De re aedificatoria

Alberti, Leone Battista De re aedificatoria 1485 Florence la alber_reaed_004_la_1485.xml 004.xml

~~LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE RE AEDIFICATORIA INCIPIT LEGE FELICITER~~

~~VLTAS ET VARIAS ARTES QVE ad uitam bene beateque agendam faciant ſumma induſtria et diligentia conquiſitas nobis maiores noſtri tradidere.~~ Quæ omnes et ſi ferant præ ſe: quaſi certatim huc tendere: Vt plurimum generi hominum proſint: tamen habere innatum atque inſitum eas intelligimus quippiam: quo ſingulæ ſingulos præceteris diuerſoſque polliceri fructus uideantur: Nanque artes quidem alias neceſſitate ſectamur: alias probamus utilitate: Aliæ uero quod tantum circa res cognitu gratiſſimas uerſentur in pretio ſunt: quales autem hæ ſint artes non eſt ut proſequar: in promptu enim ſunt: uerum ſi repetas ex omni maximarum artium numero nullam penitus inuenies: quæ non ſpretis reliquis ſuos quoſdam & proprios fines petat et contempletur. Aut ſi tandem comperias ullam: quæ cum huiuſmodi ſit: ut ea carere nullo pacto poſſis: tum et de ſe utilitatem: uoluptati dignitatique coniunctam præſtet: meo iudicio ab earum numero excludendam eſſe: non duces architecturam: namque ea quidem ſiquidem rem diligentius penſitaris et publice & priuatim commodiſſima et uehementer gratiſſima generi hominum eſt: dignitateque inter primas non poſtrema: Sed antequam ultra progrediar: explicandum mihi cenſeo quemnam haberi uelim architectum: Non enim tignarium adducam fabrum: quem tu ſummis cæterarum diſciplinarum uiris compares: Fabri enim manus architecto pro inſtrumento esse. Architectum ego hunc fore conſtituam / qui certa admirabilique ratione et uia tum mente animoque diffinire: tum et opere abſoluere didicerit quocumque ex ponderum motu corporumque compactione et coagmentatione digniſſimis hominum uſibus belliſſime commodentur: Quæ ut poſſit comprehenſione et cognitione opus eſt rerum optimarum et digniſſimarum: Itaque huiuſmodi erit architectus: redeo ad rem Fuere qui dicerent aquam aut ignem præbuiſſe principia: quibus effectum ſit ut hominum cetus celebrarentur: Nobis uero tecti parietiſque utilitatem atque neceſſitatem ſpectantibus ad homines conciliandos atque una continendos / maiorem in modum ualuiſſe nimirum perſuadebitur: Sed ne Architecto ea re ſolum debemus / quod tuta optataque diffugia contra ſolis ardorés Brumam / pruinaſque dederit: tam et ſi ipſum id haud quaque minimum beneficium eſt: quam quod multa inuenerit priuatim et publice: proculdubio longe utilia: et ad uite uſum iterum atque iterum accommodatiſſima: Quot familias honeſtiſſimas et roſtra et alie orbis urbes temporum iniuria labefactatas funditus amiſiſſet / ni eos patrii lares / quaſi in maiorum ſuorum gremio receptos confouiſſent: Dedalum ſua probarunt tempora: uel maxime quod apud ſelinuntios Antrum ædificarit: ex quo tepens leniſque uapor ita efficaret ac colligeretur / ut ſudores grauiſſimos eliceret: corporaque curaret ſumma cum uoluptate: Quid alii quam multa iſtiuſmodi excogitarunt: que ad bonam ualitudinem faciant geſtationes natationes: thermas et huiuſmodi: Aut quid referam uehicula piſtrina horaria et minuta hæc: quæ tamen in uita degenda plurimum momenti habent? ~~Quid aquarum copias ex intimis recondit iſque pro luctas: uſibuſque tam uariis tamque expeditis expoſitas?~~ ~~Quid trophea: delubra: fana: templa et eiuſmodi / que ad cultum religionis fructum que poſteritatis adinuenit?~~ Quid demum quod abſciſſis rupibus / praefoſſis montibus / completis conuallibus / coercitis lacu marique expurgata palude coædificatis nauibus / directis fluminibus expeditis hoſtiis / conſtitutis pontibus: portuque non ſolum temporariis hominum commodis prouidit: Verum et aditus ad omnes orbis prouincias patefecit: Ex quo effectum eſt: Vt fruges aromata / gemmas / rerumque peritias et cognitiones: et quæcunque ad ſalutem & uitæ modum conferant: homines hominibus mutuis officiis communicarint: Adde his tormenta / machinas / arces/ et quæ ad patriam / libertatem rem / decuſque ciuitatis tuendam augendamque ad propagandum ſtabiliendumque imperium ualeant: Equidem ſic arbitior: quotquot a uetere hominum memoria urbes obſidione ſub aliorum imperium uenerint: ſi rogentur a quo debellatæ ſubacteque ſint: non negaturas ab architecto. ~~Armatum enim facile hoſtem contempſiſſe: Sed ingenii uim: et operum molem: & tormentorum impetum: quibus urgeret / obrueret / preſſaretque architectus tolerare diutius nequiuiſſe.~~ ~~Et contra obſeſſis quam nunque euenit: ut ſe ſe alia re magis quam architecti ope et artibus ſatis fore tutos deputent.~~ Tum ſi habitas expeditiones repetas / fortaſſiſ reperies huius artibus et uirtute uictorias plures quam imperatoris ductu auſpiciiſue partas: hoſtemque ſepius huius ingenio abſque illius armiſ / quae illius ferro / ſine iſtius conſilio ſuccubuiſſe: Et quod maxime præſtat / parua manu ſaluoque uincit milite architectuſ. ~~De utilitate hactenus.~~ Quam uero grata & quam penitus inſideat animis ædificandi cura & ratio cum aliunde / tum hinc apparet / quod neminem reperias modo adſint facultates / qui non totus ad quippiam coædificandum pendeat: Et ſiquid ad rem ædificatoriam excogitarit / uolens ac lubens non proferat: & quaſi iubente natura uſui hominum propalet. ~~Et quam ſepe euenit: ut etiam rebus aliis occupati nequeamus non facere / quin mente et animo aliquas ædificationes commentemur.~~ Et aliorum ſpectato ædificio ſin gulas ilico dimenſiones luſtramus ac penſitamus pro que ingenii uiribus diſquirimus quid nam adimi / addi immutariue poſſit: quo id opus reddatur elegantius / ultroque monemus. ~~Si quid uero bene diffinitum recteque abſolutum ſit: quis id non ſpectet cum ſumma uoluptate atque ilaritate?~~ ~~Iam uero quantum ciues domi foriſque non iuuerit modo atque delectarit architectura / ſed multo quidem honeſtarit quid eſt quod referam?~~ ~~Quis non ſibi laudi aſcribat quod ædificarit?~~ ~~Priuatis etiam quod habitemus ædibus paulo accuratius conſtructis gloriam?~~ Eoni uiri quod parietem aut porticum duxeris lautiſſimam / quod ornamenta poſtium columnarum tectique impoſueris et tuam et ſuam uicem comprobant et congratulantur: Vel ea re maxime quod intelligunt quidem te fructu hoc diuitiarum tibi / familiæ / poſteris urbique plurimum decoris et dignitatis adauxiſſe. ~~Cretam inſulam in primis ſepulcrum iouis nobilitauit: nec tantum Apollinis oraculo Delon / quae forma & ſpecie urbis templique maieſtate colebatur.~~ Quantum uero auctoritati imperii & nominis latini contulerit ædificatio nihil plus dico quam nos ex his buſtis et reſiduis ueteris magnificentiæ: quæ paſſim uidemus multa hiſtoricis credere didiciſſe: quæ alioquin fortaſſe minus credibilia uidebantur. Preclare igitur apud Tuchididem prudentia ueterum comprobatur: qui ita urbem omni ædificiorum genere paraſſent / ut longe quam erant potentiores uiderentur: Et quis fuit ſummorum ac ſapientiſſimorum principum / quin inter primas propagandi nominis et poſteritatis curas rem habuerit ædificatoriam? ~~Sed de his hactenus.~~ Demum hoc ſit ad rem ſtabilitatem / dignitatem / decuſque rei pulice plurimum debere architecto: Qui quidem efficiat ut in ocio cum amænitate / feſtiuitate ſalubritate: In negocio cum emolumento rerum que incremento: in utriſque ſine periculo & cum dignitate uerſemur. Hunc igitur ex uoluptate / atque mirifica opum gratia: exque neceſſitate: exque inuentorum adiumentis præſidioque: exque fructu poſteritatis probandum colendum que eſſe: atque inter primarios / qui de genere hominum honores et premia meruerint / habendum non negabimus. Atque nos quidem cum iſtec ita eſſe intelligeremus / cæpimus animi gratia de eius arte et rebus accuratius perſcrutari: quibus nam principiis diducerentur / quibuſue optibus haberentur: atque finirentur: quas cum inueniſſem genere uaria numero pene infinita / re admirabilia / utilitate incredibili: ut interdum non conſtaret que nam hominum conditio: aut quæ rei p. pars / aut quis ciuitatis ſtatus magis debeat architecto / immo ominum commoditatum inuentori: publica an priuata: ſacra an profana: ocium an negocium: ſinguli ne quique / an genus hominum uniuerſum / Inſtituimus pluribus de cauſis: quæ longum eſ ſet hic proſequi: eadem iſta colligere: quæ his decem libris mandata ſunt litteris: Quorum hic erit rebus tractandis ordo: Nam ædificium quod corpus quoddam eſſe animaduertimus: quod linea mentis / ueluti alia corpora conſtaret & materia: Quorum alterum iſtic ab ingenio produceretur: alterum a natura ſuſciperetur: Huic mentem cogitationemque / huic alteri parationem ſelectionemque adhibendam. Sed utrorumque per ſe neutrum ſatis ad rem ualere intelleximus / ni &periti artificis manus / quæ lineamentis materiam conformaret ac ceſſerit: Cumque ædificiorum uarii eſſent uſus / perueſtigandum fuit an eadem lineamentorum finitio quibuſque operibus conueniret. Diſtinximus ea de re ædificiorum genera / in quibus quidem cum habere plurimum momenti uideremus / cohæſionem modumque linearum inter ſe: ex quo præcipua pulchritudinis effectio emanarit De pulchritudine idcirco cæpimus diſquirere quid nam eſſet / et qualis cuique deberetur. ~~Cumque in his omnibus peccata interdum offenderentur / inueſtigauimuſ quo pacto emendari inſtaurarique poſſent.~~ ~~Cuique igitur libro pro rerum uarietate ſuus inſcribitur titulus hunc in modum: Nam primi quidem titulus.~~ ~~Primo lineamenta.~~ Secundo materia: Tertio opus: Quarto uniuerſorum opus: Quinto Singulorum opus: Sexto Ornamentum: Septimo Sacro rum ornamentum: Octauo Publici profani ornamentum: Nono Priuatorium ornamentum: Decimo Opum inſtauratio: additi nauis: æraria hiſtoria: numeri & linearum. ~~Quid conferat architectus in negocio.~~

~~LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE LINEAMENTIS LIBER PRIMVS~~

~~DE LINEAMENTIS AEDIFICIORVM~~

conſcripturi optima et elegantiſſima quæmque a peritiſſimis maioribus fuiſſe litteris tradita et quæ in ipſis opibus facundis eſſe obſeruata animaduerterimus / colligemus: noſtrumque hoc in opus tranſferemus: His etiam addemus ſi quid noſtro ingenio et perueſtigandi cura et labore ad inuenerimus: quod quidem uſui futurum putemus: Sed cum huiuſmodi rebus alioquin duris et aſperis atque multa experte obſcuriſſimis conſcribendis me cupiam eſſe apertiſſimum / et quo ad fieri poſſit facilem et expeditiſſimum: noſtro pro more explicabimus. ~~quid nam ſit quod aggrediar.~~ ~~Nam hinc non negligendi rerum dicendarum fontes patebunt: unde cetera æquabiliore oratione dicantur Rem igitur ſic ordinemur.~~ Tota res ædificatoria lineamentis et ſtructura conſtituta est: Lineamentorum omnibus uis et ratio conſumitur: Vt recta abſolutaque habeatur uia coaptandi iungendique lineas et angulos: quibus ædificii facies comprehendatur atque concludetur Atqui eſt quidem lineamenti munus et officium præſcribere ædificiis et partibus ædificiorum aptum locum et certum numerum: dignumque modum & gratum ordinem: ut iam tota ædificii forma et figura ipſis in lineamentis conquieſcat. ~~Neque habet lineamentum in ſe ut materiam ſequatur: Sed eſt huiuſmodi ut eadem plurimis in ædificiis eſſe lineamenta ſentiamus: ubi una atque eadem in illis ſpectetur forma.~~ ~~Hoc eſt ubi eorum partes: et partium ſingularum ſitus atque ordines inter ſe conueniant totis angulis totiſque lineis.~~ ~~Et licebit integras formas præſcribere animo et mente / ſecluſa omni materia: Quam rem aſſequemur adnotando et præfiniendo angulos & lineas certa directione et connexione.~~ Hæc cum ita ſint: erit ergo lineamentum certa conſtanſque præſcriptio concepta animo / facta lineis et angulis perfectaque animo & ingenio erudito: Quod ſi uelimus inueſtigare quidnam ipſum ædificium totaque ſtatura per ſe ſit / fortaſſis facient ad rem / ſi conſiderabimus quibus primordiis quibuſue progreſſibus inhabitandi ſedes / quas ædificia nuncupant / olim cæperint atque excreuerint: Qui ſi recte opinor / de tota hac re ſic ſtatuiſſe poſſumus. Principio genus hominum in aliqua tuta regione ſibi quæſiuiſſe quieſcendi ſpatia: et illic in uenta area uſui commoda et grata conſtitiſſe: atque ſitum ipſum occupauiſſe: ut non eodem loco fieri domeſtica omnia et priuata uoluerit: Sed alibi accubari / alibi focum haberi: alibi alia ad uſum collocari: Hic adeo cepiſſe meditari ut tecta ponerent: quo eſſent a ſole et imbribus operti: Idque ut facerent adieciſſe: deinde parietum latera: quibus tecta imponerentur. Sic enim a gelidis tempeſtatibus & pruinoſis uentis ſe futurus tutiores intelligebant: Domum parietibus aperuiſſe a ſolo in ſublimi uias et feneſtras: quibus cum aditus et congreſſus darentur: tum et lumina et auræ aptis temporibus exciperentur: et concepta fortaſſis intra lares aqua uapores que expurgarentur. Ita quicunque ille ſuit ſeu Veſta dea Saturni filia / ſeu Heurialus Hiperbiuſque fratres/ ſeu Gellio aut traſo / Cyclops / ue Tiphinchius / qui iſta principio inſtituerit: Tandem ſic puto hos fuiſſe condendorum ædificiorum prinos ortus / primosque ordines Demum excreuiſſe uſu et arte hanc rem arbitror: Variis ædificiorum generibus inuentis: quo ad res prope infinita redacta eſt. Namque alia quidem publica: alia priuata: alia ſacra: alia profana alia ad uſum & neceſſitatem: alia ad urbis ornamentum: alia ad templorum uoluptatem conſtituuntur: Sed omnia ab his / quæ recenſuimus principiis manaſſe negabit nemo. Que ſi ita ſunt in promptu eſt totam ædificandi rem conſtare partibus ſex: Hæ ſunt eiuſmodi: Regio: Area: Partitio: Paries: Tectum: Apertio: Hæc principia ſi fuerint percognita fiet ut quæ dicturi ſumus facilius intelligantur: Ergo ea ſic finiemus. ~~Namque erit quidem apud nos Regio circumexpoſita totius ſoli amplitudo & facies: ubi ædificandum ſit: cuius pars erit area.~~ ~~Area uero erit certum quoddam loci perſcriptum ſpatium: quod quidem muro ad uſus utilitatemque ambulantur.~~ ~~Sed areæ apellatione ueniet quoque id / quocunque ipſum ædificii loco ſit: quod deambulantes ueſtigio premimus.~~ ~~Partitio eſt quæ totius ædificationis aream in minoris areas partitur: unde fit ut quaſi membris in unum adactis & coaptatis totum ædificii corpus minoribus ædificiis refertum ſit.~~ ~~Parietem dicimuſ omnem ſtructuram: quæ a ſolo in altum ſurrexerit ad ferendum onus tectorum: quæ ue obducta ſtet ad interiora ædificii uacua obuallanda.~~ Tectum appellamus non partem illam ædificii ſolum ſublimem atque extrema / qua pluuiæ intercipiuntur: Verum et tectum id maxime eſt quicquid late / longeque diſten tum ſupra deambulantium caput adſtet: Quo in genere ſunt contignationes / concamerationes / teſtudinata: & eiuſmodi. ~~Apertiones nuncupamus quicquid eſt ubique per ædificium: quod in greſſum / egreſſumue inde incolis rebusue præbent.~~

De his igitur & de ſingulorum partibus nobis dicendum eſt: ſi prius non nulla rettulerimus: quæ quidem ſeu principia / ſeu principiis noſtri huius inſtituti operis inſita atque innata ſunt: plurimum certe facient ad rem: Nam conſiderantibus an ſit quippiam / quod quibuſque harum quæ diximuſ partium conferat / tria inuenimus minime poſtponenda: quæ quidem et tectis & parietibus et reliquis eiuſmodi plurimum conueniant: ea ſunt hæc. Vt ſint eorum ſingula ad certum deſtinatumque uſum commoda et in primis ſaluberrima: Ad firmitatem perpetuitatemque integra et ſolida & ad modum æterna: Ad gratiam et amænitatem compta / compoſita: et in omni parte ſui / ut ita loquar / redimita. ~~His quaſi rerum dicendarum primordiis et fundamentis iactis ad inſtitutum proſequamur.~~ Regionem ueteres ut omni nocuo liberam et commoditatibus re fortiſſimam haberent / quo ad eius fieri poterat / uehementer elaborabant: Atque inprimis cælum ne habituri eſſent graue et infeſtum / omni diligentia pænitus præcauebant / prudenti id quidem & permaxime neceſſario conſilio: Nam terram atque aquam ſiquid habeat in ſe uitii / arte et ingenio corrigi poſſe non negant Celum uero nulla ingenii ope / nullaque hominum manu ſatis poſſe emendari aſſeuerant: Et omnino ſpiritus anhelitus / quo uno maxime uitam ali ſeruarique ſentimus / mirifice ad ſalutem conferet / ſi erit per quam puriſſimus: Tum et quantam habeat celum ingignendis / producendis / alendis / ſeruandiſque rebus uim: quis eſt quem id fugiat? ~~Quando & præſtare ingenio eos intelligas homines: qui celo fruantur puriore / quae eos qui craſſo et madenti.~~ ~~Quæ una res potiſſimum effeciſſe creditur / ut athenienſes acumine ingenii multo præſtiterint thebanis.~~ Celum pro ſitu & locorum facie alium atque alium haberi ſentimus: quarum uarietatum rationes partim intelligere uidemur / partim naturæ obſcuritate abditæ atque obſtruſæ nos penitus latent: Sed de manifeſtis prius: poſt occultiora perſcutabimur: quo regiones commodiſſimas deligere et ſaluberrime poſſimus degere. ~~Aerem ueteres theologi palladem nuncuparunt: &hanc Homerus deam esse ait & glaucopum apellari / purum ſignificans aerem: qui natura ſui perlucidiſſimus ſit.~~ Atqui in promptu quidem eſt eum eſſe aerem ſaluberrimum: qui purgatiſſimus: et per quam puriſſimus ſit: qui acie uiſus liberrime peruius: qui perlucidus: qui leuiſſimus: qui coequabilis et minime uarius. ~~Tum contra peſtiferum illic eſſe aerem ſtatuemus: ubi ſpiſſitudine quadam aut nebularum: Aut uaporum ſtet concretus atque fetulentus.~~ ~~Vt quaſi quoddam graue hæreat ſuperciliis: atque aciem premat.~~ Hæc ut ita ſint utranque in partem fieri arbitror / cum cæteras ob res / tum ſolibus maxime atque uento. Neque hic phyſica illa recenſebimus / quo pacto ui ſolis uapores ex intimis terræ uiſceribus exhauriantur: atque in æthera tollantur. Quo maximo in ſpatio orbis uaſtum incumulum coaggregati: aut immani mole ſua faceſſunt: aut radios ſolis excipiendo / qua parte a refacti ſunt eo in latus labuntur ſuoque caſu aerem impellunt / uentoſque concitant: Indeque ſeſe intra occeanum acti ſiti immergunt: mari demum infuſi et humore pregnantes iterato aere uagando uentis coercentur: et quaſi ſpongia perſtricti guttatim expreſſum humo rem ſtillent atque impluant: quo & noui terra uapores concruentur: Siue hæc uera ſint quæ recenſuimus: ſiue est uentus aut ſicca fumo ſitas terræ: Aut calida euaporatio mota a frigore impellente: ſiue aeris flatus: ſiue purus aer mundi motu / aut ſyderum curſu & radio commotus: ſiue generabilis rerum ſpiritus ſuapte natura agitabilis / ſiue quippiam ſit / quod non in ſe ipſo ſed in aere potius conſiſtat ductum ex calida ui ſummi ætheris atque incenſione facta ad aerem liquentem: Siue aliorum alia ulla ratio & opinio indiſquiſitione habenda firmior & antiquior eſt / pretereundum cenſeo / quod fortaſſis ab re uideri poſſit. Verum hinc ni fallor dabitur ut poſſimus interpretari cur ſit / quod uidemus alias orbis regiones eſſe eiuſmodi / ut aere gaudeant lætiſſimo: dum aliæ illis contiguæ & prope poſitæ in ſinu triſtiore celo et quaſi meſto die conſordeſcant: Nanque id quidem fieri coniecto aliam nullam ob rem / niſi quod his cum ſolo: & uentis non bene conueniat. ~~Siracuſas aiebat Cicero ita eſſe poſitas.~~ ut integrum per annum accolæ cuiuſque diei ſolem uideant: rarum id tamen optandum / et quo ad neceſſitas: locique oportunitas non interpellarit / in primis affectandum: Summendaque ea omnium erit regio: ab qua nebularum uis: & omnis denſioris uaporis craſſitudo longe abſit. ~~Compertum habent qui iſta ſectantur / radios ardo resque ſolis acrius agere / in quo denſum offenderint: quam in raro: In oleo quam in aqua: in ferro quam in lana.~~ ~~Ex quo aerem: qui iſtic quam in proximo uehementius efferueſcat: grauem craſſumque eſſe arguunt.~~ Egyptii de nobilitate contendentes cum cæteris orbis gentibuſ gloriabantur eſſe apud ſe hominum genus principio procreatum: ne que alibi procreari oportuiſſe / quae ubi ſaluberrime eſſent uicturi. Se enim quaſi perpetuo uere et conſtanti aeris tenore præ cæteris omnibus deorum benignitate mirifice donatos eſſe: Tum et inter ægyptios eos preſertim qui ad Lybiam ſpectent / quod ibi nunquam auræ uarientur / eſſe omnium præditos ualitudine homines pro qua integerrima ſcribit Herodotus: Et certe uidere uideor urbes quaſdam cum Italie /tum & aliarum gentium non aliam ob rem / quae ob aeris modo frigentis modo feruentis ſubitam intemperiem fieri morboſas atque peſtilentes: Itaque & quantum ſolis & quos ſoles habeat regio non iniuria ſpectandum est: Ne quod adſit aut ſolis aut umbrarum / quod plus ſatis ſit. ~~Solem Garamantes orientem et occidentem execrantur / quod nimia radii aſſiduitate urantur: Alii nocte quaſi perpetua pallent.~~ Hæc ita ut ſint non id tantum efficit quod orbis axem proniorem aut obliquiorem habeant / facit id quidem plurimum / quae quod ipſa locorum facie: aut obiiciantur ſolibus atque uentis excipiendis / aut obſtruantur. Malim quidem auras quam uentos / uentos tamen quauis acres & in modicos mi nus modeſte / quae immobile & perinde graue cælum feram: et capiunt inquit uitium Ouidius: ni moueantur aquæ: Quid aer: profecto motu uehementer. ut ita loquar / hilareſcit: Nam motu fieri quidem opinor / ut ſurgentes a terra uapores: aut diſſipentur: aut motibus in caleſcendo concoquantur: Sed hos uentos uelim fractos obiectis montibus: et ſiluis: aut longa commigratione laſſos apellere: Velim et ne per loca apellant: unde raptum malum ad nos afferant. ~~Idcirco uitandum cuiuſque uiciniam admonere: ex qua noxium quid effluat: Quo in genere ſunt teter odor / impuruſque omnis uapor paluſtrium sedarumque præſertim aquarum et foſſionum.~~ ~~Conſtat apud phyſicos omnem fluuium qui niuibus excreſcat / aerem ducere frigidum et craſſum.~~ Sed inter aquas nulla erit sedior / quae quæ motu nullo exagitata contabeſcat: eritque morboſior' uiciniæ huiuſmodi contagio / quo uentis minus probatis ſubſtituetur: Nam uentos ferunt ſuapte natura non omnes eſſe tales ut ſalubres aut inſalubres ſint: Sed aquilonem inquit Plinius theophraſtum atque Hippocratem ſecutus omnium esse ad bonam ualitudinem reſtituendam atque ſeruandam accomodatiſſimum. Hauſtrum affirmant omnes phyſici præcæteris generi hominum esse noxium: quoniam & pecudem hauſtro flante non ſine periculo esse in paſcuis arbitrantur: Neque item ſe uſpiam temere ciconias hauſtris committere obſeruarunt: Delphines per aquilonem uoces audire aura ſecundante: Hauſtro uero et tardius audire / et non niſi ex ad uerſo redditas: Spirante aquilone dies durare anguillam ſenos ſine aquis: hauſtro non durare / tantam ineſſe huic uento craſſitatem et in morbos uim: Itaque ut hauſtro ægrotari et admodum pituitoſos reddi: ita et corocuſſuri referunt. Meridianum etiam mare improbant una præſertim re quod radiorum flexionibus obiectam regionem duos pati ſoles iudicent: unum cælo / alterum ab a quis inurentem: Et maximam illic fieri uarietatem aeris ſole cadente intelligunt: Vbi frigentes umbræ noctis aduenerint. Et ſunt qui occiduas appulſiones flexioneſque radiorum: ſeu ab aquis et mari: ſeu a montibus remittantur: cæteris moleſtiores putent / quod integro eius diei ſole iam incalefactum locum plus ſatis feruidiorem reddant / æſtu adducto et flexionibus congeminato: Quod ſi dabitur ut his cum ſolibus grauiores etiam uenti: liberos ad te habeant aditus / quid erit / quod moleſtius aut minus ferendum ſit? Matutinas etiam auras / quæ crudos obſurgentes uapores offerant / non inmerito longe improbabunt: Diximus de ſole et uentis / quibus aerem uariari / et ſalubrem atque inſalubrem fieri manifeſto ſentimus: et diximus / breuiſſime quo ad hic dicen dum uidebatur: et de his ſuo loco diſtinctius perſcrutabimur.

~~RVRSVS in captanda regione conueniet: Vt ſit ea quidem eiuſmodi / ut incolis omni exparte bene ſit futurum / cum rerum natura: et cum reliquorum hominum genere atque conuictu.~~ ~~Neque enim ego illic / ubi condere Callicula urbem deſtinauerat in alpium arduo aliquo et difficili iugo / niſi maxima cogat neceſſitas: ædificabo.~~ Vitabo et deſertam ſolitudinem: qualem uarro fuiſſe re fert partem galliæ / quæ inter adienum ſit / qualemue ſcribit ceſar pro ſua fuiſſe tempora Britaniam: Neque placebit: ſi illic uti inſula ponti oenoe uiuendum erit ouis tantum auium: aut ſi glande uti apud hiſpaniam Plinii temporibus non nullis uiuebant locis: Velim igitur nihil deſit: quod aduſum futurum ſit Præclare alexander negauit uelle in monte Athos condere urbem / alioquin futuram ex Polycratis architecti commento admirabilem /ea re / quod rerum affluentiam incolæ habituri non eſſent: Ariſtoteli fortaſſis poterat placere ea regio: præſertim condendis urbibus / quæ difficiles haberet aditus: Et comperio fuiſſe gentes: quæ ſuos fines deſertiſſimos et deſtitutiſ ſimos longe ac late hoſtium incommodandorum gratia eſſe affectarint: Horum rationes probaſſe ne conueniat / an non alibi diſceptabimus: Sed hæc ſi ita iuuant publicis iſtiuſmodi in rebus / non esse ut eorum inſtitutum improbem: At reliquis profecto ædificiis ponendis mihi ea perplacebit regio / quæ et multos et uarios habebit aditus: quibus et naui et iumento et iugo tum æſtate / tum et hyeme neceſſaria commodiſſime poſſint conuehi: Atqui erit ipſa regio neque aquarum exuberantia madida neque ſiccitate aſpera: ſed habilis et contemperabilis: Aut ſi id ex ſententia nequeat: paulo frigentem et ſiccam / quae minus calentem et plus ſatis humectam eligemus: Nam tecto / pariete / ueſte / igne / motu frigora uincentur Siccitatem quidem cur uehementer hominum corpora aut ingenia lædat habere in ſe quippiam haud multum arbitrantur: Tum et ſiccis dureſcere / frigidis fortaſſis horreſcere homines putant: Verum humidis tabeſcere corpora omnia et calidis ſolui affirmant: Et uide re licet cum frigida propter tempora homines / tum et frigenti loco habitantes corpore ſtare ualido et morbis libero. Tam et ſi ſtatu aut calentibus locis excellere ingenia / frigentibus præſtare corpora: Tum ex appiano hiſtorico intellexi Numidas ea de re maxime longe uos eſſe quod hyemem nequicquam habeant frigentem: Omnium tum optima erit regio: quæ ſubhumecta et tepens ſit: Proceros: n: et uenuſtos ea homines feret / atque etiam minime triſtes. Secundo loco ea erit Regio percommoda / quæ niuoſis in prouinciis plus cæteris habebit ſolis / et quæ ſolibus areſcenti in prouincia plus habebit humecti atque umbrarum: Sed nullo ponetur loco ædificium utcunque ipſum ſit: incommodius atque indecentius / quam cum intra conuallem abditum ſit: Nam ut cetera obmittam / quæ impromptu ſunt: ea ſine ulla dignitate deliteſcere / et proſpectus amænitate intercepta nullam habere gratiam: Quid illud / quod breui fiat / ut imbrium ruinis obruatur: et circum fluentibus aquis infundatur & in modico imbibito humore continuo madeſcat: & terrenum uaporem ualitudini hominum uehementer noxium aſſiduo effumet. ~~Non illic ualebunt ingenia hebetatis ſpiritibus: Non illic durabunt corpora.~~ ~~Commaceratis compagibus putreſcent libri: arma & quæcumque in horreis erunt: marceſcent denique / uitiabuntur uliginis exuberantia.~~ ~~Tum ſi eo ingreditur ſol undique reci procatis radiis torrebuntur: Si non excipient ſoles / crudeſcent umbra / atque torpebunt.~~ Adde his quod uentus ſi eo penetrat quaſi canalibus coarctatus durius et moleſtius furit quam par eſt: Si non ingreditur fit ut concretus illic aer ut ita dicam / luteſcat: Conuallem enim iſtiuſmodi poſſumus non indecenter lacunam ſtagnumue putare aeris. ~~Itaque erit quidem loci forma et digna et amæna: quæ nequaqua humilis et quaſi immerſa: ſed quæ celſa & admodum ſpeculatrix fiet: et quo lætiſſimus aer aſſiduo aliquo ſpiritu moueatur.~~ Habebit præterea earum rerum copiam: quæ uſui et uoluptati uſque futura ſint / aquam / ignem / eſcam: Sed in his ſeruandum erit nequid inde ſaluti et rebus hominum officiat: Aperiendi guſtandique fontes: Spectandæ & ignibus aquæ ne quid uiſcoſi / mucidi crudulentiue in ſe admixtum habeant: quo incolæ in morbos incidant: Sino illud quod aquis fit / ut gutturoſi calculoſique reddantur. ~~Sino & rariora illa aquarum miracula: quæ et docte et elegan ter colligit Vitruuius architectus.~~ Extat Hippocratis phyſici ſententia / aquam non depuratam ſed grauem & ſapore non decenti qui biberint: hi uentre æſtuoſo et tumenti fient: Cætera corporis membra cubiti / ſpatule / facies reddentur pænitus extenuata: &mirum in modum gracilia. ~~Adde quod uitio ſplenis male concreto ſanguine inmorbos incident uarios et peſtilentes.~~ Eſtate proluuie uentris fluente bile et diſſolutis humoribus deficient: Tum et morbis grauioribus atque diutinis integrum per annum laborabunt: a qua intercus et præcordiorum anguſtia et anxietatibus laterum urgebuntur. ~~Iuniores bili atra inſanient: ſenes humorum incendio flagrabunt.~~ Feminæ ægre concipient: et per quam difficiles partus enitentur: Omnis denique ætas et ſexus morte immatura intempeſtiue cadet acta morbis atque abſumpta: Dies uero uitæ iſtorum aget nullus: non triſtes et coinquinatos malis humoribus atque omnium perturbationum genere uexatos: tum et animo exagitati ſemper erunt in mærore atque luctu. Plura poſſent de aquis dici: quæ ueteres hiſtorici annotarunt / uaria & admirabilia: & ad hominum genus bene atque male habendum ualidiſſima: Sed rara illa et fortaſſis ad peritiam oſtentandam: quam ad rem ediſſerendam facerent: tum et de aquis prolixius ſuo dicetur loco. Illud adeo negligendum non eſt / quod in promptu eſt aqua nutriri omnia quæ coaleſcant plantas / ſemina: et quibus ea uitæ pars ineſt / quæ motu uigeat: quorum fructu et copia reficiantur homines atque nutriantur. ~~Id ſi ita eſt profecto quos nam habeat ſuccos aquarum hæc in qua uitam acturi ſumus regio quam diligentiſſime ſcrutari oportet.~~ ~~Indiam inquit Dyodorus multa ex parte habere homines proceros et ualidos ingenioque præditos acri / quod aerem ducant purum & aquas ſaluberrimas bibant.~~ ~~Atqui aquam dicemus eſſe ſapore optimam / quæ ſaporem habeat nullum: et colore commodiſſimam / quæ omni ſit colore penitus uacua et libera.~~ Tum et aquam eſſe optimam referunt / quæ limpida perlucida et tenuis ſit: quæ in candidum liteum infuſa non commacularit: quæ feruefacta fecem non dimiſerit Quæ muſcoſum alueum quo perfluat et præſertim ſaxa coinqui nata non reddiderit. ~~Addunt aquam per commodam eſſe in qua legumina decocta bene miteſcant: et bonam qua bonum efficias panem.~~ ~~Perſcrutandum item pari ratione ne quid edat regio / quod ſit peſtilens aut ueneficum quo ad qui degant eo loci in periculo ſint.~~ ~~Sino illa quæ apud ueteres celebrantur / Colco ex frondibus arborum ſtillare mel / quo guſtato proſtemantur exanimes diem que integrum pro mortuis habeantur.~~ Et quod aiunt in Antonii exercitu herbarum uitio eueniſſe: quas frumenti inopia milites cum ediſſent inſani facti lapidibus fodiendis intenti uſque eo ſeſe exagitabant / quo ad bili commota caderent atque interirent nullo tuti re medio contra pernitiem / ut ſcribit Plutarcus quam uino epoto: trita hæc. Quid hac ætate / apud Apuleam inItalia ſuperi boni / quæ nam incredibilis ueneni uis increbuit ? exterreſtribus non nullis araneolis quarum morſu homines aduaria inſaniæ deliramenta concitantur atque ueluti per furorem acti rapiuntur: Mirum dictu. Nullus grauis tumor: Nullus liuor extat / qui corpore uſpiam appareat iactus ueneficæ beſtiolæ ſeu morſu / ſeu aculeo: Sed principio obrecta mente languente attoniti: & ni opem afferant / confeſtim pereunt. ~~Hos Theophraſti medicamentis curant: Qui quidem uiperarum morſibus tybicine adhibita mederi aſſeuerabat.~~ ~~Ergo uariis modorum ſonis muſici ita conſternatos mulcent.~~ ~~Cum uero ad ſuum uentum eſt canendi modum / illico quaſi exciti aſſurgunt: & per alacritatem ex libidine animi rem omni neruorum & uirium contentione execuntur.~~ Atqui uidebis demorſos alios ſaltitando / Alios canendo / Alios alia exercendo & conando quæ libido eorum & inſania fert ad ultimam uſque laſſitudinem: ne quicque intermiſſa opera dies pluſculos deſudare & nulla re alia conualeſcere niſi ſatietate conceptæ incohateque dementiæ. ~~Atqui ſimile quiddam apud Albanos eos / qui contra Pompeium multa equi tum ui bellarunt affuiſſe legimus.~~ ~~Nanque illic ſolitas ferunt gigni araneas: quarum aliæ tactos a ſe homines cogerent ridendo emo ri: aliæ contra flendo.~~

