tempeſtates inualida ſint monſtrant cum alibi pleraque oppida / tum et in ætruria uola terræ: labuntur enim temporum ductu: et quæ impoſueris trahunt in ruinam. Et cauiſſe quidem oportet nequis ſupra immineat contiguus mons: quo occupatio infeſtus hoſtis urgeat: neue ulla ſubtendatur hoſti tuta planities tanta: ut eo loci caſtra uallare ad obſidendum / aut aciem ſtruere ad oppugnandum poſſit. Vrbem condidiſſe Agrigentinam Dedalum legimus ardua in petra / difficili aditu / ut tribus non plus uiris cuſtodiretur aptum præſidium: modo non æque paucis obſtruatur armis exitus / atque arceatur in greſſus. Cingolum in Piceno a Labieno conditum / periti rei mi litaris uehementer comprobant / cum cæteras ob res: tum quod pleriſque ferme omnibus montanis oppidis euenit / ut ubi conſcenderis æqua pateat dimicatio / id illic non ſit: Rupe enim educta et præcipiti refutantur. ~~Nec habet quidem hoſtis qui agrum una circum excurſione populari ac uaſtare ad arbitrium poſſit: neque omnes una obſidebit aditus.~~ ~~nec ſe iuxta caſtris poſitis tuto recipiet: Nec pabulatum / lignatum / aquatum emittet ſine periculo.~~ Contra oppida nis ſit: nam ſubiectis ſubnexiſque hinc atque hinc collibus crebris interiectis uallibus habent qua e ueſtigio egredi laceſſere: atque improuiſum ad omnem ſubitam ſpem et occaſionem poſſint irrumpere atque opprimere. Neque minus probant in Marſis oppidum Biſſeium ipſo in triuio confluentium hinc atque hinc fluminum: atque inde uallium arcto ingreſſu / acceſſu difficili / aſperis et inuiis circum ſurgentibus montibus: ita ut neque loco aſſidere hoſtis / neque omnes obſeruare uallium fauces poſſit: oppidanis ad ſubſidia et commeatus recipien da atque importanda / et ad laceſſendum egregie expeditis.

~~Hactenus de montibus.~~ Quod ſi plano poſueris loco: et uti aſſolent adfluentum ita ut is quidem media fortaſſis peruadat moenia: curatone ab hauſtro aut in hauſtrum defluat: Nam illinc humiditas / hinc frigiditas adaucta fluii uaporibus moleſtior infeſtiorque perueniet. ~~Sin autem extra oppidi ſeptum præterlabetur: præſtanda erit circum regio / et quibus eo ſit uentis aditus expeditior / his muros abiiciendos: fluuius habendus pone.~~ ~~In cæteris illud nautarum faciet ad rem / quod putant uentos quidem natura ſui admodum ſubſequi ſolere ſolem et orientales auras.~~ ~~Aiunt phyſici mane diei puriores eſſe: cadente ſole humidiores.~~ ~~Contra occidentales eſſe auras ſurgente ſole ſpiſſiores: occidente leuiores.~~ ~~Quæ res ſi ita eſt / fluenta ad orientem atque item ad occidentem dimiſſa haud quaquam improbabuntur.~~ ~~Nam cum ſole ipſo perueniens aura aut diſpellet ſiquid trans urbem exhalarit uaporis nocui / aut ſuo acceſſu minimum adaugebit.~~ ~~Poſtremo ad boream fluenta / lacum et eiuſmodi ſubtendi malim / quae ad hauſtrum: modo ne ſit oppidum poſt umbram montis poſitum: quo quidem esset nihil triſtius.~~ ~~Sino cætera quæ ſupra diſſeruimus.~~ ~~Compertum habent hauſtrum grauem quidem eſſe et natura moroſum: ut eius mole preſſis uelis nauigia quaſi addito pondere multo obmergantur.~~ ~~At Borea contra mare proraſque leuigari: Sed horum quiduis præſtat ſubmotum esse procul / quae aut immiſſum aut ad muros adiunctum atque applicitum.~~ Et præſertim reprobant fluuium qui depreſſus ripis admodum hirtis / profundo alueo / ſaxeo umbroſoque fluat: quod is quidem et potus det nocuos: et aerem inſalubrem: tum et a ſtagno paludeque pigra et lutoſa longe abfugiſſe omnino prudentis ac bene conſulti eſt. Non repeto coeli morbos qui infunduntur iſtinc / innatas quidem habent cum cæteras æſtiuas peſtes foetoris / culicum foediſſimorumque uermium et eiuſmodi: Tum et ubi alioquin terſiſſima perpurgatiſſimaque putes esse: illud non deeſt ut quod de planis diximus: multo iſta magis atque magis hyeme algeant: et ſub æſtu intemperanter ferueant. Poſtremo iterum atque iterum prouidiſſe oportet / ne ſiue mons ſiue rupes / ſiue lacus / ſiue palus / ſiue flumen / ſiue fons ſiue quiduis horum ita ſe habent: ut hoſtem munire tutarique / aut urbi et ciuibus afferre ulla ex parte incommodum poſſit. ~~Hæc de urbium regione ac ſitu hactenus.~~

Ipſius urbis ambitum et partium diſtributionem intelligimus pro locorum uarietate futuram eſſe oportere uariam: quandoquidem montibus non dari in promptu eſt: ut ſeu rotundam / ſeu quadrangulam / aut quam aliam probes / murorum deſcriptionem poſſis æque atque aperto in plano ducere. Veteres architecti oppidis circumdandis / murorum angulos improbarunt: quod hoſtibus laceſſentibus magis quam incolis defendentibus opitulentur: quod item ad machinarum iniurias tolerandas ſint nequaquam ualidi. ~~Et certe anguli ad inſidias atque telorum miſſiones / expugnatoribus non nihil conferunt: ubi excurrendi et ſeſe recipiendi facultas præſtetur.~~ ~~Montanis tamen urbibus iidem maximo interdum præſidio ſunt: ubi ſe aduerſus uiarum occurſus offerant.~~ Ad Peruſiam urbem celebrem / quod uicos hac illac quaſi a manu diſpanſos digitos per obductos colles porrigat: ſi uolet hoſtis anguli frontem petere / non patebit illic ubi multa inceſſet manu / et quaſi aliqua ſubinſidente arce exceptas / tela eruptioneſque non perferet. ~~Itaque non locis omnibus circumdandæ urbis una ea demque ratio eſt.~~ Poſtremo inquiunt ueteres / urbem atque nauim haud quaquam eſſe oportere tam amplam / ut uacillet uacua / aut non ſufficiat plena: Sed alii quod tutiorem putarint / confertiſſimam uoluere: Alii quod optimam ſibi ſpem pollicerentur in poſterum / ſaxioribus ſpatiis delectati ſunt: Alii fortaſſis celebritati et nominis poſteritati conſuluerunt. ~~Namque urbem quidem ſolis a Buſiride conditam / quam Thebem nuncupant.~~ ~~CXL.~~ ~~Memphim centena et quinquaginta: Babylonem ſupra trecenta item quinquaginta: Niniuem bis ducenta atque.~~ ~~lxxx.~~ ~~circuiſſe ſtadia ex ueterum hiſtoriis comperio.~~ ~~Et fuerunt qui tantum concluſerint areæ: ut intra ſeptum ex urbis ſolo annua alimenta colligerent.~~ Hic ex uetere prouerbio illud probarim quod aiunt / omnia ut nihil nimis: aut ſi in alteram peccaſſe partem iuuet: hanc malim quæ ad auctum ciuium numerum percommode poſſit excipere: quam quæ ſuos honeſte non capiat. Adde quod non ad tectorum modo uſum et neceſſitatem urbs habenda eſt: uerum et ita habenda ut a curis ciuilibus ad platearum / Curriculorum / ortorumque et ambulationum et natationum et huiuſmodi ornamenta delitiaſque grauiſſima pateant ſpatia et diuerſiones.