Neque item inſeligenda regione ea ſpectaſſe tantum ſat eſt: quæ ſub aſpectu & propalam ſunt expoſita / Verum etiam obſcurioribus inditiis notatis totam cauſam animo aduertiſſe opus eſt. ~~At qui erunt quidem inditia optimi aeris / integrarumque aquarum ſi ea regio feret bonorum fructuum copiam.~~ ~~Si ſenes ætate grandes numero complures nutriat: Si ualida & formoſa iuuentute / Si integro & frequenti partu abbundabit: Adde ſi puros partus & nullis monſtris sedatos dabit.~~ ~~Nanque ego uidi quidem urbes / quas temporum gratia non nomino / in quibus parturiat nulla quæ non ſe ſpectet una hominis: Atque præterea monſtri alicuius effectam matrem.~~ ~~Vidi & urbem aliam Italiæ: ubi ſtrumæ / ſtrabi / claudi & tortuoſi tam multi naſcantur / Vt nulla pene illic creuerit familia / quæ non aliquem habeat mancum et comminutum.~~ Et profecto recte admonent / ubi corporis ad corpus membriue ad umbra crebras ac maximas diſſimilitudines uideris: id celi aeriſque ui ac uitio: aut occultiori aliqua deprauatæ naturæ cauſa fieri. Et faciat ad rem quod aiunt in craſſo aere minus fameſcimus: In tenui plus ſitiunt. ~~Neque non condecet ex aliorum animantium forma atque effigie futuras hominum habitudines coniectaſſe.~~ Nam ſi iumenta & pecora firmiſſima / & membrorum amplitudine atque protenſione multa eſſe illic uiderint / tales ſe habituros itidem filios poterunt non iniuria ſperaſſe: Neque ab re erit ſi a corporibus reliquis / quibus uitæ uigor extinctus eſt / inditia ſumpſerimus aeris atque uentorum. ~~Namque ex proximis ædificiorum structuris ea didiciſſe poſſumus: Quæ ſi erunt facta ſcabra & carioſa / inditio erit aduentitia inde mala confluere.~~ ~~Arbores etiam in unam aliquam partem quaſi communi conſenſu proclinatæ: aut refractæ in feſtis uentorum motibus ceſſiſſe oſtentant.~~ ~~Ipſaque rediuiuia ſaxa locis innata / aut poſita / ſi ſummotenus plus ſatis putria facta ſunt: Variam loci intemperiem nunc ardeſcentis / nunc torpentis aeris atteſtantur.~~ Et uitanda nimirum hæc in primis erit regio / qua uehementes iſtiuſmodi temporum tempeſtatumque motus craſſentur: Nam mortalium corpora ſi caloris aut frigoris acri appellente ui occupentur / illico tota corporis coagmentatio: & ſingularum partium connexio labefactatur ac ſoluitur: & ad morbos immaturamque ſenectutem compellitur. ~~Vrbem ſub montibus / quæ ex procliui ſolem ſpectet occidentem: uel ea re maxime inſalubrem eſſe affirmant: quod mox anhelitus noctis et umbræ gelidiores ſentiantur.~~

~~Conuenit etiam præteritorum temporum uiciſſitudine ex prudentum obſeruatione repetita / ſi qua ſunt etiam rariora omni diligentia præcogitaſſe.~~ ~~Nam ſunt loca quædam quibus ineſt natura occultum quippiam / quod ad felicitatem atque infelicitatem faciat.~~ ~~Locris et Crotonæ nunquam fuiſſe peſtem referunt.~~ ~~In inſula crete nullum nocuum uerſari animal. Apud Gallias raro uiſum oriri monſtrum annotarunt.~~ ~~Alibi neque æſtate feruenti: neque hyeme fulgurare affirmant phyſici.~~ ~~At in Campania inquit Plinius per id tempus ciuitatibus ad meridiem poſitis fulgurat.~~ ~~Ceraumnia apud Epirum montes ferunt dictos a crebris fulminibus.~~ ~~Tum & Beumnium inſulam quod illic aſſidua fulmina iaciantur / poetis dediſſe inquit Seruius: Vt eo loci Vulcanum cecidiſſe dicerent.~~ ~~Apud Boſphorum &inſodones tonitrua & fulgura nunquam uiſa atteſtantur.~~ ~~ægypto portenti loco eſt ſi plerit.~~ ~~Apud Hydaſpem æſtatis initio continui imbres manant.~~ ~~In Lybia tam raros moueri uentos ferunt: ut ex celi craſſitudine uariæ per aerem concretæ uaporibus ſpecies ſpectentur.~~ ~~At contra maiore in parte Galatiæ per æſtatem tanta uis perflat uenti: Vt lapides pro harena per ſublime trahat.~~ ~~In Hyſpania ad hibernum circio uento onerata per celi plauſtra prædicant.~~ ~~Notum quidem apud æthiopiam non perflare: Hunc uero apud Arabes uentum & toglodytas uirentia omnia exurere affirmant hiſtorici.~~ Delon quidem nunquam fuiſſe terræ motibus uexatam / Sed ſemper eodem manſiſſe ſaxo / cum circumuicinæ terræmontibus cæciderint ſcribit Tuchidides: partem eam Italiæ quæ ab algido ſub Roma totum hernicorum collium tractu ad capua uſque eſt / crebris terræmontibus quaſſatam: & prope deſolatam uidemus. ~~Sunt qui Achaiam a crebra aquarum inundatione dictam extiment.~~ ~~Romam æternum febricoſam fuiſſe comperio: Eaſque febres Galienus nouum emitritarum eſſe genus putet: Cui uaria & prope pugnantia inuarias horas remedia adhibenda ſunt.~~ Apud poetas uetus fabula eſt Typhonem prochita inſula ſepultum ſe ſe non interrato commouere: ex quo fiat ut funditus inſula contremiſcat: Id quidem poetæ ſic cecinere quoniam terræmontibus inſula & eruptionibus uexaretur / adeo ut Etrienſes: & calchidenſes habitatores olim coacti ſint aufugere: & rurſus qui poſt tempora a Hyerone Syracuſano miſſi eſſent / ut nouam illic urbem conderent / aſſidui periculi et calamitatis metu auſu gerunt. ~~Itaque eiuſmodi omnia ex longa obſeruatione repetenda ſunt & ex aliorum locorum ſimilitudinibus comparanda / quo tota ratio integrior habeatur.~~

Quin et diſquirendum an nullis incommodis occultioribus ea regio offendi aſſueuerit: Putabat plato eſſe ut locis non nullis diuina quædam interdum inſpiret uigetque uis ac demonum terminatio incolis aut propitia aut contra infeſta. ~~Sunt quidem loca quibus homines facile inſaniant: quibus ſe ſe facile in pernitiem dedant: quibus aut ſuſpendio aut præcipitio aut ferro et ueneno facile uitam ponant.~~ ~~Adde his quod ſecretioribus iterum naturæ inditiis perſcrutatis / quæcunque ad rem faciant penſitaſſe opus eſt.~~ Vetus a Demetrio uſque ductum inſtitutum non modo urbibus: & oppidis / Verum etiam militaribus in dies caſtris ponendis: Vt iecora de paſtarum illic pecudum inſpectemur quo ſint habitu & colore: Quæ ſi forte uitio infecta apparuerint / uitandam loci inſalubritatem præ ſe ferunt. Aiebat Varro compertum habere ſe locis quibuſdam minutiſſima quædam athomorum inſtar uolitare animantia aere: & anhelitu in pulmone excepta hærere præcordiis: Et rodendo inferre morbum atrum & tabificum: atque perinde peſtem pernitiemque afferre. Neque illud prætereundum eſt / quod loca inuenies aliqua ſuapte natura incommodis prope omnibus uacua & periculis libera: Sed ita ſunt expoſita / ut eo gentes exteræ & aduentitiæ / non interrato peſtem & calamitatem inferant.

~~Eamque rem non armis tantum & iniuria exequuntur qualia ſunt quæ Barbaris atque immanibus obiiciantur: Verum & per amicitiam atque hoſpitalitatem uehementer ledant.~~ ~~Aliqui quod uicinos cupi dos rerum nouarum habuerint / ex illorum ruina et iactura pereclitati ſunt.~~ ~~Peram in ponto ianuenſium coloniam aſſiduo peſtis uexat / quod eo loci in dies excipiantur conuecti ſerui cum animi egritudine.~~ ~~tum et ſitu atque illuuiæ tabeſcentes & morbidi.~~

~~Auſpiciis item & ſeruato celo regionis futuram fortunam indagaſſe prudentis & bene conſulti eſſe affirmant: Quas ego artes modo cum relligione conueniant / minime aſpernendas duco.~~

~~Quis id negabit quicquid id ipſum ſit quod fortunam nuncupant in rebus hominum ualere plurimum?~~ ~~Ne uero affirmabimus publicam urbis Romæ fortunam ad propagandum imperium ualuiſſe non plurimum.~~ ~~yolai urbem in ſardis ab Herculis nepote conditam / & ſi a Carthaginenſibus Romaniſque perſæpius armis laceſſita extiterit: æternum tamen fuiſſe liberam ſcribit Dyodorus.~~ ~~An id abſque loci illius fortuna factum est apud delphos / ut templum a Flegia prius incenſum / tertio item ſyllæ temporibus arderet?~~ ~~quod & capitolium quotiens arſit?~~ ~~quotiens flagrauit?~~ Sibaricenſium urbs cum iterum atque iterum uexata et rurſus deſtituta et rurſus deleta extitiſſet: Poſtremo etiam deſerta manſit: Quin & illinc fugientes mala proſecuta felicitas eſt: Nam cum alio ſe ſe tranſtuliſſent, nomenque urbis priſtinum abieciſſent: tandem calamitate eſſe immunes neque quam potuere: Nouis enim irruentibus incolis uetuſtiſſimæ atque primariæ familiæ omnes ferro et cæde abſumpte una cum templis et urbe funditus periere: Sed iſta ſinamus: quorum refertiſſimæ ſunt hiſtoricae. Hoc apud nos conſtet hominis eſſe non ſtultiſſimi / omnia tentare aggredi: quibus ædificationis cura atque impenſa futura ſit non fruſtra / opuſque ipſum futurum ſit conſtans & ſaluberrimum: Et profecto in tanta re exequenda nihil pretermiſiſſe ſapientis & bene conſiderati hominis officium eſt. ~~An eſt non maximum tibi tuiſque aggredi / quod ad ſalutem faciat / quod ad uitam cum dignitate & uoluptate agendam conueniat: Quod adnominis poſteritatem & celebritatem conferat.~~ ~~Iſtic tibi rerum ſtudia optima rum: Iſtic tibi liberi & dulcis familia.~~ Iſtic ocii & negocii dies habebuntur: Iſtic totius uitæ rationes conſumentur: ut tota in uita nihil apud genus hominum inuenire opiner præter uirtutem / cui maiore cura / opera / diligentia uacandum ſit / quae ut ſoſpite eum fa milia bene habites: & bene habitari his neglectis rebus / quæ recenſuimus / quis eſt qui poſſe affirmet? ~~Sed de his hactenus: Sequitur ut de area inueſtigemus.~~ ~~In area captanda quicquid de regione diſſeruimus obſeruandum eſt.~~ Namque uti quidem regio amplieris cuiuſdam prouinciæ certa ſelectaque eſt pars: Ita & area totius regionis præſcriptum & definitum quoddam ſpatium esse / quod quidem ad ædificium habendum occupatur: Ea de re ferme omnia habet area cum regione communia quæ ad laudem uituperationemque faciant. Verum hæc tam et ſi ita ſint / habet tamen diſquiſitio et aduerſio hæc præceptiones quaſdam quæ unice et proprie ad aream ſpectare uideantur: Quaſdam etiam quæ non tantum ad areæ perſcriptionem faciant: Quin multa ex parte quoque ad regionem rationes pertineant: et ſunt huiuſmodi: Nam conſideraſſe oportet quod aggrediamur publicum ne opus / an priuatum: ſacrum ne an profanum: et cætera generis eiuſdem: de quibus ſuo loco diſtinctius loquemur Aliud enim foro / aliud theatro / aliud paleſtræ / aliud templo ſpatii locorumque debetur. ~~Itaque pro cuiuſque ratione et uſu habendus areæ ſitus erit & modus.~~ ~~Verum hoc loco ut generatim iſta / uti cepimus / proſequamur / ea tantum attingemus: quæ fore neceſſaria arbitramur / Si prius de lineis aliqua retulero / quæ ad rem commode exprimendam faciant.~~ ~~Nam de areæ deſcriptione tractantibus conuenit ut de his tranſigamus / quibus ipſa perſcriptio annotatur.~~ ~~Omnis igitur perſcriptio lineis fit & angulis / Lineæ quidem ſunt extrema perſcriptio / qua integræ areæ ſpatium circuncluditur.~~ ~~Hanc uero ad perſcriptionem pars illa ſuperficiei ſubſtituta / quæ intra duas mutuo ſe ſe intercidentes lineas continetur / angulus dicitur.~~ Atqui ex mutua quidem duarum linearum inter ſectione quatuor conſcribuntur anguli: Quorum ſi erit quiſque quibuſque trium reliquorum equalis / recti nuncupabuntur: Et qui recto minores erunt / acuti appellabuntur: ut qui recto ampliores obtuſi dicentur. ~~Linearum item alia recta / alia flexa / cocleas &uerticoſas lineas hic non eſt ut referam.~~ ~~Recta linea a puncto eſt ad punctum ob longa perſcriptio / ducta ita ut fieri nulla poſſit breuior.~~ ~~Flexa linea pars eſt circuli.~~ Circulus eſt ea perſcriptio facta ab altero duorum punctorum: qui in eadem ſuperficie ita ſit circumactus / ut toto perſcriptionis ductu ſemper neque plus: ne que diſtet minus a medio immobili / quem obambiat puncto / quam cum primum circunduci occeperat. ~~Sed his addendum quod flexa linea quam eſſe partem circuli diximus / apud nos hic architectos ſimilitudinis gratia arcus uocatur.~~ ~~Et quæ linea aduobus extremis punctis flexæ lineæ directa ducitur pari ſimilitudine corda nuncupabitur.~~ Et quæ linea a puncto mediæ corde coæquabilibus utrisque angulis ad arcum uſque perducta extiterit / ſagicta appellabitur Et quæ linea a puncto immobili / quod intra circulum eſt ad flexam ean demque extremam circuli lineam perduceretur / radius dicetur. ~~Et puncto quod huic immobili / quod medium intra circulum aſſidet centro nomen erit: Et quæ linea recta per centrum tranſiens duobus locis flexam circuli lineam ſecabit / diameter appellabitur.~~ ~~Inter arcus item differentia eſt Nanque alius integer: alius comminutus: alius compoſitus eſt.~~ Integer is eſt qui circuli mediam partem occupat / hoc eſt / cui corda integri eſt circuli diameter: Comminutus: cui corda eſt minor diametro: eſtque perinde idem is arcus comminutus ſemicirculi pars: Compoſitus ex duobus comminutis conſtat: efficitque ea dere in ſummo angulum arcubus ſe ſe mutua iunctione interſecantibus: quod neque integro neque comminuto euenit. ~~His cognitis rem ſic proſequemur.~~ ~~Arearum alia angularis: alia circularis.~~ ~~Angularium alia penitus rectis lineis.~~ ~~Alia rectis & flexis mixtim concluſa eſt: Quæ uero angularis flexis pluribus ſit lineis poſita / nullis inter miſſis rectis me in ueterum ædificiis inueniſſe non memini.~~ At in his obſeruanda ea ſunt / quæ in totis ædificii partibus uehementer uituperantur ſi deſint: et non ſine gratia et commoditate habentur: ſi adſint: hoc eſt ut cum angulis: tum lineis: tum etiam partibus quibuſque uarietas quædam adſit: Ne nimium quod frequens / neue omnino rara / ſed ita ad uſum et gratiam poſita / ut integra integris: et paribus paria conreſpondeant. Rectis angulis percommode utuntur: Acutis angulis nemo uſus eſt et minimis in areis & neglectis niſi inuitus et cogente aut locorum aut dignarum arearum ratione et modo obtuſos angulos ſatis decentes putarunt: ſed hoc ſeruarunt ut numero eſſent nuſquam diſpares. Aream omnium capaciſſimam et in qua ſapienda ſeu aggere ſeu muro minus impenſe habeatur / eam eſſe affirmant quæ fiet rotunda: Proximam huic putant quæ plurimos habeat proiectos angulos: Sed eſſe oportet angulos omnino compares mutuoque correſpondentes atque coæquabiles omni in area. ~~Atqui has quidem in primis comprobant / quas intelligant parietes attollere commode ad operis altitudinem recte ſtatuendam uti ea eſt: quæ ſex / quæue octo habeat angulos.~~ ~~Vidimus et aream angulorum decem aptiſſimam & uenuſtiſſimam.~~ ~~Eſt et ut recte poni angulorum area queat duodecim atque item ſexdecim: Vidimus quidem quatuor & uiginti angulorum aream: ſed rariora iſtec.~~ Laterum lineas ita causae oportet ut e regione oppoſitæ coæquales ſint: et nusquam longiſſime lineæ toto in ope breuiſſimi uno perducto adigentur: Sed erit inter eas pro rata rerum iuſta & condecens proportio. Angulos eo uerſus iubent ſtatui / unde courgens aut ponderis ex rupe: aquarum aut uentorum impetus et uis immineat atque impetat quo apellentem iniuriam molem diffindat atque diſſipet / muris fronte ualida non imbecillitate laterum aduerſus moleſtiam ut ita loquar illuctantibus: Quod ſi cætera ædificii lineamenta euetuerint quo minus poſſis angulo iſtic uti ex ſententia / flexione utendum erit quando et flexa linea circuli eſt pars: et circulus ipſe philoſopho rum ſententia totus eſt angulus. ~~Cæterum area aut plano ponetur loco / aut accliui / aut ſummo in montis uertice.~~ ~~Si plano ponetur loco / coaggerare oportet: et quaſi podium ſubſtruere: Nam id cum ad dignitatem plurimum conferat: tum et ni fiat / plurimum incommodorum afferet.~~ Fluminum enim et imbrium alluuiones afferre limum ſolent planis locis: quo fit ut ipſum ſolum ſenſum intumuleſcat: tum et hominum negligentia non aſportatis ruderibus et purgamentis / quæ in dies deſtituuntur plana facile circum creſcunt. Romam aiebat Frontinus architectus ſua ætate collibus excreuiſſe propter incendiorum frequentiam: At eam ipſam hac ætate uidemus totam ruinis & seditate obrutam: Vidi ego in umbria ſacellum uetuſtum plano in loco poſitum / tamen multa ex parte ſubmerſum / facta ſoli in ſe ex cretione quod ea planities ſub montibus extendatur. ~~Sed quid ea memorem / quæ ſub montibus ſunt apud Rauennam?~~ ſub pomeriis nobile id delubrum: cui pro tecto integrum extat lapideum uas / tam et ſi ad mare & longe a montibus reſideat / plus tamen quarta ſui parte intra ſolum immerſum eſt ui temporum: Quam uero altam eſſe cuiuſque arae exaggerationem oporteat / ſuo dicetur loco: cum de his rebus non ſummatim ut hic / ſed diſtinctius loquemur. Sed eſſe quamque aream / aut natura aut arte scientiam firmiſſimam conuenit: qua de re illos inprimis audiendos puto / qui mouent ut una aut altera ſpatio diſtantibus foſſione quid ſolum id denſitate aut raritate mollitiaue ad ferenda ſtructuræ onera perſe ualeat / perſcrutemur. ~~Et enim ſi accliui ponetur loco proſpiciendum eſt / ne ſuperiora preſſuræ moleſtiis impellant: aut inferiora ſi forte moueantur / cætera in rui nam trahant.~~ Firmiſſimam quidem & omni exparte obfirmatam uelim hanc eſſe ædificii partem: quæ totius operis futura ſit baſis Si erit area in montis uertice / aut erit ea quidem exaggeranda aliqua ex parte: aut decuſſo cacumine præſurgentis montis coequanda. ~~Hic proſpiciendum eſt ut id aggrediamur: quod ſeruata dignitate moderata et modica fiat cum impenſa atque labore.~~ Fortaſſis quidem conducet partem ab ſublimi excidere: et partem accliuam exaggerare: Quam rem bene conſultus quiſquis fuit ille architectus apud alacrum hernicam urbem in ſaxeo monte poſitam effecit. Curauit enim ut baſis ſeu arcis / ſeu templa: quæ ſola nunc cæteris ſuper ædificationibus dirutis uidetur / ex reſciſſisa ſummo uertice fragmentis ſubfirmata et ſubſtrata extaret: Et eo in opere illud eſt / quod maiorem in modum probem: Nam obiecit angulum areæ eo uerſus unde repens montis pendet: eumque conſolidauit angulum congeſtis prægrandibus immanium fragmentorum fruſtis et mole: Deditque operam componendis lapidibus: ut ſtructuræ ſeruata parſimonia decorem afferret: Et illius quoque conſilium placuit architecti: qui quidem quo loci non uſque adeo tantam lapidis habuerat copiam ſubſtituendo montis pondere aggerem ſtruxerit frequentibus emiciclis dorſo flexarum linearum intra montem abiiecto: Quæ ſtructura cum grata eſt aſpectu / tum eſt & firmiſſima: tum etiam an impenſarum rationem facit: Nam efficit quidem murum non ſolidum / qui tantum habeat uirium / ac ſi penitus fuiſſet ſolidus / latitudine quanta & flexarum linearum illic ſagictæ ſunt: Vitruuii quoque ratio per placet: quam uideo Romæ paſſim a ueteribus architectis / ac præſertim in tarquinii aggere obſeruatam ut anterides ſubſtituerentur: Sed non omnibus locis id obſeruarunt ut ſemper inter ſe anterides tantum diſtarent quam ipſa eſſet alta ſub ſtructio: Sed pro montis firmitate aut / ut ita loquar / labilitate / modo frequentiores: modo rariores poſuerunt: Animaduerti etiam ueteres architectos non unam proximam propter aream ſubſtructione fuiſſe contentos: ſed pluribus / quaſi gradibus adinfimas uſque radices montis totas rupes firmatas eſſe uoluiſſe ': Quorum ego conſilium minime negligendum puto. Ad Peruſiam riuus qui inter lucinium montem & collem urbis fluit / quod aſſiduo collis radices abrodendo ſub ea cauet totam accliuitatis molem in ſe impendentem commouet: ex quo magna pars urbis ſoluitur et labaſcit: Et mihi quidem uehementer probantur ſacella compluſcula quæ ad baſilicam maximam in uaticano hinc atque hinc circum aream adacta ſunt: Nam iſtarum quidem eæ / quæ intra exciſum: & infoſſum montem poſitæ ad parietem baſilicæ cohærent per plurimum adminiculi et commoditatis præſtant: molem enim continuo ingraueſcentis montis ſubſtentant: et per obliquum montem ſuffluentem humiditatem intercipiunt: atque in eundem aditum interpellant: quo fit ut baſilicæ primarius paries ſiccior firmiorque reddatur Quæ uero ſacella alterum ad infimum obliqui montis latus aſſi dent: ea quidem totam ſuperiorem complanatiorem factam opere arcuato ſiſtere / & pronos omnes telluris lapſus coercendo facile poſſunt ferre. Et eum etiam architectum / qui Romæ ad latonam templum ſtruxit / per quam recte conſuluiſſe operi & ſubſtructuræ aduerti: Angulum enim areæ ita porrexit intra ſuper inſidentem montem / ut urgentem ponderis uim duo directi parietes tolerarent / & obiecto angulo aduerſam moleſtiam diuiderent atque diſſiparent Atqui poſtea quam de ueterum laudibus dicere aggreſſi ſumus / qui prudenti conſilio ædificarunt / illud nolim præteriiſſe quod in mentem redit & ægregie facit ad rem. Extat architecti per utile inſtitutum apud Venetias in templo Marci: Aream enim totius templi cum confertiſſime obſolidaret pluribus puteis refoſſam reliquit: quo ſiqui forte flatus terræ ſubter conciperentur / facilem ſibi exitum uendicarent: Poſtremo areas uniuerſas / quas tecto feceris optas ad libellam coæquaſſe condecet. ~~Quæ uero ſub diuo relictæ ſint a libella ipſa non plus quam ut imbrium defluxus efferant deprimendæ ſunt.~~ Sed de his hactenus & fortaſſis plura quam hic locus poſceret: Nam pleraque harum rerum quæ diximus ad murorum opus faciunt: Sed ita incidit / ut quæ natura admodum inter ſe connexa ſunt / ea & nos dicendo non ſegregarimus: Sequitur ut de partione dicendum ſit. ~~Tota uis ingenii: omniſque rerum ædificandarum ars et peritia una in partione conſumitur.~~ Integri enim ædificii partes: et partium ſingularum integras / ut ita loquar / habitudines: omniumque denique linearum et angulorum conſenſum et coheſionem in unum opus: una hæc partitio utilitatis / dignitatis amænitat iſque habita ratione commetitur. ~~quod ſi ciuitas philoſophorum ſententia maxima quædam eſt domuſ: & contra domus ipsa minima quædam eſt ciuitas: quid ni harum ipſarum membra minima quædam eſſe domicilia dicentur?~~ ~~uti eſt atrium / xiſtus / cenaculum / porticus et huiuſmodi: Et in horum quo uis quid nam erit aut in curia aut negligentia prætermiſſum: quod non dignitati & laudi operis officiat?~~ ~~Plurimum igitur curæ & diligentiæ adhibendum eſt his rebus conſiderandis: quæ ad uniuerſum opus faciunt: dandaque opera ut etiam minime partes eſſe ingenio et arte conformes factæ uideantur.~~ Hanc ad rem apte & commode perficiendam ſuperiora omnia quæ de regione deque area dicta ſunt / per pulchre conueniunt: ac ueluti inanimante membra membris / ita in ædificio partes partibus reſpondeant / condecet. Ex quo illud dictum eſt quod aiunt: Maximorum ædificiorum maxima oportere eſſe membra: Quam quidem rem ita obſeruarunt ueteres / ut cum cætera / tum & lateres ponerent publicis & ampliſſimis ædificiis maiores quam in priuatis. Itaque cuique membro apta regio accomodatus ſitus: & contribuetur non amplior quam rei uſus exigat / non minor quam dignitas poſtulet: non loco alieno & impertinenti / ſed ſuo & ita proprio ut alibi commodius eſſe nuſquam potuerit. ~~Non enim quæ honeſtiſſima ædis pars futura eſt reiecto in loco: Non quæ maxime publica in abdito: Non item quæ priuata in propatulo collocabitur.~~ Adde quod etiam temporum rationes habendæ ſunt / ut alia æſtiuis / alia hybernis locis attribuantur: Nanque aliæ aliis debentur & ſitus & magnitudines: æſtiuas laxiores eſſe oportet: hybernæ uero compreſſiores ſi erunt / non improbabuntur. Tum eſtiuis umbra & uenti: hybernis ſoles debentur: Et in his cauendum eſt / ne incolis eueniat ut ex hoc loco frigenti alterum in locum æſtuoſum equabili non intermiſſo aere exeant: Aut iſto ex tepenti in alterum brumis & uentis infeſtum: Nam id omnium maxime ſaluti corporum officeret: Et cedant ea quidem inter ſe menbra mutuo oportet ad communem totius operis laudem & gratiam conſtituendam uel componendam: ne quid omnis decoris conatu occupato / alteræ penitus neglectæ relinquantur: Sed inter ſe ita conueniant / ut inde unum integrum recteque conſtitutum corpus magis quam diuulſa et diſſipata eſſe membra uideantur. Cæterum in membris conformandis modeſtiam nature imitari oportet: Neque enim uti in reliquis / ſic et in hac re non magis ſobrietatem laudamus quam profuſam edificandi libidinem uituperamus / modica eſſe oportet membra: et ad rem qua de acturus ſis neceſſaria / Nam edificandi omnis ratio / ſi recte proſpexeris / a neceſſitate profecta eſt: Eam a luit commoditas: uſus honeſtauit: ultimum fuit ut uoluptati proſpiceretur: tam & ſi nunquam ab immodicis omnibus ipſa uoluptas non abhorruit. ~~Erit ergo eiuſmodi ut membrorum in ea nihilo plus deſideretur quam quod adſit: et nihil quod adſit ulla ex parte improbetur.~~ Neque item omnia unica tantum linearum ductione e terminatione perſcribi uelim ita ut nulla re inter ſe differant: Sed alia delectabunt ſi maiora ſint / alia conferent ſi minora ſint: Alia ex iſtorum mediocritate laudem aſſequentur: Ergo placebunt herectis conſtitutæ lineis: hæ alteræ flexis: ac demum aliæ utraque linea rum ductione præfinitæ comprobabuntur: modo id ſerues / quod ſepe admoneo / ne in id uitium incidas: ut feciſſe monſtrum in paribus aut humeris aut lateribus uideare. Condimentum quidem gratiæ eſt omni in re uarietas ſi compacta et confirmata ſit mutua inter ſe diſi antium rerum parilitate eadem ſi inter ſe diſſoluta et diſconuenienti quadam diſparitate diſcreparint / erit ea quidem abſurdiſſima. Nam ueluti in lyra cum graues uoces reſpondeant acutis: et mediæ inter utraſque ad concentum intentæ reſonant: fit ex uocum uarietate ſonora et mirifica quædam proportionum equabilitas / quæ maiorem in modum oblectet animos atque detineat: Ita et quibuſque reliquis in rebus euenit: quæ quidem ad mouendos / habendoſque animos faciant. Ceterum hec pro ut ferat uſus atque commoditas atque et peritorum laudata conſuetudo exequanda erunt: Nam conſuetudini quidem inpleriſque uel repugnare gratiam tollit / uel aſſentiri emolumento eſt: atque egregie conducit: Quando ita ceteri probatiſſimi architecti facto atteſtari uiſi ſunt / hanc ſeu doricam / ſeu ionicam / ſeu corinthiam / ſeu thuſcanicam partionem omnium eſſe commodiſſimam / non quo eorum deſcriptione tranſferendis noſtrum in opus quaſi aſtricti legibus hæreamus: ſed quo idem admoniti nouis nos proferendis inuentis contendamus / parum illis maioremue ſi queat fructum laudis aſſequi. ~~Sed de his ſuo loco diſtinctius proſequemur / cum inueſtigabimus quo pacto urbem & urbis membra: et quæ ad cuiuſque uſum oporteant collocentur~~

~~Nunc ſequitur ut de parietum deſcriptione ſummatim tranſigamus.~~ Sed illud hic nolim præteriiſſe / quod apud ueteres annotaui / eos maximopere cauiſſe / ne ullam areæ extremam lineam rectam ducerent / ita ut eſſet illa quidem prelonga & nullis locis non intercepta cum flexarum linearum conuexione / tum et angulorum ſectione. ~~Atqui hoc ideo feciſſe peritiſſimos uiros impromptu eſt / quo uellent parietem quaſi adactis adiumentis / quibus cohæreat / firmiorem reddere.~~ ~~In parietum ratione recenſenda a dignioribus incipiendum eſt.~~ ~~Is ergo locus admonet.~~ ut de columnis et de his quæ ad columnas pertinent dicendum ſit: quando ipſi ordines columnarum haud aliud ſunt quam pluribus in locis perfixus ad apertusque paries: Quin et columnam ipſam diffiniſſe cum iuuet / fortaſſis non ineptæ eſſe eam dicam firmam quandam et perpetuam muri partem excitatam ad perpendiculum ab ſolo / immo uſque ad ſummum tecti ferendi gratia. Tum et tota in re ædificatoria nihil inuenies quod opera et impenſa et gratia præferas columnis Sed habent columnæ ipſæ quippiam inter ſe / quo ſint diſſimiles hic nos ſimilitudinem / quod ea preſertim ad genus pertineat / non pretermittemus: Diſſimilitudinem uero / cum ad ſpeties ea quid ſpectet / alibi proſequemur ſuo loco. Atque ut ab ipſis / ut ita loquar radicibus ordiamur / quibuſque columnis fundamenta ſubſtituuntur Fundamentis quidem ad areæ planitiem coequatis conſueuere murulum ſuperimponere: quem nos arulam / alii fortaſſis puluinarum nuncupabunt: Supra murulum baſim adigebant: in baſi colum nam ſtatuebant: ſupra columnam capitulum collocabant. ~~Et harum quidem hæc erat ratio ut columna omnis infra medium turgeſceret: ſurſum uerſus retraheretur: Craſſitudineque ſua eſſet pede uno amplior quam ſummo capite.~~ At columnam inuentam puto principio ſubſtinendorum rectorum gratia: Poſtea deueniſſe hominum ſtudia uidemus digniſſimarum rerum aſſequendarum cupiditate excitata: ut quæ hedificarint mortales / æterna eſſe & immortalia quoad poſſent elaborarint: Iccirco columnas et trabes atque etiam tabulata ac tecta integro ex marmore poſuere. Atqui in eiuſ modi rebus ſtatuendis ueteres architecti / naturam rerum ipsarum ita imitati ſunt / ut a communi uſu ædificiorum diſceſſiſſe uideri minime uoluerint: et una omnibus modis ſtuduerint / ut eorum eſſent opera cum ad uſum apta et firmiſſima: tum et aſpectu uenuſtiſſima. Columnas natura nimirum primo præbuit ligneas &rotundas: poſt id uſus effecit / ut aliquibus locis haberentur quadrangule: ldcirco ſi bene rem interprætor quod uiderent ligneis columnis ad alterutra capita immiſſos anulos aut ferro aut ære conflatos. ~~quo ad ponderis pertinacia columnæ ipſæ minus finderentur.~~ Inde et architecti marmoreis columnis latum in imo pede anulum fixere ad faſceolæ ſimilitudinem: qua fiat ut etiam a guttis reſultantium ſtillarum defendantur: et in ſummo item faſceolam et faſceolæ torquem ſuperaiectum poſuere: quibus adiumentis ligneam eſſe columnam uiderent communitam. At in baſibus columnarum hoc obſeruarunt / ut earum infima pars rectarum ſit linearum et rectorum angulorum: Suprema uero ſuperficies ad ſuæ columnæ ambitum finiretur: Et obſeruarunt ut eſſet baſis hæc quaque uerſus lata magis quam alta: tum et eſſe eam certa parte ſui latiorem quam ſit columnam uoluere et infimam baſis ipſius ſuperficiem latiorem eſſe quoque uoluere quam ſupremam: Et murulum item parte eſ ſe quota ampliorem quam baſim: Et fundamentum item eſſe parte quota latum magis quam murulum uoluere: Et quæcunque huiuſmodi altera in alteris poſuere ad perpendiculum medii centri collocauere. At contra capitula omnia in his conueniunt: ut in fine partes ſuæ columnæ lineas imitentur: Supremæ uero et quadrangulam ſuperficiem deſinant: Et erit quidem capituli ſuprema pars nunquam non amplior quam infima. ~~Hæc de columnis~~

~~Paries uero ipſe ad columnarum rationes tolletur / ut ſi altitudine erit futurus quanta eſt columna cum capitulo.~~ Craſſitudo illi ſit quanta in imo eſt columna: Tum & hoc obſeruarunt / ut nulla esset columna: aut baſis: aut capitulum: aut paries cæteris ſui ordinis ulla ex parte non ſimillima altitudine & latitudine & omni denique dimenſione ac figura. ~~Cumque in uitio utrumque ſit parietem &tenuiorem et craſſiorem: et demiſſiorem: et ſublimiorem feciſſe / quam ratio et modus poſtulat.~~ ~~Malim tamen peccare in partem hanc / ut demi poſſit/q̈ ut addi oporteat.~~ ~~Hic iuuabit et uitia etiam non præterire ædificiorum quo ad rem ſimus cautiores.~~ Prima enim laus eſt carere omni uitio: Atqui aduerti in baſilica Petri Romæ id quod res ipſa præ ſe fert factum inconſultiſſime / ut ſupra crebras et continuatas apertiones prælongum et prælatum parietem ducerent nullis flexis lineis corroboratum / nullis fulcturis communitum / quodue conſideraſſe oportuit totam ipſam alam parietis nimium frequenti apertione ſuffoſſam / perquam ſublimen tetendit poſuitque: ut impetuoſiſſimis aquilonibus excipiendis extaret: Quo factum eſt ut iam tum primum aſſidua uentorum moleſtia pedes plus ſex a perpendiculi rectitudine in pronum ceſſerit: Neque dubito futurum ut olim leui appulſu modicoue motu facto corruat Quod ni trabeationibus tectorum contineretur proculdubio ſponte ſua iam incohata obliquitate meret. Sed architectum eſt ut mi nus uituperem / quandoquidem loci et ſitus neceſſitatem ſecutus ſatis ſe a uentis tutum fortaſſis putauit montis obiectu: qui quidem templo præſtat: Mallem tamen totas illas hinc atque hinc alas ob firmatiores eſſe.

Tectorum utilitas omnium eſt prima & maxima: Non enim ſolum incolarum ſaluti confert / dum noctem imbremque atque in primis æſtuantem ſolem repellunt atque excludunt: Verum & mirifice omne tuetur ædificium: Tolle tectum putreſcet materia / labeſcet paries: fatiſcent latera: omniſque denique ſtructura ſenſim diſſoluetur Ipſa etiam fundamenta tectorum protectione / quod uix credas / corroborantur: Neque tanta ædificiorum uis igne & ferro & hoſtium manu & cæteris omnibus calamitatibus data in ruinam cecidere / quanta corruere ædificia non aliam ob rem niſi ciuium negligentia / quod tectorum ope deſtituta et nuda relicta ſint. ~~Arma ni mirum ædificiorum tecta ſunt contra tempestatum iniurias atque impetum.~~ Quæ cum ita ſint præclare mihi maiores noſtri cum cæteris in rebus / tum hac in re uidentur feciſſe / qui tantos attribuere tecto honores uoluerint: ut tectis ornandis omnes condecorandarum rerum artes prope conſumpſerint. ~~Tecta enim uidemus ære et uitro et auro poſita lacunaribus aureis lamiſque auratis: & coronarum præterea et florum ſcultura et ſtatuis etiam elegantiſſime inſignita.~~ ~~Tecta alia ſub diuo / alia non ſub diuo.~~ Sub diuo ſunt quæ nullos ad ambulationis uſus / ſed unice ad imbrem excipien dum ſint poſita: Non ſub diuo ſunt contignationum et teſtudinum intermediæ extenſiones: quibus fiat ut ædificio quaſi ædificium aliud ſuperimponatur. ~~In his ergo illud ueniet ut una inferioribus ædificii membris ipſum id opus tectum ſit: et ſuperioribus item ſit area.~~ Sed harum quidem contignationum ea pars tectum recte appellabitur: quæ ſupra caput diſtenta pendeat: quam eandem celum nuncupabimus: Quæ uero ob ambulantium pede preſſetur / pauimentum tecturaque nuncupabitur. ~~Sub diuo autem extrema operimenta / quæ imbribus excipiendis imponuntur / pauimenti ne loco ſint / alibi diſquiretur.~~ Tectorum uero quæ ſub diuo ſunt tam et ſi plane in ſe fortaſſe ſint ſuperficies / nunquam tamen erunt ille quidem æque diſtantes pauimento quod operuerint pauimento: Sed ſemper in aliquam erunt partem procliuia et obliqua imbrium effundendorum gratia: At tectorum / quæ non ſub diuo ſunt / planas quaſque ſuperficies eſſe pauimento æque diſtantes oportet: Tecta uniuerſa angulis et lineis ad areæ figuram parietumque formam: quibus operimentum futura ſint / ſe accomodent neceſſe eſt: Atque hæc cum inter ſe ſuccedant uaria: nam alia flexis omnibus lineis alia rectis et alia mixtis et eiuſmodi: Fit inde adeo ut tectorum quo que uariæ et multiplices manarint formæ: Tam & ſi tecta ipſa ex ſe ſuapte natura ſint uaria: Quorum alia emiſpheria / alia concamerata / alia fornicata / alia arcubus compluſculis compacta: Item alia quæ carinæ dicantur: alia quæ diſpluuia nuncupantur: Verum utrumque futurum ſit / omne tectum eſſe huiuſmodi oportet / ut umbra ſui pauimentum foueat / aquam ut pluuiam ab uniuerſo cui operi mentum ædificio ſit penitus admoueat: Nam ſemper quidem eſt ad ledendum paratus imber & additus ad maleficium / quis mini mos nunquam non uſurpat: & enim tenuitate perterebrat / mollitie inficit / aſſiduitate commacerat omnes ædificii neruos / denique ſtructuram funditus uitiat atque perdit: Ea de re probe obſeruarunt periti architecti: ut liberum fluendi curſum imbribus pararent: cauerentque ne quo loci aqua conſiſteret / aut uſpiam peruaderet / quo noxam inferret. ~~Hinc niuoſis in locis tecta maxime diſpluuia ſurſum arrecta eſſe ad acutum angulum uoluere: quo niuium incrementa minus accreſcerent & liquidius dilaberentur.~~ ~~Locis uero ut ita loquar æſtiuis tecta obliquitate minus repente poſuere.~~

Cæterum curandum eſt ut quam maxime uno eodemque compari atque integro fieri poſſit tectoque / ſeruata luminum parietumque ratione longe lateque totum pænitus ædificium operiatur: ita ut ſtillicidiis dilabens aqua: nullam parietum partem madefaciat. ~~Tum & tectum ita ponere oportet ut in aliud tectum non impluat.~~ Superficies quoque tecti decurſu eſſe oportet non uaſtas & immanes: Nam tegularum ultimis canalibus pluuiæ præ multorum imbrium exuberantia redundarent: & intra ædificium influerent: Quæ res multo eſſent cum operis detrimento. ~~Ergo ubi erit area maxima in plures eſſe diuiſum ſuperficies tectum / in uariaſque partes defluere oportet.~~ Nam id cum ad commoditatem / tum ad gratiam pertinet: Siquo incidet loco ut plura ponenda tecta ſint / coadiungentur illic quidem tectis tecta ita / ut qui ſemel ſub tecto excepti ſint / totas obambulant ædes operti tecto. ~~Sequitur ut de apertione dicendum ſit.~~ ~~Apertionum duo ſunt genera: Nam alia luminibus et uentis: Alia rebus et incolis aditum exitumque in edificium prebent.~~ ~~Luminibus feneſtre ſeruiunt: rebus hoſtia / ſcalæ et ſpatia intercolumnarum .~~ ~~Item quibus aqua et fumus peruadit / uti ſunt putei: cloacæ et foci ut ita loquar / gula: et præfurnia atque extuaria apertionum loco ueniunt.~~ ~~Atqui pars quæque domus habebit feneſtras: quo reſpirat incluſus aer: atque in horas innouatur: Nam alioquin putreſcet & uitium afferet.~~ Apud Babiloniam in templo Apollinis inuentam refert capitolinus hiſtoricus auream arculam per uetuſtatem: ex qua corruptus: & perinde ueneficus incluſus aer / cum illa quidem refringeretur ſe ſe effundens: non eos ſolum interemit: qui tum prope aderant: Verum & contagionibus peſtem atrociſſimam totam in Aſiam uſque ad Parthos intulit.

Ex Ammiano item Marcellino hiſtorico legimus Marci Antonii & ueri temporibus apud Seleucam poſt directum templum: &perlatum ſimulacrum conici Apollinis Romam / fuiſſe per milites inuentum anguſtum & prius concluſum a Caldeorum uatibus foramen. Quod ubi præde ſtudio reſerarunt / peſtilens exiluerit uapor tam atrox: tamque deteſtabilis ut a Perſarum finibus intra Galliam uſque infecta omnia ſint reddita tetro & funeſto morbo Feneſtras igitur eſſe oportet manſionibus ſingulis. Id quidem cum luminis excipiendi / tum etiam innouandi aeris gratia: & eas quidem ad loci uſum & parietis amplitudinem accommodatas Vt neque plus: neque item minus excipiant luminis neque frequentiores aut rariores ſint quam uſus poſtulet. Tum & proſpiciendum eſt quibus uentis excipiendis pateant feneſtræ ipſæ: Nam quæ ſalubres ſpectabunt auras multo adapertas quoquo uerſus licebit facere: Et eas quidem iuuabit ita aperire / Vt incolarum corpora appellens flatus ambiat. ~~Hoc maxime fiet ſi feneſtrarum ſponde eſſent humiles adeo / ut uideri et uidere per uicos ambulantes poſſis.~~ Quæ autem non uſque quaque ſaluberrimis uentorum plagis ob iectæ erunt feneſtræ / ita ponentur ut lumina excipiant non pauciora quam conueniat: ſed ne etiam plura quam quibus poſſit carere: Et ponentur illæ quidem in ſublimi / quo uentos a corporibus obiectus paries intercipiat. ~~Nam habebunt quidem hoc pacto uentos / quibus aer reficiatur: Sed erunt infracti atque perinde non omnino non ſani.~~ ~~Proſpiciendum eſt et qui ſoles penetraturi inde intra ædes ſint: et prodiuerſorum commoditate habendæ apertiores aut arctiores feneſtræ ſunt.~~ Nam æſtiuis diuerſoriis aut uaſtos quaque uerſus ſi erunt illæ quidem ſeptentrionales / aut ſi erunt meridiane ſolibuſque obiectæ infimas et modicas poſuiſſe apertiones conferet / quando quidem ille expeditiores auras excipiant: hæ minoribus radiorum circulus offendatur: & ſatis habebit aſſiduo circunfulgente ſole luminum is locus in quo magis umbræ gratia homines quam luminum conuenerint. ~~Contra hibernis in diuerſoriis feneſtræ directis ſolibus patebunt: ſi erunt adapertæ: ſed uentis non ita patebunt ſi erunt ſublimes: nam recto curſu uenti ſtantes incolas non impetent.~~ Cæterum lumina unde uis excepturus ſis / haberi ea in promptu eſt / unde celum liberum intuearis: Et omnes apertiones quæ luminum excipiendorum cauſa factæ ſint / nullo pacto condecet poſuiſſe infimas. ~~Vultu enim lumina ſpectantur / non pedibus: tum & euenit iſtiuſmodi ut unius aut alterius hominis obiectu lumina intercipiantur: locuſque deinceps reliquus reddatur obſcurior.~~ ~~Quod quidem incommodum non fit lumine ducto a ſublimi.~~ ~~Hoſtia feneſtras imitentur: ut pro loci frequentia & uſu maiora aut minora / plura paucioraue adhibeantur.~~ Sed in utrisque obſeruatum uideo / ut publicis ædificiis complurime horum in primis generum apertiones fierent: Eam rem nobis theatra atteſtantur: Quæ ſi recte interpretamur / tota conſtant apertionibus cum ſcalarum / tum maxime feneſtrarum & hoſtiorum.

~~Atqui apertiones quidem ita locaſſe oportet ut amplioribus parietibus non minime ponantur apertiones & modicis parietum frontibus nihilo uaſtiores adigantur quam uſus poſtulat.~~ ~~In huiuſmodi apertionibus alii alia probarunt liniamenta: Sed probatiſſimi ubi licuit non niſi quadranguliſ & rectilineis uſi ſunt.~~ ~~Tandem in hoc omnes conueniunt / ut pro ædificii amplitudine et figura uticunque ille quidem ſint accommodentur.~~

~~Tum & hoſtiorum apertiones ita conſtituendas ducunt / Vt altiores omnino ſint quam latæ: Et ex his quæ altiores ſint duos hæ capiant continuos circulos.~~ ~~Quæ uero humiliores altitudinem habeant diametri eius quadrati cuius ſit latus ima hoſtii ipſius latitudo.~~ Et poſuiſſe hoſtia illic conuenit / unde in quaſque partes ædificii commodiſſimus quoad fieri poſſit aditus præbeatur: tum & gratiæ ſtuduiſſe oportet in huiuſmodi apertionibus / Vt magnitudinibus coæquatis dextera ſiniſtris reſpondeant.

~~Numero autem feneſtras et hoſtia aſſueuere ponere impari: Sed ita ut hinc atque hinc partes paribus reſponderent.~~ Media uero eſſent paulo ampliora: Atque maximopere præcauebant / ut uiribus ædium parcerent ea de re longe ad angulis: et columnarum productionibus apertiones ponebant locis potiſſimum parietis imbecillioribus: ſed quæ honeri ſubſtinendo non uacarent: Et ſeruabant ut a ſolo ad tectum uſque integræ & minime interfractæ quam plures poſſent parietis partes ſurgerent ad perpendiculum. Eſt genus quoddam quaſi apertionum quod hoſtia & feneſtras ſitu et forma imitentur: Sed totam parietis craſſitudinem non peruadit / Verum quaſi ſcaphis incauatis digna aptaque ſpatia ſedeſque ſignis & tabulis præbent. Hæc autem & quo loci et quam crebræ quam que amplæ ſtatuen de ſint / tum dicemus diſtinctius / cum de ornamentis ædificiorum tractabimus: tam & ſi non minus ad impenſæ rationem quam ad uenuſtatem operis faciat: quod in muro complendo minus lapidum & cementi conſumatur: Hoc tantum faciant ad rem / quod has ſcapharum collationes numero aptas / amplitudine inuaſtas / forma decenti eſſe oportet: ut ſui ordinis penitus feneſtras imitentur: et apertiones quidem iſtiuſmodi uticunque ille ſint aduerti ex ueterum operibus non ampliores conſueuiſſe ponere quam ut ſui parietis partem occupent ſeptimam: Sed ne minores quidem quam ut capiant nonam. Inter columniorum ſpatia nimirum inter primas apertiones connumeranda ſunt: Ea pro ædificiorum uarietate quoque uaria conſtituuntur Sed de his diſtinctius dicemus / cum præſertim de ſacris ædibus parandis ſuo loco ratiocinabimur. Hic ſat ſit admonuiſſe apertiones haſce ita ponendas / Vt columnarum ratio / quæ tectis ſubſtinendis relinquantur / in primis ſit per quam diligentiſſime habita: ne quid ille quidem graciliores relinquantur atque rariores / quam ut commode ferre onus tectorum poſſint: neue quidem craſſiores: aut frequentiores quam ut areæ ſpatia & aditus ad rerum temporumque uſus expedita relinquantur. ~~Cæterum apertiones aliæ cum crebræ extabunt columnæ / Aliæ cum raræ.~~ ~~Namque crebris columnis trabs: raris arcus ſuper adducitur.~~ ~~Sed omnibus apertionibus / quibus arcus ducitur curandum eſt.ut ſit ille quidem arcus non minor / quae circuli dimidia pars parte addita ſemidiametri ſeptima.~~ ~~Nam apud peritos compertum affirmant / hunc eſſe omnium unum ad perennitatem accommodatiſſimum.~~ ~~Cæteros uero omnes arcus eſſe putant imbecilles ad ferendum onus: & promptos atque expoſitos ad ruinam.~~ ~~Prætere a ſemicirculum arcum eſſe unum / qui corda & adminiculis non indigeat arbitramur.~~ ~~Cæteros autem omnes / ni eis aut cordam aut contraria pondera / quibus cum certent adegeris / uidemus ſuapte ui fatiſcere atque labaſcere.~~ Non hic prætermittam egregium id laudeque digniſſimum / quod annotaui apud ueteres apertiones iſtiuſmodi etiam & teſtudinum arcus ita optimis illis ab architectis poſitas in templis / ut ſi omnes intimas ſubdemeris columnas / tamen apertionum arcus tectorumque teſtudines perſiſtant & minime corruant / ita ſunt omnes arcuum ductiones / quibus teſtudines incumbunt / ad ſolum uſque perductæ miro artificio & paucis cognito ut ſtet opus ſolis arcubus incumbendo: Et enim cum illis quidem tellus pro corda firmiſſima ſit / quid ni et ipſi per ſe arcus firmiſſimi æternum perſiſtent.

Scalis ponendis plus eſt negocii quam ut poſſis niſi maturo & digeſto conſilio recte ponere: Nam unis in ſcalis tres ueniunt apertio nes: Et harum una quidem eſt hoſtium quo in ſcalis conſcenden dis aditus pateat: Altera eſt feneſtra / qua fiat / ut recepto lumine cuiuſque gradus retractio perſpiciatur: Tertia eſt contignationis & tecti apertio: qua in ſuperius pauimentum operimentum que peruadimus: Ea de re illud aiunt ſcalis nimirum impediri operum deſcriptiones. Sed qui uolent ſcalis non impediri ſcalas ipſas non impediant: Certum enim & proprium dicabunt ſpatium areæ quo liber & ſolutus excurſus pateat: ſuprema uſque ad tecta: quæ ſub diuo ſunt: Neque te pigeat quod tantum areæ ſcalis occupetur: Nam ſatis referent commodi illic / Vbi cæteris partibus ædificii inferant minimum incommodi. ~~Adde quod etiam for nices & uacua quæ ſub ſcalis relinquentur / ad uſus per commo dos non deerunt.~~ Scalarum apud nos duo ſunt genera: Nam de militaribus expeditionum munitionumque ſcalis non eſt hoc loco ut referam / Vnæ quidem per quas non gradibus / Sed obliquo accliui: Alteræ quibus per gradus in ſublime conſcendimus. ~~Accliuia ponere maiores conſueuere quo ad eius fieri poterat facilia & preſſa.~~ ~~Verum uti ex eorum ædificiis annotaui / ſatis commoda putarunt quæ ita eſſent ducta: ut altitudinis perpendens linea ad longitudinis iacentem lineam parte reſponderet ſexta.~~ ~~In gradibus uero maxime templorum imparem numerum probauere: nam fieri quidem aiunt ut recto in templum pede ingrediamur : quam rem ad religionem facere arbitrantur.~~ ~~At in his animaduerti bonos architectos obſeruaſſe ut gradus nunquam ferme plures unum in ordinem continuos quam aut ſeptem aut nouem adigerent.~~ Credo aut planetarum aut urbium numerum imitates Sed ad huiuſmodi ſeu ſeptenos ſeu nouenos quoſque gradus conſultiſſime areolam ſubtexebant: quo feſſi et imbecilles ad conſcendendi labore intermiſſas haberent quietes: Et ſiquis caſus incidiſ ſet / ut ſcandentes ruerent / haberent illi quidem ſpatia ubi corruendi impetum ſiſterent / ſeque reciperent atque firmarent: Et id quidem ipſe uehementer probo / ut ſint ſcalæ ſuis areis interceptæ: ſintque luminoſe & pro loci dignitate amplæ & ſpatioſæ. ~~Gradus uero ſcalarum ita finiendos ducebant: ut neque craſſiores ſextante / ne que tenuiores dodrante eſſent.~~ ~~Retractioneſque graduum ne minus quam ſexquipedales / neue plus quam bipedales ponerentur.~~ ~~Scalæ toto in ædificio quo erunt numero pauciores / quoue occupabunt minus areæ / eo erunt commodiores.~~

~~Fumi et aquarum exitus expeditos eſſe oportet: & ita deriuatos ut non perſiſtant / non exhaberent / non coinquinent / non offendant non periculum afferant ædificio.~~ ~~Hinc gulas foci longe ſeiunxiſſe ab omni materia opus en / ne aut ſcintilla aut concalefactione incendatur ſeu trabs / ſeu tignum quæ fuerint proxima.~~ Riuos etiam fluentium aquarum ita deduci iubent ut ſuperflua depellantur & nullum aut abrodendo aut madefaciendo uitium inferant ædificio: Namque horum ſiquam nocent / tam & ſi minutiſſime noceant / fit tamen & temporis diuturnitate & laceſcendi perſeuerantia ut accumulatiſſime noceant: et in his aquarum ductoribus obſeruatum aptiſſimis architectis aduerti / ut etiam imbres ſtillicidiorum / aut ita ducerent porrectis fiſtulis / ut aduentantes non aſpergerent: aut ita exciperent in pluuiis / ut ad uſum hominum uel intra ciſternas colligerent: uel cogerent certis locis emanare unde priuate ſordes abluerentur: et hominum nares oculique minime offenderentur. Et in primis curaſſe mihi uiſi ſunt: Vt omnem aquam pluuiam longe ab ædificio arcerent atque amo uerent / cum cæteras ob res / tum ne ædificii ſolum humectaretur Et in omnibus apertionibus id mihi curaſſe etiam uiſi ſunt / ut eas ponerent locis aptiſſimis / Vnde plurimum commodorum uniuerſo ædificio præſtaretur: & præſertim puteos maxime in publica & patenti ædis parte ponendos ſtatuo / modo digniora: & non ſua ſpatia non occupentur. ~~Et ſub diuo poſitos puriorem & ſinceriorem aquam exhibere phyſici affirmant.~~ Sed quacunque ædis parte aut putei infoſſi: aut cloacæ ſubſtratæ fuerint: Aut aqua et humor infuderit / apertiones eſſe illic oportet eiuſmodi Vt eo plurimum aeris aſpiret / quo humectæ exalationes pauimenti abſtergantur et depellantur uentorum afflatu atque aeris impulſu.

~~Hactenus de lineamentis ædificiorum / quæ ad uniuerſum opus pertinere uidebantur / perſtrinximus / ſingulis rerum dicendarum generibus annotatis.~~ ~~Nunc de opere & ſtructura ædificiorum dicendum eſt Sed prius de materia: & rebus his / quæ paraſſe ad materiam opportet.~~

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE MATERIA LIBER SECVNDVS~~

~~PVS AEDIFICIORVM ATQVE impenſam non temere incohandam arbitror / cum cæteras ob res / tum ne honori et nomini officiat.~~ Nam cum bene conſtitutum opus his omnibus laudem efferat: qui in ea re conſilium: operam: ſtudiumue adhibuere: tum et ſi quod erit in quo auctoris prudentiam aut opificis peritiam ulla ex parte deſideres / plurimum laudi & nomini officiet.

Et patent quidem atque admodum in promptu extant laudes et uitia maxime publicorum opus: in quibus magis ad ſe deſpiciendum neſcio quo pacto trahit quod indecens eſt / quam ad ſe admirandum quod pulchre perfectum et omni ex parte abſolutum conſtet. Ac mirum quidem quid ita ſit cur monente natura & docti et indocti omnes in artibus et rationibus rerum quid nam inſit aut recti: aut praui confeſtim ſentimus: Eſtque præſertim in rebus eiuſmodi ſenſus oculorum unus omnium acerrimus: Quo fit ut ſiquid ſe obtulerit: in quo aliquid curtum / claudicans / redundans inane: aut inconditum ſit / illico commoueamur: et lepidiora eſſe deſideremus. ~~Cur id accidat non omnes intelligimus / tamen ſi rogemur emendari corrigique poſſe negabit nemo.~~ At qualis ea ſit ratio exequendi: non erit omnium explicaſſe: Sed ſolum in ea re bene conſultorum: Bene quidem conſulti eſt omnia præcogitaſſe et præfiniſſe animo & mente / ne in opere aut perficiundo. ~~aut iam abſoluto dicendum ſit hoc noluiſſem / quam illud maluiſſem.~~ Et mirum quidem quam non leuiſſimas penas male conſtructi operis pendamus: Quod enim temere et inconſulti aggreſſi initio non perpenderamus / temporum ſucceſſu tandem recognoſcimus: Ex quo fit aut æternum ob erroris offenſam peniteat: ſi non deleatur ac emendetur: aut ſi demoliatur / impenſarum et iacturæ ratio / iudiciique tui leuitas & inconſtantia damnetur. ~~Iuliuſ Cæſar ædem a nemorenſi a fundamentis incohatam / magnoque ſumptu abſolutam / quia non tota ad animum ei reſponderet / totam diruiſſe affirmat Suetonius.~~ Qua quidem in re etiam apud nos poſteros uituperandus uenit ſiquid tum non ſatis quæ ad rem facerent præcogitauit: aut ſi forte quæ tum erant recte inſtituta potuit poſtea leuitatis errore odiſſe.

Iccirco uetus optime edificantium mos mihi quidem ſemper probabitur: ut non perſcriptione modo et pictura / uerum etiam modulis exemplariiſque factis aſſerula ſeu qua uis re uniuerſum opus et ſingule cunctarum partium dimenſiones de conſilio inſtructiſſimorum iterum atque iterum penſitemus atque examinentur prius quam quid aliud aggrediare quod impenſam aut curam exigat. In modulis uero ducendis dabitur / ut regionis ſitum & arcæ ambitum & partium numerum atque ordinem: et parietum faciem: et tectorum firmitatem: et omnium denique rerum / de quibus libro ſuperiore tranſegimus rationem & conformationem pulcherrime ſpectes atque conſideres: Et licebit iſtic impune addere / diminuere / commutare / innouare ac penitus peruertere quoad omnia recte conueniant & comprobentur. Adde quod futuræ impenſæ modus et ſumma quæ res minime negligenda eſt / certior habebitur latitudine / altitudine / craſſitudine / numero / amplitudine / forma / ſpecie qualitateque rerum ſingularum pro earum dignitate et fabrorum manu perſitatis. Nam columnarum: capitulorum: baſium: coronarum: faſtigiorum: cruſtationum: pauimentorum: ſtatuarumque & eiuſmodi : quæ quidem aut ad conſtituendum: aut ad exornandum ædificium pertinent ratio et ſumma explicatior certiorque habebitur.