Referunt ueteres / Varro / Plutarcus aliique: ſolitos maiores urbium moenia ritu et religione diffinire: Iugatis enim bobus mare et foemina diu auſpicato æneum aratrum trahebant: fiebatque ſulcus primigenius: quo moenium ambitus deſignaretur: Boue femella interiore: maſculo exteriore ſequebantur aratrum. Coloni patres glebas ſub motas et ſparſas proſciſſum in ſulcum refundentes incumulanteſque ne quid diſſeminaretur: cum ad locos portarum uentum erat aratrum manibus ſuſtinebant: quo intactum portarum limen relinqueretur. ~~Ea re præter portas totos murorum ambitus et opus ſacratum ducebat.~~ ~~Portas ne appellare quidem ſacras erat fas.~~ Per Romuli tempora inquit Dyoniſius alicarnaſſeus / patres inchoandis urbibus ſolitos facto ſacrificio ignes ante tabernacula incendere: eoque populum educere: ut expiationis gratia flammas tranſilirent: Pollutos nimirum ad eam rem ſacram non admittendos arbitrabantur. ~~Hæc illi.~~ ~~Alibi comperio proſeminata puluere ex tellure alba / quam puram nuncupant ſolitos ponendorum murorum lineam deſignare.~~ Et Alexandrum in huius telluris locum / cum Pharon conderet / quod pura defeciſſet / farinam ſubieciſſe: quæ res uatibus futura prædicendi occaſionem præ ſtitit:quod iſtiuſmodi præſagiis per natales urbium dies annotatis certos putarent euentus temporum poſſe prædicari. Quin et apud ætruſcos ritualibus libris docebantur quænam forent ex natali urbium die ſecula ſucceſſura: Id quidem non ſpectato coelo / de qua re ſupra ſecundo diximus libro: ſed captis ex præſentium rerum argumentis atque coniectura. ~~Sic eos ſcripſiſſe meminit Cenſorinus.~~ Quo die urbes conſtituantur / de his qui eo die nati ſunt:quod diutiſſime uixerint die mortis ſuæ / primi ſeculi modulum finire: eoque die qui essent reliqui in ciuitate: de his rurſum eius mortem / qui longiſſimam egiſſet ætatem / finem eſſe ſeculi ſecundi. ~~Sic deinceps tempus reliquarum terminari: mitti a diis portenta / quibus admoneremur quodque ſeculum eſſe fini tum.~~ ~~Hæc illi: Tum et addunt his argumentis ætruſcos didiciſſe perpulchre ſua ſecula.~~ ~~Sic enim mandarunt memoriæ quatuor prima ſuorum ſecula annorum fuiſſe.~~ ~~C. Quintum.~~ ~~cxxiii.~~ ~~Sextum.~~ ~~xx.~~ ~~et.~~ ~~C. Septimum totitem.~~ ~~Octauum tum demum agi per tempora Cæſarum.~~ ~~Nonum et decimum ſupereſſe.~~ ~~Tum et ſecula ipſa qualia futura ſint non ignorari arbitrabantur hiſce inditiis.~~ ~~Romam quodem orbis imperium habituram ex eo coniectarunt: quod qua die condita ſit ex natis per eam diem unus regnum adeptus ſit: Hunc inuenio fuiſſe Numam: Nam conditam urbem et natum Numam.~~ ~~xiii.~~ ~~chalendas maias meminit Plutarcus.~~ ~~At muro incinctam urbem Lacenæ quod non haberent gloriabantur: Freti enim ſuorum ciuium armis et robore / ſatis ſe quidem putabant munitos eſſe legibus.~~ Aegyptii aut Perſæque contra maiorem immodum ſuas urbes murorum praeſidiis muniendas putarunt: Namque cum alii / tum et Niniues / atque item Semiramis murorum craſſitudinem ſuis eſſe urbibus uoluere / ut iuncti currus ſupremam per operis amplitudinem traherentur: Altitudineque tanta eduxere / ut centenum excederent cubitum. ~~Apud Tyrum alta fuiſſe moenia pedes.~~ ~~CL. meminit Arrianus.~~ ~~Et compti qui ne unis tantum contenti fuerint moenibus.~~ ~~Carthaginenſes triplici urbem cinxere muro: Deioces urbem Cebatanam / tam etſi eſſet in ædito poſita / ſeptimo cinxiſſe orbe ait Herodotus.~~ ~~Nos uero quando ad tuendam ſalutem et libertatem hoſtibus aut fortuna aut numero ſupantibus potiſſima ineſſe ipſis in muris præſidia intelligi mus.~~ ~~Neque iſtos probamus / qui prorſus nudam uoluerint urbem esse: neque illos qui omnem tuendi ſui ſpem / ipſa in moenium extructione poſuiſſe uideantur.~~ Platoni tamen aſſentior: Nam eſſe quidem ciuitati cuiuis inſitum atque innatum / ut ſingulis momentis temporis ſit periculis proxima captiuitatis: quando ita ſeu natura / ſeu hominum moribus comparatum ſit: ut habendi terminos et concupiſcendi fines / nullius ratio ſibi neque publice neque priuatim præ ſcripſerit. ~~Ex qua una potiſſimum re armorum omnis iniuria oborta eſt.~~ ~~Quæ ſi ita ſint / utique cuſtodibus cuſtodias / et muniti omnibus munitiones addendas quis negabit?~~ ~~Cæterum quod alibi diximus / omnium erit capaciſſima urbs / quæ ſit rotunda: tutiſſima quæ ſinuoſis anfractibus murorum obualletur: qualem fuiſſe hieroſolimam ſcribit Tacitus.~~ ~~Non enim ſine diſcrimine hoſtem intra ſinus / aut certa cum ſpe frontibus machinas admoturum ſtatuunt.~~ ~~Commoditatibus tamen ipſo ex oppido capiendis proſpiciemus: quam rem pro locorum oportunitate et neceſſitate feciſſe ueteres aduertimus.~~ ~~Namque Antium quidem uetuſtam urbem latinam ad littoris ſinum amplexandan / oblongum fuiſſe ex ueteris ruinæ reſiduis apparet.~~ ~~Carræ ad Nilum quoque oblongum tenduntur.~~ ~~Polumbotram urbem Indorum in graſsis longam fuiſſe ſcripſit Megaſthenes ſtadia. lxxx. latam. xv. diſtentam ſecundum fluuium.~~ ~~Quadrangulum habuiſſe murorum ductum Babylonem: Memphim uero in deltæ litteræ modum perfinitam referunt.~~ Denique quamcumque probaris ambitus deſcriptionem / ſat pro rei neceſſitate prouiſum putat Vegetius: ſi tam latos poſueris muros / ut propulſatores armari mutuo ſe obuia excurſione non impediant: Si excitarimus tam altos / ut ſcalis admotis tranſcendi nequeant: Si ita calce ſtructuraque firmarimus / ut arieti machiniſque no cedant. ~~Etenim machinarum duo ſunt genera: Vnum / quo ictu impulſuque proſternunt opus: Alterum quo ſuffodiunt muros atque ſubruunt.~~ Vtriſque magna ex parte prouidebitur non muro magis quam foſſa: Nam murum iſtic niſi ab infima aqua aut firmo a lapide perductum non probant: ſed ipſam foſſam et latam et admodum profundam exigunt. ~~Nam ea quidem teſtudinem et turrim ambulatoriam et iſtiuſmodi excludet: ne admoueri iuxta queant: Et inuenta aqua aut ſaxo / omnis cuniculorum agendorum conatus fruſtrabitur.~~ ~~Eſt apud militares quæſtio / foſsam ne præſtet aqua repletam habere: an ſiccam præferant.~~ Incolarum enim ualitudini / non in poſtremis conſulendum ſtatuunt: tum et hanc probant / in qua ſiquid miſſilium impetu corruerit / ilico id tollere et purgare poſſis commode: ne iſtinc aggeratus ingreſſus hoſti relinquatur.

~~Sed redeo ad moenia.~~ De his ducendis ſic monent ueteres / inter uallo uigenum pedum interpoſito / duo intrinſecus muri fabricitentur: deinde terra ex foſſis egeſta intermittatur uectibuſque denſetur: tollenturque muri iſtiuſmodi ita/ ut de plano ciuitatis ad ſimilitudinem gradus quaſi cliuo molli uſque ad propugnacula poſſit aſcendi. Alii ex foſſa inquiunt exemptam tellurem pro aggere ad urbis ambitum ponito: murumque unum ab ipſo foſſæ alueo tollito craſſitudine ut terræ ſuperurgentis onus perquam ualde ſubſtineat: Ab hoc item alium intra urbem uerſus murum educito celſiorem / a priorique diſtantem ſpacio non anguſto: Sed quanto illic facta acie cohortes habeant ſpacia dimicandi expedita. ~~Muros itidem ab exteriore ad interiorem murum tranſuerſos interiacito: quorum nexu et adminiculo primarii inter ſe his iuncti detineantur: et telluris intermiſſæ uim urgentem perferant ualidius.~~ At nos quidem præter hæc eos muros probamus: qui ita ſtatuantur / ut ſi tandem impetentium machinarum ui ſternantur / habeant ſubſtitutum areæ ſpacium: quo loci montes aſſideant: et foſſas ruina ſui non compleant. In cæteris perplacet Vitruuius: Opus inquit muri ſic faciundum cenſeo: ut eius per craſſitudinem tabulæ oleagineæ uſtolatæ quam creberrimæ interſtruantur: ut utræque muri frontes inter ſe quemadmodum fibulis hiſtaleis colligatæ / æternam habeant firmitatem. ~~Huiuſmodi ferme a Peloponeſſibus obſeſſi Plateenſes obieciſſe hoſtibus murum refert Tuchidides: Nam laterculis quidem ligna intermiſcuere / atque multo firmauere.~~ Et muros omnes inquit Cæſar apud Gallias hac fere forma ſunt: Trabes directæ perpetuæ in longitudinem paribus inter uallis diſtantes inter ſe introrſus reuinciuntur: et grandibus ſaxis effarciuntur: ita ut trabs trabem non contingat: huiuſmodi ordinibus coagmentandis iuſtam muri altitudinem explent: Id opus et ſpecie non deforme / et ad defenſionem eſt ualidum: nam ab incendio lapis / et ab ariete materia defendit. Haſce in muris connexiones ſunt qui non ualde probent: nanque aiunt quidem calcem et materiem diu non conuenire / quod uratur et abſumatur ſalibus ardoreque calcis: Tum ſi erit ut miſſilibus machinarum opus impetat fiet / inquiunt ut uniuerſi muri connexa exaggeratio quaſſata commoueatur: et una omnis ad ruinam reddatur prona. ~~At muros contra miſſilium iniurias ſic pulcherrime firmari arbitramur.~~ Anterides baſi triangula uno in hoſtes angulo proiecto denum interuallo cubitorum inter ſe diſtantes per muri directiones excitabimus: et arcus ab his ad alteras interducemus atque teſtudinabimus: Et interuacua quæ illic ueluti ſcaphæ relictæ ſunt / ſubacta paleis argilla uectibus denſantes complebimus. ~~Fiet hinc ut tormentorum uis et impetus appellens lentitudine fruſtretur argillæ: Fiet etiam ut non niſi ſparſim et ilico obſtruendis feneſtris murus tormentorum aſſiduitate queat debilitari.~~ ~~Apud Siculos pumicis copia perpulchre id præſtabit: quod iſtic quærimus.~~ ~~Alibi pumicis et argillæ loco non incommo de utuntur cofo: Gypſum etiam huic operi no recuſabimus.~~ ~~Demum ex his ſiquid adſit / quod humoris hauſtro nocturniſque uaporibus obiectum ſit / id lapidea cruſta atque rectura ueſtiatur.~~ ~~Et inprimis iuuabit ripam foſſæ exteriorem paulo ponere elatiorem accliuitate quam cæterum agri ſolum eſt.~~ ~~Sic enim miſſilium deſtinationes muros urbis non attingent: ſed ſuperuolabunt.~~ ~~Et ſunt qui murum contra machinamenta miſſilium tutiſſimum putent eum qui lineamento ita ducatur / ut ſerræ denticulos imitetur.~~ Atqui placent ad urbem Romam muri: quibus decurſorium ad mediam altitudinem ineſt: Suntque per murum aptis locis relictæ foſſuræ / unde furtim a ſagittariis incautus et properans hoſtis ſaucietur: Et ad murum turres quinquagenos in cubitos quaſi anterides adigendæ prodeuntibus in rotundum frontibus et proceritate celſiores muro: ut qui propius applicuerit miſſilibus nudum obiiciat latus et conficiatur: Sic enim et murus a turribus / et turris a turre mutuo defendetur. ~~Turres quo latere urbem ſpectant / muro nudatas ponito et apertas: ne hoſtem fortaſſis immiſſum protegant.~~ ~~Turribus muriſque coronæ et decori ſunt / et firmitatem ex nexura afferunt: et admotarum ſcalarum irreptiones prohibent.~~ Sunt qui per muros ſub ipſis præſertim turribus intermiſſa præcipitia re linqui uelint / et muniri pontibus ligneis: qui confeſtim aut reducti / aut deiecti prout res exigat uſui aut ſaluti ſunt.

~~Ad portarum utrumque latus / ueteres aſſueuere geminas grandiores turres præſtituere multa ſui parte ſolidas: quæ ueluti brachia ſinus fauceſque ingreſſus foueant.~~ ~~Turribus nulla teſtudo ſed lignea tabulata interitruantur: quæ ubi opus ſit et reuelli et igne abſumi queant.~~ ~~Turrium tabulata clauis figi uetant: quo maturius poſſint hoſte peruincente deturbari.~~ ~~Tecta et ſeceſſus non deerunt: quibus excubiæ hybernas pruinas et eiuſmodi temporum iniurias tolerent.~~ ~~Propugnaculis pendentia ſubſint foramina: quibus lapidem et faces in hoſtem / et aquam etiam ſiquid portam incenderit / fundas.~~ ~~Valuas corio et ferro tectas ab igne uindicari prædicant.~~ ~~De his hactenus.~~