~~Hoc prætermittendum nequicquam cenſeo / quod ualde faciat ad rem modulos fucatos et ut ita loquar picturæ lænociniis faleratos producere non eius architecti / qui rem docere ſtudeat.~~ ~~Sed eius eſt ambitioſi qui ſpectantis oculos illicere et occupare animumque ab recta diſquiſitione partium penſandarum admouere ad ſe admirandum conetur.~~ Quare modulos uelim dari non exacto artificio perfinitos: terſos: illuſtratos: Sed nudos & ſimplices: in quibus inuentoris ingenium / non fabri manum probes: Inter pictoris atque architecti perſcriptionem hoc intereſt / quod ille prominentias ex tabula monſtrare umbris et lineis et angulis comminutis elaborat: Architectus ſpretis umbris prominentias iſtic ex fundamenti deſcriptione ponit: Spatia uero & figuras frontis cuiuſque & laterum alibi conſtantibus lineis atque ueris angulis docet / uti qui ſua uelit non apparentibus putari uiſis / ſed certis ratiſque dimenſionibus annotari. Itaque modulos huiuſmodi feciſſe oportet: et eos ita diligentiſſime tecum ipſo et una cum pluribus examinaſſe: et iterum atque iterum recognouiſſe / ut nihil in opere uel minimum futurum ſit quod non et quid et quale ipſum ſit & quas ſedes & quantum ſpatii occupaturum ſit / et quos ad uſum futurum ſit / teneas. ~~Et præ ſertim tectorum ratio præceteris ut expeditiſſima ſit in primis curandum eſt.~~ Nam tectum quidem natura ſui / ſirecte interpretor ex omni ædificatione mortalibus primum fuit eorum quæ ad uſum quietis facerent: adeo ut tectorum gratia non paries ſolum: et quæ cum parietibus ſurgunt et conſecuntur: Verum etiam ea quæ ſub ſolo ipſo ſunt inuenta eſſe non negent / uti ſunt aquarum depulſiones et deriuationes quæ ex imbribus et cloacæ & eiuſmodi: Ego uero uſu iſtarum rerum perdoctus memini quam ſit difficile perducere opus / ut in eo ſint partium commoditates dignitati uenuſtatique coniunctæ : hoc eſt ut habeant eum cætera quæ probentur / tum et partium excultam uarietatem / qualem proportionum ratio & concinnitas diffinierit. ~~Magnum eſt ſuperi id quidem / ſed habili / deſtinato decenti aptoque tecto operire cuncta hæc non niſi ſolertis: et ad modum circumſpecti eſſe ingenii opus & artificii affirmo.~~ Demum cum tibi aliiſque peritis tota operis facies perplacebit et coniectatio ita ut nihil ſe offerat in quo hæſites / nihil in quo melius poſſe conſilium capi ſtatuas / moneo ne libidine ædificandi ad opus incohandum properes uetuſta ædificia demoliendo aut immania uniuerſi operis fundamenta iaciendo: quod ipſum inconſiderati & præcipites faciunt: Sed ſi me audias ſuperſedebis tempus aliquod / quoad ingenii tui recens approbatio deferbuerit / cuncta demum accuratius recogniturus / cum non inuenti amore: ſed conſilii rationibus dabitur / ut de ipſa re conſideratius diiudices: Omnibus enim in rebus agendis multa tempus afferet ut aduertas atque perpendas / quæ te uel ſolertiſſimum fugerant

Modulos tibi recognituro hæc inter penſandas rationes uerſentur neceſ ſe eſt: Principio ne quid aggrediare ſupra uires hominum: Neue quid ſuſcipias: quod cum rerum natura protinus depugna turum ſit. Naturæ enim uis tam & ſi interdum mole obiecta iter pelletur: aut innixu aliquo detorqueatur / eiuſmodi tamen eſt / ut ſiuerit ea quidem nunquam non ſuperare ac profligare quicquid obuerſetur: atque impediat: Et omnem quidem contra ſe expoſitam rerum ut ita loquar: peruicaciam diuturna et aſſidua oppugnandi perſeuerantia tempore / fecunditate labefactat atque perſternit. ~~quam multa hominum manufacta et legimus & uidemus nullam præſertim ob rem non duraſſe / niſi quod cum natura rerum contenderint.~~ ~~Eum qui ponte nauibus producto obequitare inſtituerat mare quis non irrideat: aut potius inſolentis oderit inſaniam?~~ Portum Claudii ſub hoſtia: et apud Teracinam portum Adriani opera omni exparte alioquin æterna / tamen uidemus iam tum pridem obſtruſis harena faucibus & repleto ſinu penitus defeciſſe mare nunquam intermiſſa illuctatione aſſidua laceſſente & in dies peruincente. ~~Quid tum putas futurum ubi aut impetentium aquarum uim: aut ruentium rupium molem omnino arcere propellereque inſtitueris?~~ ~~Quæ cum ita ſint aduertiſſe oportet ne quid eiuſmodi aggrediamur quod ipſum non recte cum rerum natura conueniat.~~ ~~Proxime cauendum eſt ne quid ad te recipias in quo perficiundo ipſe tibi deficias re imperfecta.~~ Tarquinum regem Romanorum / ni ſuperi dii amplitudini urbis fauiſſent / ni creſcente imperio ſatis opum ad tantam incohatam magnificentiam ſuppeditaſſent / quis non uituperaſſet / quod templi fundamentis iaciundis totam futuri operis impenſam profudiſſet? ~~Accedit quod non modo quid queas / uerum & quid deceat non in poſtremis conſiderandum eſt.~~ Rhodopen Thraciam meretricem illam celebrem & ſuorum temporum memoriam non laudo: Quæ ſibi ſepulchrum incredibili impenſa condi iuſſit: Nam ea quidem & ſi meretricio quæſtu regias adepta eſſet opes regio tamen digna ſepulchro nequicquam fuit. ~~At reginam Cariæ artemiſiam contra non uitupero / quæ amantiſſimo et digniſſimo uiro ſepulchrum condidit magnificentiſſimum: quamuis quoque in his modeſtiam probem.~~ ~~Mecenatem increpabat Horatius quod ædificando inſaniret.~~ ~~Mihi uero apud Cornelium tacitum probatur is qui othoni ſepulchrum poſuit modicum / ſed manſurum.~~ ~~Quod & ſi in priuatis monumentis modeſtiam / in publicis magnificentiam exigunt publica etiam interdum priuatorum modeſtia collaudantur.~~ ~~Pompeii theatrum ob egregiam opis magnitudinem et dignitatem laudibus et admiratione proſequimur.~~ ~~Dignum opus et Pompeio et uictrice Roma.~~ Sed Neronis ædificandi inſaniam et uaſtiſſimorum operum adſoluendorum furorem non omnes probant: Tum et eum qui tam multis hominum milibus montem apud puteolos non foderit quis non malit ultiori aliqua in re tantum o peræ atque impenſe conſumpſiſſe. ~~Eliogaballi prodigioſam inſolentiam quis non deteſtabitur.~~ Cogitarat enim columnam ponere ingentem / per quam intrinſecus ad ſummum conſcenderetur: ut illic Eliogaballum deum / cui eſſet initiatus / locaret: Sed non inuento tam uaſto ſaxo conquiſito uſque ad thebaidem deſtitit. His etiam addendum eſt ne quid aggrediare quod ipſum & ſi alioquin utile dignum ac non penitus difficile factu ſit facultatibus et temporis oportunitate ſuppeditantibus / tamen ſit ipſum eiuſmodi ut breui aut ſucceſſoris negligentia aut incolarum tedio defecturum ſit. Foſſam quinque remibus nauigabilem ab Auerno uſque hoſtiam a Ne rone inſtitutam cum alias ob res uitupero / tum etiam quod in ea ſeruanda perpetuam eternamque imperii felicitatem et huius rei ſtudioſos continue principes deſideraſſet. Quæ cum ita ſint officii erit ea ſpectaſſe quæ recenſuimus: hoc eſt quid ſit quod agas / & quid quo agas loco: et qui ſis qui id agas: Et pro eius dignitate et uſu rem totam conſtituere nimirum hominis erit bene conſulti et conſiderati. His notatis atque animaduerſis luſtranda tibi erunt re liqua / an ſint eorum quæque recte definita et apte ſuis locis diſtributa: Quo pro munere obeundo ipſum te ita compares opus eſt: ut in omni rerum iſtarum aduerſione præ te feras turpe ducere te non id aſſequi quoad in te ſit: Vt aliud alibi opus nullum pari factum impenſa et ſimili ductum oportunitate poſſit / aut ſpectari lubentius / aut laudari uberius. ~~Neque enim ſat eſt iſtiuſmodi in rebus non contemni / ſed probari quidem in primis condecet / et item haberi ut imitentur.~~ Quare ſeueros eſſe nos et per quam diligentes rerum explicatores oportet: Et curandum ut cum nihil non elegans & probatiſſimum interponatur: tum et omnia inter ſe mutuo ad dignitatem gratiamque conueniant / uſque adeo ut quicquid addideris aut mutaris aut detraxeris uitioſius id et deterius futurum ſit Sed rerum iſtarum iterum atque iterum admoneo / fac ſit moderatrix peritorum prudentia et conſilium eorum / qui ſpectaturi ſint recto aliquo & ſincero cum iudicio. ~~Nam iſtorum ſcientia et inſtitutis magis quam priuata uoluntate & ſenſu dabitur / ut quæ agas uel optima ſint / uel optimis ſimilia.~~ Demum peritorum uoce probari quod agas profecto pulcherrimum eſt: & ſatis ſuperque approbant qui meliora non afferunt: ex qua re fractum quoque uoluptatis capias quando nemo iſtorum qui ſapiunt non aſſentiantur: Et conferet quoſdam audiſſe: Nam interdum conuenit / ut etiam iſtarum rerum imperiti ea dicant quæ minime aſpernenda peritiſſimis uideantur.

Cum uero tota ædificii ratio ex ſingulis modulorum partibus ita erit apud te ſpectata et cognita: ut nihil non animaduerſum: nihil non adnotatum uſpiam relinquatur: & interea ita omnino decreueris ædificare: et apud te conſtabit unde ſumptibus oportune satiſfiat / parabis reliqua ad opus ipſum exequendum neceſſaria: ne quid inter ædificandum deſit: quod a perficiundi operis celeritate auocet. Nam cum ſint plura quibus ad opus abſoluendum indigeas : cumque illorum quid uis ni adſit omnem ſtructuram poſſit aut impedire aut uitiare / officii erit nihil neglexiſſe / quod conferat ſi adſit: aut noceat / ſi deſit. Dauid et Salomon hebreorum reges facturi templum hieroſolimis / cum maximam uim auri / argenti / æris / lignorum / lapidiſque & eiuſmodi paraſſent: tum et ne quod deeſſet quod ad rei facilitatem & celeritatem faceret / a proximis regibus multa fabrorum milia et architectos accerſuiſſe ſcribit Euſebius Pamphilus. ~~Quod factum quidem uehementer probo: Nam affert nimirum operi dignitatem: et auctoris gloriam accumulatiorem reddit: quod arte ac recte factum mature perfectum ſit apud ſcriptores celebratur.~~ ~~Alexander Macedo / quem refert Curtius / urbem apud Tanaim non minimam ædificaſſe diebus non plus ſeptem.~~ ~~Et Nabuchodonaſor quod templum Beli ut ſcribit loſephus hiſtoricus / diebus quindecim abſoluerit: quodue Babilonem triplici / uti aiunt / muro cinxerit diebus itidem quindecim.~~ ~~Titus quod murum ſtadiorum paulo minus quadraginta aſtruxerit.~~ Semiramis quod ſingula maximorum murorum ſtadia apud Babilonem ſingulis diebus perfecerit: quodue murum ad cohercendum latum ſtadiis ducentis admodum profundum atque latum diebus non plus ſeptem duxerit. ~~Sed de his alias~~

~~Quæ uero paraſſe conuenit / nimirum hæc ſunt / calx / harena lapis materia: item et ferrum et æs et plumbum et uitrum: et huiuſmodi.~~ ~~Et inprimis fabros minime imperitos / minime leues / minime inconſtantes.~~ ~~ſeligendos duco: quibus tu opus recte perſcriptum ſedulo faciundum mandes atque commendes / ut probe persiniant / maturæque abſoluant.~~ Et in his omnibus probandis iuuabit ex proximis quæ alibi in promptu extant operibus ducere argumenta et coniecturas quibus admonitus ſtatuas quid tua in re agendum ſit: Namque in illis uitia & laudes notentur / eodem quoque in tuo futura opere perſimillima poteris arbitrari. Nero princeps cum inſtituiſſet centum ac uiginti pedum Romæ ad uenerationem ſolis coloſſum ponere: in quo ſuperiorum amplitudinem & magnificentiam ſuperaret / non prius locaſſe faciundum Zenodaro artifici per ea tempora celebri ac ſingulari ſcribit Plinius / quam ſatis probatum uidit quid in tanti operis artificio ualeret facto in gallia apud aruernos colloſo miri ponderis. ~~Atque hiſ conſtitutis ad cætera proſequamur.~~ Atqui nos quidem in huiuſmodi rebus / quæ ad opus ædificiorum commoda ſunt / recenſendis / ea referamus quæ docti ueteres tradidere: Præſertim Theophraſtuſ / Ariſtoteles / Cato / Varro / Plinius / Vitruuiuſque. ~~Nam ea quidem longa obſeruatione magis / quae ullis ingenii artibus cognoſcuntur: Vt ab his qui iſtiuſ modi ſumma diligentia adnotarunt / petenda ſint.~~ ~~Sequemur igitur ea colligentes: quæ probatiſſimi ueteres pluribus et uariis locis tractauere.~~ Addemus etiam noſtro pro more ſiqua ipſi ex maiorum operibus aut ex peritorum artificum monitis adnotarimus: quæ ulla ex parte dicendis conferant: Et enim percommode fieri arbitror ſi naturam rerum ipſarum ſequentes ab his ipſis incipiemus / quæ prius ad hanc rem ædificatoriam ſibi homines uſurparunt. ~~Ea ni fallimur fuere cæduæ arbores & ſyluarum materia / tam & ſi apud auctores inueniam qui de his inter ſe diſcrepent.~~ Sunt qui dicant homines primum ſpeluncis habitaſſe ita ut pecus et domini communi clauderentur umbra: Hinc credunt quod fertur apud Plinium Gelium quendam Taxium imitatione naturæ primum omnium luteum ſibi aſtruxiſſe ædificium: Deam Diodorus Veſtam ſaturni filiam ait primum habitacula adinueniſſe: Euſebius Pamphilus elegans antiquitatum perſcrutator ex ueterum teſtimoniis Prothogenii nepotes excogitaſſe hominibus domicilia aſſeuerat / quæ ex foliis harundinum & papiro intexerentur. ~~Sed nos redeamus ad rem~~

Veteres igitur & in primis Theophraſtus ſcindere arborem praeſertim abietem et piceam et pinum iubent / ubi primum germinaſ ſe teneroſque caudices prompſiſſe occeperint: Vbi & propter humoris exuberantiam facile corticem amouiſſe poſſis: Eſſe tamen aliquas poſt uindemiam: quæ cæſæ commodiores ſint: uti eſt acer ulmus / fraxinus / tilia / Robora item ſi credantur uere / fieri teredinoſa atteſtantur. At eadem ſi cedantur bruma / fieri ut neque uitientur / neque pandantur: Et faciat ad rem quod adnotarunt materiam quidem: quæ per brumam flante borea cedatur / etiam uirentem belliſſime & prope immunem fumo ardere: Quæ res inditio eſt humorem ſuccoſam eſſe non crudo ſed digeſto. ~~Vitruuio placuit materiam cedi a primo autumno uſque antequam flare incipiat Fauonius.~~ ~~Heſiodus quando inquit ſol noſtrum in caput pendens multa inferueſcit ui : et hominum inde color fuſcatur / tunc meſſis inſtat Cum uero decidere folia ceperint / tu ſiluam cedito.~~ ~~At Cato rem totam ſic moderatur.~~ Materiem inquit ſi robur ſit / cedito ubi ſolſtitium fuerit: Nam ad brumam ſemper intempeſtiua eſt: cætera materies quæ ſemen habet cum maturum fuerit: quæ non habet / cum libuerit: Quæ maturum & una uiride habet / tunc cedito cum ſemen exciderit: Vlmum uero cum cadunt ſolia. ~~Et referre plurimum aiunt qua luna ferrum adigas.~~ Namque tantam quidem uim lunationum eſſe in eiuſmodi rebus ferro attingendis putant cum cæteri / tum in primis Varro: ut etiam qui tondantur luna decreſcente fieri confeſtim caluos aſſeuerent: Eaque de re Tiberium principem referunt diem capillo tondendo ſeruaſſe. ~~Aſtronomi affirmant non defuturam animo triſtitiam ſi capillum aut unguem ſecueris luna oppreſſa maleque affecta.~~ Illud faciat ad rem quod aiunt quas res ad uſum habiturus ſis / ut locis moueantur has ferro manu que tractandas cum fuerit luna in libra cancroue: Quæ uero ſtabili a & locis immota futura ſint / tunc incohandas et pertractandas cum erit luna in leone tauroue & eiuſmodi. Sed cedi oportere materiem periti omnes admonent luna deficiente: Nam tune admo dum exhauſtam eſſe arboris ſtatuunt craſſam illam pituitatem: quæ quidem adcitam putredinem imbuendam per prona ſit: lunaque iſthac cæſam cariæ non infeſtari expertum eſt. Hinc eſt quod aiunt / frumenta ut uendas metito luna pleniore: Nam et ipſa tunc admodum plena ſunt: ut uero aſſerues metito luna ſitiente: Conſtat etiam frondes arborum luna decreſcente præparatas non putreſcere. ~~Diem uero cedendis arboribus commodam putat Columella a uigeſima uſque ad trigeſimam conſeneſcentis luræ.~~ ~~Vegetioſcindi arborem placuit a quintadecima uſque ad uigeſimam ſecundam lunam: hincque religionem ortam putat: ut pio eternitate his tantum diebus celebrent: quod per eos cæſa æternum durent.~~ ~~Addunt et lunam obſeruandam ut occidat.~~ ~~At Plinius optime cædi arborem putat cane maxime oriente lunaque coheunte : qui dies interlunium uocatur: et noctem ducit expectandam eius ipſius diei quoad luna ſub terra ſit.~~ ~~Huius rei rationem Aſtronomi eſſe predicant: quod ui lunæ omnis rerum humor commoueatur.~~ ~~Ergo humore lunam uerſus ad ultimas radicis fibras aut retracto aut deſtituto / Cætera materies perpurgatior relinquitur.~~ Adde his quod multo fideliores putant futuras ſi non ſtatim proſternantur / Verum circuncidantur ut ſtantes ſic areſcant: Quin & abietem arborem alioquin contra humoris contagionem haud quaquam firmiſſimam ſi luna decreſcente decorticetur / futuram affirmant / ut aquis non corrumpatur. Sunt qui atteſtentur robur et quærcum graues materias / quæ aquis natura ſubſidant / ſi circuncidantur uere primo & poſt amiſſam frondem proſternantur / reddi ut aquis ad diem uſque nonageſimum adnatent: Alii amplius concidi ſtantis arboris craſſitudinem iubent ad mediam uſque medullam quo ſanies & malus ſuccus ſtillando effuſius depleatur: His addunt ne ullam ſternas arborem dolandam aut ſecandam ante ſues æditos fructus et ſeminis maturitatem: Perciſam inde arborem / ut præſertim quæ fructum ferat / nudari penitus cortice admonent oportere. ~~Nam facile quidem ſub libro / dum cortice opertæ ſtent / contaminantur.~~ Cæſam materiem habere conditam oportet loco ubi graues ſoles et acres uentorum afflatus non appellant: & præſertim quæ sponte dantur / umbra penitus contectas eſſe oportet: Quin et huius gratia fimo illinire maxime bouillo ueteres architecti obſeruarunt: Id ea de re fieri Theophraſtus diſſerebat / quod circumconcluſis egreſſibus / concreta pituita / in modicaque uaporum uis per medullum ſenſim inſtillet atque reſpiret / quo fit ut cætera ligni ſiccitas ſicciſcendo coequalibus condenſetur: Stantes item cacumine quod in uerſo commodius ſiccari arbitrantur: Tum & contra uetuſtatem ac futuros morbos uaria adhibeant remedia: Theophraſtus defoſſam materiem multo denſari arbitratur. ~~Cato iubet ceſam materiem amurca illiniri / quo a tinea et carie immunis ſit.~~ ~~Quæ aquiſ et mari uitientur pice tutari in promptu eſt: Referunt & ligna quæ macerata ſint / amurca nullo fumi tedio ardere.~~ ~~Ad labyrinthum ægyptium poſitas eſſe trabes ex ſpina ægyptia incohatas o leo ſcribit Plinius.~~ ~~Viſco inquit Theophraſtus illitam materiem non ardere.~~ Neque hoc pretermittam: Extat apud Gellium ex annalibus quinti Claudii turrim ligneam ad pyreum / quod eam archelaus Mitridatis præfectus multo a lumine obliniſſet / Sylla oppugnante minime arſiſſe: Sunt præterea quæ modis uariis denſent: et contra tempeſtatum iniurias corroborentur: Nam citream quidem materiem condiunt terra & illiniunt cæra: imponuntque aceruis frumenti ſeptenis diebus / totidem intermiſſis: Quo fit ut cum firmior: tum et ad opus commodior reddatur: Mirum enim immo dum ponderi detrahitur: hanc ipſam etiam ſiccatam mari duritiem acquirere affirmant ſpiſſam & incorruptibilem. ~~Caſtaneam aquas maris purgari conſtat.~~ Ficum ægyptiam ſcribit Plinius ſtagno in mergunt / ut ſiccetur atque leuigetur: nam ea quidem prius aquas ſubſidit: Noſtros fabros tignarios uidemus aquis et luto ſubmerſam / qua præſertim torno utuntur: materiem ſeruare dies triginta quod maturius exſiccatam & fieri ad omnes uſus habiliore putant: Sunt qui affirment materiem cuius euenire hic / ut ſi dum adhuc uiret / defodias in humido / æterna ſit. ~~Sed ſiue defodias: ſiue illitam lucisue conditam ſerues hac in ſententia periti omnes conueniunt: ut niſi poſt trimeſtre tangi uetent:~~

~~Denſari enim et quandam quaſi maturitatem firmitatis imbuiſſe oportet priuſquam in opus producantur.~~ Sic habitam iubet Cato eximi producique ad ſolem luna decreſcente et poſt meridiem / decreſcentiſque lunæ ipſius quatuor proximos dies quibus plena fuerit / improbat admonetque ne auſtro flante educatur / Et cum eduxeris cauendum ne trahas per rorem: neue rorulentam aut gelidam aut non uſque quaque ſiccam doles aut perfindas ſerra. ~~Materiem uiſus eſt putaſſe Theophraſtus non ante triennium bene exſiccatam fore ad aſſeres præſertim et ualuarum uſum.~~ Operi ædificiorum commodiſſimas putant arbores has / Cerrum / Quercum / robora / eſculum / populum / tilium / Salicem / Alnum / Fraxinum / Pinum Cupreſſum / Oleaſtrum / Oleam / Caſtaneam / Laricem / Euxum: et Cedrum: item & Ebanum & item Vitim. ~~Sed his omnibus uaria eſt natura: et perinde uariis uſibus commodandæ.~~ ~~Nam aliæ ſub diuo cæteris præſtant: alie in umbra ſeruantur.~~ aliæ nitent aere: aliæ dureſcunt inter aquas & defoſſe æterniores ſunt: ldcirco hæ lamiis aſſeribus ſculturis inteſtiniſque operibus / alteræ tignis et trabibus: reliquæ ſubdiualibus pauimentis ferendis et operimentis habendis exiſtunt firmiores & præſertim Alnus fluuialibus et paluſtribus palationibus fundamentorum omnes exuperat: et humoris patientiſſima eſt: Eadem in aere et ſolibus non durat. ~~Contra eſculus impatiens eſt humoris.~~ ~~Vlmus aere et in properatulo denſatur: alibi panditur et non perſiſtit.~~ ~~Picea & item pinus ſi terra obruantur æterna ſunt.~~ At robur quidem quod ſpiſſa et neruoſa ſit et denſa minutiſque foraminibus predita humorem non recipiens terrenis quibuſque ædificationibus per quam aptiſſima eſt: maximeque poſita ut ferat pondera erit / tum quidem pro columna admodum ualidiſſima. Verum huic natura cum tantam immiſerit duritiem ut perterebrari nequeat niſi madefacta / tamen affirmant ſupra terram eſſe inconſtantem et rituoſam fieri et contorquere ſe ſe: eandemque et aqua marina facile corrumpi. ~~Id oleæ et ilici et oleaſtri /quæ cete ris in rebus cum robore conueniunt non accidit ut aquas commacerentur.~~ ~~Quercus nullo ſenio conficitur / qua intimum ſuccoſa est et prope uti uirens ſit: Fagum item et iuglandem aquis non uſque corrumpi & inter principales quæ defodiantur annumerant.~~ ~~Suber item ad uſum columnarum et pinus ſilueſtris & morus & acer & ulmus non inutiles ſunt.~~ Trabeationibus et tignis aptam putat Theofraſtus nucem euboicam: quod ea quidem antequam rumpitur / ſonitu ſignum det: Exque eo factum olim ut ex balneo apud Andrum qui incrant omnes incolumes ab ruina tectorum ſecuta effugerint. Sed omnium optima abies: Nam cum proceritate & amplitudine primaria ſit tum rigore naturali contenta non facile oneribus preſſantibus flectitur: ſed directa inuictaque permanet: Adde quod facilis eſt et parietibus ſuo pondere non moleſta. ~~Huic uni plurimæ aſcribuntur laudes: plures de ſe præſtare utilitates affirmant.~~ Vnum tamen illi eſſe uitium non negant: quod perficile ad ſe flammas admitat: atque ignibus infenſa ſit: Huic non poſtponitur contignandis edibus cupreſſus arbos alio quin eiuſmodi ut inter noſtras arbores primariam et præcipuam ſibi laudem uendicet. ~~Hanc ueteres inter clariſſimas computabant non ultimam ab cedro atque ebano.~~ ~~Cupreſſumque apud indos prope inter aromata uenerantur: et merito id quidem: Laudent qui uelint amoniam chiam & cirenaicam: quam eſſe æternam prædicat Theophraſtus: Vtrum / odore / nitore.~~ robore / magnitudine / rectitudine / perhennitate: His omnibus in laudibus quam tu illi arborem comparabis: Cariem & uetuſtatem penitus nihil ſentire cupreſſum affirmant: et rimam ſponte haud quaquam capere: Ea nimirum de re Plato legas publicas: atque inſtituta in ſacris ponendas cenſebat tabulis cupreſſinis / quod futuras forte æterniores putabat quam̀ ære. Hic locus admonet ut referam memoratu digna / quæ de cupreſſu ipſa legerim & uiderim: Valuas cupreſſas in templo æpheſiæ Dianæ annos duraſſe quadringentos teſtantur: & eas ſeruaſſe nitorem: adeo ut nouas perpetuo diceres. Nos Romæ ad Petri baſilicam uidimus / cum ab Eugenio pontifice maximo ualue reſtituerentur / ubi hominum manus iniuriam rapiendo argento quo olim fuerant ueſtitæ / non intuliſſent / ſolidas & integerrimas annos plus quingentos quinquaginta perduraſſe: Nam ſi recte annales pontificium urbis Romæ interpretamur / tot ab Adriani tertii Pontificis temporibus qui eas poſuit ad quartum Eugenium ſunt. ~~Itaque contignationibuſ faciundis Abietem probant: & cupreſſum una re fortaſſis preferunt quod ſit æternior: Sed eſt abiete grauior probant et pinum et piceam.~~ Pinum enim abiete perſimilem eſſe contra iniectum pondus reniti putant: Sed inter pinum atque abietem cum cætera tum hoc intereſt / quae terebinæ abies eo leditur minus quo eſt pinus quidem ſucco quam Abies dulciori. ~~Ego nulli poſtponendam puto laricem hanc equidem ſtructurarum pondera firmiſſime & diutiſſime ſubſtentaſſe cum alibi tum apud Venetias ex uetuſtis fori operibus annotauimus.~~ ~~Atqui eam quidem de ſe præſtare utilitates cunctas / quas cætere præſtent arbores affirmant.~~ ~~Neruoſa eſt: uirium tenax: in tempeſtatibus firmiſſima: aduerſus cariem illeſa.~~ Vetus opinio hanc contra ignium iniurias inuictam & prope illeſam perſiſtere / Quin & obiciendos ex larice aſſes eo uerſus unde ignium aduentitium malum extimeſcas iubent: Sed nos eam uidimus incenſam ardere / ramen ita ut flammas dedignari: eaſque uelle ab ſe diſcutere uideatur. ~~Vnum habere conſtat uitium: nam a quis marinis redditur teredini obnoxia.~~ Inutiles trabeationibus fore prædicant robora & oleam / quod grauia ſint: quod cedant ponderi & prope ſponte ſua deflectantur: tum & quæ facilius franguntur quam findantur ad iſtos trabeationum uſus utilia non ſunt / uti eſt olea & ficus & tilia et ſalicta et eiuſmodi. ~~Mirum quod de palma aſſeuerant / contra ſuperimpoſitum pondus reniti et in diuerſum curuari.~~ ~~Subdiualibus trabeatonibus et tecturis iuniperum omnibus præferunt: & huic ait Plinius eandem eſſe naturam atque cedro / Sed ſolidiorem.~~ Tum et oleam infinitam habere æternitatem prædicant: & Buxum etiam inter primarias annumerant: Caſtaneam quidem tam et ſi pandat et torqueatur / non tamen in his operibus quæ ſub diuo eſſe oporteat / recuſant. Probant & in primis oleaſtrum ea maxime re qua & Cupreſſum quod cariem non ſentiat: quo in numero ſunt arbores / quibus inſitus & infuſus unctuoſus & gummoſus ſuccus eſt præſertim amarus : Eiuſmodi enim Vermem negant admittere et aduertitias humiditates excludere in promptu eſt. ~~Contrariam his putant materiem omnem: quæ dulci ſit ſucco prædita: & quæ facile incendatur.~~ ~~Ab his tamen excipiunt oleam et oleaſtrum.~~ ~~Cerrum aut et fagum natura imbecillem eſſe contra tempeſtatem & non peruenire ad uenuſtatem affirmat Vitruuius.~~ ~~Plinius quercum item celeriter ait marceſcere.~~ ~~Ad reliqua uero inteſtina opera naluarum / lectorum / menſarum ſubſelliorum et eiuſmodi abies egregia eſt: præſertim quæ ad alpim Italiæ montem excreſcat.~~ ~~Nam hæc arbos natura eſt ſicciſſima et glutinum per quam tenaciſſima: Eſt & picea et cupreſſus his rebus percommoda.~~ Fagum fore alioquin fragilem prædicant Sed capſis lectiſque utilem: & in tenuiſſimas ſecari laminas: ſecari quoque et ilicem aiunt belliſſime: Inutiles et aſſeres habendæ ſunt iuglans / quod facile frangatur / ulmus fraxinuſque: Nam hæ tam et ſi lente / facile tamen panduntur. ~~Verum obedientiſſimam eſſe omnium in opere affirmant fraxinum.~~ Sed nucem demiror non multo eſſe in antiquorum monitis celebratiorem / quando ea quidem ut uidere licet / cum ad cæteros pleroſque uſus / tum maxime aſſeritiis operibus admodum habilis et pertractabilis eſt. ~~Morum laudant cum ob eius æternitatem / tum quod nigreſcat uetuſtate in dies et fiat gratior.~~ ~~Valuas memorat Theophraſtus conſueuiſſe diuites ponere ex loto ilice buxoue.~~ Vlmum quæ rigorem firmiſſime aſſeruet: ideo portarum cardinibus utilem ducunt: Sed permutari iubent oportere ut ſit radix ſuperior inuerſo cacumine: Cato uectes aquifolios laureoſ atque ulmeos fieri iubet: Clauiculis cor num comprobant: Gradus ad ſcalas orno atque acere ponebant: Pinus: Picea: Vlmus ad aquarum ductus intercauabantur: ſed haſce niſi terra contegas ociſſime ſeneſcere aſſeuerant. Cæterum ornandis ædibus laricem feminam quæ colore ſimilis eſt melli compertum habent in tabellis pictorum eſſe immortalem: & nullis riuis fixilem palmaque ei nerui non inſint tractim: ſed cæſim. ~~Id circo ad ſimulacra deorum efficienda utebantur.~~ Tum & utebantur Lotho ac Buxo & Cedro: & item Cupreſſo: et craſſiore olearum radice / ægyptiaque perfica: quam eſſe lotho ſimilem referunt Torno autem ſiquid terete reddidiſſe opus erat Fago / Moro / Terebinto: & inprimiſ Buxo omnium ſpiſſiſſima: & egregie tornatili: & ebano omnium gracillima utebantur. Neque ſignis & tabulis efficiundis aſpernabantur populum albam & item nigram: & ſalicem & carpinum et ſorbum / ſambucum et ficum: Quæ arbores cum ſiccitate et æquabilitate ad excipienda ſeruandaque pictorum glutiniamenta et illiniamenta utiles ſunt: Tum ad formas exprimendas ductibileſ quidem atque admodum faciles: Verum inter haſce omnium molliſſimam æxtare tiliam in promptu eſt: Sunt qui ad ſigna conficienda iuiubam comprobant: His contraria eſt robur: quando quidem inter ſe et cum aliis omnibus eiuſmodi materiis inſociabilis omnino: et omnis glutiniſ aſpernatrix ſit. ~~Idem uitium eſſe omnibus lactumoſis et criſpis aiunt / ut omne genus glutinamenti abdicent.~~ Raſile itidem atque denſum quodque lignum ægre coheret glutino: Quæ item diuerſa ſunt natura uti eſt Hedera / Laurus / Tiliaque / quod calidæ ſint / cum his quæ humectis locis naſcuntur: quod eiuſmodi omnes frigidæ natura ſint / diu glutino non cohærent. ~~Vlmus / Fraxinus / Morus / Ceraſuſque / quod ſiccæ ſint cum platano et alno / quæ madidæ natura ſunt / non conueniunt.~~ ~~Quin & tantum affuit apud maiores / ut natura inter ſe non congruentia: & contraria glutino connecterent: Vt etiam ſimul non iugata: Sed hærentia uetuerint coagmentari.~~ ~~Hinc illud Vitruuii quod eſculeos quidem axes admonet querquinis non iungendos.~~ Verum ut de his omnibus ſummatim referam: Apud omnes aucto res conſtat infæcundas arbores firmiores eſſe fertilibus: Silueſtres & manu ferroque non cultas duriores eſſe domeſticis: Nam ſilueſtres quidem in morbos incidere / quibus interimant negat Theophraſtus: Domeſticas uero: & maxime quæ fructus ferant grauiſ ſimis eſſe obnoxias morbis prædicant: Et inter feraces præcoques ſerotinis / & dulces acutis eſſe imbecilliores ſtatuunt: Et inter acutas atque aſperas ſolidiores putant eas / quæ fructus acerbiores rarioreſque edant: Quæ alternis annis promunt: & quæ penitus ſteriles ſint / feracibus nodoſiores ſunt: Et iſtarum quo quæque breuior / eo difficilior. ~~Et ſteriles magis creſcunt quam fertiles.~~

Addunt & eas quæ in propatulo & nulliſ neque montibuſ tectæ neque ſyluiſ: ſed crebriſ uentiſ & tempeſtatibuſ agitate creuerint / firmiores illas quidem craſſioreſque eſſe: ſed breuiores nodoſioreſque quam quæ in conualle & loco a uenus tuto excreuerint. ~~Tum & arbores ortæ in locis humidis atque operacis molliores putant: quam quæ in apricis atque ſiccis coaluerint.~~ ~~Et quæ ad boream naſcantur aptiores eſſe quam quæ a borea ad hauſtrum declinent.~~ ~~Et quæ locis a ſua natura ſint alienis natæ non ſecus atque abortiuas reſpuunt.~~ Et meridianas quidem præ duras fore: ſed medullis contorqueri & mi nus coequabiles præſtare ſe ad opus exequendum: Praeterea aridas natura atque adcreſcendum tardas robuſtiores eſſe quam quæ laxe & fecundæ ſint. ~~Nam quod in his femineam / in his uero alteris maſculinam eſſe naturam putabat Varro: & candida quæque ligna minus eſſe denſa & magis tractabilia / quae quibus color quiuis infusus ſit.~~ ~~Et ponderoſa quidem omnis materia ſpiſſior duriorque leui eſt.~~ ~~Et quo quæque leuior / eo eſt fragilior: & quo criſpior / eo aſtructior.~~ ~~Tum quibus natura dederit / ut diutius in uita uigeant / dediſſe etiam ut abſciſſæ tardius corrumpantur.~~ ~~Omni etiam in ligno / quo minus medullæ ineſt / eo natura illi acrior et robuſtior eſt: quæ partes ad medullam proximiores ſunt / duriores hæ quidem cæteris / ac denſiores ſunt.~~ ~~quæ cortici propinquioreſ ſunt neruo tenaciore ſunt.~~ Et enim in arboribus ueluti in animante pro cute eſſe ſtatuunt extremum corticem: pro carne id quod ad cutem ſubeſt: pro oſſe id quod ad medullam circum obuoluitur: & nodos in plantis per ſimiles eſſe neruis putabat Ariſtoteles. ~~Ligni partem omnium peſſimam alburnum deputant / cum alias ob res / tum quod teredinibus infenſa ſit.~~ Adde his quod partes materiæ / quæ dum ſtaret arbor ad ſolem meridiem urgebatur / aridiores erunt cæteris et gracidiores tenuioreſque / tamen denſiores: habebuntque medullam iſta exparte cortici uiciniorem. Et quæ item partes telluri et radicibus fuere finitimæ / ſtabunt ille quidem cæteris grauiores huius ſignum quod aquis ægre adnatabunt: et arboris cuiuſque pars media criſpior: & maculæ uticunque ſint / quo radicibus adiunctioreſ eo amfractioreſ intimaſ tamen quaſque parteſ ſupernatibuſ conſtantioreſ et commodioreſ ducunt.

~~Verum in arborum generibus comperio aliquas de quibus optimi ſcriptores longe miranda referant: Nam uitem quidem ſeculorum eternitatem ſuperare affirmant.~~ ~~Iouis ſimulacrum factum ex uite in urbe Populonia ad Ceſaris tempora conſpiciebatur ſeculis permultis incorruptum.~~ ~~Neque ulli eſſe ligno naturam penitus æterniorem omnes prædicant.~~ ~~In Arriana indorum regione haberi uites tam craſſas ait Strabo / ut eius truncum homines uix amplexentur bini.~~ ~~Apud Vticam tectum ex cedro ſtetiſſe annos mille ducentos otto & ſeptuaginta tradidere.~~ ~~In Hiſpania templo Dianæ trabes ex iunipero ab anno ducenteſimo ante excidium Troiæ uſque ad Hanibalem duraſſe teſtantur.~~ ~~Atqui cedro quidem mira eſt natura: ſi uti ferunt una hæc arbos clauum non tenet.~~ ~~In montibus qui ad Benacum ſunt abieti genus riget: quo ſi feceris uas / ni prius oleo perunxeris non continebit uinum.~~ ~~Hactenus de arboribus.~~ ~~Parandus eſt etiam lapis qui pro muris habendus ſit: is erit duplex: alius qui cementis coaptandis deuinciendiſque: Alius qui ſtructuræ conueniat.~~ De eo qui ad ſtructuram prius: Sed multa cum breuitatis cauſa / tum quod nimium trita ſunt prætermittam Neque iſthic inſiſtam ut phyſica illa de lapidum primordiis atque origine diſputem: ex aquæ ne ac terræ commixtionibus uiſcoſa illa principia in limum prius: ſubinde in lapidem duruerint: frigoris ne an quod de gemmis aſſerunt / caloris ui ſoliſque radio denſata concreuerint / an potius ut rerum aliarum / ſic & lapidum itidem ſint a rerum natura indita telluri ſemina: Colores ne lapidibus ex rata terrenorum corpuſculorum cum liquenti aqua confuſione in ſint: An ex innata ſeminis ipſius ui: An ex concepta radii impreſſione adſint. Itaque iſtiuſmodi omnia tam & ſi fortaſſis aliquid facerent ad rem exornandam: ea tamen prætermittam: remque ipsam ædificatoriam quaſi inter fabros uſu & arte probatos tractans liberius & ſolutius proſequar / quam exactiſſime philoſophantes fortaſſis poſtulant. Cato lapidem inquit æſtate eximito: ſub diuo habeto: Ante biennium in opus ne ponito: æſtate quidem / quo uentis &gelicidiis & imbribus / reliquisue temporum iniuriis inſueti lapi des ſenſim aſſueſcant: Nam lapidem quidem nuper ex fodina humore natiuo & ſucco pregnantem / ſi uentorum acerbitati & ſubitis gelicidiis obieceris / findetur atque ſoluetur. ~~Sub diuo quo quoſque lapis quod ſit ualidus: & contra res aduerſas & laceſcentes conſtans Primo iſtiuſmodi quaſi præludio futuri cum temporis æternitate certaminis comprobetur.~~ Non ante biennium quo imbecilles natura & qui uitium in opere facturi erant non te lateat & a firmioribus ſeparentur: Et enim quocunque in genere lapides inueni ri certum eſt inter ſe uarios: ita ut alii ſub aere dureſcant: alii pruinis aſperſi rubiginem trahant atque diſſoluantur & huiuſmodi.

Verum hi quales pro locorum uarietate & natura ſint / uſu et experientia pulcherrime innoteſcunt: Vt iam ex ueterum ædificiis cuiuſque lapidis uim et uirtutem didiciſſe plenius poſſis quam ex philoſophantium ſcriptis et monumentis. ~~Tamen de toto lapidum gene re ut ſummatim loquar / ſic licebit ſtatuiſſe.~~ ~~albus quiſque lapis facilior fuſco est: Tralucidus opaco ductibilior: Et quo quiſque magis imitabitur ſalem / eo erit intractabilior.~~ ~~Harena inſperſus lapis colluſtranti aſper eſt.~~ ~~Aureæ ſi intermicabunt ſcint ille / contumax.~~ ~~Nigrantes ſi ut ita loquar ſcatent puncti / indomitus.~~ Qui guttis eſt angularibus aſperſus / is erit firmior quam qui gluboſis: &guttæ quo erunt minores / eo erit lapis tollerantior: Et quo cuique color purgatior atque limpidior / eo æternior: Et lapidi quo uenarum aderit minus / eo integrior: Et quo uena ipſa contiguo lapidi colore congruentior / eo æquabilior: et quo tenuior / eo moroſior: & quo amfractior et uolutior / eo auſterior: et quo internodoſior / eo acerbior. Venarum ea eſt apprime fixilis quæ ſui medio lineam habuerit ductam rubrica / aut ocrea putrenti proxima ad has erit quæ diluto et albeſcente herbaceo colore ſparſim fuſcabitur: Omnium difficillima quæ glaciem præſertim ceruleam imitetur. ~~Vena rum numerum diſſidioſum et inconſtantem indicant: et quo directio res / eo infideliores.~~ Lapis quo diſfractis glebulis aciem acutiorem et terſiorem dederit / eo erit concretior: Et lapis cum defringitur cute qui minus extabit aſpera / is erit abilior ſcabro: Sed ſcabri ipſi quo erunt candidiores / eo minus erunt obſequentes. Et contra fuſcus quiſque lapis ubi erit luna minutiore / illic magis ferri aciem aſpernabitur / ignobilis quiſque lapis quo fiſtuloſior eo durior: Et qui aqua aſperſus ſummotenus tardius areſcet / is erit crudior: Et grauis quiſque lapis ſolidior & expobilior leui: et leuis quiſque friabilior graui: et reſonans dum ferias lapis denſior eſt ſurdo: et qui duriter perfricatus olebit ſulphur / acrior eſt quam qui nihil referat olidi: et quo denique ad ſcalprum contumacior / eo contra laceſſentes tempeſtates rigidior et conſtantior. ~~Ad fauces fodinæ qui tempeſtatibus perſtructus glebis ſe ſe grandioribus aſſeruarit / hunc firmiorem ducunt.~~ Omnis item lapis ferme cum defoditur mollior eſt quam cum ſub diuo eſt habitus: et humore aſperſus: atque infuſus lapis tractabilior ferro eſt / quam cum exaruerit: Et ſuo quiſque lapis quo humectiore fodinæ loco exemptus ſit / eo cum aruerit erit denſior : et hauſtro flante credunt dolabiriores eſſe quam flante borea: et borea urgente facilius findi quam hauſtro. ~~Verum lapides ipſi quales futuri per ætatem ſint / ſiquid libeat ocius periculum facere / inditia patebunt hinc.~~ ~~Nam qui aqua commadefactus per plurimum ponderi adiecerit / erit is quidem humido diſſolubilis.~~ ~~Qui uero igne et flammis pertactus fraceſcet: ſub ſole æſtuque non perdurabit: Neque hic prætermittenda cenſeo digna memoratu quædam: quæ de non nullis lapidibus ueteres meminere.~~ ~~Nam erit quidem non ab re intellexiſſe quantum habeant in ſe et uarietatis et admirationis / quo quæque aptis uſibus decentius accomodentur.~~ Circa uolſinenſem et in ſtratonenſi agro eſſe lapidem prædicant omnibus ædificiorum uſibus accommodatiſſimum: cui neque ignis: neque ulla tempeſtatum uis noceat: Eundemque eſſe contra tempeſtatem penitus æternum atque incorruptibilem: et ſimulacrorum lineamenta qui diutiſſime aſſeruet. Cum ex incendiis urbem reſtitueret Nero ſcribit tacitus ſaxo gabino et albano uſum pro trabibus / quod is lapis ignibus imperuius ſit: Apud Liguriam et apud Venetias / in umbria piceno apudque Belgas ſuppeditat albus lapis: quem ſerra re dentata ſerra et dolare poſſis perfacile: Et ni alioquin natura eſ ſet inualidus et imbecillis / omnium egreſſus foret in operibus: Sed pruina et gelu et aſperugine rumpitur: et contra auras maris minime eſt robuſtus. Habet hiſtria lapidem marmori non diſſimilem: Sed his uapore et flammis pertactus illico finditur et diſſilit: quam ipſam rem euenire aſſeuerant cuique lapidi qui fortis ſit: preſertim albo ſilici et item nigro ut igniſ nequicquam perferat. In Campania lapis eſt fuſco cineri ſimillimus: cui etiam mixtos putes et interiectos eſſe carbones: is quidem ſupra quam poſſis exiſtima re pondere leuis eſt & ferro dolabilis et prorſus tenax / et item conſtans: et contra ignes et contra tempeſtates non inualidus: ſed adeo arens & ſitiens / ut calcis humores confeſtim abſorbeat et uret: Exhauſtaque et uanida pulueris inſtar relinquet illimenta: Hinc breui diſſolutis compaginibus labeſcit opus ultro atque corruit. ~~At lapidi huic natura contrarius eſt globoſus lapis / præſertim qui ſit fluuiatilis: nam ſemper madens cementis non coheret.~~ ~~Quid illud quod in marmorariis lapidicinis compertum habent marmora excreſcere.~~ ~~Romæ per hæc tempora inuenta ſub tellure ſunt fiſtuloſi lapidis tyburtini minutalia unum in ſolidum lapidem temporis terræque ut ita loquar fomento concreuiſſe.~~ Ex lacu Reatino uidebis quo loci per abruptum illud praecipitium aqua redundans in Nar fluentem corruit ripæ ſupremum labrum in dies concreuiſſe : ut argumentum hinc non nulli ſumpſerint ex iſtiuſmodi addimento lapidiſque incremento conualle ipſa faucibus abſtruſa effectam lacum. Sub agro Lucano non longe a Silari fluuio qua parte ad orientem uerſus ex altis rupibus aquæ ſtillanteſ defluunt concreſcere in dieſ uidebiſ grandia pendentium lapidum glaceonia / ad magnitudinem ut ſint eorum quodque onuſ carrorum per quam plurimorum. ~~Iſ lapiſ recenſ & materno ſucco madenſ admodum tener eſt: Vbi uero aruerit / fit duriſſimuſ: et ad omneſ uſuſ accommodatiſſimuſ.~~ ~~Id ipſum euenire ex non nulliſ ueteribuſ aquæductibuſ ſpectaui: ut formarum latera concreta quadam gummatione lapidiſ concruſtetur.~~ In Gallia duo ſpectaſſe hac ætate licebit digna memoratu: Namque extat quidem agro Corneliano per alta torrentiſ ripa: ex qua grandeſ & plurimi globoſi lapideſ terræ uiſceribuſ intimiſ concepti paſſim in dieſ crebriſ lociſ parturiuntur. ~~In agro Fauentino propter lamoniſ fluenti ripam adſunt natura protenſi uaſti lapideſ: qui non modicam in dieſ uim ſaliſ uomant: ſpatioque lapideſcere arbitrentur.~~ ~~In agro florentino ætrurie apud Clatim amnem fundus eſt in quo alternis ſepteniis prædura quibus abunde conſperſus ſit / ſaxa in glebas redeunt.~~ ~~Apud ciſicenos & item circa Caſſandream uerti gleboſam terram in ſaxa refert Plinius.~~ ~~In puteolano puluis ſuppeditat qui aqua maris dureſcit et fit lapis.~~ ~~Toto etiam littore ab oropo uſque Aulidem quicquid mari abluatur lapidem fieri & concretum reddi referunt.~~ In Arabia etiam glebas ait Diodorus effoſſa terra ſuaue olentes: quæ quidem ueluti metalla fuſe igni in lapidem uertantur: Addit et hoſce demum lapides eiuſmodi eſſe / ut cum in eos guttæ aquæ pluuiæ ceciderint / iuncturis colliqueſcentibus toto fiant in muro lapis unitus. Sarcophagum quoque lapidem apud Troadem aſiæ defodi ferunt / qui fixili uena coniungatur: In hunc lapidem defunctorum commiſſa corpora ante diem quadrageſimum tota præter dentes aſſummi aſſerunt: et quod magis mireris / ueſtem calciamentaque et eiuſmodi una cum corporibus illata uerti in lapidem prædicant Contrarius huic eſt comites lapis / quo Darium condidiſſe referunt Is enim corpora præſeruat integerrima. ~~Sed de his hactenus.~~

Atqui conſtant quidem lapidis loco ueteres perlubenter uſos lateribus: credo equidem inopia rerum et neceſſitate ductos homines primum uſurpaſſe / ut lateritia ponerent ædificia: quod poſteaquam animaduerſum eſt quam id ſtructuræ genus opera facile / ad uſum commodum / ad gratiam aptum / ad perennitatem firmum conſtanſque exiſteret: proſecuti ſunt cum cætera tum et regias ædes ſtruere lateritias. Demum poſteaquam ſeu caſu / ſeu induſtria percepere quid ignis ad firmandos denſandoſque lateres ualeret / teſtaceo paſſim opere omnia attollere perſeuerarunt: Et quantum ex uetuſtiſſimis ſtructuris annotaui: hoc profecto auſim dicere / nihil ad omnis quos ue lis ædificationum uſus inueniri commodius latere non crudo / uerum cocto: ubi coquendi & ducendi ratio diligens adhibeatur. ~~Sed de lateritii operis laude alias.~~ ~~Ad rem fit quod aiunt lateri ducendo terram probari eam / quæ ſit albicans et cretoſa: Item probari quoque rubicoſam et eam quæ maſculus dicitur ſabulo.~~ Harenoſam uero et penitus ſabuloſam uitandam et in primis calculoſam omnino abigendam ſtatuunt: quod huiuſmodi intercoquendum diſtorqueantur et perfindantur / tum excocte ſponte ſua atterrantur. ~~Lateres non ſtatim effoſſa terra ducendos putant: ſed fodi terram autumno iubent / commacerari totam per hyemem & uere primo duci.~~ ~~Nam ſi ducas bruma / in promptu eſt rumoſas fieri gelatu: ſin aut ſolſtitio / acri æſtu findentur ſummotenus ſicciſcendo.~~ quod ſi cogat neceſſitaſ ut per hybernos algores fingas lateres: operito illico ſicciſſima harena: Sin per æſtatem feruentem / humectis paleis: nam ſic habiti non finduntur neque contorquentur. ~~Sunt qui lateres uitro habere illitos uelint.~~ ~~Id ſi iuuabit / curaſſe oportet ne ducantur ex ſabuloſa aut nimium macra arentique terra / nam uitrum abſorberent.~~ ~~Verum ducendi ſunt ex albicanti et cretoſa et lenta: habendique ſunt tenues / nam craſſiores qui forte ſint ægre percoquuntur et fixura immunes non euadunt.~~ quod ſi craſſiores facere oportebit incommodo prouidebitur multa ex parte ubi medias per craſſitudines uno & item alteris locis ſtilo perforabuntur / quo et ſiccari et excoqui commodiuſ ualeant ſudore uaporeque per iſtas ipſas qua ſi æſtuationes aſpirante. ~~Figuli fictilibus ſuperilliniunt cretam albariam / qua fiat ut uitrum patinis equabilisſime alliqueſcat incutim: Id etiam operi lateritio conferet.~~ ~~Aduerti ex ueterum ædificiis in lateribus mixtam eſſe partem non nullam harenæ præſertim rubræ: et rubricam et marmor immiſcere aſſueuiſſe inuenio.~~ Experti ſumus eadem una ex terra reddi latereſ multo firmiores / ſi ueluti panes facturi maſſam prius quaſi fermentarimus: demum iterum atque iterum ſubactam reddiderimus / ut ſic admodum cerea / et omnibus etiam minutis calculis per purgatiſſima. ~~Dureſcunt quidem coctura adeo ut multa flamma in ſiliceam duritiem uertantur.~~ Et lateres ſeu fiat igne id dum coquuntur / ſeu forte fiat aere dum ſicceſcunt / quæ eadem res euenit panibus / cruſtam adducunt ſolidam Iuuabit igitur tenues facere / quo plus adſit cruſte / minus medullæ. Et in his experiri licet ſi terſi et perpoliti aſtruantur / durabunt ille ſi contra tempeſtates quod cui uis lapidum æque eueniet / ut terſi ſcabritie non exedantur: Atqui teſtas quidem tergendas putant aut nuper exemptas ex fornace ante quam commaduerint / aut ſi madent antequam ſicceſcant. ~~Nam ſemel madida atque rurſus exſiccata dureſcit teſta adeo ut ferri aciem delimet atque conſumat.~~ ~~Sed nos commodius proxime ductam & adhuc urentem radimus.~~ ~~At qui laterum tria apud ueteres fuerunt genera: Vnum longum ſex qui pede latum pedem: Alterum palmos quinque quoque uerſus: tertium palmos non plus quatuor.~~ ~~Videmus in ædificiis teſtas præſertim ad arcus et nexuras pedes quaſque uerſus latas binos.~~ ~~His non æquæ uſos ueteres publicis atque priuatis operibus recitant: ſed maioribus publica / minoribus priuata ſtruxiſſe ædificia.~~ De his quoque annotaui cum alibi in ueterum monumentis: tum uia appia alia atque alia extare maiorum & minorum laterum genera: quibus uarie uterentur: ut non modo quicquid ad utilitatem / uerum etiam quicquid ad gratiam aptum et condecens uenerit in mentem: id ſedulo uoluiſſe perficere arbitror: Vt cætera omittam lateres ui di longos digitos non plus ſex / craſſos unum / latos tris: Sed his potiſſimum pauimenta ſpicatim inſternebant. Præcæteris mihi probantur trianguli / quos faciebant hunc in modum: Laterem enim quaque uerſus pedali amplitudinem ducebant craſſum digitum et ſemis hunc dum uirebat duabus lineis diametralibus ab angulo ad oppoſitum angulum ſignabant linea profunda / quæ uſque dimidiam lateris craſſitudinem ſcinderet. Hinc igitur quatuor habebantur trianguli æquales: Lateres has præſtabant commoditates: Nam minus capiebant cretæ / coaptabantur in fornace / eximebantur / deferebantur in opus habilius: puta qui una manu quatuor haberentur: Hos faber leui ictu inter abſtruendum alterum ab altero diuidebat: Hiſque per frontes parietum ordines inducebat late re pedali extrinſecus ut pateret: Angulo uero introrſus obiecto / Ex quo impenſa quidem minor / opus gratius / ſtructura firmior reddebatur: Nam cum toto pariete nulli non integri adeſſe late res apparerent: tum anguli densatim infarturis parietum illigati opus firmiſſimum reddebant. Ductos lateres ne illico in fornacem imponas iubent / ni perſicci ſint: et non ante biennium ſiccos reddi: & in umbra commodius ſiccari quam in ſole aſſerunt: Sed de his quoque hactenus / ni forte addas / quod annotauere terram ad huius modi opera quæ plaſtica nuncupantur probari inter egregias ſamiam arretinam et mutinenſem. ~~In Hiſpania pergameam: In Aſia unum hic breuitatis gratia non prætermittam / quæque de lateribus uſque dicta ſunt.~~ ~~Eadem in tegulis tectorum atque imbricibus: atque tubulis: atque omni denique plaſtico fictilique opere fore obſeruanda.~~ ~~Diximus de lapide: Sequitur ut de calce dicendum ſit.~~

~~Calcem ex uario lapide Cato cenſorius improbat: Et calcem quæ fiat ex ſilice ad omne opus damnat.~~ Tum et ad calcem efficiendam uehementer eſt in utilis lapis quiſquis exhauſtus / arridus / putrens / in quo excoquendo ignis non inueniat quid abſummat: quales ſunt tofinei: et qui circa Romam agro fidenate atque albano ſubruffi atque pallentes ſunt. ~~Tertia enim parte ſui ponderis quam ſuus fuerat lapis leuior ſit calx oportet ea / quam periti probent.~~

~~Quin et lapis nimium ſiccoſus et natura et natura madens / quod ſub igne uitreſcat / haud quaque eſt ad calcem efficiendam utilis.~~ ~~Viridis inquit Plinius / lapis igni uehementer reſiſtit.~~ ~~At nos de porphirite lapide compertum habemus / non modo flammis non excoqui / uerum et contigua quæque circumhereant ſaxa intra fornacem reddere / ut ignibus ne quicquam ſatis excoquantur.~~ ~~Atqui & terricoſam quoque lapidem / quod calcem impuram reddat / reſpuunt.~~ Sed calcem in primis laudant uetereſ architecti: quæ de lapi de fiat præduro et admodum ſpiſſo & præſertim albo: Hanc. n. cum cæteris uſibus non incommodam: tum maxime teſtudinibus firmiſſimam ducunt: Secundo loco probant calcem eam: quæ ſit ex lapide alioquin non leui et putri: ſed fiſtuloſo: Hanc enim ad opus tectorum eſſe omnium præcipuam & cæteriſ ductibiliorem et reddere opera ſplendidiora cenſent. Vidimus & in Gallia uſus architectos calce non alia / quam quæ facta ſit ex collectitio torrertium ſaxo globoſo / fuſco / præduro & eiuſmodi ut poſſis putare ſilicem eam tamen in opere tum ſaxo tum lateribus multa per tempora egregiam præſtitiſſe firmitatem conſtat. ~~Inuenio apud Plinium eam quæ fiat ex molari lapide calcem eſſe natura pingulentam: id circo ad omnes uſus percommodam.~~ Nos experto intelleximus eum molarem lapidem qui guttatim ſale aſperſus est / cum rudior ac perinde aridior ſit non ſuccedere Eum uero alterum ſalibus non mixtum / qui ſpiſſior et limacum frangatur tenuiore eſt puluere / ſuccedere: Sed lapis uticunque ſit / ad calcem effoſſus utilior erit quam collectitius: et ex umbroſa humentique fodina exemptus quam ex arenti: et ex albo ductibilior quam ex fuſco. In Galliis apud marittimas eduorum regiones calcem lapidis inopia exoſtricis conchiliiſque efficiunt: Eſt et calcis genus gipſum: fit enim et ipſum lapide excocto: tam & ſi Cypro et Thebis fodi gipſum referunt ſumma tellure ſolibus concrematum. ~~Sed gipſeus omnis lapis a calcis lapidibus differt / quod tenerrimus ſit / friabilis / præter unum / qui in ſyria foditur: Nam prædurus quidem eſt.~~ ~~Differunt etiam quod gipſeus lapis horis non plus uiginti.~~ ~~Qui uero lapis ad calcem eſt / horis non minus ſexaginta coquitur.~~ Gipſi quatuor aduerti eſſe per Italiam ſpecies: harum dua tralucidæ / duæ non tralucidæ. Tralucidarum una glebis aluminis / ſeu potius alabaſtro eſt ſimilis: hanc ſquameolam nuncupant / quod tenuiſſimis quaſi ſquamis coherentibus et paginatim compreſſis conſtet: Altera ſquameoſa quoque eſt: ſed magis ſali ſimilis fuſco quam alumini. ~~Non tralucidarum autem ſpes ambæ cretam dens obdenſatam imitantur Sed eſt altera albicans et ſuppallens: altera pallori ſuffuſum colorem habet ruffum.~~ ~~Poſtremæ prioribus denſiores inter poſtremas ſubruffa tenacior.~~ ~~Inter priores quæ purior / ea candidiora & ſplendidiora inde albariis operibus ſigilla et coronas præſtat.~~ ~~Apud Ariminum gipſum inuenies ſolidum / ut dicas eſſe id marmor: aut alabaſtrum: ex eo iuſſi tabulas ſerra dentata ſerrari ad opus cruſtationum commodiſſimas.~~ Omne gipſum ne quid prætermittam / malleis ligneis affligi et conteri / uſque infarinam reddatur: loco ſicciſſimo accumulatum ſeruari / ſtatim produci / aqua celerrime infundi confeſtim ad opus adigi oportet: Calx contra: non enim tunſam uerum ex gleba infundi: et multo quidem ante commacerari oportet aqua exhuberante prius quam in opus præſertim tectorum immiſceas quo ſiqua fortaſſis gleba parum fuerit ignibus excocta maceratione diutina ſoluatur atque liqueſcat. Nam cum recens et non penitus proluta et commacerata ſummitur / quod in ea ſit latentes ſuberudi aliqui calculi / euenit ut hi quidem in dies putreſcant: et ſubinde emittant puſtulas / quibus omnis expolitio uitietur. ~~Adde quod calce non uno ſimul ut ita loquar proluuio infundere ſed ſenſim oportet madefacere alteris atque alteris / atque item alteris aſperſionibus / quoad plane ſit ebria reddita.~~ ~~De hinc loco humecto et ſub umbra pura ſine ulla rerum aliarum mixtura / et nihil plus quam ſummotenus leui operta harena aſſeruanda eſt / quoad temporis mora liquidius fermentetur.~~ ~~Et compertum quidem habent calcem diuturna huiuſmodi fermentatione multum ad uirtutem augere.~~ Nos quidem ueteribus ac deſtitutiſſimis in ſcriptis relictam / poſt annos uti ex multis coniecturis perſpicue patebat / quingentos nuper inuentam uidimus madidam et liquentem / et ut ita loquar maturam adeo ut mollitie mella oſſiumque medullas longe ſuperaret: Atque ea quidem ad quemuis uſum non eſt ut putes commodius poſſe quippiam inueniri. ~~Duplum refert ſic habita harenarum quam quæ recenter extincta miſceatur.~~ ~~In his igitur calx atque gipſum no conueniunt / in cæteris conueniunt.~~ Illico enim eximas ex fornace: ac ſub umbra et ſicco in loco habeas / mox infundas oportet: Nam ſiue fornace ipſa / ſiue alibi ad auram ad lunam / ad ſolem adſeruetur: præſertim æſtate ociſſime reſoluetur in cinerem / et fiet inutilis. ~~Hactenus de his.~~ ~~Fornacibus lapidem ne imponas monent ni confregeris / ita ut ſint fruſta glebis non minora / ſino illud quod facilius coquantur.~~ Compertum quidem eſt mediis in lapidibus præſertim globoſis interdum adeſſe uacuas aliquas concauitates: quibus aer incluſus plurimum afferat detrimenti: Nam ſuccenſo fornacibus igne fit ut iſtic ſeu frigore introrſus abſcedente aer perſtringatur / ſeu in caleſcente demum lapide idem ipſus aer in uaporem exaugeatur / fit inquisitus ut contumeſcat et quaque uerſus perfracto carcere quo cohercebatur immani ſonitu acrique impetu erumpat / totamque fornacis congeriem diſturbet atque peruertat. ~~Et ſunt qui lapidibus iſtiuſmodi uiderunt media intus uigere animantia cum alia et di uerſa / tum uermes piloſo dorſo et multi pedes / qui quidem fornacibus ſoleant diſpendium afferre.~~ Neque hic non ſubiungam digna quædam memoratu d rebus iſtiuſmodi / quæ noſtra ætate uiſa ſunt: Non enim hæc ſcribimus ſolum fabris / uerum et ſtudioſis etiam rerum dignarum: Qua de re iuuat intermiſcere interdum quæ delectent: et ab re tamen atque inſtituto aliena non ſint. Martino quinto pontifice maximo / allatus extitit anguis reptus latio a fabris apud fodinas uitam ducens in uaſto quodam lapide / circum omnibus aſpiramentis obſtruſis: Repertæ et aliquot ranæ / et item cancri / ſed hi quidem mortui. ~~Tum et candidiſſimo marmore in medio per hæc tempora frondes arborum repertas teſtor.~~ Vellinus mons / qui Brutios a marſis diuidit / omnium præcelſus toto uertice calueſcit lapide albo / et rediuiuo illic qua parte in brutios ſpectat / paſſim uidebis diſfractos lapides refertos ſigillis conchiliorum maritimorum: non amplioribus quam ut ea ſub uola manus capias. ~~Quid illud ?~~ Ex agro Veronenſi in dies colliguntur ſaxa cælo ſtrata ſigno quinque folio certis et comparibus lineis aptiſſime perſcripta atque belliſſime imbricata naturæ arte admirabili et perfinita / ut imitari ſubtilitatem operis poſſit prorſus mortalium nemo: Et quod magis mirere nullum huiuſmodi inuenies lapidem niſi inuerſum / impreſſumque ſigni formam obtegentem: quo facile putes naturam non admirationi hominum / ſed ſibi effinxiſſe tantas delitias artificii ſui.

~~Ad rem redeo.~~ Non hic inſiſtam referens quo pacto foci ueſtibulum præfurniumque teſtudinare / et interiorem ignium ſedem coaptare oporteat / ut extuans flamma reſpiret / ut ſuis quaſi limitibus coherceatur / ut in unum ad opus coquendi confluat tota ignium uis atque conſpiret. Neque proſequar quo pacto ſenſim ſuccendere et ignem non intermittere uſque dum flamma ad ſupremum uſque nequicquam fumoſa exeat: et ſummi intra fornacem lapides candeſcant / et coctum lapidem non eſſe niſi cum flammis turgefacta quæ circunhiaret fornax ſeſe receperit atque perſtrinxerit. ~~Mirum in quo naturam ſpectes elementi.~~ ~~Nam ſi calce cocta ignem ſubdemeris / fiet calcaria ſen ſim minus in imo calens / in ſummo uero magis multo reddetur ignita.~~ ~~Nunc quoniam his operibus perficiendis non calce tantun / uerum et harena opus est: de harena ipſa nobis dicendum eſt.~~

~~Harenarum tria ſunt genera / Foſſicea / Fluuiatilis / Marina.~~ ~~Omnium optima foſſicea.~~ ~~Atque ea quidem multiplex eſt / Nigra / Cana / rubra et carbunculus et glareoſa.~~ Siquis me roget quidnam eſſe harenam ſtatuam: fortaſſis dixero eam eſſe / qua maioribus confractis lapidibus minutulis conſtet lapilliſculis: Tametſi Vitruuio placuit harenam / et præſertim in ætruria / quam carbunculum dicunt / genus eſſe quoddam terræ ignibus a rerum natura intra montes incluſis peruſtæ et redditæ / ut ſit iam terra non cocta ſolidior et tofo ipſo mollior. ~~Verum inter haſce omnes harenas praeferunt carbunculum.~~ Aduerti romæ publicis ædificiis uſos no in poſtremis rubra: Caua intra foſſiceas ultima eſt: Glareoſa fundamentis farciundis commoda eſt: Sed inter primarias proximo loco annumerant glaream tenuiorem præſertim quæ angularis et ab omni terræ immixtione immunis ſit: uti eſt quæ apud uilumbros abunde ſuppe ditat: Subinde harenam probant / quæ ex fluento poſt primam ſupremam cutem abrepta eximatur: Et inter fluuiatiles torrentium / et inter haſce utilior quæ intra montes pronioribus profluuiis ſub ſtitit. ~~Extremo uenit loco harena quæ ex mari excepta ſit: et inter maritimas nigrantem ac uitroſam non omnino uituperant.~~ Apud Picentes agro ſalernitano harenam ex mari ſumptam foſſiceæ non poſtponunt: Sed eius regionis non omni ex littore deſumptam probant: Nam compertum quidem habent littoribus / quæ ad hauſtros excipiendos pateant / harenam eſſe omnium deterrimam: Quæ uero ad lybicum ſpectent littora / ea quidem harenam ferre minime poſſimam. ~~At inter maritimas harenas eſſe commodiorem conſtat / quæ ad rupes ſubſideat: granoue craſſiore ſit.~~ Atqui habent harene quidem cur etiam differant inter ſe: Namque marina inhareſcit difficile et ſalſugine diſſolubilis madeſcit continuo atque ſubfluit: Inde igitur onera ægre et numquam fidiſſime ſuſtinet. ~~Fluuiatilis quoque humectior eſt quam foſſicea: eaque de re ductibilior et tectoriis habilior.~~ ~~Foſſicea propter pinguedinem tenacior: ſed facit rimas: ea de re (cum) rationibus adigunt / non ad tectoria.~~ ~~Sed erit harena optima ſuo in genere quæque fricata et perſtricta manibus ſtridorem faciat: et quæ in candidam ueſtem excepta non coinquinabit: neque terram ſubſi dentem relinquet.~~ Contra erit harena non bona: quæ per ſe lenis et nequicquam aſpera: et colore odoreque luteam terram imitetur: quæue intra aquam exagitata / aquam reddet plurimum turbulentam et limoſam: quæue in area relicta ilico herbeſcet: eritque non bona / que dudum conuecta diu extiterit ſub aere ad ſolem et lunam et pruinas: nam terricoſa efficitur et putris: et perinde cum ad producenda arbuſcula et caprificos parata: tum ad continendam ſtructuram infirmiſſima.