~~Portarum ratio pro uiarum militarium numero habenda eſt: Nam uiarum quidem aliæ militares: aliæ non militares.~~ ~~Non hic illa iuriſ conſultorum proſequor: ut actus iumentorum iter hominum haberi gratia uiam utrumque complecti ſtatuam.~~ ~~Sunt quidem militares qua in prouincia proficiſcimur cum exercitu atque impedimentis.~~ ~~Ergo militarem no militaribus multo eſſe ſpatioſiorem oportet.~~ ~~Et aduerti aſſueſſe ueteres ponere ut eſſent cubitos nuſquam minus octo.~~ ~~Ex lege. xii. tabularum uiam ſic finiunt: ut quæ in porrectum ſit / latitudinem habeat pedes.~~ ~~xii. Quæ in anfractum id eſt ubi flexum eſt.~~ ~~xvi.~~ ~~Non militares ſunt quibus a militari egredimur aut in uillam oppidum ue: aut æque aliam in uillam militarem: uti ſunt per agrum actus: per urbem diuerticula.~~ Eſt præterea uiarum quoddam genus / quod quidem plateæ naturam ſapiat: uti ſunt quæ ad certos aliquos uſus habeantur / præſertim publicos: puta quæ in templum / in curriculum / in basilicam ducat. Viarum militarium ductus non eoſdem ipſum per agrum eſſe atque intra urbem oportet: Extra urbem omnino ſeruanda hæc ſunt: ut patula et apertiſſima ad omnem circumaſpectum fiet: ut impeditionibus cum aquarum / tum ruinarum ſit libera et expeditiſſima: ut latronibuſ ad inſidias captandas nullæ penitus latebræ nulli ſeceſſuſ relinquantur: ut in eam non paſſim unde uiſ adituſ ad populationeſ pateant: Poſtremo ut directa breuiſſimaque ſit: omnium erit breuiſſima / non ut illi quæ rectiſſima: ſed quæ tutiſsima: Maloque prolixiorem paulo / quam parum commodam. Sunt qui putent agrum priuernatem eſſe tutiſſimum quod eum profundæ uiæ quaſi dimerſæ foſſæ perſeccent / ingreſſu ambiguæ / progreſſu incertæ et minime tute: ripis extantibus: unde hoſtis facile poſſit obteri peritiores tutiſſimam putant que coequaetum per colliculorum dorſum agitur. ~~Proxime ad hanc accedit quæ ex uetere more extructo aggere medios per campos dirigitur.~~ Quin et illam ueteres ea de re aggerum nuncuparunt: et profecta ſic perducta multas de ſe præbebit commoditates: nam cum ex proſpectus amenitate per celſam exaggerationem ambulantes uiatores ab itineris labore et molestia plurimum leuentur: tum et multo intereſt hoſtem longe præuidiſſe: et habere qui poſſis infeſtum urgentem aut modica manu diſtinere: aut nulla tuorum iactura ſi ſuperet cedere: et ad rem ſit quod ad uiam portuenſem annotaui quando enim egypto / affrica / libia / hiſpaniis / germania in ſulis hominum ingens numerus: mercium maxima uis confluebat: ſtratam effecere. ~~duplam: et in medio lapidum ordo eminens uti limes extabat pedem / ut prodirent altera: redirent altera / uitata properantium offenſione.~~ ~~huiuſmodi eſſe militarem uiam extra urbem oportet / expeditam directam atque tutiſſimam.~~

~~Cum ad urbem applicuerit ſi erit ciuitas clara et prepotens uias habere directas ampliſſimas condecet: que ad dignitatem maieſtatemque urbis faciant.~~ Sin autem erit colonia / aut oppidum tutiſſimos preſtabit aditus: ſi non expedito in portam rectabit: ſed in dextram aut ſiniſtram prope menia ac preſertim ſub ipſis murorum propugnaculis diducetur intra urbem uero non directa / ſed fluentum more in hanc atque in hanc / atque iterato in hanc ipſam / eſſe partem molli flexu ſinuoſam condecet. Nam preter illud quod ea quidem ubi prolixior uidebitur: illic urbis amplitudinem opinione adaugebit: profecto uehementer quoque confert ad gratiam ad uſus commoditates / ad temporumque caſus / et neceſſitates. Etenim et quanti erit hoc et rectantibus ad ſingulos gradus: ſenſim nouæ ædificiorum facies obiiciantur: ut cuiuſque domus egreſſio et proſpectus ex media uiæ ipſius amplitudine dirigatur: ut cum alibi nimia laxitas indecora ſit et etiam inſalubris: Hic ipſa quoque uaſtitas conducat. Vrbem Romam ſcribit Cornelius / dilatatis a Nerone uiis effectam feruidiorem et ea de re minus ſalubrem: alibi contra in arctis uiarum crudeſcunt: eſtate nunquam erit non umbroſa: nulla item aderit domus: quam non diei radius ingrediatur. ~~Et aura nunquam erit immunis.~~ ~~Nam unde uis mota appulerit rectam et magna ex parte expeditam preterfluendi aream inueniet.~~ ~~Et uentos eadem nunquam infeſtos experietur: illico enim retundentur parietum obiectu.~~ ~~Adde quod ſi ingredietur hoſtis: non minus a fronte atque lateribus / quae a tergo laceſſitus periclitabitur.~~