~~Diximus de materia / lapide / calce / et harena: quæ a maioribus probarentur.~~ ~~Sed locis non omnibus dabitur / ut ea pro inſtituto rebus agendis commoda et parabilia inueniamus.~~ Aſiam aiebat Cicero propter copiam marmoris / ſemper ædificiorum et ſignorum gloria floruiſſe: At marmora locis omnibus non inuenies: alibi aut nullus eſt lapis: aut ſi eſt / is quidem non ad omnem uſum eſt habilis. ~~Tota italia ab ea parte quæ ad meridiem uergit / foſſiceam reperiri harenam teſtantur: ab apennino citra non reperiri.~~ ~~Babylones inquit Plinius bitumine: Carthaginenſes luto utuntur.~~ ~~Alibi omnino lapidis inopia cratibus et argilla ædificant.~~ ~~Budinos refert Herodotus cum priuatas / tum etiam publicas ædes non re alia ædificare quam ligno: ut etiam urbis moenia atque ipſa deorum ſimulacra ſint apud eos lignea.~~ ~~Neuros ligno penitus carere ait Mella: ut lignorum loco ſuccedere cogantur oſſa.~~ ~~Aegypto iumentorum ſegeſtionibus focum fouent.~~ ~~Hine eſt ut alii alia ſibi habere pro neceſſitate et rerum oportunitate diuerſoria cogantur.~~ ~~Apud ægyptios ſunt qui uel regias domos harundinibus: apud Indos qui cætarum coſtis ſibi ædificent.~~ ~~Apud Dedaliam in Sardis ſuffoſſa tellure habitare ſcribit Diodorus.~~ ~~Carris Arabiæ oppido muros domoſque maſſis efficiunt ſalis.~~ ~~Sed de his alias.~~ Itaque ut diximus non omni loco eadem lapidis harenæque et huiuſmodi eſt copia: Sed diuerſis diuerſa et naturæ et rerum exiſtit ratio atque modus: Iccirco his uti oportet quæ ſuppeditant: et in his ipſis adhibenda eſt cautio: primo ut habiliores et commodiores / ſelectos paratoſque habeamus: proxime ut ædificando aptioribus utamur / ſuis quibuſque locis cuncta recte diſpartiendo.

Sequitur ut paratis rebus / que recenſuimus / materia / lapide / calce / harena: nunc de conſtruendi ædificii ratione et modo tranſigamus. Nam ferrum quidem æs atque plumbum et uitrum er reliqua iſtiuſmodi ut pares nihilo plus opus eſt induſtria, quam ut coemis atque in unum cogas / quoad in opere perficiundo non deſint: tam etſi de his ſeligendis et diſtribuendis dicemus ſuo loco / quæ ad operis ornamentorumque rationem abſoluendam conueniant: Atque nos quaſi opus facturi ſimus et manu ædificaturi ab ipſis fundamentis rem ordiri aggrediemur: Sed hic prius eſt ut iterum admoneam / penſanda eſſe tempora cum publica / tum et priuata noſtra noſtrorumque eiuſmodiſint: ne quid aggrediamur: in quo perturbatis rebus aut inuidiam captes ſi perſeueres ædificando: aut diſpendium ſi deſeras. Adde quod et naturæ tempora inprimis erunt obſeruanda: Nam uidere quidem licet / uti ea quæ per hyemem ædificantur / locis præſertim frigidis gelent: Ea uero quæ per æſtatem / locis præſertim æſtuoſis areſcant / prius quam cohereant. ~~Hinc igitur admonebat Frontinus architectus eſſe ad opus exequendum apta accommodataque tempora: quæ ſunt a chalendis aprilis / ad chalendas uſque nouembris / intermiſſo æſtatis feruore.~~ ~~Sed pro locorum uarietate et coelo opus maturandum aut producendum ſtatuo.~~ Itaque ſi cum his cumque cæteris rebus quæ ſupra recenſuimus / bene tibi conueniet: erit demum area futuri operis deſcribenda / ſignatis in ſolo ſpaciis ſua et linearum et angulorum dimenſione.

~~At ſunt qui admonent bonis initiis inchoandam eſſe ædificationem: permaximi quidem intereſſe quo quidque temporis momento in rerum præſentium numero causae occeperit.~~ Lucius Tarutius urbis Romænatalem diem adinueniſſe fortunæ ſucceſſibus annotatis prædicatur: Tantanque habere uim ad res futuras ipſum hoc initii momentum putarunt ſapientiſſimi ueteres: ut fuiſſe Iulius firmicus maternus referat / qui mundi genituram ex rerum euentibus compertam fecerint: ac de ea re accuratiſſime ſcripſerint. Namque Eſculapius Annubius que: et iſtos ſecuti Petoſiris et Necepſo ſic fuiſſe hanc affirmant: ſurgente ab orizonte Cancro et luna ex dimidio / ſole in leone / ſaturno in capricorno / ioue in ſagittario / marte in ſcorpione / uenere in libra / mercurio in uirgine. ~~Et profecto tempora ſi recta interpretamur plurimum pleriſque in rebus poſſunt.~~ Nam et quod illud quod aiunt die brumali pulegium aridum floreſcere / inflatas ueſicas diſrumpi ſalictorum folia: Malorum grana uerti ac circumagi / murumque iocuſculis fibras numero in dies ad lunæ numerum congruere atque æquari. Ego uero etſi iſtius diſciplinæ profeſſoribus et temporum obſeruatoribus non tantum tribuam / ut eos exiſtimem ſuis poſſe artibus certam præſtare fortunam rebus / non tamen eſt ut aſpernandos ducam ſiquando diſputent præſcripta iſtiuſmodi tempora monente coelo utramque in partem poſſe quam plurimum. ~~Sed uti ea ſeſe habeat res / ſeruaſſe quæ admonent: aut plurimum proderunt ſi uera ſunt: aut minimum nocebunt ſi erunt falſa.~~ Adderem hic aliqua ridenda / quæ ueteres probauere inchoandis rebus: ſed nolim interpretentur ſecus atque res ferat: Et profecto ridiculi: qui bono item omine cum cæteras res: tum et imprimis areæ præſcriptionem inire iuſſerint. Veteres his ſuperſtitionibus adeo uacabant: ut eſſe primum militem in delectu conſcribendo curarent: ne ei eſſet nomen ulla ex parte infauſtum: tum et luſtranda colonia atque exercitu bonis nominibus eligebant / qui hoſtias ducerent: et locan dis uectigalibus cenſores Lucrinum lacum ob nominis felicitatem eſſe omnium primum inſtituere: Tum et malo nominis nomine permoti quæ prius epidannum uocabatur: ne indannum eo nauigantes ire dicerentur: Dyrrachium appellari uoluere. ~~Eadem ronne et Beneuentum / quod prius Maloeton diceretur nuncupauere.~~ ~~Rideo hic: nam bona etiam uerba et precantia adiungi placet.~~ ~~Et ſunt qui affirment hominum uerba tanti causae / ut uel a feris mutiſque rebus audiantur.~~ ~~Sino illud Catonis uerbis laſſatas boues inſtaurari.~~ ~~Solere quidem homines aiunt impetrare a ſolo patrio uerbis et precibus / ut inſuetas et alienas alat arbores: ipſaſque arbores exorari poſſe ut tranſmigrent / et in alieno accreſcant.~~ Iam mihi poſtea quam inepti causae coepimus / aliorum ineptias recenſendo illud ridiculi gratia non omittam / quod aiunt adeo audiri hominum genus / ut rapam affirment ampliorem creſcere: ſi dum ſeratur obſecretur / ut ſibi et familiæ et uicinis benigne conferat. ~~Quæ quidem res ſi ita ſunt: non intelligo cur ocimum herbam putent / quo magis cum maledictis et probris ſatum ſit / eo fructus lætiores afferre.~~ ~~Sed miſſa hæc faciamus.~~ ~~Cæterum præſtare quidem arbitror / ſi omni opinionum incerta ſuperſtitione deſpecta / rem ipſam ſancte et religioſe aggrediemur.~~ Ab Ioue principium muſæ: iouis omnia plena: Ergo purificato animo: et ſancte pieque adorato ſacrificio / inchoari tantam rem perplacebit: his maxime habitis precibus ad ſuperos / quibus poſcatur / ut opem auxiliumque præbeant operi / et faueant cæptis / quoad fauſte/ feliciter / proſpereque eueniat res: ſitque longa cum ſua ſuorumque hoſpitumque ſalute et ſalubritate: cum rerum firmitate: animi æquabilitate: fortunarum in cremento / et induſtriæ fructu / et gloriæ propagatione: bonorumque omnium perhennitate / atque poſteritate. ~~De his hactenus.~~

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE OPERE LIBER TERTIVS INCIPIT.~~

oMNIS ASTRVENDI OPERIS RAtio / hac una in re uerſatur atque conſumitur: ut pluribus ordine congeſtis et arte compactis rebus: ſeu ſint illi quidem quadrati lapides: ſeu cementa: ſeu materia: ſeu quod aliud uis ſolida ex eis / et quoad eius fieri poſſit integra unitaque conſtructio producatur. ~~Integra counitaque ea dicentur, quo rum partes a partibus neque reſectæ / neque diſiunctæ / neque non ſuis inſitæ locis ſint: Sed toto linearum tractu cohereant atque conſequantur.~~ ~~In ſtructura igitur conſideraſſe oportet / quænam in ea primariæ ſint partes: et quæ partium lineæ atque ordines.~~ ~~Structuræ perficiundæ partes minime obſcuræ ſunt.~~ Namque ſummum / infimum / dextrum / ſiniſtrum / proximum / diſtans: et quæ inter has extremitates intercurrant media / ex ſe patent: Sed quid cuique inſit: cur inter ſe differant: non omnes intelligunt. Neque enim est opus tollere ut putant imperiti / lapidem lapidi: et cementa cementis ſuperaſtruere: Sed diuerſæ cum ſint partes: longe diuerſis indigent rebus et induſtria: Aliud enim fundamentis: aliud procinctui et coronis: Aliud angulis et apertionum labris: Aliud extremis cuti bus: Aliud intimis parietum in farctionibus et craſſationibus debetur. ~~Quod autem cuique debeatur / noſtrum erit proſequi, In his igitur abſoluendis ab ipſis fundamentis incipiemus: eos ut diximus imitati: qui manu ſint opus effecturi.~~

~~Fundamentum / ni fallimur / ſtructuræ pars non eſt: ſed locus uidelicet ac ſedes: in qua ſtructura ipſa tollenda ſtatuendaque ſit.~~ Nam ſi dabitur area penitus ſolida atque omnino conſtans lapidea fortaſſis: quales apud Veios nonnullas inuenias: quænam tibi illic erunt fundamenta iaciunda potius quam ut ſtructuram ipſam attollas. ~~Apud Senas uiſuntur maximæ turrium moles / ipſo primo et nudo in ſolo poſitæ: Eſt enim mons ſolidus ſubſtratus tofo.~~ Fundatione igitur hoc eſt itione in fundum atque fossura erit opus ubi firmum ſtabileque solum proſciſſa de miſſaque fouea quærendum ſit: quod ipſum fieri ferme pleriſque omnibus in locis conuenit : de quibus poſtea. Commodum futurum ſolum inditio erunt hæc / ſi mille aderunt herbæ / quæ humectis in locis ſoleant: ſi arborem aut nullam ferat: aut eam tantum: quæ niſi in præduro et denſiſſimo oriatur: Si circum multo erunt omnia ſicciſſima et penitus arentia: Si lapidoſa lapide non minuto / non globeo: ſed angulari ſolido præſertim ſiliceo: Si ſub ſe neque ſcaturient fontes / neque fluentum peruader: Fluenti. n. natura eſt / ut aut rapiat ſempiterne quoad motu ualeat / aut importet: Ea re fit ut plana / quæ propter fluuius excurrit / ſoli firmitatem præſtent non prius / quae ubi ſub alueum deſcen deris. Tu priusquam quicquam fodere incipias angulos arearum et omnes laterum lineas diligentiſſime iterum atque iterum annotaſſe oportet: quales futuri ſint et quo ſtatuantur loco: His angulis ponendis norma opus eſt non puſilla / ſed prægrandi: quo directionum lineæ certiores conſequantur: Normam ueteres conficiebant tribus rectis re gulis in unum triangulum coniunctis: quarum erat una cubitos tris: altera quatuor: tertia cubitos erat quinque. Atqui hos quidem angulos ponere imperiti / niſi rebus omnibus quæ aream occupent / amotis: et ſolo prius reddito uacuo et penituſ complanato neſciunt: Eaque de re / quod in hoſtium agro moderantiuſ facerent / repente raptiſ malleoliſ / fabroſ uaſtatoreſ ad diruenda et delenda omnia immittunt: Quorum eſt error caſtiganduſ: Nam multa et fortunæ iniuria / et temporum aduerſitaſ / et rerum caſuſ atque neceſſitas poſſunt afferre: Quæ moneant uetentque ne quid cæpta proſequare: Et interea dedecet profecto non parcere ueterum laboribus / et conſulere ciuium commodis / his quæ aſſuctis maiorum ſuorum laribus capiant: quando et perdere et proſternere et funditus conuellere quæque ubique ſunt / ex arbitrio ſemper relictum ſit. ~~Itaque priſtina uelim ſerues integra quoad noua illis non demollitis attolli nequeant.~~

Fundamentis deſcribendis meminiſſe oportet prima parietum exordia et ſoccos / quos etiam fundamenta nuncupant / habenda eſſe quota parte ſui ampliora / quam ſit futurus paries: eorum imitatione qui alpibus ætrurie per niues ambulant: Nam hi quidem pedibus adigunt cribros funiculis in eum ipſum uſum contextis: quorum amplitudine ueſtigia minus immergantur. ~~Anguli ipſi quo pacto annotentur / eſſet non facile examuſſim proſequi uerbis ſolis.~~ ~~quod ſit eorum captandorum ratio ex mathematicis ducta: et linearum exemplo indigeat: res ab inſtituto aliena: de qua alibi in commentariis rerum mathematicarum tranſegimus.~~ ~~Tentabo tamen atque enitar quantum hic conferat ita loqui: ut qui ingenio ualeas / facile intelligas multa / unde totam rem poſtea ex te conſequaris.~~ ~~Obſcuriora fortaſſis quæ uidebuntur / ſi libebit ad unguem tenere ex commentariis ipſis petita percipies.~~ Nos quidem fundamenta diffinientes aſſueuimus lineas dirigere / quas radices nuncupamus / hunc in modum: A media enim fronte operis / ad poſticum protendo lineam: ad cuius dimidiam longitudinem figo telluri clauum: per quam tranſuerſam duco ex geometrorum monitis perpendicularem. Itaque ad haſce duas lineas / quicquod demetiendum eſt redigo: ſuccedunt omnia belliſſime: præſto ſunt æquidiſtantes certiſſimi finiuntur anguli: partes partibus reſpondent / apteque conformantur. Quod ſi forte dabitur ut interiectis parietibus ueterum ædificiorum captandi anguli terminum ac ſedem radio uiſus expedire notaſſe non queas: tibi æque diſtantes lineæ ducendæ ſunt ea / qua libera et expedita patebit uia: hinc ſignato interſectionis puncto / cum gnomonis / tum diametri productione / tum etiam aliis æquediſtantibus ad normam coequatis lineis rem pulcherrime aſſequemur. ~~Neque erit non accommodatiſſimum radios uiſus locis ſupereminentibus terminare linea: quo illinc dimiſſo perpendiculo certa præſtetur directio atque progreſſio.~~ ~~Signatis perinde lineis et angulis foſſionum conueniret quidem oculorum et intuitus uim habere / qualem per hæc habuiſſe tempora hiſpanum quempiam fabulantur.~~ qui aquarum uenas per terræ intima ſerpientes / non ſecus diſternebat ac ſi in aperto fluerent: Tanta ſub terra ſuccedunt incognita: quibus non tuto onus et impenſam ædificationis ſubſtinendam committas. Et oportet profecto cum toto ædificio / tum præſertim ipſis fundamentis nihil negligere: in quo cauti et circumſpecti ædificatoris ratio et diligentia de ſiderari poſſit: quando in cæteris ſiquid erratum eſt / lædit leuius: et emendatur facilius: et perfertur commodius quam in fundamentis: in quibus nulla errati excuſatio admittenda eſt. ~~At ueteres / quod fauſtum et felix ſit / fodito inquiunt / uſque dum ſolidum inuenias.~~ Habet enim tellus ſubduplices et multiplices cutes: alias fabulosas: alias harenoſas: alias calculoſas et eiuſmodi: ſub quibus ordine uario et incerto denſa et concreta ſubſtitit cutis / ferendis ædificiis ualidiſſima. Quæ et ipſa quidem uaria est: neque cæteris ſui generis ulla pene in re ſimilis: Sed alibi duriſſima et ferro prope in expugnabilis: alibi craſſior: alibi nigricans: alibi albicans: quam cæteris imbecilliorem plerique putant: Alibi cretamoſa: alibi tofinea: alibi ex quadam argille genere immixta glarea: De quibuſ omnibuſ quenam ſit optima certum dari aliud nullum iudicium poteſt. ~~preter unum: Vt eam probent: quæ errfum egre excipiat: quæ ue aqua immiſſa minime diſſoluatur.~~ ~~Et ſolidum ea de re nullum haberi putant certiuſ atque conſtantiuſ.~~ ~~quam quod ad aquam perterre uiſcera ſcaturientem ſubſit.~~ Nos uero doctos et peritos omnes incolas et uicinos architectos conſulendos putamus: Qui quidem & ueterum ædificiorum exemplo: et ponendorum in dies uſu recte iſtius: ædifices: regionis ſolum quale ſit & quid ualeat facile didiciſſe potuere. ~~Dantur tamen argumenta de ſoli firmitate prætentanda & congnoſcenda.~~ Nam ubi graue aliquid per ſolum prouolutaris / aut exalto cadentem dimiseris: & non ſubcor tremuerit locus: aut aquam / expatina / illic ſtatuta / criſpantem non reddiderit: nimirum firmitatem iſtic polliceri inter petrabimur. ~~Tu tamen ſolidum inuenies non ſemper omni in loco: Sed dabitur regio uti eſt apud Adriam apudque Venetias / ubi ſub congeſtitia inuenias aliud nihil ferme præter ſolutum limum.~~ ~~Diuerſa igitur tibi erit fundationis ratio / pro locorum diuerſitate exequenda.~~ Locorum alius elatus / alius depreſſus: alius inter hæc medius / ut puta qui accliuis ſit: hic adeo alius ſiccior et aridior: uti ſunt præſertim montium iuga et uertices: Alius penitus madens et infuſus: uti eſt qui apud mare: apud lacu nas et intra conualles ſubſidat: Alius ita eſt poſitus / ut neque ſiccus omnino: neque penitus madens ſempiterne ſit: uti natura ſui ſunt ac cliuia: ut quibus aquæ non perſiſtunt immotæ et contabeſcentes: ſed lapſu aliquo per pronum deducuntur. ~~Nullis locis ilico fidendum eſt inuento quod ferrum reſpuat: poſſet enim id eſſe in campeſtri parte ue et infirmum: ex quo maxima iactura et totius operis ruina olim conſequeretur.~~ Noſque uidimus turrim apud Mneſtorem / Venetiarum oppidum / que poſt annos aliquot quam abſoluta extitit / pondere ſui perforato cui incumbat ſolo / uti res monſtrauit / tenui et imbecilli ad ſumma uſque propugnacula immerſum ierit: quo magis inculpandi ſunt quae non ſolido iſtiuſmodi a natura ſubſtrato et ſubſtituto præcipue ut ferat ædificia: ſed uel macerie aliquam ueteris ruinæ inuenta / non eam quanta et qualis ſit funditus perſcrutantur: Sed in ea præaltos parietes attollunt inconſiderate: et minuendæ impenſæ auiditate / omnem ædificationem ultro perdunt. ~~Præclare iccirco admonentur / ut omnium primi fodiantur putei: Id quidem cum cæteras ob res / tum ut apertiſſime pateat quanti quæque ſeſe habeat cutis ad opus tolerandum aut infirmandum.~~ ~~Accedit quod ad multas rerum agendarum commoditates et aqua inuenta et quæ egerantur conferet.~~ ~~Accedit etiam quod hinc adaperta reſpiratio a ſubterraneis exalationum motibus tutam illæſamque præſtabit ædificio firmitatem.~~ ~~Itaque ſeu puteo / ſeu ciſterna / ſeu cloaca / ſeu quauis profundiore foſſione recognitis quæ ſub terra latitabant cutibus / commo diſſima eligenda en / cui opus committas.~~ ~~Tum et elato et quocunque et in loco: unde profluens unda conuellere aut aſportare quippiam ualeat: profundiorem omnino induxiſſe foſſam conferet.~~ Nam aſſidua imbrium ite ratione montes ipſos ablui / abſtergi atque perinde imminui inditio est: quod extantes ſpeculæ in dies expeditius uiſuntur: quæ interiecto montis primitus non apparebant. ~~Maurelius mons qui ſupra Florentiam eſt / patrum noſtrorum ætate multa uirebat abiete: At nunc nudus et aſper relictus eſt / imbrium ni fallor abſterſionibus.~~

Decliuibus areis iubebat Iunius Columella inferiori a parte et loco preſſiore fundamenta ordiri auſpicaremur: Perite id quidem: Namque præter id / quod illic iacta / et præſtructa admodum ſuis coaptata locis perſiſtent: quaſi fultura ualida renitentur ad curſus ea: quæ mox ſi ædes prolatare libuerit / ad partem ſuperiorem applicabuntur: Fiet etiam ut quæ fortaſſis uitia ſubſequi ad iſtiuſmodi foſſiones interdum ſoleant hyante ſolo atque labente / minus te lateant: minuſque noceant. Paludoſis in locis laxam adaperire foſſam conuenit: foſſæque latera palis / cratibus / tabula / alga / limo et iſtiuſmodi rebus munienda hinc atque hinc: ne aqua ſubinsiuat: Mox ex haurienda ſiqua reſidua intra munitiones ineſt aqua: egerendaque harena: abruenduſque lutoſus alueus funditus: quoad inuenias ubi pes ueſtigio ſiſtat. ~~Idem ipſum ſabuloſo in ſolo quoad res poſtulet faciundum eſt.~~ Cæterum omnis foſſionis fundum ad libellam plane coequandum eſt: ne quam in partem uſpiam ſit decliue / quo imponenda coequatis ponderibus collibrentur: Habet enim pondus in ſe hoc inſitum et innatum: ut depreſſiora ſemper oppetat et opprimat. ~~Sunt quæ in paluſtribus fieri iubent / ſed magis ad ſtructuram quam ad fundationis rem pertineant: Atqui ſic enim iubent.~~ Sudium et palorum copiam cacumine præuſto / pede inuerſo ad ſublime figito: ut ſit operis huius area lata duplo / quam futurus eſt murus: ſintque pali ad muri futuri altitudinem / longi nihilominus una partium ex octo: ſintque craſſi ut ad ſui longitudinem / ita ut pars reſpondeat nihil minus duodecima denique conferti configantur quoad ubi plures interfigas aditus non pateat. Configendorum palorum machinas uticumque illæ ſint habere oportet malleos non grauiſſimos: ſed crebro ictu incudentes: Nam prægraues cum ſint pondere immani impetuque intolerabili materiam protinus perfringunt. ~~Crebritas quidem omnem ſoli contumaciam et peruicaciam aſſiduitate laſſat et domitat.~~ ~~Videre licet ubi tenuem uelis duram in materiam clauum infigere.~~ ~~ſi malleo utaris graui / non ſuccedit: ſi puſillo et apto / penetrabit.~~ Hæc de foſſionibus hactenus: niſi forte illud addendum ſit / quod interdum aut parſimoniæ gratia / aut uitandæ ſoli intermedii labilitatis cauſa iuuat non una et continuata foſſa opus ſolidum perducere: ſed interuallis intermiſſis: quaſi pilas tantum aut columnas poſituri fundamus: quo inde ab alteris ad alteras ductis arcubus / reliquus paries ſuperextollatur. ~~In his eadem obſeruanda ſunt / quæ uſque recenſuimus.~~ ~~Sed quo plus oneris in haſce impoſiturus ſis: eo latiores et obfirmiores ſubigas fundationes atque pedamenta oportet.~~

~~Hactenus de his: Reliquum eſt ut ſtructuram aggrediamur.~~ ~~Sed cum tota fabri ars ordoque aſtruendi pendeat / partim ex lapidum natura / et forma / et habitudine: partim ex calcis fulturæque glutino atque illigamentis.~~ ~~De his igitur prius breuiſſime recenſenda ſunt quæ ad rem faciant.~~ Lapidum alii rediuiui et fortes et ſuccoſi / quales ſunt / silex / marmora / et eiuſmodi: quibus innatum eſt ut ſint graues et ſonori: Alii exhauſti / leues / ſurdi: quales ſunt tofinei et ſabuloſi. ~~Item lapidum alii plauis ſuperficiebus / rectis lineis / æqualibus angulis: quos quadratos nuncupant: Alii ſuperficiebus / lineis / angulis multiplicibus et uariis: quos incertos appellabimus.~~ Rurſus lapides alii prægrandes: hoc eſt quos ſingulos nudæ hominum manus abſque traha / uecte / rutulo et gerulis et iſtiuſmodi agere ad arbitrium nequeant: Alii minuti: quos uel una manu tollere collocareque poſſis ex ſententia. ~~Tertii lapides inter iſtos qui pondere et magnitudine medii ſint / iuſtos appellamus.~~ ~~Omnem lapidem et integrum et minime lutoſum et bene madentem eſſe oportet: Integer an quaſſatus ſit / indicabit ſonus quem ſub ictu refert.~~ ~~Abluetur nullibi purius quam torrente.~~ Non penitus madidum reddi aquis ante diem nonum ſatis conſtat / qui iuſtus ſit lapis: qui autem præ grandis / tardius: Nuper exemptus ex fodina / longe ueterano commodior : Qui ſemel calcem expertus ſit lapis / ſecunda non amat coniugia. ~~Hæc de ipſo lapide.~~

Calcem quidem / quæ ex fornace apportata glebis fuerit non integris ſed reſolutis atque admodum pulueruloſis / reprobant: et ualidam futuram in opus negant: Eam probant / quæ ignibus perpurata candicans et leuis et ſonora ſit: quæ ue cum aſpergas multo crepitu / acrem uaporis uim in altum euomat. ~~Superiori quod impotens ſit / harenæ minus deberi conſtat: At ualidiori huic plus.~~ ~~Cato ſta tuebat in ſingulos pedes dari calcis modium unum: harenæ duos Alii aliter.~~ ~~Vitruuius quidem atque item Plinius / harenas iubent admiſceri: ut ſit ad foſſiceas pars quarta: ad fluuiatiles atque maritimas tertia.~~ ~~Cæterum ubi pro lapidum natura et qualitate / uti mox referemus / materia futura erit / liquidior et mollior / in cerniculis harena excipietur.~~ ~~Vbi uero ſpiſſior / tunc glarea angularis et fractionum minutalia admiſcebuntur una cum harena ex dimidia.~~ ~~Tertiam ſi tunſæ teſtæ partem adieceris affirmant omnes futuram multo tenaciorem.~~ Tu tamen uticumque miſcucris / iterum atque iterum ſubigas oportet: ad minutorum uſque corpuſculorum commixtionem: Et ſunt ea de re qui probe commiſcendi gratia mortariis diutius uerſant atque intundunt. ~~Et de calce quoque hactenus: Ni forte his quæ diximus / illud deſit: calcem ſuis et præſertim eadem ex fodina / cognitis lapidibus / tenacius quam cum externis coherere.~~

Pedamentis extruendis: hoc eſt fundamentis ad aream uſque complendis / quidnam moneant nihil inuenio apud ueteres / præter unum illud: ut lapidem / qui ſub diuo / uti ſupra diximus / biennium habitus uitium fecerit / fundamentis coniicias. Nam ueluti in militia deſides et imbelles / qui perferre ſolem et puluerem nequeant: domum ad ſuos non ſine nota remittuntur: Sic et iſtic molles et eneruatos lapides reiiciunt: ut priſtino in ocio / aſſuetaque in umbra ignobiles conquieſcant: Tam etſi apud hiſtoricos aſſueuiſſe in terra comperiam ueteres ponendis pedamentis / omni induſtria et diligentia eniti: ut eſſet illic ſtructura / quoad eius fieri poſſet omni ex parte nihilominus quam in cætero muro ſolidiſſima. Nicerini filius ægyptiorum rex Aſithim / cuius id fuit institutum: ut qui ære alieno tenerentur / patris cadauer in pignus darent / lateritiam ſtructurus pyramidem / fundamentis iaciundis præfixit in palude trabes: hiſque ſuperduxit lateres. Memoriæ quoque proditum eſt Creſiphum optimum illum: qui celeberrimum Dianæ templum apud epheſum aſtruxit cum ſibi locum delegiſſet planum et emunctum: qui demum a terræ motibus futurus eſſet immunis: principio / ne lubrico illic atque parum ſtabili in ſolo / tantæ molis fundamenta temere collocarentur / ſtrauiſſe aiunt calcatis carbonibus: Deinde uelleribus tantum palorum media interualla expleri croberrimo carbone atque inconculcari / et mox quadrata ſuperextendi ſaxa iuncturis quam longiſſimis. ~~Comperio et apud hyeroſolimam in fundamentis publicorum operum fuiſſe qui lapides ponerent longos uigenos: altos non minus denos cubitos.~~ ~~Verum alibi ex perciſſimorum ueterum ampliſſimis operibus aduerti uarium illis fuiſſe modum atque inſtitutum complendis fundamentis.~~ ~~Ad ſepulchrum Antoniorum fragmentis præduri lapidis non maioribus quam ut manum impleant / natante cemento compleuere.~~ ~~In foro argentario ex cemento omnis generis fractorum ſaxorum: Apud Comitium fruſtis quam glebis ex lapide ignobili ſubſtrixere.~~ ~~Sed hi mihi perplacuere: qui apud Tarpeiam imitati naturam ſum opere collibus præſertim aptiſſimo.~~ ~~Nam ueluti ſtruendis montibus illa ſolidis lapidibus molliorem materiam intermiſcet: Sic hi duum pedum ſubſtrauere opus quadrato quam potuere integro lapide.~~ ~~Huic ſuperinfundere quoque duum pedum quaſi pultem cementitiam: Atque ſic deinceps alternis ordinibus lapidum et pulte fundamenta oppleuere.~~ Alibi cum glarea foſſili: tum et item collectitio ſaxo / firmiſſima uidi a maioribus facta perſtare poſt multas ætates opera fundamentorum huiuſmodi et ſtructuras: Apud Bononiam turris excelſæ atque firmissimæ / cum demoliretur inuenta fundamenta ſunt infarcita ſaxo globoſo & creta ad cubitoſ ferme ſex: Cætera deinceps aſtructura erant calce. Itaque uaria in his ratio eſt: & quod horum preceteris probem non facile dixerim tam ex omni iſtorum genere inuenio: quod longe firmiſſimum & ualidiſſimum exiſtat: Sed parſimonie inſeruiendum ſtatuo modo rudera & que putrebilia ſint non per fundas: Sunt & alia pedamentorum genera: Vnum quodam porticibus & locis his debetur: Vbi columnarum ordines conſtituantur: aliud quo maritimis utimur locis: ubi ſolidi ad arbitrium captandi ſoli certa facultas non pateat. De maritimis tum dicemus / cum de portu et mole intra profundum mare ſiſtenda tractabimus: Nam pertinet id quidem non ad uniuerſorum ædificiorum opus / de qua re hic loquimur: ſed ad propriam urbis partem quandam: de qua una cum aliis ſui generis tractabimus: cum de publicis iſtiuſmodi operibus membratim referemus. Ordinibus igitur columnarum complere in ob longum foſſam totam non eſt opus perpetuato ſtructuræ ductu: ſed columnarum ipſarum primo ſedem cubiliaque conuenit obfirmare: Hinc ab altero ad alterum / quoadque horum ducendi ſunt arcus / dorſo in profundum inuerſo: ut ei pro corda ſit ex area planities: Sic enim unum in locum plura hinc atque hinc ſuperadiecta pondera / minus erunt ad perforandum ſolum prompta / arcuum fultura iſtiuſmodi obſiſtente. Et quam ſint columnæ ad ſolum perforandum aptæ: et quam courgeant preſſentque pondera in eas poſita / inditio eſt ad nobile Veſpaſiani templum angulus: qui ad æſtiuum occaſum uergit: Nam cum illic uiam publicam / areæ angulo interceptam reddere peruiam uoluiſſent / paulula facta ad inter aream diuerſione forniceque per templi ſtructuram adacta: angulum ipſum quaſi pilam ad uiæ latus reliquerunt: et confirmarunt operis ſoliditate anteridiſque ſubſidio. ~~At is tandem premente uaſta ædificii mole / et indulgente ſolo fecit uitium.~~ ~~De his ſatis.~~