~~De militaribus hactenus: non militares haſce imitabuntur ni fortaſſis hoc interſit / quod iſtic quidem ad lineam directe ſi erunt: cum angulis parietum et partibus ædificiorum magis conuenient.~~ Sed intra urbem placuiſſe comperio ueteribus uias adeſſe aliquas inextricabilis atque aliquas nullius exitus quas ingrediens hoſtis noxiuſue anceps ſuique diffiſos heſitet: aut ſi eſſe audacior perſeueret: mature periclitetur. Eſſe et minutiores uias conferet / non in longum productas: ſed in primam tranſuerſam uiam terminatas: ut quaſi non publicum expeditunque iter / ſed potius obiectæ domus aditum prebeant: nam id et domibus lumina paratiora: et urbi quam uolunt hoſtilem excurſionem impeditiorem preſtabit. ~~Vicis intra urbem diſparſis et minime continuis habitam fuiſſe babilonem ſcribit Curtius.~~ ~~Platoni contra non uicos modo ſed parietes etiam domorum haberi coniunctos placuit / idque opus urbi eſſe pro muro uoluit.~~ ~~Pons quidem potiſſima uiæ pars eſt.~~ ~~pontis habendi locus erit idoneus non omnis.~~ nam preter id: quod non extremum ſecluſumque in angulum paucorum commoditatibus relinqui: ſed medias in regiones uſibus uniuerſorum patere pontem conuenit. Profecto locandus is quidem erit / ubi et facile ponere: et impenſa non grauiſſima perficere: et eternum futurum ſperaſſe liceat. ~~Captanda igitur uada non profundiora: non abruta: non incerta: non mobilia: ſed coequata et manſura.~~ ~~Vitandi uortices: gurgites: uoragines et eiuſmodi: quæ mala per fluenta uerſantur.~~ Vitandique in primis anfractibus riparum cubiti : cum cæteras ob res / ſunt enim iſtic ripæ ut uidere licet ruinis obnoxiæ / tum quod per eos ipſos cubitos alluuiorum tempeſtatibus rapta ex agris materia et trunci et ſiluæ non recto expeditoque lapſu deuehuntur / ſed obuerſantur: aliaque alias retardando glomerantibus congruuntur: uaſtumque coactæ in cumulum hæreſcunt pilis: unde fauces arcuum obſtipatæ ſuccumbunt quoadiu moleque preſſantium aquarum deturbatur opus / atque diruitur. ~~Sed ſunt pontium alii lapidei / alii lignei.~~ ~~De ligneis prius / quod opere ſint faciliores: poſt de lapideis tranſigemus.~~ ~~Vtrumque firmiſſimum eſſe oportet.~~ ~~Ergo is multa et ualida lignorum copia corroborabitur.~~ ~~Quam ad rem pulchre exequendam / illud Cæſaris maiorem immodum confert.~~ ~~Nam pontis quidem efficiendi rationem ſic inſtituit.~~ ~~Tigna bina ſexquipedalia paululum ab imo præacuto dimerſa ad altitudinem fluminis / interuallo pedum duorum inter ſe iungebat.~~ ~~Haec cum machinationibus immiſſa in flumen defixerat: figiſticiſque adegerat non directe ad perpendiculum / ſed prona ac faſtigiata: ut ſecundum naturam fluminis procumberent.~~ ~~His item contraria duo inter ſe ad eundem modum iuncta: interuallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra uim atque impetum fluminis conuerſa ſtatuebat.~~ ~~Haec utraque uti diximus conſtituta bipedalibus trabibus ſuperimmiſſis iungebat longis quantum inſtitorum tignorum iunctura diſtabat.~~ Huiuſmodi autem immiſſæ trabes binis utrinque fibulis ab extrema parte deſtinebantur: quibus diſcluſis atque in contrariam partem reiunctis / tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura: ut quo maior uis aquæ ſe incitaſſet / hoc arctius colligata tenerentur iuga. Hæc materia iniecta contexebantur longuriis: cratibuſque conſternebantur: ac nihilo ſegnius gratiliores trabes quas ſubiciendo ſubucas nuncupant / ad inferiorem partem fluminis obliquæ agebantur / quo pro ariete ſubiectæ / et cum omni opere coniunctæ uim fluminis exciperent. Et aliæ item trabes ſupra pontem extabant fluuio mediocri ſpatio infixæ: ut ſi arborum trunci ſiue naues deiiciendi operis cauſa eſſent a barbaris miſſæ: his defenſoribus earum rerum uis minueretur: neu ponti nocerent. ~~Hec Cæſar.~~ ~~Non ſit ab re quod apud ueronam aſſueuere ligneos pontes inſternere ferreis uirgis: ea præſertim parte qua redam et carros trahebant.~~ ~~Sequitur lapideus pons: eius partes hæ ſunt.~~ ~~Subices riparum pilæ: fornix inſtratura.~~ ~~Inter ſubices riparum atque pilas hoc intereſt: quod hæ ualido penitus obnixu perſtent neceſſe eſt.~~ ~~Nam ad ſuſtinenda modo ſuperiniectæ fornicis pondera uti et pilæ: uerum et amplius ad prima pontis capita et arcuum uim arcendam et continendam nequid pandant.~~ ~~Ergo eligendæ ripæ uel potius rupes lapideæ namque obfirmiſſimæ: quibus pontis capita committas.~~ ~~Pilarum numerus ad fluuii latitudinem referetur.~~ ~~Arcus impares cum delectant numero: tum et conducunt firmitati.~~ ~~Nam medius fluenti curſus quo a cohertione riparum remotior eſt: eo et liberior: et quo liberior / eo et concitatior atque impetuoſior deuoluitur.~~ ~~Ergo is quidem linquendus eſt uagus: ne pilarum firmitati officiat illuctando.~~ ~~Et locandæ per fluuium pilæ quidem ſunt / ubi caſtigatiores et ut ita loquar deſidioſiores undæ preterlabantur.~~ ~~Huius argumenta loci dinoſcendi alluuiones monſtrabunt: alioquin ſic rem captabimus.~~ Eos enim imitati qui nucem flumine ſparſere: quibus collectis obſeſſi ueſcerentur / perpetuum fluminis tranſitum ſupra longe ad paſſus puta mille quingentos: quo præſertim tempore fluuius excreuerit: quippiam cale quod aquas ſupernatet deiiciemus. Indicio erit aquas maiore illic ſe concitare impetu: quo loci quæ ieceris plurimum conueniant. Ponendis igitur pilis hunc uitabimus locum: eum captabimus: ad quem iacta rariora tardioraque deuenerint. ~~Mina rex cum ad memphim pontem facere inſtituiſſet: nilum deduxit alio per montes: abſolutoque opere ſuum in alueum reſtituit.~~ ~~Nicoris aſyorum regina paratis omnibus que ad pontem inſtruendum facerent: effoſſo lacu ampliſſimo / fluuium diuertit eo: atque interea dum lacus impletur ſicco fluminis alueo pilas extruxit.~~ ~~Hæc illi.~~ ~~At nos ſic rem proſequemur.~~ ~~Pilarum fundamenta per autumnum aquis deficientibus ſiſtentur: ſepto circumacto.~~ ~~Septi faciundi modus hic eſt.~~ Pali non infrequentes duplici ordine figuntur: ut capitibus ab aqua emergant in uallorum ſpeciem: obducunturque introrſum ad pilas / pro uallorum ambitu crates: et complentur ordinum interualla: alga et luto: inſpiſſanturque conculcatione quod influere amplius aqua nequicquam poſſit. ~~Moxque intra ſinum ſepti reſident: ſeu aqua ſeu preter aquam limus harena ue ſit / ſeu quid aliud operi incommodum ſit eximitur.~~ ~~Cætera perficiuntur uti libro ſuperiore perſcripſimus.~~ ~~Ad ſolidum enim defoditur: uel potius palis præu ſtis ſolum arctiſſime conſpiſſantur.~~ Iſtic aduerti egregios architectoſ aſſueſſe perpetuo pontis ipſius tractu perpetuam ſubſtituiſſe baſim eam effecere non una omnem clauſo flumine unico ſepto: Sed additamentis nouiſſima iam tum poſitis adigendo. ~~Tota enim uis aque omnino arceri et contineri nequicquam poteſt.~~ ~~Ergo ſinenda fluento dum opus ducimus æſtuaria ſunt / quibus laſſetur contumacia proturgentium undarum.~~ ~~Aeſtuaria iſtæc aut ipſo in uado aperta dimittentur aut ubi conferat parabuntur formæ ligneæ / et canales penſiles / quibus exuberans fluentis aqua ſuperfluendo labatur.~~ Quod ſi tantæ piguerit impenſæ ſingulis baſispilis baſes ponito ſimplices / ut ſint ex liburnæ ſimilitudine oblongæ / prora et puppi in angulum promiſſa / et perfinita / atque ſecundum aquæ ipſiuſ decurſum ad lineam dirigito / ut pre impotentium aquarum uim diſpartiundo comminuant. ~~Meminiſſe oportet undas puppibus pilarum quam proris eſſe infeſtatiores.~~ ~~Id monſtratur ex ea re quod ad puppes pilarum fecundior illuctatur aqua quam ad proras.~~ ~~Tum et uiſuntur illic gurgites in profundum excauati: cum proræ ipſæ alueo harena oppletiore perſiſtant.~~ ~~Quæ quom ita ſint has eſſe partes in omni operis mole munitiſſimas / et ad tolerandas aquarum aſſiduas moleſtias firmatiſſimas oportet.~~ Ad rem igitur uehementer confert / ſi profundum opus ipſum pedamenti multo quaque uerſus/ et maxime ad puppim protendetur quoad etiam quouis caſu ſubdempta pedamentorum parte / multa ſuperſint quæ oneri pilarum ferendo non deficiant. ~~Confertque imprimis quamuis baſim iſtic ipſo a primordio producere in accliue: ut aquæ ſuperuadentes non prærupto irruat: ſed lapſu molli facile dilabitur.~~ ~~Nam præcipiti cadens aqua fundum commouet / et inde facta turbidior aſportat commota: et locum momentis excauat.~~ Pilas aſtruemus lapide quam id queat prægrandi / longitudine et latitudine eximia: qui natura ſui gelicidiis reſiſtat: et aquis non maceretur: neque alioquin facile diſſoluatur: neque fraceſcat ſub onere: coagmentabiturque omni diligentia ad regulam / ad perpendiculum / ad libellam / nexuris nunquam intermiſſis / in longum / intranſuerſum iuncturis mutuo complicitis / ſpreta omni minorum lapidum infractura. Adigeturque ex ære acus et anſæ crebræ / eorum loculis ita preſſis et ita diſpoſitis ut ulceribus non debilitentur lapides: ſed firmentur captu: tolleturque in altum opus / prora et puppi angulari: toto uertice eminenti uſque etiam exuberantes alluuiones pilarum frontes ſuperet. ~~Pilarum craſſitudo ad pontis altitudinem erit ſub quadrupla.~~ ~~Fuere qui non in angulum proras iſtiuſmodi et puppim ſed emiciclo finierunt ductos credo liniamenti uenuſtate.~~ ~~Et ciclum tametſi habere anguli uires dixerim angulum tamen iſti inprimis probo: modo non ita acuminetur: ut ad omnes leues iniurias decuſſatus dehoneſtetur.~~ ~~Quin et is quidem ciclo decuſſatus detonſuſque placebit: ſi erit non ita obtuſus relictus et impetentis undæ celeritas infenſa reſiſtet.~~ ~~Iuſtum pilis angulum ſtatuemus fore cui rectus angulus ſexquitertius ſit: aut ſi minus delectet ſexquialter.~~ ~~Hæc de pilis.~~ At riparum ſubices ſi quales optamus natura loci non præſtabuntur: pilarum opere firmabimus: nouiſſimaſque inter ad ripam pilas ipſo in ſicco arcuſque aliquos protendemus: ut ſiquid forte undarum aſſi duitas tempeſtatum ſucceſſu ex ripa abſterſerit / uia tamen producto in agrum ponte minime interſecetur. ~~Fornices et arcus cum cæteras ob res: tum propter acres et nuſquam intermiſſas carrorum in tremitationeſ eſſe oportet per quam egregie ualidas et mirifice obfirmatas.~~ Adde quod interdum trahenda per pontem ſunt uaſtiſſima fortaſſis pondera coloſſorum / obeliſcorum et eiuſmodi: utque ſcauro limitarem lapidem trahenti euenit: redemptores publici damna infecta metuant ea re pons et lineamento et omni opere ad perpetuitatem erit accomodandus contra carrorum incuſſiones crebras atque moleſtiſſimas deberi pontibus integros lapides prægrandes: inducit ratio facile ut aſſentiamur incudis exemplo. ~~Nam ſi grandis et perinde grauis illa quidem ſit: malleorum incuſſationes facile ſuſtinet.~~ ~~ſed ſi leuior: ictibus reſultat et commouetur.~~ Diximus fornicem arcubus complimentiſque contineri: et arcum eſſe firmiſſimum cum qui ſit rectus: Quod ſi ex pilarum diſpoſitione ita reſpondeat rectus: ut eius nimium procera incuruitate offendare: utemur comminuto: riparum ſubicibus maiori craſſitudine multo confirmatis. ~~Denique arcus quiuis qui ad fornicis iſtius frontes extabit coaptabitur ipſo ex lapide præduro et prægrandi nihilo ſegnius quam is quem pilis mandandum duxeris.~~ ~~Et ne erunt quidem graciliores in arcu lapides: quam ut craſſitudine ad cordam ſui ex decupla reſpondeant.~~ Corda ne erit quidem longior quam ut ad pilæ craſſitudinem ſexcupla: ne breuior quam ut quadrupla reſpondeat: aderuntque ad cuneos iſtiuſmodi mutuo innectendos acus ærei inſiti: atque anſæ minime inualidæ: tum ad arcum ſupremus cuneus / qui ſpina dicitur / erit cum ad compares lineas cum cæteris dolatus: tum habebit amplius quippiam altero ſui capite craſſitudinis: quo non niſi fiſtigica inſeri: et leui ariete poſſit intrudi. ~~Sic enim ſubinde reliqui per arcum ſubiecti cunei arctius perſtricti conſtantius in officio perdurabunt.~~ ~~Complementa omnia interſtruentur lapide / quo nullus integrior nexura / qua nulla coniunctior afferri poſſit.~~ Quod ſi firmiſ ſimi lapidis copia uſque non ſuppeditabit complementis perficiundis imbecilliores pro neceſſitate non recuſabo modo toto ipſius fornicis dorſo ſpina et utrinque contigui ad ſpinam adacti ordineſ nequicquam niſi expræduro lapide aſciſcantur. Sequitur ut inſternatur id opus non magis pontibus quam perpetuis quidem uiis denſandum eſt ſolum / inſpargendumque glarea / ad cubiti craſſitudinem: poſt ſuperinſtruendus lapis fultu harenæ puræ fluuiatilis aut marinæ. ~~Pontibus autem ſubſtratura et ſolum cementio opere ad ſui arcus parem craſſitudinem erit coequandum.~~ ~~Poſt id quæ inſtraueris calce fulcienda ſunt.~~ ~~In cæteris par ambobus erit ratio.~~ Nam munientur quidem latera ſtructura firmiſſima / et ſuperinſternentur lapide / nec puſillo / nec uolubili: qui leui appulſu diuellatur: nec item ampliſſimo / adeo ut illic ueluti in lubrico prolabi iumentum ſi ceperit ruat: priuſquam fixuram inueniat ubi ungula reſtitet. Atqui plurimum quidem intereſt quo inſternantur lapide: aut quid putas longo et aſſiduo iumentorum rotarumque attritu fieri: quando formicas ipſum per ſilicem pedum attritu excauaſ ſe callem admoneamur ? Sed ueteres aduerti: tum alibi: tum ad tiburtinam uiæ medium ſiliceo lapide inſtrauiſſe. ~~Late uero hinc atque hinc operuiſſe glarea minuta.~~ Id quidem quo iſtic rotæ inſtrata corrumperent minus recuteret iumentorum ungulas: alibi et præſertim pontibus ſublatos lapideis gradibus toto pontis tractu calles habuere ad ſpondas / quibus ambularent pedites nitidius. ~~Medium autem plauſtris equitibuſ ue relinqueretur.~~ ~~Cæterum ueteres huic operi ſiliceum lapidem egregie probauerunt.~~ ~~Inter ſilices fiſtuloſus commodior: non quia durior / ſed quia ueſtigiis minus lubricus.~~ ~~Qualicumque dabitur lapide pro rerum copia utemur: modo præduriſſimi ſeligantur quibus ea ſaltem uiæ pars inſternatur: quam potiſſimum iumenta reptando petant.~~ ~~Et petunt quidem æquabiliorem: accliuiorem penitus recuſant: poneturque ſeu ſilex / ſeu quiuis lapis latus / cubitum craſſus ne minus pede.~~ ~~Suprema ſuperficie æquabili / lateribus cohærentibus nullis intermiſſis hiatibus diſpoſitus ad faſtigium quo exceptus imber diffundatur.~~ ~~Faſtigiatio triplex.~~ ~~Nam aut in medium ſtratæ decurret accliuitas quod latioribus debetur uiis aut in latera quod arctiores minus impedio: aut rectam per longitudinem perducetur.~~ ~~Iſta quidem moderantur prout cloacarum riuulorumque exitus in mare: in lacum: aut in fluentum preſtantur.~~ ~~Iuſta erit faſtigatio binos in cubitos digytum ſemis.~~ ~~Aduerti ueterum accliuia quibus in montes aſcenderent triginta quouſque in pedes pedem faſtigiaſſe unum.~~ ~~Et locis nonnullis ut puta ad pontium capita uiſuntur faſtigiata altitudine ut ſint ſingulos in cubitos palmo: ſed ſunt ea quidem breuia: quæ onuſtum iumentum uno innixu præteruolet.~~ ~~Cloacas ad opus uiarum ſpectare arbitrantur: quod ſubtermedias per uias ducendæ ſint: quod ad inſternendas / coæquandas / purgatioreſque reddendas uias conferant.~~ ~~Has ea de re hic non negligamus.~~ Enim uero cloacam quid eſſe ego aliud dixerim quam pontem / uel potius arcum aliquem longe latiſſimum nimirum iccirco in his cloacis conſtituendis quæ hactenus de ponte ipſo aſtruendo recenſuimus: omnia admodum obſeruabuntur. ~~Atqui cloacarum quidem uſum ueteres tanti fecere: ut in nullo opere abſoluendo tantum impenſæ et diligentiæ adhibuiſſe uſpiam uideantur.~~ ~~Cloacas inter mirifica urbis romæ opera primas annumerant.~~ ~~Non hic inſiſto / quantas afferant cloacæ commoditates / ad urbis lautitiem / ad publicarum priuatarumque ædium munditiem / ad aeris ſalubritatem et ſinceritatem non inficiendam.~~ Smyrnam urbem in qua Trebonium Dolabella obſidione liberauit uiarum directione et operum ornamentis alioquin fuiſſe pulcherrimam ferunt: ſed cloace quod non adeſſent: quibus fordes emiſſæ exciperentur / feditate hoſpites offendebat. ~~Senis in ethruria ad lautitiem deeſt quod deſunt cloace.~~ ~~Ex quo fit ut non ſolum prima ultimaque noctis uigilia quibus horis collectarum ſordium uaſa ex feneſtris funduntur / tota feteat: uerum et inde interdum obſcena et grauiter humectata ſit.~~ ~~Cloacarum aliæ ſunt quas diffuſorias appello quod immiſſas aquas in fluentum / in lacum / aut in mare defundant.~~ ~~Aliæ ſubcliuæ quibus conceptæ aquarum ſordes non alio euomantur: ſed quaſi terræ alueo inhauſtæ ſidendo conficiantur.~~ ~~Diffuſorias eſſe ſubſtratas oportet ſtratura decliui ac prona et ſolida: qua liberrime diffluat: et que illic ſtructa ſint aſſidua humectatione non macerentur.~~ ~~Et haſce confert habere a fluuio ſublatas: quoad turbidis alluuionibus non compleatur: et limo minime obſtruatur.~~ ~~Subcliuus ipſo nudo erimus contenti ſolo.~~ ~~Nam terram quidem poetæ cerberum: philoſophi lupum eſſe deorum predicant / quod omnia uoret: omnia conſumat.~~ ~~Igitur ſpurcities et quæ immiſſa concipientur tellure conficiente euaneſcent: et minus uaporum ad seditatem odoris exalabunt.~~ ~~Sed uelim cloacas in quibus urina fundenda ſit procul abduci a parietibus.~~ ~~Ardoribus enim solis maiorem immodum inficiuntur atque uitiantur.~~ ~~Flumina præterea et foſſas aquarias quæ præſertim ferendis nauigiis ſeruiant cum uiarum rationibus cenſendas puto / quando inter uehiculorum genera nauium aſcribendam non inficientur.~~ ~~Tum et mare ipſum natura ſui quid erit aliud demum quam multo patens uia.~~ ~~Sed de his nihil eſt hoc loco quod prolixius diſſeruiſſe conferat.~~ Quod ſi quid acciderit ut hominum uſibus iſta hæc minus ſuppeditent: erit tunc ut manu et arte quæ forte offenderint uitia / emendentur: et quæ deſint commoditates parentur: quarum rerum ſuo tractabitur loco ratio. ~~Nunc ſi qua eſt urbis pars quæ cum his conueniat de quibus hic agendum eſt: ea nimi rum erit portus.~~ ~~Atqui portus quidem ueluti in curriculo eſſe carcer uidebitur: a quo uiæ curſum ineas: aut peracta excurſione deſinas et conquieſcas.~~ ~~Alii portum fortaſſis nauigii ſtabulum eſſe interpretabuntur.~~ ~~Eſto id uti uis: et carcer / et ſtabulum / et conceptaculum.~~ ~~Certe ſi portus cuiuſque proprium eſt / nauim a procellarum impetu ad ſe recipere: tueri profecto neceſſe eſt: adſint latera ualida et alta.~~ Tum et coaptatum habeat ſpatium oportet: ita ut illic nauigia et grandia et onuſta excipi commode / et acquieſcere tuto poſſint: quaſ res ſi præſtabit ipſa per ſe locorum oportunitaſ: nihil erit quod amplius deſideres / ni forte / ueluti apud athenas: quam tris habuiſſe portus naturales ſcribit Tuchidides / animi dubius ſis / quem nam ex pluribus tibi præcipuum captes ubi terras quas portus poſtulet proſequare. ~~At conſtat quidem ex his quæ primo in libro diximus / regiones eſſe alias quibus uenti non omnes poſſunt: alias quibus eorum aliquid permoleſti et peraſſidui uigeant.~~ ~~Hunc igitur praeferemus portum: quod faucibus mitiores et ſeditiores auras ſpirat: quem ue ingredi et egredi uolentibus uentis neque dudum legum expectatis ualeas.~~ ~~Omnes inter uentos placidiſſimum eſſe boream arbitrantur: tum et aquilone motum mare illico ceſſante uento quieſcere auſtro ceſſate poſt diu fluctuare aſſeuerant.~~ Sed pro locorum uarietate ad nauium uſum quæ commodiora et expeditiora ſint eligentur: optatur et profunditas cum faucibus tum ſinu tum ripis: quæ nauim onerariam grauem conuectis rebus non refutet: et fundo eſſe purgato / nequicquam hærboſo conuenit. ~~Tametſi complexæque radices ad ancoras obfirmandas.~~ ~~Malim tamen huiuſmodi eſſe portum: ut nihil in ſe concipiat / quod puritatem aeris contaminet: aut naues ledat: uti ſunt alga hærbæque aquis ortæ.~~ ~~Nam infeſtiſſimos carinis uermes tineas / atque lumbriculos: et putreſcentibus littoribus peſtilentes fetores excitant.~~ ~~Portum quoque tabificum et peſtilentem reddent dulces immixtæ aquæ: preſertim quas montes a nimbis conceptas dederint: habere tamen conterminos proximoſque fontes ac riuos.~~ Vnde puram et naui ſeruabilem deſumas aquam: et uelim expeditos et directos / et certus egreſſus habeat / immunes ſirtibus: liberos impedimentis: tutus ab inſidiis hoſtium / et pyratarum: tum et in caput iuxta celſos et conſpicuos uelim aliquos uertices montium imminere inſignes / notabiles / quos nautæ procul dinoſcentes ueluti deſtinatum uelificationis ſignum petant. ~~Intra potum ducenda eſt ripa et pons: quo nauis exonerandæ commoditas ſit proximior.~~ ~~Hæc opera ueteres fecere.~~ ~~Alii aliter: de quibus non eſt hic ediſſerendi locus.~~ ~~Nam eorum quidem ratio ad portum emendandum molemque ducendam pertinet: que ſuo dicentur loco.~~ ~~Habebit et in portus circum ambulationem / et porticum / et templum: qua egreſſi naui excipiantur.~~ ~~Non deerunt columnæ et anſæ et anuli ferrei quibus nauis illigetur.~~ ~~Crebri ſtatuentur fornices: quibus importata condantur.~~ Suſcitabuntur et turres pro faucibus altæ et munitæ: ut ea ex ſpecula uelorum aduentus præuideant: et nocturnis ignibus certos nautis ingreſſus monſtrent: et propugnaculis nauigia ſociorum tueantur / et tranſuerſæ adiicientur catenæ / quibus hoſtis excludatur / et a portu mediamque in urbem dirigetur uia militaris: confluentque uici non pauci: quibus undequaque inſolentem in claſſem hoſtium fiat irruptio: habebitque introrſus ſeductos ſinus minores: ubi debilitata nauigia inſtaurentur. ~~Sed hoc quod ad portum pertineat non pretermittatur.~~ ~~Celebres et fuere et ſunt ciuitates ea re tutiores quod fauces et pro faucibus ingreſſum incertum habeant / et uix in oculis mobiles canalium diuerſiones in ſingulas horas annatantibus cognitum.~~ Hæc ſunt quæ de publicis uniuerſorum rebus dicenda uidebantur / ni illud addideris / quod partiri plateas iubeant: quibuſ in pace conuecta mercentur: et iuuentus exerceatur: et in bello lignationes / pabulationes / et iſtiuſmodi tolerandæ obſidionis remedia ſeruentur. ~~Templum uero delubra et baſilica et ſpectaculum et eiuſmodi magis communia ſunt quam propria non multorum: ſed ſacerdotes illi quidem: ſeu magiſtratus ſint.~~ ~~De his igitur ſuo dicetur loco.~~

~~LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE SINGVLORVM OPERIBVS LIBER QVINTVS~~

PERVM Varietates cum intra urbem tum et in agro ad ciuium incolarumque rationes accomodari oportere / proximo ſuperiore libro diſſeruimus: compertumque fecimus alia ciuium cetui univerſo: alia dignioribus: alia ignobilioribus deberi ædificia. ~~Quæ autem uniuerſorum gratia conuenirent abſoluimus.~~ ~~Singulorum neceſſitati quintus hic liber commodiſque comparabitur.~~ Qua in re et uaria et ampla et difficili explicanda quoad nobis erit ingenii induſtriæque enitemur: ut intelligas uoluiſſe me nihil pretemittere: quod aptum ad rem deſiderare quiſpiam poſſit: et nihil afferre quod magis ad exornandam oratio nem quam ad exequendum inſtitutum faceret. ~~Ordiendum quidem a dignioribus.~~ ~~Digniſſimi omnium ſunt: quibus rerum ſumma et moderatio committatur.~~ ~~Hi quidem plures erunt aut unus. Digniſſimum nimirum oportet eſſe hunc qui cæteris preſit ſolus.~~ ~~Quæ igitur iſtius unius gratia fiant conſideremus.~~ Si maximi intereſt cuiuſmodi fore ipſum hunc conſtituamus illius ne ſimilem / qui ſancte pieque imperet uolentibus: quiue non magis ſuis emolumentis quam ſuorum civium ſalute et commodis moueatur? ~~an contra eiuſmodi qui ſibi paratam eſſe cum ſubditis uelit rem: ita ut etiam inuitis imperet.~~ ~~Nam cum cætera pleraque omnia edificia / tum et urbem ipſam non eandem oportet eorum eſſe / quos tyrannos nuncupant atque eorum qui imperium / quaſi conceſſum magiſtratum inierint ac tueantur.~~ ~~Regum enim erit urbs munita / plus ſatis: ubi aduentitium arcere hoſtem ualeat.~~ Tyranno cum ſui nihilo ſegnius hoſtes ſint quam alieni: utrinque munienda ei ciui tas eſt / aduerſus alienos / aduerſuſque ſuos: et ita munienda: ut alienis atque etiam ſuis contra ſuos uti ſubſidiis ualeat.

~~In hoſtes urbem ſuperiore libro munitam fecimus: in ſuos quid expediat conſideremus.~~ ~~Perualidum putat Euripides aduerſarium eſſe multitudinem natura ſui: eamque ſi fraudem dolumque in unum contulerit reddi omnino inexpugnabilem.~~

~~Carras apud egyptum urbem populoſiſſimam / adeo ut cum indiem defunctorum capita ſi non plus mille efferantur / ſoſpitem et optime ualere arbitrentur.~~ ~~Prudentiſſimi reges crebra foſſa aquaria ita diuiſere: ut iam non unam / ſed plurimas eſſe puſillas iunctas urbes dicas.~~ ~~Id ita fecerunt credo ut niſi commoditas paſſim diffunderetur.~~ Sed ea re imprimis aſſecuti ſunt ut graues multorum motus non uereantur: et quod mo ueantur leuiſſime comprimantur: uti ſi quis ex magno coloſſo duas plures ue effecerit ſtatuas tractabiles atque portabiles.