~~Iactis fundamentis expeditus inſequitur paries.~~ Hic illud præter miſiſſe nolim: quod cum ad fundamenta complenda / tum ad totos parietes abſoluendos pertineat: Nam uaſtis quidem in ædificiis / ubi craſſior futura murorum moles eſt ab ipſis fundamentis medium per opus ad ſummum uſque relinquenda ſunt aperta extuaria ſpira mentaque non penitus interrara: Vnde ſiquid uaporis concreti et coacti ſub tellure moueatur / libere id abſque ulla ſtructuræ pernicie profuſe poſſit exalare. Veteres huiuſmodi non nullis in locis cum iſtius ipſius rei gratia / tum et commoditatis: quo in ſummum opus aſcenſus pateat: tum et fortaſſis impenſæ minuendæ cauſa ſcalam cocleam intimum perducebant. ~~Ad rem redeo.~~ ~~Inter pedamentum atque expeditum parietem hoc intereſt: quod id lateribus foſſæ coadiutum conſtare ſola poteſt infarctura: hic alter pleriſque componitur / uti mox referam partibus.~~ In pariete primariæ in ſunt partes: ima quæ ilico ſupra fundamenti infarcturam ſurgit: hanc ſi ita licet appellabimus podium ſuggeſtum ue: Media quæ parietem circumambit atque amplectitur: hanc procintum dicunt. ~~Suprema hoc eſt pars ea quæ ultimum parietis illaqueamentum habeat: hanc demum coronam nuncupant.~~ Sunt et inter primarias parietum partes uel in primis præcipue anguli et inſertæ conceptæque ſeu pilæ / ſeu columnæ / ſeu quiduis iſtiuſmodi: quod quidem ſubſtinendis trabeationibus arcubuſque, tectorum illic columnarum ſunt loco: quæ omnia appellatione oſſinum ueniunt. ~~Sunt et apertionum ſtantia hinc atque hinc labra: quæ angulorum columnarumque inſimul naturam ſapiunt.~~ Præterea et apertionum tectum hoc eſt ſuperliminare / ſiue recto ſit poſitum trabe: ſiue arcu ducto ipſa / inter oſſa computabitur: Nam eſſe arcum quidem non aliud dicam / quam deflexam trabem: et trabem quid aliud quod in tranſuerſum poſitam columnam: Quæ autem inter has primarias partes intercurrunt atque extenduntur / recte complementa nuncupabuntur. Vniuerſo etiam in pariete aliquid eſſe quod ipſum cunctis / quas hic recenſuimus / partibus conueniat: hoc eſt media muri infarcinatio: et gemini hinc atque hinc ſeu coria nuncupes: ſeu cortices: quorum alter extrinſecos uentos ſolemque excipiat: alter inteſtinam areæ umbram foueat. ~~Sed corticis infarcinamentorunque inter ſe ratio pro ſtructuræ uarietate uaria eſt.~~ ~~Structuræ genera ſunt hæc: ordinarium: rheticulatum: incertum.~~ ~~Et hic illud Varronis non nihil faciet ad rem: quod refert tuſculanos quidem ſeptos ad uillas ducere ſtructura ex lapide.~~ ~~In agro uero gallico ex coctilibus lateribus: In ſabinis crudo: per hiſpanias terra ex lapillis compoſita ædificare.~~ ~~Sed de his poſtea.~~ Ordinaria ea ſtructura eſt in qua lapides quadrati / ſeu iuſti / ſeu potius prægrandes coaugumentantur: ita ut ſint ſuis lineis ordine ad regulam libellam et perpendiculum poſiti: Qua ſtructura nulla eſt firmior / nulla conſtantior. ~~Rheticulata ea eſt in qua lapides quadrati ſeu iuſti ſeu potius minuti ponuntur non iacentes in latus / ſed in angulum ſtantes fronte ad regulam et perpendiculum expoſita.~~ ~~Incerta ea eſt in qua lapis incertus ita inſeritur / ut quodque latus quoad per eius lineas licuerit contigui lapidis lateribus hæreat ad unguem.~~ ~~Huiuſmodi lapidum adiunctionibus in ſilicea uiarum ſtructura utimur.~~

~~Cæterum his generibus uariis locis uarie utemur: Nam ad podium cruſtam non niſi quadrato ponemus lapide prægrandi præduro.~~ quod ſi ſtructuram quidem eſſe / uti diximus quoad eius fieri poſſit / integram et ſolidiſſimam oportet: Et toto ipſo in muro nuſquam eſt ſoliditate firmitateque opus maiore quam iſtic: Quid in unico ſi queas lapide: aut certe numero lapidum firmabis eo: qui ad unius integritatem perpetuitatemque ſit per quae proximus. Prægrandis quidem quo argumento lapis tractetur atque admoueatur: quando id genus uel maxime ad orna mentum ſpectat: ſuo dicemus loco: Atqui ducito / inquit Cato / ex firmo lapide et calce uti ſupra terram opus extet pedes: reliquam uero parietis partem / uel etiam crudo ſi libeat latere fieri non uetant. ~~Hunc ea ratione hic motum in promptu eſt: quod guttis ſtillantium ex tectis imbrium ea parietis pars abroditur.~~ Sed nos cum ueterum ædificia repetimus intuemurque / cum alibi paſſim has recte conditorum ædificiorum partes præduro eſſe ſubſtitutas lapide: tum et apud eas gentes / ubi pluuiarum iniuriam non uereantur: ſuiſſe qui ad pyramidem rotam ſubſtrauerint baſim apud ægyptum nigro lapide præduro: fit ut rem latius interpreter: Nam ueluti in ferro ære ac cæteris eiuſ modi / ſi iterato atque iterato in contrarias partes inflectantur fatiſcunt: et poſtremo laſſata rumpuntur: Ita et corpora alternis offenſionibus laceſſita maxime uitiantur atque corrumpuntur. Quam rem ipſam aduerti ex pontibus præſertim ligneis: Nam quæ partes temporum uiciſſitudinibus modo ſiccæ ſolis radio et uentorum afflatu: modo madentes nocturnis aquæ uaporatonibus ſunt: eas quidem ociſſime reddi exeſas atque penitus carioſas uidemus. ~~Ipſum idem licet uidere ex murorum partibus his quæ imæ propter ſolum extent: Nam alternis humorum et pulueris contaminationibus commacerantur atque abroduntur.~~ Qua de re ipſe ſic ſtatuo totius ædificii podium / duro et firmiſſimo et præ grandi lapide aſtruendum: quo crebris contrariorum offenſionibus tutiſſimum perſeueret: Et duriſſimi quales ſint lapides / ſit libro ſecundo recenſuimus.

Verum lapides ipſi cum iſtic/ tum et alibi permaxime intereſt quo ponantur contextu atque connexu in opere: Nam ueluti ligno ita et lapidi inſunt cum uenæ / tum et nodi / tum et partes aliæ aliis imbecilliores: Quin et pandi marmora et contorqueri in promptu eſt. Habentur in lapidibus apoſtemata et collectiones putris materiæ: quæ temporibus intumeſcit aeris inhauſti / uti puto / humectatione imbibita: ex quo grauiores puſtulæ et collaceratione columnarum atque trabium ſequuntur. Quare præterea / quæ de lapide ſuo loco ſuperius tranſegimus: noſſe oportet lapidem creari a natura uti uidemus procumbentem / materia uti interpretantur / liquente et fluxibili: quæ cum ſenſim concreuerit et obduruerit: ipſa maſſa primas ſuarum partium figuras aſſeruata: Hinc eſt quod in eo infimæ partis corpuſculis / ut puta grauioribus conſtat maiuſculis / quam ſupremæ: et intercurrunt uenæ: prout materia materiæ ſuperinfuſa et obducta cohæſit. Ea ergo qua uenæ iniaceant / ſeu ſint illæ quidem primioris materiæ ſpumamenta / una cum ſuperadductæ materiæ fecibus commixta: Seu quid aliud ſunt: quando has ipſas ſic diſpares couniri penitus natura non ſiuerit: fixilem nimirum eſſe in lapidem conſtat. Præterea uti ex re ipſa palam atque in promptu eſt tempeſtatum / ut ita loquar / contumelia nequid reconditiora pſtruemur: compacta et concreta omnia corpora conficiuntur / diſſoluuntur: Ita et in lapide quæ partes tempeſtatibus perferendis obnoxiæ extiterunt: maceratiores ſunt atque putribiliores. Quæ cum ita ſint / ponendis lapidibus aduertiſſe iubent / his præſertim partibus ædificii: quas eſſe robuſtiſſimas oportet: ut firmiſſimæ et minime deciduæ lapidum facies contra aduerſarias rerum offenſiones obiiciantur. Ergo non in latus uena ſtans collocabitur: ne quid decruſtetur tempeſtatibus: ſed iacebit proſternata: ut preſſa mole ſuperincumbentium nuſquam pandat: Et interior quæ in fodina abdita fuerat facies ſiſtetur ut extet patula: Succoſior enim eſt et ualidior. ~~Verum nulla tolerantior habebitur facies toto in abſciſſo lapide: quam quæ maſſam ipſam non per fodinæ tractum deſciuerit: Sed quæ tranſuerſam iacentis maſſæ protenſionem obtruncarit.~~

~~Anguli inſuper totum per ædificium: quod eos quidem per quam ægregie ualidos eſſe oporteat / ſtructura admodum ſolida firmandi ſunt.~~ ~~Namque profecto ſi recte interpretor / angulus quiſque totius ædificii altera eſt pars: quando unius quidem uitium anguli abſque duorum laterum iactura non ſuccedat.~~ ~~Quod ſi huc ſpectes: proculdubio comperies nulla ferme ædificia coepiſſe deficere aliunde/ quam ab anguli alicuius in firmitate.~~ ~~Recte igitur ueteres angulos aſſueuere ponere craſſiores multo quam parietes: et in columnatis porticibus ad angulos firmiora adigere alamenta.~~ Anguli igitur firmitas non eo tantum deſideratur: quo tectum ferat: eſt enim id columnarum opus uel magis quam angulorum: uerum et inprimis quo parietes in officio contineantur: ne a perpendiculi rectitudine ullam in partem deflectantur. ~~Ergo habebit is quidem lapides præduros / et longitudine prolixos: ut quaſi brachia et ulnæ per coniugatorum parietum protenſionem inuehantur.~~ ~~Eruntque lati pro parietis craſſitudine lapides hi: ut nulla ſit opus media infarcinatione.~~

~~Similia eſſe angulis oſſa in pariete et apertionum latera condecet: et eo firmiora / quo maioribus ponderibus fortaſſis fuerint ſubſtituenda.~~ ~~Et inprimis oportet manus hoc eſt aliquos hinc atque hinc alternis ordinibus lapides promittant / quaſi adminicula ad reliqui parietis complementa ſubſtentanda.~~

~~Complementi partes ſunt / quas uniuerſo parieti conicare diximus cortices et infarcimenta.~~ ~~Sed corticum alii extimi: alii e regione poſiti inteſtini.~~ Extimum ſi lapide poſueris duriore conferet: id quidem ad ædificii perhennitatem alioquin totis complementis: opere quo libuerit ſeu reticulato / ſeu incerto induxeris non redarguam: modo infeſtis et acriter laceſſentibus / ſeu ſolibus / ſeu uentorum moleſtiis / ſeu et ignibus aut pruinis lapidem obiicias eum / qui natura ſit ad impetum molemque atque iniuriam tolerandam ualidiſſimus: Et præſertim illic ubi ex fiſtulis tectorum aut ſtillicidiis / maiores cadentes imbres uento illidantur: omnino adhibenda robuſtiſſima materia eſt: quando id quidem in uetuſtis ædificiis paſſim uidiſſe liceat iſtiuſmodi aſperſionum iniuria ipſum marmor / ut ſic loquar / prefreſum atque penitus exeſum eſſe: Tam etſi plerique omnes periti architecti / quo huic iniuriæ prouiderent: imbrem a tectis collectum aſſueuere per impluuia intercluſum diducere atque diſpellere. ~~Quid illud quod annotarunt maiores / folia per annuos autumnos ſolere parte arboris quæ ad hauſtrum et meridiem ſpectent prius decidere.~~ ~~Nos aduertimus collapſa uetuſtate ædificia omnia coepiſſe ad hauſtrum deficere.~~ ~~Et cur id eueniat: fortaſſis in cauſa eſt / quod ſolis ardor et uis / dum uirebat opus / immaturæ ſuccos aſſumpſit calcis.~~ ~~Adde quod hauſtrinis flatibus iterum atque iterum humectatus atque ſubinde ſolis incenſionibus inferuefactus paries commaceratus imputruit.~~ ~~Ergo his et huiuſmodi iniuriis apta et ualidiſſima obiicieda materia eſt.~~

~~Illud inprimis obſeruandum cenſeo: ut coeptos ordines toto ſtructuræ ambitu coæquato et minime diſpari ducas: ne quid ad dextram prægrandi: ad ſiniſtram uero minuto conſtet lapide.~~ ~~Namque preſſari quidem aiunt ſtructuram nouiſſimo pondere iniecto: et calcem preſſione inter ſicciſcendum deſiſtere: ex quo per opus lacerationes fieri neceſſe eſt.~~ ~~At corcicem inteſtinum una cum tota ſui parietis facie molliore ducas lapide non uetabo.~~ Sed quocunque utare tam inteſtino quam extimo tollendus cortex eſt: ut fiet is quidem ad ſuam lineam atque perpendiculum extenſus et perfinitus: Sua erit linea quæ ad areæ circumſcriptionem coæquata reſpondeat: ita ut ſit ea penitus omni parte ſui nuſquam tumida / nuſquam incaua / nuſquam undoſa / nuſquam non directa et probe coaptata et perfinita. ~~Inter ſtruendum et dum murus uiret ſi primam induxeris harenationem: fiet deinceps ut quam adegeris ſeu cruſtam ſeu albarium~~ ~~indelebile opus præſtetur.~~

Infarcinamentorum duo ſunt genera: Vnum quo inter cortices ad uacuum quod ineſt cementis congeſtis opplent: Alterum quo id lapide non niſi ordinario: ſed ignobili potius interſtruunt quam oppleant. ~~Vtrumque parſimoniæ cauſa inuentum apparet: Quando quiuis lapis minutus atque ignobilis huic murorum parti de mandatur.~~ Nam ſi dabitur ut prægrandis et quadrati lapi dis copia ſuppeditet : quis aut minuto aut fractitio ſponte utetur lapide : Atqui hac una in re a complementis oſſa ipſa differunt: Quod in his media inter cruitas inſarciuntur / fractitio et commutilato quocumque datur lapide / opere prope congeſtitio et tumultario: In his alteris nulli aut perquam modici immiſcentur lapides incerti: Sed tota totum id intimum ordinario extexunt opere. Mallem ad æternitatem plenis ordinibus uniuerſum parietem quadrato lapide completum redderent: Tamen qualicumque uacuum id inter cortices lapide opplendum inſtitueris: quo ad res patitur curato ut ductu coæquato librati ordines connectantur. Tum et officii quidem erit ab altero extimo ad alterum inteſtinum corticem / aliquos non penitus interraros ordinarios lapides mediam per parietis craſſitudinem ad cortices ipſos mutuo connectendos traducere: quo infuſa infarcinamenta ſpondas cruſtarum non protrudant. Infarcinationum ductus obſeruarunt ueteres una perpetuaque refuſione attollere non altiores quam ut in quinos quoſque pedes ordines ſuperextenderent: quo ueluti neruis illigamentiſque ſtructura arctata concinctaque redderetur: quo etiam ſiquid totam per infarcinationem aliquo aut fabrorum uitio / aut caſu deſidiſſe comperit: non ilico in ſe reliquorum ſuperurgentium pondus trahat: Sed habeant ſuperiora quaſi innouatam ad conſiſtendum baſim. Cæterum admonent / quod apud omnes ueteres probe obſeruatum uideo: ne quid maiora inter farciendum ſaxa interſerantur: quam ut libræ pondus compleant: minutiora enim quæ ſunt / facilius ueniri atque ad nexuras adæquari arbitrantur quam prægrandia. Et faciat ad rem quod apud Plutarcum de Mino rege traditur: Nam is quidem cum plebem per artes diuideret: ſic cenſebat corpus omne quo magis minutas diui ſum in partes ſit: eo facilius ad arbitrium tractari atque coæquari. Illud non negligendum puto: quod caua omnia compleſſe / et nihil uſpiam interuacuum reliquiſſe oportet / cum cæteras ob res / tum ob id ne iſtuc animantia ingrediantur: quæ nidificatu et congeſtis ſordibus atque ſeminibus caprificos per murum excitent. ~~Dictu incredibile quantas lapidum moles / et quas congeries commotas una eſſe arboris radice uiderim.~~ ~~Illiganda igitur et complenda quæ conſtruas omnia diligenter ſunt.~~

Inter procinctus aliqui præterea nexus lapidum maiorum inducuntur: qui et cruſtas exteriores cruſtis interioribus: et oſſa etiam ossibus illaqueata reddant: quales hi ſunt / quos in pedes quinos interſerendos diximus. Alii uero et hi quidem primarii procinctus ſunt: qui angulorum prehendendorum / operiſque detinendi gratia / per totam parietis longitudinem perducuntur: Sed hi poſtremi rariores adhibentur: et unico in pariete plusquam binos aut interdum tris me nuſquam uidiſſe memini: Eorumque ſitus ſedeſque primaria eſt: ut ſummum parietis ueluti corona / immunem frequentioribus illis in nexuris æqui inpedes quinos fiunt: Lapides ſi aderunt tenuiores non dedecebit.

~~In his uero alteris / quas coronas nuncupamus: quo et rariores illæ quidem ſunt / et plus habent negocii: eo robuſtiores et craſſiores appoſuiſſe lapides conuenit.~~ ~~In utriſque ſuo in genere longiſſimi et latiſſimi et firmiſſimi deſiderantur.~~ ~~Sed ita collocabuntur minores illi: ut una cum cæteris parietis corticibus ad perpendiculum et regulam conueniant.~~ ~~Hi uero alteri coronas imitati frontis proiectura prominebunt.~~ ~~Ponunturque lapides iſtiuſmodi prælongi et ad modum lati ad libellam / et ordinibus bene connectuntur: ut quaſi ſuperaddito pauimento ſubinſtructa operiantur.~~ Lapidum iſtic nexura eſt: cum nouiſſimus quiſque nunc ſuperinſternatur lapis: ita in iam tum ſubſtratos coagmentatur et concinnatur: ut in duorum ſubſtitutorum commiſſuram / æquata et collibrata extenſione medius accumbat. ~~Quæ lapidum nexura uniuerſa in ſtructura minime negligenda cum ſit: cum eſt eadem in procinctibus huiuſmodi maiorem in modum obſeruanda.~~ Aduerti reticulatis operibus ueteres aſſueuiſſe procinctum inducere: ut conſtaret ordinibus laterculorum quinque: aut nihilo paucioribus tribus: quorum eſſent cum cæteri / tum ad minus ordo unus lapide poſitus non craſſiore quam cæteri illic iuncti: ſed longiore atque latiore. ~~Ordinariis uero inſtructuris lateritiis uidimus quoſque in pedes quinos illigamenti loco fuiſſe uno contentos ordine lateris perampli bipedalis.~~ ~~Vidimus etiam quod laminas plumbeas prælongas parietibusque pares latitudine illigamenti gratia interſparſerit.~~ ~~Verum in lapide prægrandi aſtruendo procinctu rariore uel quaſi ſolis coronis contentos uideo.~~ In coronis abſoluendis quando hæ quoque parietem firmiſſima recingunt nexura: neglexiſſe nihil oportet eorum que hactenus de procinctu ipſo diximus: ut in his nulli niſi prælongi et admodum latiſſimi et omnium firmiſſimi lapides imitantur: coaptenturque nexura continuata et recte compacta / ordinibus ad libellam exactis: et pro cuiuſque ratione ad regulam redactis et coæquatis. ~~Eoque maiorem iſtic curam et diligentiam adhibeas / ipſa res poſtulat: quo et percingunt opus coronæ ipſo loco labiliore: Et tecti præterea munus ſuos in parietes obtinent.~~ ~~Hinc eſt quod aiunt lateritiis parietibus crudis teſtaceam coronam adigito: ne ſiquid ex ſummo tecto aut ſtillicidiis impluat / officiat: Sed protectura tueantur.~~ ~~Ea de re adeo in omni reliquo pariete quouis obſeruan dum eſt: ut ei pro tecto bene obſtructa ſtet corona ad omnem imbrium iniuriam refellendam.~~

~~Rurſus conſideraſſe oportet / quo fultu / quibus ue adminiculis lapides plurimi una in parietis ſoliditatem cogantur atque contineantur.~~ ~~Conſideranti nimirum ſeſe offert: ut in primis ad iſtam rem opus eſſe calce intuear: tam etſi non omnem lapidem calce iungendum ſtatuam.~~ Marmora enim contactu calcis non modo candorem amittunt: uerum etiam obſcenis maculis cruoris dehoneſtantur: Tantaque in marmore ineſt candoris ſuperbia: ut uix alium poſſit perferre quam ipſum ſe. ~~Quid putes?~~ fumos dedignatur: oleo illibutum palleſcit: nigro infuſum uino luteſcit: aqua ex materia caſtaneæ perducta fuſcatur intimum atque inficitur: ut ne abradendo quidem iſtarum rerum notæ deleantur. ~~Hinc ueteres nuda in opus marmora / nullo calcis illinimento obducto quo ad poterant adigebant.~~ ~~Sed de his poſtea.~~

~~Nunc quando ad periti fabri officium pertinet / non tam ſeligere commodiora / quam apte accommodateque / uti his quæ ſuppeditent: rem nos ſic proſequemur.~~ ~~Calcem intelliges excoctam eſſe uſque ut probes: quæ infuſa et inde poſt feruorem extincta / ſpumam lactis imitata ſeſe ſuſcitans totis glebis tumuerit.~~ ~~non ſatis commaceratæ indicium erunt calculi interharenandum offenſi.~~ ~~Plus forte ſi admiſcueris harenæ quam par ſit / aſperitate ſui non coherebit: Sin aut minus quam eius natura et uis ferat: quaſi uiſcus lentitudine improba reſtitabit ægreque obſequetur.~~ ~~Calcem non uſque quoque maceratam / atque alioquin imbecilliorem indemnius committes fundamentis quam cætero parieti: et inter farcinamenta quam in cruſtis.~~ ~~Ab angulis uero et oſſibus præcinctibuſque / procul abigenda eſt omnis calx: in qua uel minima inſit menda: et præſertim arcubus fidiſſima intermiſcenda eſt.~~ ~~Anguli / oſſa / procinctus / coronæ / harenam tenuiorem / graciliorem / purioremque exigunt: præſertim ubi terſo ducantur lapide.~~ ~~Infarctinamenta glanduloſiorem non reſpuent materiam.~~ ~~Lapis arens natura et ſitiens / fluuiatili cum harena non peſſime conueniet.~~ ~~Madens natura lapis et humectus / harenas foſſiceas adamabit: ad hauſtrum nolim ſumptam ex mari harenam obiicias: ſeptemtriones ad uentos fortaſſis commodius exponetur.~~ ~~Minuto cuique lapidi materia debetur ſpiſſior: Sicco et exhauſto craſſior: Quamuis uniuerſa in aſtructione ueteres craſſiorem pultem iſtiuſmodi tenaciorem putent quam tenuem.~~ Præ grandes lapides non niſi per liquentem et fluxibilem materiem fulcturæ ex arbitrio recumbunt: ut forte magis lubricandi cubilis gratia: quo ſunt illi quidem dum coaptantur ſub manu ad motum faciles / quam conglutinandi cauſa / huiuſmodi eſſe inducta materies uideatur. ~~Atqui omnino plurimum conferet aliquid molle iſtiuſmodi et leuigatum cubile ſubmittere: Quo fiat ut lapides iniquo ſub pondere laborantes non defringantur.~~ Sunt qui ubi paſſim ex ueterum operibus prægrandes intueantur lapides / mediis iuncturis illibutos rubrica / uſos interpretentur ea pro calce: Id mihi non fit ueriſimile: uel maxime ea re / quod non utraſque ad iunctionis ſupſicies / ſed tantum alteram illibutam uideam.

~~Eſt etiam circa parietes quippiam: quod neglexiſſe non conferat.~~ Nequod enim præcipi ti feſtinantia et tumultuaria manu eſt paries coaceruandus/ opera nuſquam intermiſſa: Neque per ſegnitiem deſidioſam / quaſi inuitus ædifices / coepto eſt opere procraſtinan dum: Sed proſequi rem oportet modo et ratione: in qua ſit celeritas coniuncta cum conſilii et diligentiæ maturitate.

~~Altius attolli opus uetant periti: niſi pars hactenus exacta duruerit: Nam recens et molle opus / impotens et reſolubile cum ſit / quæ ſuperaſtruxeris nequaquam perferet.~~ Videre quidem licet / hyrundines natura edoctos cum nidificent / primas illutationes ad tigna: quæ quidem pro fundamentis et radice operis ſunt: atque item his primis proximas aggeſtiones apponere nequicquam temere: ſed opere intermiſſo / mature ſenſimque aſtruere: quoad primordia operis firmitudinem conſecuta ſint. ~~Duruiſſe calcem ſtatuunt / cum lanuginem floſculoſque fabris cognitos deſuda: it.~~ ~~Quot in pedes inter calandum ſit ipſa muri craſſitudo / et loci et coeli temperies admonebit.~~ ~~Vbi duxeris intercalandum operito ſummum opus ſtrumentis: ne uento et ſole ſuccus materiae hauſtus euaneſcat: potius quam attemporato ſicceſcat et cohereſcat.~~ ~~Vbi opus reſumpſeris / pura iterum atque iterum aqua infundito / quoad probe immadeſcat: Et pulueres ne quid caprificibus gignundis fomenta relinquantur / poenitus abluantur.~~ ~~Nihil eſt quod opus ad ſoliditatem ſtabilitatemque magis confirmet: quam abundanti lapidem commadefeciſſe aqua.~~ ~~Madidum negant lapidem eſſe / qui ſi diffregeris / non tota ſit facie intima infuſus et nigricans.~~ Adde his quod inter aſtruendum in ſingulis locis / quibus ad uarios ædificii uſus et uoluptates / deſideraſſe quiſpiam nouas apertiones poſſit per parietis ductum inter extexendis arcus eſt: quo poſtea inde ſuffoſſus paries / tutam et connatam habeat quieſcendi ſedem arcum. ~~Neque dici poteſt / uti unico interdum ſubdempto ex pariete lapillo / tota ſtructuræ uis et nerui labefactentur.~~ Et profecto aſſequemur nunquam / ut ueteratis ſtructuris nouæ applicentur: ita ut non continuo inter ſe diſcidium faciant: Et eam ob cicatricem debilitatus paries / quae reddatur ad ruinam promptus / non eſt ut referam. ~~Craſſus paries armamenta non poſtulat: quando fabris latitudine ſui præſtet: ut aſtruendo conſiſtant.~~

~~Diximus de legitimo aſtruendi genere: quo quidem lapide attollatur et duratum reddatur calce.~~ ~~Sed cum ſint captandi lapidis genera alia quæ non calce ſed luto ſtent interlita: et alia quæ lapidibus nullo fulta glutino coaptentur.~~ ~~Et ſine præterea alia ædificandi genera: quæ ſola infarctura: et alia quæ ſolis firmantur corticibus: et huiuſmodi breuiſſime tranſigemus.~~ ~~Lapidem quem illiniatur terra / cum quadratum / tum et maxime arentem eſſe oportet: eamque ad rem nihil eſt commodius latere ſeu cocto ſeu potius crudo bene exſiccato.~~ Paries crudo ductus latere ualitudini habitantium aptus: et contra ignes tutiſſimus cum ſit: tum et terræ motibus non multo commouetur: Sed idem ni fiat craſſior / contignationes non tolerat: Hinc pilas iubebat Cato interſtrui lapideas: quibus trabeamenta ſubſtituerentur. Limum quo fulcias / ſunt qui eſſe optant bitumini perſimilem: et eſſe optimum arbitrantur eum: qui immiſſus aqua lente diſſoluitur: qui de manu ægre abluatur: qui longe denſetur cum ſicceſcat: Alii harenarium præferunt: quia ductibilior ſit. Veſtire oportet opus hoc cruſtula extrinſecus ex calce: interius ſi libet gypſo /aut etiam creta argentaria : Ea ut cohæreſcat aptius inter componendum teſtacea ſunt fragmenta / rimulis iuncturarum ſparſim interſerenda: quæ ueluti denticuli promineant: ut eis cruſtula firmius contineatur.

Nudum lapidem cum quadratum eſſe oportet: tum et præ aliis grandem atque etiam ſolidum et firmiſſimum: Hic nulla infarcinamenta / æquatiſſimi ordines / perpetua nexura exigitur: crebraque debentur anſarum clauiculorumque illigamenta. ~~Anſæ ſunt quibus æquate appoſiti lapides binatim iungantur: et continuatum in ordinem couniantur.~~ ~~Clauiculi ſunt qui inferiores et una ſuperiores in lapides infixi cauent ne quid forte protruſi ordines alteri ab alte ris diſtrahantur.~~ ~~Anſas clauiculoſque fen eos non reprobant.~~ ~~Sed nos ex ueterum operibus intelleximus ferrum corrumpi et nequicquam durare: æs uero durare et prope æternum eſſe: Quin et ferri rubigine marmora commacerari et circumrumpi aduerti.~~ Viſuntur et ligneæ anſæ lapidibus uetuſtiſſimorum operum interſertæ: quas ego ferreis haud quaquam poſtponendas duco: æreæ ferreæque anſæ plumbo firmantur: ligneæ ſat firmæ ſunt ſuapte forma: quæ ſic dolantur ut ſimilitudinis gratia caudæ hirundineæ nuncupentur. ~~Inſerendæ anſæ ſunt ita ut imbrium ſtillæ ad eas uitiandas non penetrent.~~ ~~æneas contra uetuſtatem firmari putant / ſi dum conflantur trigeſima ſtagni pars immiſceatur: Rubiginem minus uerebuntur / ſi bitumine aut etiam oleo perungantur.~~ Ferrum ceruſa gypſo et liquida pice temperari / ne rubiginem ſentiat / affirmant. Anſæ ligneæ cera pura et amurca illibutæ non putreſcunt: plurimum liquentis plumbi et admodum feruentis / ad captas anſarum quod in fuderint lapides ſubcrepuiſſe uideo.