~~Romani nullum ſenatorem mittebant proconſulem in egyptum: ſed equeſtres uiros ſingulis locis diſtribuebant.~~ ~~Id quidem ea de re inſtituiſſe aiebat Arrianus: ne tam apta ad res nouas prouincia unius imperio ageretur.~~ Et annotarunt quidem urbem nullam ciuium diſſidiis immunem dari: cuius aream natura diſcreuerit: uti ſi peruadat fluentum / aut ſi plures emineant colles / aut ſi pars colle / pars iaceat plano muro interducto commodiſſime diuidetur. Ducendum puto / non quia Diametrum tranſuerſam per aream: ſed ueluti circulo circulum includas / nam ditiores quidem / laxioribus delectati ſpaciis: facile priore a muro excludi ſe patietur / macellumque / mediaſque urbis officinas non inuiti / circumforaneis cupidenariis relinquent: ignauiaque illa terrentiani generationis turba / fartorum / laniorum / eo /quorum et eiuſmodi: plus ſecuritatis et minus ſuſpitionis afferet quod ſi ab ea primarii ciues non excluderentur illud non ſit ab re quod apud Feſtum legimus. ~~Ser. Tullium patricios uico iuſſiſſe habitare: in quo ſi quid molirentur: ex loco ſuperiore poſſet opprimere.~~ Murum hunc interiorem oportet ita ducere / ut nulla ſit urbis regio qua is quidem non pertingat: et oportet cum ceteros urbis muros: tum maxime hunc craſſitudine omnique operis artificio / ualidiſ ſimum attollere. et ſublimem: quo ad priuata cunctorum tecta excellat / miniſque et propugnaculis / atque fortaſſis etiam foſſa conuenit hinc atque hinc munire: ut per eum ſatellites utroque protecti latere tutentur. Turres inſuper non ad apertas introſum / ſed circumtectas muro: et tam in ſuos quam in aduentitios hoſtes expoſitas eſſe locis oportet: preſertim quibus uiæ / aut alta templorum tecta dirigantur. ~~In turres uelim nullos niſi per murum ipſum conſcenſus dari.~~ ~~Et in murum niſi qua permiſerit principes aditum patere ex arce per urbem ad uias nulli arcus / nulle uſpiam turres: relinquendæ prohibendæ et menia ni proiecturæ.~~ ~~Vnde miſſilibus decurſitantes per uicos milites poſſint ſubmouere.~~ ~~Denique ita paranda omnis harum rerum ædificatio eſt ut edita omnia qui dominetur poſſideat ſolus: et ſuis percurrendi uniuerſam per urbem facultatem remoretur nemo.~~ ~~Ita que his tyrannorum urbs a regum urbe differt.~~ ~~Fortaſſis ea etiam re differunt: quod liberis populis plana commodiora ſint.~~ ~~Tyrannus monte ſit tutior.~~ Cætera iſtorum aedificia quæ inhabitent et regis et tyranni: pleriſque in rebus non modo inter ſe uerum et una cum plebeis priuatorum ædificiis conueniunt: nonnullis etiam ab his atque inter ſe differunt / prius dicendum qui conueniant poſt quid cuique ſit proprium. ~~Hoc genus ædium neceſſitatis gratia conſtitutum interpretantur.~~ ~~inſunt tamen partes aliquæ / alioquin commode quas uſus et conſuetudo ita uiuendi efficit / ut putentur penitus neceſſariæ uti eſt porticus ambulatio / geſtatio et eiuſmodi.~~ ~~ea nos quando ſic ædificationis ratio ſuadeat non ita diſtinguemus / ut commoda ab ipſis neceſſariis ſegregemus.~~

~~Sed ſic ut quemadmodum in urbibus: ita et in ædibus iſtiuſ modi / alia uniuerſorum eſſe / alia paucorum / alia ſingulorum dicamus.~~ ~~Porticum quidem et ueſtibulum non ſeruorum magis uti Diorus putat quam uniuerſorum ciuium gratia poſitum arbitramur.~~ ~~Intra ædes ambulationem aream: atrium: ſalam quam a ſaltando dictam puto / quod in ea nuptiarum et conuiuiarum alacritas celebretur non uniuerſorum / ſed potius incolarum ſunt.~~ ~~Cenacula alia liberorum eſſe / alia ſeruorum conſtat / tum dormitiones matronarum uirginum / hoſpitum / ſingulorum ferme ſunt.~~ De uniuerſa iſtorum partitione quoad generatim pertinebat diximus libro primo: in liniamentis numero enim amplitudine: et ſitu pro cuiuſque uſu / apte expediantur neceſſe eſt: nunc iſta particulatim proſequamur.

~~Porticus et ueſtibullim aditu honeſtabitur.~~ Aditus cum uia qua pateat honeſtatur / tum et operis dignitate: qua perfiniatur interiora cenacula et cellæ et eiuſmodi locis diſponentur aptis / ut immiſſa commode ſeruentur: ut bene cum aere ſolibus uentiſque conueniant. ut ad uſus expetitos accommodentur / diſtinguenturque / ne quid commercia: aut hoſpitum / aut aſſiduorum iſtis dignitatem commoditatem uoluptatemue minuant: illis petulantiam augeant / ac ueluti in urbe forum / plateæ / ita in ædibus atrium / ſala / et generis eiuſdem habebuntur: loco non reiecto / non abdito nec anguſto: ſed prompta ſint ut cetera in eas membra expeditiſſime confluant. ~~In has quidem ſcalarum et itionum apertiones: in has conuiuarum ſalutationes et gratulationes terminabunt.~~ ~~Rurſus habebit ædes aditus non multiplices ſed unicum quo iam nitore inſcio ingredi nemo aut aſportare quippiam poſſit.~~ ~~Apertiones cum hoſtiorum / tum et feneſtrarum cauebimus: ne furibus ne ue item uicinis pateant ad turbanda / ſpectan da / noſcendaque quæ intus aut dicantur aut gerantur.~~ Aegyptii ita domos priuatas ædificant ut extrinſecus nullæ feneſtrarum apertiones appareant: Optaret fortaſſis quiſpiam poſticam adeſſe ianuam: qua meſſes ſeu reda ſeu iumento inueherentur: ne quid inquinamentis primaria ueſtibula dehoneſtarentur: adderentque poſticulam ſecretiorem: qua inſcia familia ſolus dominus admittere occultos tabellarios et internuntios egredique ex arbitrio poſſit / prout tempora rerumque modus ferat. Hoſce non improbo / illud peruelim non deeſſe abditiſſimas latebras / occultiſſimos receſſus / et celata diffugia / ipſi patrifamilias uix agnita: quibus aduerſis caſibus argentum / ueſtem / ſeque / ſi id ita mala tempeſtas tulerit ſaluet. ~~Fecerant ad ſepulchrum dauid loculos: quibus theſauros ex regis hæreditate conderent / arte mirifica: ita ut nullatenus poſſent eſſe manifeſti.~~ ~~Ex quorum uno poſt annos.~~ ~~M. CCC.~~ ~~Hircanum pontificem ait loſephus auri talenta hauſiſſe tria milia ut obſidione ab Antiocho liberaret ciuitatem.~~ ~~Tum et poſt tempora Herodem ex altero magnam quoque rapuiſſe uim auri prædicant.~~ ~~In his igitur ædes principum cum priuatis conueniunt.~~ ~~Inter principum et priuatorum ædes hoc maxime intereſt / quod earum utræque ſuam in primis naturam ſapiunt.~~ ~~In hac quidem que plurimorum ſunt uſibus addicate / numero et amplitudine excellere: in altera que paucorum aut ſingulorum ſunt / cultiora magis quam ampliſſima fieri conuenit.~~ Tum et hoc intereſt: quod in his etiam ſingulorum receptus naturam ſapiant principum ne ceſſe eſt: quæ quidem plurimorum ſint / quando nuſquam in regum domibus non ſuperfluit multitudo: in alteris uero priuatis domibus partes quæ plurimorum ſunt ita quoque poſuiſſe iuuat: ut ne plus quidem regia domus membra penituſ diſtincta / uxoris: uiri: miniſtrorum: ita ut quæque non modo ad uſum: uerum et ad maieſtatem pertineant / ubique ſuppeditent: et nulla ex domeſticorum multitudine confuſio redundet. ~~Difficile ſane id / et quod haud queas unico ſub tecto efficere.~~ ~~Figo cuique ſua et regio et area / ſuumque integrum tecti ſpatium et opus dabitur.~~ Sed ita iungentur te eto et itionibus: ut ſeruorum domeſticorumque manus / dum præſtandis operibus properant / non ueluti ex uicina aliqua domo acciti ſeſe præbeant: ſed præſentes præſto et prompti ſint. ~~Atqui paruuli / ancillæ graculæque cohortis ſtrepitus a uirorum commerciis ſecludantur: et miniſtrorum omniſ illautities ſeparabitur.~~ ~~Principum conſeſſus et triclinia digniſ ſimo ſtatuentur loco.~~ ~~Dignitatem afferet loci celſitudo / et ſub oculis ſpectatum mare / colles / et ampla regio.~~ ~~Tota uxoris domus omnino principis uiri domo ſecernetur: præter id quod ultimum conclaue et genitalis lecti dormitioneſ utriſque communia patebunt.~~ ~~Hoſtio et ianitore codem uno ambo rum domus claudetur atque cuſtodietur.~~ ~~Cætera quibus eæ ab aliis differant magis propria ſunt priuatorum quam principum: de ipſis ergo ſuo dicemus loco.~~ ~~Rurſus inter ſe principum ædes in hoc conueniunt.~~ Nam præter ea quæ priuatis eorum uſibus debentur habere quidem oportet aditum ex ipſa militari uia: ipſoque præſertim / fluuio aut mari: tum pro ueſtibulo laxos receptus: quibus legatorum procerumque commeatus ſeu uehiculo / ſeu iumento uecti excipiantur. ~~Porticum et tecta non hominum ſolum gratia / uerum et iumentorum uelim adeſſe: quibus a ſole et imbri contegantur.~~ ~~Ad ueſtibulum porticus: ambulatio: geſtatio: et eiuſmodi pergrata eſt: ubi iuuentus ſeniores a principis colloquio redeuntes expectans exerceatur ſaltu: pila: diſco: lucta.~~ ~~Pro penetralibus ſubinde atrium / baſilicam ue: ubi clientes diſputando patronos præſtolentur: ubi et princeps ius dicturus ad tribunal ſedem ſtatuat.~~ ~~Subinde concenaculum: ubi ſeniores principum ſalutatum conueniant: et rogati ſententiam dicant.~~ ~~Idque fortaſſis aliud æſtiuum / aliud eſſe hiemale conuenit: et omnino patrum qui conuenerint ætati feſſæ et deliciis proſpiciendum eſt: ne quid illic ualitudini aduerſum influat.~~ ~~et quantum ratio et neceſſitas temporum poſtulat rebus diſceptandis ſtatuendiſque poſſint ſine ulla uel minima impeditione commorari.~~ Comperio apud Senecam primum omnium Gracchum / mox Liuium Druſum inſtituiſſe non uno loco audire omnes: ſed habere turbam ſegregatam: et alios in ſecretis recipere: alios cum pluribus: alios cum uniuerſis: uti amicos primos et ſecundos eo pacto notaret: id ſi iſtiuſmodi in fortuna aut licet aut placet: ianuæ diuerſæ fient et plures: quibus alia atque alia parte recipiant / ac receptos mittant: et quos nolint excludant ſine contumacia. ~~Aedibus ſpecula ſuperemineat: qua e ueſtigio cuiuſuis motus fiat certior.~~ ~~Itaque in his et iſtorum ſimilibus conueniunt.~~ ~~In quibus uero differunt hæc ſunt.~~ ~~Nam regum quidem ædes in media urbe aditu facilis: ornatu uenuſta: lautitie elegans magis quam ſuperba ſit.~~ ~~condecet tyranno non ædes magis quam arx locanda eſt: ut ſit neque in urbe neque ex urbe.~~ ~~Adde quod ad regis ædes ſpectaculum templum procerumque tecta pulcherrime adiunguntur.~~ ~~Tyrannorum ſedes quaque circumſpatios in modico ſegregatis omnium ædificiis ſeſe contineat neceſſe eſt.~~ Honeſtiſſima et quæ utrumque deceat atque iuuet erit ædificatio / ſi neque exponetur regia: patens adeo / ut inſoleſcentes nequeat depellere: neque diſtinguetur arx / ita ut carcer magis quam lauti principis diuerſorium uideatur. ~~Vnum hic nolim præterire.~~ Nam percommodiſſimæ quidem tyrannis ſunt occultæ et latentes intra craſſitudinem parietis fiſtulæ auſcultatoriæ: quibus furtim captent quid ſeu hoſpites / ſeu familiares inter ſe colloquantur. Sed quom regiæ domus proprium ſit / omnibus pene ac maxime primariis in rebus aliter ſe atque arcem habere: officii erit arci regiam adiungere: quo et rex ſubitis caſibus: arcem ueteres urbibus ponere inſtituerunt: quo in aduerſis tempeſtatibus refugium haberent. ~~Vbi uirginum matronarumque pudicitiam cum ſacrorum ſanctitate tutarentur.~~ Meminit quidem Feſtus arcem apud ueteres religioni ſacratam fuiſſe: et appellari ſolitam augurialem: archanumque illic fieri quoddam ſolitum per uirgines ſacrificium / occultun / longeque a uulgi notitia remotiſſimum. ~~Ea de re priſcorum arcem nullam eſſe templis uacuam inuenies.~~ ~~Sed arcem tyranni ſibi uſurpauere: locique pietatem ac religionem ad ſcelus immanitatemque uerterunt: calamitatiſque ſanctum illud refugium erumnarum fomentum reddidere.~~ ~~Nos rem proſequamur.~~ ~~Amoniis arx ad templum muro circuibatur triplici.~~ ~~Prima extabat munitio tyrannorum.~~ ~~Proxima coniuges cum liberis.~~ ~~Vltima ſatellitum crat ſedes.~~ ~~Aptum opus ni magiſ ſpectet qui toleret quam qui inferat uim.~~ Ac mihi quidem uti eius militis fortitudo non probatur quidem: ſi nihilo plus præſtet / quae ut inſultantem hoſtem obdurate perferat: ſic et ab arce expectandum puto / ut non modo ſuſtinere laceſſentem: uerum et compeſcere impetentes ualeat. ~~Vtrunque tamen ita curandum / ut uehementer ipſum ad ſolum quæſiſſe uideare.~~ ~~Hæc ut aſſequamur / loci ſitus et murorum ratio præſtabit.~~ ~~Dubitare uideo peritos rei militaris arcem ne eſſe firmiſſimam uelit / colle an plano collocet.~~ ~~Collinas quidem non dari ubi uis eiuſmodi / ut obſediſſe et diruiſſe nequeas: neque plana ſi recte aſtruantur / impune attentari armis.~~ ~~De his non diſputo.~~ ~~Tota nempe res locorum eſt oportunitatibus commendanda / ita ut que de urbe diximus omnia ad ponendam arcem conſumentur.~~ Omnino habeat arx oportet expeditas irruptiones: unde in hoſtes / in ciues / in ſuoſque caſtrenſes: ſiqua ſeditio aut perfidia id exigat et ſua et externa poſſit auxilia libere petere atque immittere tellure fluento / lacu / mari. ~~Percommoda erit areis deſcriptio quæ ſibi iunget omnes urbis muros quaſi.~~ o. ~~littera ingentes.~~ ~~C. inflexis cornibus præhendant non circumcludant.~~ ~~ſic / aut a qua plures radii ueluti ad circumferentiam exeant: ſic enim quod oportere nuper dicebamus: neque intra urbem erit arx: neque adeo extra urbem.~~ ~~Quod ſi quis arcem uolet breuiſſime deſcribere fortaſſis non errabit / ſi eam dixerit / poſticam eſſe urbis omni ex parte egregie munitiſſimam.~~ ~~Sed ſit ea quidem uti uolunt operum ſupremus uertex et urbis nodus: minax: aſpera: rigidaque ſit oportet, peruicax: inuicta: puſilla quam ampla erit tutior.~~ ~~Nam hic paucorum fide: illic multorum officio indigebimus.~~ ~~Et quid ille apud Euripidem: nunquam fuit multitudo non referta malis ingeniis: ita iſtic in paucis fides minus incerta erit quam in multis perfida.~~ Arcis podium ponetur ſolidum / uaſtis lapidibus / linea extrinſecus obliqua: quo ſcalæ admotæ curuatu debilitentur: et qui applicuerit hoſtis hærendo ad murum dimiſſos lapides non euitet: et tormentis immiſſa non usque arietent: ſed ex obliquo diſſiliant. Area introrſus paſſim latiſſimis et craſſis lapidibus duplici atque etiam triplici folio dimiſſis inſternetur ne quid cuniculis furtim obſidentes irreptent: Murus altiſſimus ſolidiſſimus craſſiſſimuſque ad ſupremas uſque coronas attollatur: qui pulcherrime machinarum uim et miſſilia refutet: et ſcalis aut etiam aggere quoad in nos ſit minime queat æquari. ~~Cætera uti de urbium muris diximus perficientur.~~ ~~Præcipua quidem ad tuendoſ urbis et arcis muros in hoc erit ratio: ut cures penitus ne hoſtis impune propius poſſit appellere.~~ ~~Id fiet cum foſſa qua diximus profundaque lataque: tum et furtariis ut ita loquar ſub fiſſuris per ipſum imum podii diſpoſitis.~~ ~~Vnde hoſtis dum ſe ſcuto ſuperne proteget / qua ſit parte non tectus tranſueheretur.~~ ~~Hoc enim genus defenſionis omnibus ante eſt.~~ Tutius enim iſtic occaſionem conficiendi hoſtis captant / breuiore finiunt linea / raro petunt hoſtem fruſtra: cui totum corpus operire difficile eſt: unumque obuium hoſtem ſi præterit tælum: petet proximum / aut interdum unum et item alterum et alterum: Superne autem immiſſa non ſine periculo deſtinantur. ~~Vix unum tantum petunt: qui et præuidiſſe et leui momento declinaſſe / et breui ſcuto refutaſſe immiſſa queat.~~ ~~Si erit arx maritima circum uada impedientur palis / ſaxis / ne nouum machinamenta propius poſſint appellere.~~ ~~Si erit plano: foſſa aquaria circumdabitur: ſed ea ne quid putidi aeris afferat uſque fodietur / quo ſcaturiat uiuam aquam.~~ ~~Si erit monte / præcipitiis uallabitur: ubi licebit hiſce omnibus utemur.~~ ~~Quibus uero ex locis tormentorum miſſilia poſſint impetere: cycli aut potius anguli murorum ueluti proræ in acutum obiicientur.~~ ~~Non me fugit quod periti aliqui militia aſſerunt: contra miſſilium impetum muros præaltos fore non utiles.~~ ~~Horum enim ruina equatis foſſis expeditiſſimum præberi hoſtibus irruentibus aditum.~~ ~~Hoc non eueniet ſi quæ ſupra diximus obſeruabuntur.~~ ~~Redeo ad rem.~~ ~~Ad arcem turris una primaria excitabitur / multa ſui parte ſolida: toto opere robuſta: undique munita: cæteris celſior: arceſſu ardua: ingreſſu non niſi ponte mobili.~~ ~~Mobilium pontium duo ſunt genera.~~ ~~Alterum quo inuerſo clauditur egreſſus.~~ ~~Alterum quo porrecto atque retracto utimur: ubi acres lasſciuiunt uenti.~~ ~~Poſterior commodior eſt.~~ ~~Turres quæ circumpetere hanc miſſilibus poſſunt parte huic uerſa nudæ habebuntur: aut muro tectæ relinquentur gracili.~~ Excubiarum ſtationes et propugnatorum fori diſtribuentur: ut alii inſimas arcis pártes: alii ſupremas: alii alias diſtinctis muneribus ſedibuſque curent: demum aditus et egreſſus et omnis partitio ſic habebitur et parata et munita: ut neque amicorum perfidia / neque inimicorum uis frauſ ue poſſit ledere. Areis tecta ne tormentorum ponderibus obruantur / ad acutum angulum finientur aut ualido opere et ſpiſſiſſimis trabibus obfirmabuntur: poſt imponetur cruſta / et in eam præterea tubuli: per quorum uacua exceptus imber perfluat / nullo calcis aut limi fultu illiti inſternentur. ~~Poſtremo teſtaceis fragmentis uel potius pumice ſuperinſparſis operientur binum ad cubitum craſſitudine.~~ ~~Sic neque ruentium ponderum in ſe / neque ignium iniuriam uerebuntur.~~ ~~Summatim quidem erit arx perficienda: uti ſi puſillam quandam urbem coædifices: pari igitur atque urbs ipſa munietur opere et arte: cæteraque coaptabuntur quæ uſui ſint.~~ non deerit aqua ſuppeditabit ubi militem arma / frumenta / pernam / acetum / et imprimis ligna colloces / atque aſſerues: et in arce ipſa turris iſtæc primaria quam dicimus / ueluti minutior quædam aderit arx: cui prorſus deſit nihil eorum quæ arcibus deſiderentur. ~~Habebit ciſternam / et loculos rerum quibus ſeſe abunde alat et tueatur.~~ ~~Habebit aditus: unde in ſuos etiam inuitos irrumpat: et unde petita ſubſidia immittat.~~ ~~Illud hic non prætereo cuniculis aquariis arces interdum defenſas: interdum urbes cloacis captas fuiſſe.~~ ~~Horum utrumque iuuat nuntiis emittendis.~~ ~~At curaſſe oportet / ut iſtiuſmodi res multo minus ledere poſſint quam iuuare.~~ ~~Fient igitur aptiſſimi: ducentur tortuoſi: excipientur profundo: ut neque armatus peruadere: neque inermis in arcem euadere / niſi uocatus admiſſuſque ſit potis.~~ ~~Finient belliſſime cloaca / aut potius deſerta et ignota in arenaria / aut ſecretis templorum faniſcis ac buſtuariis.~~ Tum ſi humanos caſus nequicquam neglexiſſe oportet nimirum iuuabit notos ſibi habere ingreſſus intimam in arcem quibus ſi quando euenit ut excludatur / poſſit attemperare irrumpere cum armatis: et fortaſſis conferet ad hanc rem / partem hahere aliquam murorum abditiſſimam: quæ non ex calce ſed creta obſtructa ſit. ~~Vnius tantum gratia qui cæteris præſit ſeu ſit ille quidem rex ſeu tyrannus quid feciſſe oporteat diximus.~~ ~~Sequitur ut ea tranſigamus / quæ hi requirant / quod non unici tantum preſunt: ſed ſimul plures gubernent rem.~~ ~~His aut tota. r. p. quaſi unus magiſtratus integra committetur aut partibus diſtribuetur.~~ ~~Conſtat. r. p. ſacris quibus ſuperos colimus / his pontifices preſunt: et prophanis quibus hominum ſocietas et ſalus contineatur.~~ ~~His domi ſenator iudex: foris caſtrorum dux et claſſis præfectus et huiuſmodi.~~ ~~Cui uis iſtorum duo debentur genera domicilii: alterum quod ad ſuum pertineat officium: alterum quo ſe familiamque ſuam recipiat.~~ ~~Larem quidem familiarem habebit quiſque ſimilem huic: cui ſeſe pro uitæ inſtituto eſſe uelit ſimilem aut regi aut tyranno aut demum priuato.~~ ~~Sunt tamen aliqua quæ huic hominum generi apprime debeantur.~~ ~~Præclare Virgilius.~~ ~~Secreta inquit erat patris anchiſæ domus: arboribuſque obtecta receſſerat.~~ ~~Intellexit quidem primatum ædes et ſua et familiæ gratia a uulgi ignobilitate et fabrorum tumultu longe abeſſe conuenire.~~ cum cæteras ob res ob delitias commoditateſque ſpatiorum / hortorum / amenitatum: tum ne tanta in familia / tam multiplici / tam uaria / laſciuiens iuuentuſ dum omnium ferme nemo uiuat ſibi et cibo: potuque alie no plerunque inſaniat: maritorum querimonias excitet / tum etiam ne quid improba ſalutantium ambitio plus ſatis patro nos inquietet. ~~Et prudentiſſimos uideo principes non modo extra uulgi frequentiam / uerum et ab urbe ſeceſſiſſe: ne quis plebeius niſi magna impulſus re moleſtiore aſſiduitate infeſtet.~~ ~~Aut quid tanti erunt iſtorum opes: ſi non licuerit interdum ociari et pigreſcere.~~ Iſtorum quidem domus qualeſcunque ſint habere admodum oportet ſalutatorum conceptacula capacia: et egreſſum et uiam / qua prodeat in forum minime anguſtam: ne qui ſectantur familiares clientuli et cohortales / et qui ſe congerunt / ut togatulorum numerum augeant / inter ſtudia comitandi preſſuris turbentur. ~~Quæ autem ſint ſeſe hi proceres pro ſuſcepto munere exerceant: in promptu est ſenatus curia iudex baſilica prætorio ue / dux caſtris claſſeque et eiuſmodi.~~ ~~Quid pontifex?~~ huic quoddem non templum ſolum / uerum et quæ illi ſunt caſtrorum inſtar apprime conueniunt quando militiam et pontifex / et qui ſub pontifice ſacris adminiſtrandis additi ſunt: arcem et laborioſam agunt: qualem in eo libro quod pontifex inſcribitur recenſuimus: uirtutis aduerſus uitia. ~~Templum aliud maximum: quo ſummus antiſtes ſolemni ritu ſtatas cerimonias et factum faciat.~~ ~~Aliud cui minores pontifices præſint: quo in numero per urbem regiones ſacella / et in agro delubra ſunt.~~ ~~Templum maximum media in urbe fortaſſis commodius: ſeductum autem a conferta ciuium multitudine et frequentia honeſtius: colle dignius: plano ſtabilius collocabitur ob terre motus.~~ ~~Demum eo ponendum erit loco templum: quo ſit ſumma futurum cum ueneratione et maieſtate.~~ Inde adeo circum longe a conſpectu abigendæ ſunt penitus rerum omnium ſordes / impuritates / indecentia que: quibus patres / matronæ / uirgines ſupplica tum accedentes aut offendantur: aut a ſanctimoniæ obeundæ inſtituto preuertantur. Apud Nigrigeneum architectum quod de limitibus ſcripſit / ſic inuenio: priſcos architectos putaſſe deorum tecta recte haberi quæ frontibus in occidentem uergerent: ſed placuiſſe poſterioribus omnem eam religionem conuertere: et qua coeli parte primum terra illuminetur: eo uerſus templa et limites obiiciendos putaſſe: ut ſtatim ſurgentem ex aurora ſolem conſpicarentur. ~~Illud tamen in delubris ſacelliſque ueteres probaſſe uideo: ut eorum frontes prodeuntibus aut ex mari / aut ex fluuio / aut ex uia militari porrigantur.~~ ~~Poſtremo tale ipſum eſſe oportet: atque ita omni ex parte comparatum: ut abſentes ad ſe uiſendum illectet / præſentes delectet / atque detineat operis admiratione et raritate.~~ ~~Teſtudinatum ab incendio erit tutius: contignatum ab terre motibus illeſius.~~ ~~ſed contra uetuſtatem hoc robuſtius: ad gratiam alterum hoc uenuſtius.~~ ~~De templis hac tenus.~~ ~~Nam permulta quæ dicenda uidebantur ad ornamenta magis quae ad uſum templorum pertinent: de quibus alibi tranſigemus.~~ ~~Minora templa et ſacella pro loci dignitate et uſu maximi templi rationes imitabuntur.~~ ~~Pontificis caſtra quaedem ſunt clauſtra quibus aut pietatis aut uirtutis gratia plurimi conuenere: quales ſunt quae ſe ſacris addixere: et quae uirginitatem ſuperis uouere.~~ ~~Sunt et caſtra pontificia: quibus ſtudioſorum ingenia in rerum humanarum diuinarum que cognitione aſſequenda uerſantur.~~ ~~Nam ſi pontificis officium eſt cetus hominum ad uitam omni ex parte perfectam: quoad in ſe ſit perducere.~~ ~~Id non re alia fiet pulchrius quam philoſophia.~~ ~~Quom enim in hominum natura duo ſint / quæ nobis id præ ſtare poſſint: uirtus. ſ. et ueritas: Quando fiet quidem ut hæc perturbationes animi ſedet atque excludat.~~ ~~Illa uero naturæ opus atque rationes explicet: nobiſque communicet: ex quibus rebus ingenium ab ignorantia: mens a corporis contagione purgetur.~~ ~~Per hanc nimirum inimus uitam beatiſſimam prope ut ſimus diis redditi perſimiles.~~ Adde quod bonorum eſt quales et eſſe et haberi pontifices uolunt / ea meditari: ſtudere: proſequi quæ hominum generi ab homine deberi intelligant: egrotos / imbelles / deſtitutos: et eiuſmodi officio / beneficio / miſericordia / leuando: iuuando. ~~In his enim ſeſe ſuoſque exerceat pontifex officii eſt.~~ ~~De his nobis ſeu ad maiores pontifices ſeu potius ad minores pertineat dicendum uidetur.~~ ~~Atqui a clauſtris incipiemus.~~ ~~Clauſtrorum genera alia concluſorum / ita ut nuſquam in publicum prodeant / præterquam fortaſſis in templo / et luſtrationum pompa.~~ ~~Alia non uſque concluſa / ita ut perpetuis temporibus arceantur.~~ ~~Horum item alio mares / alio feminæ continentur.~~ ~~Virginum clauſtra neque intra urbem ſi poſita ſint uitupero: neque omnino extra urbem laudo.~~ Illic ſane ſolitudo minus præbebit infeſtatorum: ſed qui ſe ingeſſerint / plus habebunt ocii et licentiæ ad facinus / ubi nulli aſſiſtaret arbitri quam hic inter multos ſceleris ſpectatores atque dehortatores. ~~In utriſque prouidendum quidem eſt: ne uelint de caſtitate mereri male: ſed imprimis ne poſſint.~~ ~~Qua de re ita præcludendi aditus omnes ſunt: ut nemini pateant: obſeruandi / ut circumuolitare attentator poſſit nemo ſine præſentis ignominiæ ſuſpitione.~~ Neque tam munita eſſe legionum caſtra uallo foſſaque oportet quam iſtarum ſepta ſunt muris obuallanda / altis / integris / nullis uſpiam apertionibus relictis: quibus non dico caſtimoniæ expugnatoreſ ſed ne oculorum aut uerborum quidem faces et ueneres ad animos labefactandos poſſint immitti. ~~Lumina introrſus per aream ſubdiualem excipient.~~ ~~Circum aream porticus / ambulatio cellæ / cenaculum / conclaue / et quæ uſui ſunt ex priuatorum ædium rationibuſ aptis locis diſponentur.~~ Neque deeſſe uelim ortuli ſpatia / et pratuli: que ad recreandos animos magis quam ad fouendas uoluptates ualeant: quæ quom ita ſint / non inconſulte ex media incolarum frequentia ſum mouebuntur. ~~Vtrorum ſepta ſi ex urbe conceſſerint conferet id quidem.~~ ~~Nam eorum adſcripta ſanctimoniæ aſſiduitas /et animi pacata religio: cui ſeſe totos dedicarunt / minus uexabitur ſalutatorum frequentia.~~ Sed iſtorum tecta ſeu mares ſeu feminæ ſint uelim occupent loca quam id fieri poſſit ſaluberrima / nec clauſtro incluſi / dum ſolum uacant animo: corpore autem multa macredine / et uigiliis affecti torpent: uitam durius trahant egrotationibus quam ſit par. His demum quos urbs excluſit imprimis locum dari uelim natura munitum: quem repentina latronum uis / aut excurrens hoſtis leui manu ad arbitrium nequeat populari: eaque de re uallo / muro / turrique pulchre munietur: quod loci religio patietur. Eorum uero concluſorum ſedes qui ſtudia bonarum artium cum religione coniunxerint / quo illi quidem pro ſuſcepto officio commodius queant hominum rebus conſulere / non omnino medios inter artificum tumultus ac ſtrepitum / ſed'ne etiam ab ciuium frequentia ſeductos longe eſſe oportet: id quidem cum alias ob res tum quod ſunt eorum familiæ grandes: tum etiam quod multi ad ſe concionantes diſſerenteſque de rebus ſacris confluant: Quibus rebus proculdubio tecto indigent immodico. Recte locabuntur apud diuerſoria publicorum operum theatri / circi / plateæ / quo multitudo ſponte ſua ſeſe animi gratia per lubenter conferens facilius patiatur iſtorum perſuaſione / hortatione / admonitione a uitiis ad uirtutem: ab imperitia ad rerum optimarum cognitionem euocari. ~~Apud ueteres preſertim græcos aſſueuere urbe in media ponere ædificia: quas paleſtras appellarunt: ubi populantes diſputando uerſarentur.~~ Illic quidem inerant ſpatia feneſtrata et apertionum proſpectus: et ſedendi ordines: amorem et honeſtiſſimi aderant et porticus: uirentem hærbis aream et floribus ueſtitam circumentes huiuſmodi opera per quae belle condicunt huic religioſorum generi: ac uelim quidem ut qui ſtudiis bonis delectentur aſſidui apud artium profeſſores commorentur / ſumma uoluptate / nullo cum faſtidio præſentium rerum aut ſatietate ea de re. ~~ita iſtic parabo et porticum et aream et eiuſmodi: ut nihil amplius ad diuerſandi uſum optes.~~ ~~Lenes excipient ſoles hieme: a ſtate uero umbram auram que quam id fieri queat gratiſſimam.~~ ~~Sed de his ædificationum delitiis ſuo diſtinctius loco proſequemur.~~ ~~Quod ſi iuuat publica ſtatuere auditoria et ſcholas / ubi ſapientes doctoreſque conuenias: ea ponito loco / ut ſint incolis omnibus æque oportuna.~~ Ceſſent fabrorum ſtrepitus: abſint nidores: fetores: non admittat ocioſorum laſciuias: ſapiat ſolitudinem grauibus et circa res maximas et rariſſimas occupat is condignam: habeatque auctoritatis in ſe magis quam uenuſtatis. ~~Cæterum quo pietatem aduerſus imbecilles et deſtitu~~