~~Sola et infarctura ductos paſſim inuenies in ueterum & aedificiis parietes per quos firmiſſimos.~~ ~~Hi ducuntur quemadmodum et terrei: quibus Africa et hiſpania utebatur / duabus utrinque ſeu tabularum ſeu craticiorum ſpondis adactis / quæ pro cruſtis adſtent quoad infuſum opus duruerit.~~ ~~Sed in hoc differunt / quod hic cementitiam pultem prope undantem infundunt: illic terram lentoſam humectatione et ſubactione redditam ductibilem inculcant pede et planetoriis uectibus.~~ Iſtic etiam pro nexura in pedes trinos quaſi ruderamenta inſternunt maiuſculos lapides preſertim ordinarios: aut etiam fractitios angulares: Nam globoſus etſi contra iniurias plane ſit fortis: niſi tamen multa deuinctus erit ſuffragatione: in omni ſtructura longe infidelem habebit ſe. ~~Illic uero terreis Africæ parietibus ſpartum aut maritimum iuncum luto immiſcent / opus ductu mirabile: quod uentis et imbribus incorruptum duret.~~ ~~Ad Plinii tempora turres et ſpeculæ terrenæ iugis montium impoſitæ / uſque ad Hannibale ſpectabantur.~~

~~Solas inducimus cruſtulas / ut ſic eas potius quam cortices appellem: craticiis atque ſtoriis ex harundine non recentibus opus illiberale: Sed quo paſſim uetus romana plebs uteretur.~~ ~~Illiniuntur crates luto una cum paleis triduo ſubacto: poſt ueſtiuntur / uti mox dixi / calce aut etiam gypſo: demum pictura ſignis ue honeſtantur.~~ ~~Gypſo ſi teſtam tunſam ex tertia immiſcueris / aſperuginem nimis uerebitur: Calce immixtum maiorem in modum inualeſcit: in humido pruina et gelu / gypſum omnino inutile eſt.~~

Reſtat ut quaſi epilogum / legem referam apud architectos uetuſtiſſimam: quam pro oraculo obſeruandam ſtatuo: ea eſt huiuſmodi: Muro baſim ſubigito firmiſſimam: ſuperiora inferioribus me dio centro ad perpendiculum reſpondeant / ponito: Angulos oſſaque parietum ab ſolo in ſublime robuſtiore lapide obfirmato: Calcem commacerato: Lapidem in opus niſi madentem ponito: infeſtis offenſoribus duriorem obicito. ~~Structuram ad regulam et libellam et perpendiculum ducito: commiſſuras antecedentium medii deinceps lapides obtineant curato.~~ ~~Integros ordinibus exponito: medium parietem refractis farcito: ordines ordinibus crebris traductis lapidum nexuris coadiugato.~~ ~~Hactenus de pariete.~~ ~~Venio ad tectum.~~

~~Sed nolim illud præteriiſſe: cuius argumenta apud ueteres maiorem in modum obſeruata intelligo.~~ Sunt in rerum natura / quibus proculdubio ineſt uis non aſpernenda: laurum arborem: aquilam aliter uitulumque maritimum piſcem aiunt fulgura non petere: Hæc ſi operi interludantur: ſunt qui fortaſſe putent futurum intactum fulminibus et immune. ~~Equidem id ego æque poſſe uideor ſperare: atque illud et dere quod aiunt ranam rubetam fictili incluſam medioque defoſſam agro / arcere alites ab ſementis.~~ ~~Et oſtrim arborem / ſi in domum inferatur / reddere partus difficiles: Et enomion leſpiam frondem ſub tectis habitam præcipitare aluum et inanitate peſtem inferre.~~ ~~Redeo ad rem.~~ ~~Hic repetere oportet quæ ſupra cum de lineamentis ædificiorum tractaremus / perſtrinximus.~~

~~Tectorum igitur alia ſub diuo: alia non ſub diuo: Et horum aliqua lineis conſtant rectis: aliqua flexis: aliqua mixtis.~~ ~~His addito quod hic faciat ad rem: Nam aut ex arborum materia pone tectum aut lapide.~~ ~~Ordiemur inde adeo rem principio hic ſumpto: ut ſtatuamus quippiam eſſe / quod ipſum ad uniuerſi tecti ratiocinationem pertineat: et ſit huiuſmodi.~~ ~~Tecto cuiuis et oſſa et neruos et complementa et cortices et cruſtulas ineſſe æque atque in muro interpretemur: tamen hoc ita ne ſit re ipſa conſideremus.~~ ~~Principio ut ab his qui rectis lineis ex materia ſyluarum conſtant incipiamus.~~ ~~Tectis quidem ferendis opus eſt firmiores a pariete ad parietem ſubſtituas trabes: atque has uti modo commentabamur eſſe intranſuerſum poſitas columnas non inficiabimur.~~ Oſſis ergo loco erit trabs: quod ſi per impenſæ rationes liceret: quis non optet totum habere opus / ut ita loquar oſſeum et ſolidiſſimum: hoc eſt continuatis columnis / et counitis trabibus compactum et obfirmatum? Sed parſimoniæ proſpicimus / ſuperfluum putantes quicquid ſeruata operis firmitate poſſit detrahi: ea de re trabium hic ſinuntur interualla: Ex quo et trabibus tranſuerſalia imponuntur tigna : et abducuntur decurrentes quadruli: et ſiqua ſunt iſtis ſimilia: Quæ omnia haud quaquam dedecet putaſſe illigamenta. In his demum aſſes tabulæque ampliores coaptatæ nimirum complementi uicem tenebunt: parique ratione pauimentum tegulaſque corticem eſſe extimum: Coelum uero tecti / quod ſupra caput pendeat intimum eſſe corticem non negabimus. ~~Ergo hæc ita eſſe ſi conſtat / inueſtigemus ſiquid ſit / quod cuique horum debeatur: quo his recognitis facilius quæ lapideis tectis conueniat intelligamus.~~

~~De his igitur quoad res poſtulet breuiſſime tranſigamus.~~ Sed faciat hoc ad rem / huius ætatis architectos non laudo: qui contignationibus habendis / uaſtas foraminum lacerationes ipſis in oſſibus parietum relinquunt: quibus abſoluto pariete trabium capita immittant: Ex qua re paries imbecillior atque aduerſus ignium populationes / ædificium male tutum redditur: quod pateant inde ad proximam aulam aditus incendio. Quare placent apud ueteres qui aſſueuere parietibus lapideos mutulos firmiſſimos bene commendare: quibus quæ dixi trabium capita imponantur: quod ſi concatenari trabeatione parietes uelis / non deerunt anſæ et fibulæ aeneæ / et captus extantes ex mutulo: quibus commodiſſime ad eam rem utare. ~~Trabem omnino integram eſſe et admodum ſincerem: mediaque præſertim longitudine ſui uacare menda oportet.~~ ~~Aure ad alterum caput poſita / ictus altero ex capite reſonantes accepti ſi erunt in quaſſi: et obtuſi intimum latere morbum indicabunt.~~ ~~Nodoſites in trabe longe repudianda: præſertim ſi erunt nodi crebri / et unum in cumulum contuberoſi: Quæ ligni pars medullæ adſit proxima dolabitur / ut ſtet in opere ſuprema.~~ ~~Ex inferiore autem quæ futura eſt trabis ſuperficie dedolata / præter corticem / aut nihil / aut quam id queat minimum.~~ Quo autem in latere tranſuerſi aliquid apparuit uitii: ponito id ut ſtet ſupremum: Oblonga ſiqua excurret directam per trabem fiſſura / lateribus ne committito: Sed aut ſupremæ aut potius infimæ mandato ſuperficiei. ~~Siqua perterebranda aut fortaſſis conuulneranda ſit: parcito mediæ longitudini: infiinfimamque ne lædito ſuperficiem.~~ ~~Sin autem uti in baſilicis obſeruarunt / binatim erunt trabes ponendæ / laxamenta digitorum aliquot inter mittito: qua reſpirent / ne quid mutuo incaleſcendo inficiantur.~~ Et conferet quidem per ſingulum par trabes ipſas alternatas collocaſſe: ne iuxta eodem in cubili amborum capita conquieſcant: Sed ubi iſtius pes / iſtic alterius caput incumbat: Sic enim mutuo firmi ore pedis robore mutuæ leuioris partis imbecillitati ſubuenient: et trabes ipſas cognitas eſſe hoc eſt uno materiæ genere / unaque ſylua / una coeli fronte adultas / ſi fieri poteſt / eademque die abſciſſas oportet: Quo paribus naturæ uiribus par officium gerant. ~~Cubilia trabibus ad libellam ſternito: ita ut ſit eorum quodque ſolidum et firmiſſimum.~~ ~~Cauetoque ponendis trabibus / ne quid materies calcem attingat: et ſinito circumaperta et libera ſpiramenta: ne quid ullius penitus contactu uitietur aut concluſa tabeſcat.~~ ~~Ad trabis puluillum ſubſternito filicem herbam harentem / aut carbones / aut potius amurcam ſuis commixtam nucleis.~~ Sin autem erunt arbores minores / quam ut queas integram unico ex trunco trabem ponere: plures in unam compacturam coagmentato / ita ut in ſe artius uim obtineant hoc eſt ut ſuperior compactæ trabis linea fieri nequicquam poſſit ponderum preſſura breuior: et contra inferior linea fieri haud poſſit longior: Sed quaſi corda ad ſuperadactos / qui ſeſe contrarus frontibus protrudent / truncos obfirmandos neruoſo ſiſtat captu.

~~Tigna proxime omniſque reliqua materies / quod ex trabe ſecta expediantur / trabis ſinceritate integritateque probabuntur.~~ Tabulas nimium ſpiſſas putant non commodas: quoniam detorqueri cum exceperint / clauos extrudant: et aſſeribus quamvis tenuioribus clauos apponi iubent duplices: præſertim ſub diualibus coaſſationibus quibus tabularum anguli et media lateraque firmentur. ~~Clauos qui pondera in tranſuerſum ferant craſſiores fieri iubent: Alios autem graciliores ubi ſint / non reprobant: Sed longiores eſſe hos et capite dilatatiores conuenit.~~ ~~æneos clauos ſubdiuo et inhumecto perhenniores: ferrei inteſtino in opere et ſicco neruoſiores fore compertum habeo.~~ ~~Vbi ex uſu ad firmandam contignationem ueniat / ligneis clauiculis delectantur.~~

Quæ autem de ligneis tectis diximus: eadem et in lapideis trabibus obſeruabuntur: Tranſuerſæ enim et uenæ et mendæ a trabium uſu reicientur ad eficiundas columnas: aut ſi erunt mende moderate & leues latera lapidis quibus apparuerint / cum in opus ponentur reſupinabuntur. ~~Per longum excurrentes uene quibus uis in trabibus tolerabiliores habebuntur quam tranſuerſæ: Tabulæ item lapideæ cum alias ob res: tum et ponderis gratia minime craſſiores ponentur.~~ ~~Que demum in totis aut ligneis aut lapideis apponentur aſſeres tigna / trabes / neque adeo graciles / neque adeo rari ponentur ut ad ſe ſe onus que ferendum ſint inualidi.~~ ~~Et contra neque adeo craſſi neque adeo conferti ut opus illepidum et informe reddant.~~ ~~Sed de operis forma & gratia alibi.~~ ~~Itaque de rectilineo tecto quæ uſque dicta ſunt / ſufficiant: Ni forte illud deſit ut moneam quod quidem omni opere uehementer obſeruandum cenſeo.~~ Aduerterunt phyſici in corporibus animamtium naturam aſſueſſe opus ſuum ita perfinite: ut nunquam oſſa ab oſſibuſ ſeparata aut diſiuncta eſſe uſpiam uoluerit: ſic etiam nos oſſa oſſibus coniungemus: et neruis illigamentiſque belliſſime affirmabimuſ: ut ſit oſſium ſeries et compactura: qua ſola etiam ſi deſint cætera / ſter opus ſuis perfinitum membris atque firmitatibus.

~~Venio ad tecta flexilinea.~~ ~~Atqui ea quidem quæ omnes ad numeros rectilineis tectis plene reſpondeant conſideremus.~~ ~~Flexilineum tectum conſtituunt arcus: et arcum eſſe trabem inflexam ſuaſimus.~~ ~~Procurrunt etiam hic illigamenta: adduntur et quæ interuacua compleant.~~ Sed uelim apertius intelligi / quid arcus ipſe ſit / quibus ue conſtet partibus: Et enim ducendi arcus rationem traxiſſe homines hinc puto: Nam cum uiderent trabes duas iunctis capitibus poſſe imis pedibus diuaricatis ita firmari / ut mutuo innexu paribusque contra ſe ponderibus ſiſterent: placuit inuentum / et coeperunt iſtoc opere diſpluuia ædificiis tecta apponere. Poſt id fortaſſe cum ex inſtituto maiorem cooperire aream trabium breuitate nequiuiſſent: intermedium ad ſublimia truncorum capita aliquid interpoſuere: ut eſſet prope atque apud græcos littera. . ~~Appoſitumque ipſum id fortaſſis cuneum appellauere.~~ Succedente inde argumento multiplicatis cuneis iſtiuſmodi arcus effigie effectam ſpectantes probauere: eamque ducendi arcus rationem ad opera lapidea tranſferentes / integrum additamentis arcum effecere: ut iam fateri oporteat arcum ipſum cuneorum pluſculorum compactione conſtare: Quorum alii capitibus infirmis ad arcum ipſum ſubſideant: alii ad dorſum inſidentes nodum ſpinæ obtineant: Aliquando reliquum expleant ambitum coſtarum. ~~Non ſit ab re eadem repetere: quæ primo in libro recenſuimus.~~ ~~Arcus inter ſe differunt: Nam eſt quidem rectus / quem integer ſemicirculus conſtituit: huius corda per circuli centrum dirigitur.~~ ~~Eſt et qui trabis naturam magis quam arcus ſapiat: hunc comminutum dicimus / quod ſit non integer ſemicirculus: ſed ſit eius quota aliqua pars: huius corda a centro diſtat et ſupra eſt.~~ Eſt et copoſitus arcus: quem undem aliquando angularem / alii actum dicunt: qui ex arcubus duobus comminutis componitur: habetque ſua in corda duo duarum flexarum ſe ſe mutuo ſecantium linearum centra. ~~Rectum arcum omnium eſſe firmiſſimum cum re ipſa cenſet: tum et ratione argumentoque monſtratur.~~ Et diſſolui quidem ſponte quo poſſit pacto non uideo: ni cuneorum alter alterum extrudat: ab qua quidem iniuria tam longe abſunt: ut etiam alter alterius ope confirmetur: Quin etiam ubi forte id moliri aggrediantur / ponderum natura quibus aut ſubſiſtunt / aut imbuti ipſi ſunt cunei / uetantur. ~~Hinc illud Varronis / quod ait in arcuatis operibus dextra non magis ſtare ex ſiniſtris / quod ſiniſtra ex dextris.~~ Et ſpectare licet rem: Supremus quidem cuneus / qui ad ſpinam mediam unicus ſit / quo nam modo erit ualidus cuneos propellere collaterales: aut illis ipſis prementibus quando poterit is quidem ex ſede iam occupata protrudi? ~~Qui uero proximi per coſtas ſuccedunt cunei libramentis ponderum facile in officio continentur.~~ ~~Demum et alterutra ad capita qui ſubſideant cunei / quid erit cur moueantur ſuperioribus in officio perſiſtentibus.~~ Ergo rectis arcubus / qui ſeſe facile tueantur cordam non exigimus: in comminutis autem ferream catenam / aut quod cordæ uim obtineat / parietum extenſionibus hinc atque hinc confirmamus: haſque eſſe extenſiones optamus non breuiores / quam quibus comminutus / qui deeſt ambitus queat integrari: Quod ipſum facere ueteres architecti nunquam neglexere: et comminutos omnes arcus ubi id licuit / nunquam non intra parietum latera integrarunt: Quin et præclare illud obſeruarunt / ut rectis trabibus / ubi occaſio præſtabatur / comminutum arcum ſuperadducerent: Tum et comminutis ipſis arcubus rectos arcus etiam ſuperadigerent : qui ſub ſe poſitos comminutos confouerent: et ponderum moleſtias interciperent. ~~Compoſiti arcus apud ueteres non uiſuntur.~~ Sunt qui turrium apertionibus in ducedos putent: quo nimia ſuperimpoſita pondera quaſi prora obiecta diffidant: Tam etſi compoſiti arcus iſtiuſmodi ponderibus confirmentur ſuperadiectis magis quam opprimantur. ~~Cuneos quibus arcus ducatur omnes de lato / et quo ad fieri poſſit prægrandi uelim eſſe ex lapide.~~ ~~Nam eſt quidem cuiuſque corporis pars indiſſolubilior: quæ a natura concreta et eo unita eſt: quam quæ hominum manu et arte coniuncta atque compacta est.~~ ~~Eſſe etiam oportet mutuo coæquales / ut quaſi in libra dextera ſiniſtris reſpondeant facie / magnitudine / pondere et eiuſmodi.~~ Arcus plures ſi ad porticus perapertiones continuatas a columnis et capitulis duxeris: facito cunei unde bini aut plures arcus iuncti inſurgunt non duo: aut pro arcuum numero totidem ſint lapides et diſſecti: Sed unicus atque idem prorſus integer: quo huius et iſtius arcus capita contineantur: Qui uero ſecundi proximi in hos primos inſurgent cunei / ſi prægrandi erunt ex lapide curato ambo/ alter ad alterum ſuis hæreat iunctis ad lineam renibus. ~~Tertius qui ſecundos hoſce operiet lapis ad murorum leges libella coaptabitur nexura comparili: ita ut iunctis ambobus arcubus ſeruiat: amborumque cuneos detineat captu.~~ ~~Toto in arcu facito ut iunctionum adhæſiones / et conclauſuræ ſuum ad centrum dirigantur.~~ Spinæ cuneum periti unico et integro et prægrandi ſemper lapide appoſuere: quod ſi erit muri craſſitudo maior quam ut cuneos iſtiusmodi queas integres ponere: is demum iam non arcus / ſed eſſe teſtudo potius incipiet: quam nos fornicem appellabimus.

~~Teſtudinum uaria ſunt genera.~~ ~~Diſquirendum quid inter ſe differant / et quibus lineis conſtituantur: Fingenda mihi erunt nomina:quo ſim / quem eſſe me his libris maxime elaborandum inſtitui: facilis et minime obſcurus.~~ ~~Neque me præterit Ennium poetam maximas coeli appellaſſe fornices: et Seruium cauernas dixiſſe eas eſſe quæ in carinarum ſint factæ modum.~~ ~~Sed peto hanc ueniam ut his libris id tandem ſatis putemus dictum latine: quod cum apte ad rem: tum et apertiſſime intelligatur.~~ Teſtudinum iſta ſunt genera / fornix / camera / et recta ſpherica: et ſiquæ iſtarum quota ſunt pars: Ex his recta ſpherica ſui natura non niſi parietibus a circulari area ſurgentibus imponitur. ~~Camera uero teſtudo quadratis debetur areis: Fornicibuſ autem areæ angulorum quatuor: ſeu breuiores illæ quidem / ſeu oblongæ ſint: quales uidemus criptoporticus operiuntur.~~ ~~Teſtudo ea quæ perforati ad mentis ſimilitudinem ducat: Verbi etiam ſimilitudine apud nos fornix appellabitur.~~ Erit igitur id ueluti unum atque item alteros ad arcum arcus adegeris: aut quaſi flexæ trabis latitudinem extenſam multo ac protinus dilatatam reddideris: Ex qua re aſſequemur / ut quaſi inflexus paries in caput pro tecto adſtet. Sin autem fornicem hanc fortaſſis a ſeptemtrione ad meridiem protenſam / tranſuerſa altera fornix ab oriente ad occidentem ſolem peruadens totis lineis ſecuerit / teſtudinem conſtituent: quam inflexorum cornuum ſimilitudine: quæ in angulos procurrant cameram nuncupabimus. ~~Quod ſi arcus ipſi complures et coæquales mutuo unicum in punctum medii culminis ſeſe interſecuerint: teſtudinem conſtituent coelo ſimilem: rectam inde ſphericam appellari hanc placuit.~~ ~~Quæ teſtudines aliqua iſtarum e partibus conſtet / hæ ſunt.~~ Nam ſi coeli emiſpherium natura perpendiculari et recta ſectione ab oriente ad occidentem uerſus duas in partes diuiſerit: Teſtudines dabit geminas: quæ quidem ſcaphis emiciclorum pro tecto ſunt. Sin autem ab orientis angulo ad angulum meridier: et a meridiano iſtoc ad angulum occidentis: et ab iſto ad angulum ſeptentrionis: et a ſeptentrionali quoque iſtoc ad primarium illud orientis angulum pari ratione natura circum ſeptum et commutilatum coeli emiſpherium reddiderit: teſtudinem tum quidem in medio relinquet: quam nos turgidi ueli ſimilitudine auleam nuncupabimus. ~~In qua uero perficiunda plures fornicis partes conueniant: qualeſ uidemus ſex octo ue angulorum areaſ teſtudinari: hanc noſ ſphericam angularem appellabimuſ.~~ Teſtudinum aſtruendarum ratio eadem quæ in muriſ aſſeruabitur : Oſſa enim integra ad ſummum uſque teſtudinis ex oſſibus parietis inſurgent: et pro illorum modo iſtic impoſita perducentur: et inter ſe quota aliqua diſtabunt parte. ~~Ab oſſibus uero ad oſſa illigamenta protrahentur: et media complementa infarcientur.~~ Sed in hoc differunt: quod in pariete ad rectam regulam normamque et libellam / lapides et ſinguli ordines coagmentantur atque componuntur: In teſtudine autem ordines ad flexam regulam / et lapidis omnes conclauſuræ ad ſui arcus centrum diriguntur. Oſſa ferme nuſquam induxere ueteres niſi cocto ex latere / codemque ut plurimum bipedali: monentque teſtudinum complementa abſoluas lapide leuiſſimo: ne quid muri iniquo abhinc pondere fatigentur. Conſueſſe tamen aduerti aliquos non ſolidiſſima Semper oſſa perducere: Sed oſſium loco ſparſim ſtantes inlatus lateres inter ſe ruiſſe / capitibus pectinatim in ſe iunctis : uti ſiquis dexteræ manus ſummos digitos ſummis ſiniſtris digitis interſtringat: Et intermedia complere cementitio congeſtu: et præſertim pumice conſueuerunt: quem omnium lapidem teſtudinationibus complendis commodiſſimum eſſe omnes profitentur. Sed arcubus et teſtudinibus ſtruendis armamento opus eſt: id rudis et temporanea quædam eſt contignatio ad flexæ lineæ ambitum diffinita: cui pro corio et cute aut crates aut harundines / aut uilia iſtiuſmodi conſternuntur ſuſtinendæ coaggerationis in teſtudine quoad duruerit. ~~Eſt tamen inter teſtudines una omnium recta ſpherica quæ armamenta non poſtulet: quando ea quidem non ex arcubus ſolum conſtat: uerum etiam coronis.~~ Et quis poſſit referre aut meditari / quae ſint horum uterque innumerabiles hærentes adacti sese mutuo interſecantes / ad pares angulos et ad impares: ut quotocumque loco per uniuerſam teſtudinem iſtiuſmodi aliquem interſecueris lapidem / plurimorum intelligas re et arcuum et coronarum cuneum appoſuiſſe: et coronam qui coronæ ſuperaſtruxerit: et iam arcum / qui alterum arcum perduxerit/ fingito uelle id opus labeſcere / unde incipiet? ~~Cunctis præſertim cuneis unum centrum petentibus pari et uiribus et innixu.~~ Huius teſtudinis firmitate plerique apud ueteres adeo abuſi ſunt: ut ſolum in quotos aliquos pedes teſtaceas ſimplices coronas inſtrauerint: Cæteram uero teſtudinem opere tumultuario cementariam perfundendo materiem perfecerint. Sed longe eos probo qui interducendum opus curarint ut qua arte lapides in pariete illigantur / eadem hic coronæ inferiores proximis ſuperioribus: et arcus inuicem arcubus locis non rariſſimis innectantur: praeſertim ſi harenæ foſſiceæ copia non ſuppeditabit aut maritimis hauſtrinis ue opus obiiciatur. Angularem quoque teſtudinem ſphericam modo per eius iſtius craſſitudinem iectam ſphericam interſtruas / poteris attollere nullis armamentis: Sed iſtic nexura potiſſimum opus eſt: qua huius imbecillæ partes partibus illius firmioribus arctiſſime illigentur: Tamen conſeret ductis iam una atque alteris lapideis / et duratis ceronis / leuia illic ſubillaqueare amenta et anſas: quibus tantum armamenti committas: quantum ſat ſit ferendis coronis his quæ aliquot inde in pedes ſuperaſtruantur quoad ſicceſcant: Et deinceps cum hæ quaeque partes duruerint / in quotos quoſque ordines iſta hæc armamenti ſubſidia ad ſuprema perficiunda tranſterre: quoad uſque opus absolutum reddideris. ~~Teſtudo / Camura / atque item fornix armamentis ſubſtitutis inducatur neceſſe eſt.~~ ~~Sed uelim iſtarum primas ordines / et arcuum capita firmiſſimis ſedibus commendari.~~ ~~Neque placent qui prius totos parietes extollunt ſolis pediculis mutulorum relictis / quibus poſt tempora teſtudinem committant infirmum opus atque inconſtans.~~ ~~Quare ſi me audient una hi quidem arcus et paribus ordinibus cum ſuo pariete cui inhæreant / ducentur: quo id opus pluribus perquam ualde id fieri poteſt firmiſſimis nexibus conueniatur.~~ Vacua uero inter aſſurgentes inflexus teſtudinum et parietem cui adhæreant relicta / quem secum fabri coxam nuncupant / infarciantur non tellure aut ſolu s ruderibus ſiccis: ſed potius ſtructura ordinaria et ſtabili / parietique iterum atque iterum connexa. Et placent qui leuandi oneris grata / fictilia uaſa a uaria uacua per coxarum craſſitudines indidere rimoſa atque inuerſa: ne quid collecta illic humiditate ingraueſcat: Et cementa ſuperinfundere ex lapide minime graui / ſed alio quin tenaci. Tota demum in teſtudine uticumque illa ſit / naturam imitabimur: quæ quidem cum oſſa adiunxit oſſibus: tum et carnes ipſas intexuit uillulis nexura per omnes diametros interductis in longum / in latum / in profundum / in obliquum ? ~~Hoc nobis artificium naturæ lapidibus interſerendis ad teſtudines imitandum cenſeo.~~

His abſolutis proximum eſt ut inſternantur / res in tota ædificatione primaria / et non magis neceſſaria quam difficilis: in qua aſſequenda et perficiunda omnis omnium cura et diligentia iterum atque iterum elaborauit. ~~De his nobis dicendum eſt: Sed prius illud interſerendum iuuat: quod ad teſtudinum opus inprimis ſpectat.~~ Et enim inter teſtudines abſoluendas differentia eſt: Nam qui arcus aut teſtudo ſubiectis armamentis facienda ſit / confeſtim atque minime intermiſſo opere aſtruatur neceſſe eſt: Quæ uero ſine armamentis fiat / intercalationibus prope ſingulos in ordines indiget: quoad congeſta firmentur: ne partes nouiſſimæ ſuperadiectæ / priſtinis non ſatis firmatis / reſolutæ defluant. Et præterea armamentatis teſtudinibus iuuat ilico / ubi ſummis concluſæ fuerint cuneis paulo / ut ita loquar / relentare ſubices / quibus armamenta ſubſtineantur: Id quidem ut recenti adhuc in opere commiſſi cunei non natent inter fomenta et fultum calcis: Sed coequabilem inter ſe acquieſcendi ſedem ſuis libratis ponderibus occupent: Alioquin inter ſicciſcendum congeſta non ut opus poſtulat / conſtipatæ congruerent: ſed rimas relinquerent ſedendo: Idcirco ſic fiat / non prorſus adimantur ſed in dies ſenſim relententur armamenta: ne ſi non attemperate ſubdemas / crudum opus ſequatur. ~~Poſt dies uero aliquos pro operis magnitudine adhuc pluſculum relentato: Sic deinceps facito / quoad lapidei per teſtudinem cunei ſeſe coaptent / et opus dureſcat.~~ ~~Relentandi modus hic eſt: Nam cum operis armamenta in pilis aut ubi conducat conſtitu eris: primum illic ſubigis capitibus ipſis armamenti cuneos ligneos ad bipennis ſimilitudinem acuminatos.~~ ~~Cum igitur relentate opus libueri / malleolo cuneos hoſce diſtrudes ſenſim quoad uoles / ſine periculo.~~ Denique ſic ſtatuo / non ante integram perpeſſam hyemem armamenta eſſe ſubdemenda: Id quidem cum ob cæteras res: tum ne imbrium madefactione eneruatum reſolutumque opus proruat: Tam etſi dari teſtudinibus nihil commodius poteſt: quam ut aquam abunde combibant / et nunquam ſitim ſentiant. ~~Hactenus de his.~~

~~Redeo ad tecti cruſtam.~~ ~~Nempe ſi recte interpretamur / nihil eſt in toto ædificio antiquius / quae habere ſub quo urentes ſoles atque e coelo cadentes tempeſtates profugiens excipiare.~~ Id adeo beneficium tibi ut perhenne ſit / præſtat non paries / non area / non quod uis iſtorum omnium: ſed una inprimis quantum uidere licet / extrema tecti cruſtula: quam ipſam habere contra omnes temporum iniurias ualidam / prout rei neceſſitas poſtulat / atque conſtantem hominum induſtria et artes facto rerum omnium periculo uix dum ſatis repertam reddidere. Neque facile reperiri poſſe confido: Nam cum non ſolum imbrem: uerum et gelationes et æſtus / et omnium item infeſtiſſimi uenti laceſſere nuſquam intermittant: quis tam aſſiduos tamque acerrimos hoſtes tolerare uſpiam diutius poſſit: Hinc eſt quod alia ilico putreſcunt: alia diſſoluuntur: alia parietes deprimunt: alia finduntur / rumpuntur: alia abſterguntur: ut ne metalla quidem alibi contra tempeſtatum iniurias inuicta iſtic tam multas perferre offenſiones queant. ~~Sed homines pro locorum natura copiarum rerum / quæ ad manus ſubueniret non aſpernati / quoad licuit neceſſitati prouiderunt: Ergo uariæ contegendorum operum ortae obſeruationes.~~ ~~Pyrges inquit Vetruuius / harundine: et apud Maſſiliam ſubacta cum paleis terra operiunt.~~ ~~Thelophagi apud Garamantas / ut refert Plinius / teſtudinum ſuperficiem cruſtis tegunt.~~ ~~Maxima pars Germaniæ aſſerulis utitur.~~ ~~In Belgica prouincia candidum facilius ſecant lapidem / quae lignum tenues in laminas: quas pro tegulis exponunt.~~ ~~Ligures ætruſcique tegendis ædibus lataſtras adhibent cruſtoſo ex lapide diſceptas.~~ Alii pauimenta de quibus mox referam experti / tandem omnibus periclitatis / nondum tamen ingenia et induſtria mortalium inuenere commodius tegula teſtacea: Nam pauimentorum quidem opus pruinis ſcabreſcit / findit / ſidet. ~~Plumbum feruoribus ſolis colliqueſcit.~~ ~~æs ſi graue eſt / magno ponitur: ſi tenue / uentis deturbatur / atque ærugine gracileſcit / ablaceratur.~~ Tegulam ciprium quendam Criniam agricolæ filium inueniſſe ferunt. Eius duo ſunt genera: unum planum / latum pedem / longum cubitum ſpondis hinc atque hinc hirtis extantibus ad ſui latitudinem partem nonam: Aliud aduolutum et crurium tuendarum arma imitetur: Ambo qua imbrem defluentem capiant apertiores: qua euomant arctiores. Sed plani imbrices commodiores ſunt: modo ita iungantur ad regulam et libellam / ne in latus pendeant: necubi lacunæ intercurrant / aut tumuli extent: ne quid tranſuerſi fluentem pluuiam interpellat: ne quid interuacuum relinquatur. ~~Vaſta ſi erit tecti ſuperficies / ampliores exigentur tegulæ: ne imbrium riuuli canalibus non recipientibus ſuperfundantur.~~ Tegulam ne turbines aſportent / uelim omnem fultu calcis affirmari: præſertim in publicis operibus: Nam in priuatis ſat erit ſi prima ſtillicidia contra uentorum impetum affirmaris: tum et ſoluti aptius inſtaurantur / ubi uitium factum ſit. ~~Alio quid id hunc in modum fiet aptiſſime: Nam in tectis quidem ligneis aſſium loco teſtaceæ tabellulæ ad decurrentes quadrulos extendentur uinctæ gypſo.~~ In has tabellulas ſuperinſternentur plani imbrices / et firmabuntur calce: Opus id contra ignes tutiſſimum / et ad uſum incolarum accommodatiſſimum: Et minore fiet impenſa / ſi tabelluſarum loco cannam græcam ſubinſtraueris / calceque firmaris. ~~Tegulam / quam præſertim operibus publicis calce affirmaris / uelim non niſi biennio ſub gelu et ſole habitam ſumas: Inualida enim ſi fuerit poſita / non ſine operis diſpendio tolletur.~~ Subuenit ut illud referam / quod apud Diodorum hiſtoricum celebres illos ad hortos penſiles Syriæ nouo et minime inutili inuento factum legimus: Nam in trabibus quidem harundines aſphalto oblitas appoſuere: in eas coctos lapides coaptauere duplici inſtratura uinctos gypſo: Tertio loco plumbeas adiunxere tegulas ita conflatas atque coagmentatas : ut nullus humor ad primos lateres penetraret.

~~Venio ad pauimenta: quando ea quidem tectorum naturam ſapiunt.~~ ~~Horum alia ſubcliuo: alia contignatis: alia non contignatis: utriſque ſolidam et ad ſuas lineas exactam eſſe oportet ſuperficiem: ubi inducantur.~~ ~~Subcliuo ſuperficies faſtigiabitur: ut indenos quoſque pedes nihil minus binum declinet digitum.~~ ~~Et habebit quo aqua defluens aut in ciſternas excipiatur: aut deriuetur in coaclas.~~ ~~His ex cloacis ſi aut in mare aut in amnes non poterit refundi / infundito aptis locis puteos ad aquam uſque ſcaturientem: feſſamque re pleto ſaxo globoſo.~~ ~~Id demum ſi non licebit / foueas inquiunt fa cito capaces / et indito carbones: deinde completo ſabulo / hac humoris exuberantiam ſorbebunt atque abſument.~~ Cæterum ſi erit areæ ſolum congeſtitium / feſtucabitur acuratiſſime et ſuperinducetur / cum ſcatumine rudus: Sin autem erit ſubcontignata ſuperficies: tunc altera ſuperaffigatur tranſuerſa coaſſatio / et ſtatuminetur / et inducatur rudus craſſum pede: Subrudus ſunt qui ſpartum aut filicem ſubſternendam putent: ne quid materia calcis contactu uitietur. Rudus ſi erit nouum / ad tres partes una calcis miſceatur: ſi reſiduum ad quinque duæ: inductum conſpiſſetur / cedendo uectibus celeberrime: His ad craſſitudinem digitorum ſe num addatur pultis extexta trita: quæ ad tris partis unam habeat admixtam calcis. ~~Vltimo inſerantur fertilia / aut teſta ſpicacea / aut teſſere ad lineam et regulam.~~ ~~Tutius erit opus / ſi inter ſcatumen et pultem imbrices tegulæ iunctæ calce ex oleo inſternentur.~~ Pauimentum non ſubdiuale / quod eius obſiccitatem egregie probant / ſic fieri iubet Varro: fodito ad pedes binos / et feſtucato ſolum: et in ducito aut rudus aut teſtaceum pauimentum: Dimittito apertas nares: unde ſuos per canales humor extillet: congerito carbones: hiſque proculcatis atque admodum inſpiſſatis inducito fabulone et calce et fauilla mixtam offam craſſitudine ſemipedali. ~~Hæc quæ hactenus recenſuimus ex Plinio atque inprimis Vetruuio interpretati ſumus.~~

~~Nunc quæ de pauimentis ex ueterum operibus ſumma et cura et diligentia collegerim / referam: a quibus plura me longe quam a ſcriptoribus profiteor didiciſſe.~~ Atqui incipiam quidem a ſumma cruſta / quamque non infirmam et rimoſam habere per quam difficile quidem eſſe: Nam cum humore pregnans eſt humida / fit ſole uentis ue ut ſummotenus ſicceſcat. ~~Ex qua re uti in reſiduo alluuionis uidemus luto contrahitur cutis / atque fiſſuras pandit inemendabiles: Nam illic partes quæ aruerint / quouis artificio amplius non cohærent.~~ ~~Humectæ uero partes facile protrahentibus cædunt et ſecuntur.~~ Cruſtam uideo aut teſtaceam impoſuiſſe ueteres / aut lapideam: Nam tegulas quidem maxime ubi pedibus non preſſentur / poſitas uidi quaque uaſus latas cubito iunctas calce ex oleo: et uiſuntur laterculi minuti craſſi unum lati binum digitum: longi duplo quam lati iuncti ſtantes in latus ad ſpicarum imitaimitationem. ~~Lapideas cruſtas uidere paſſim licet ex tabulis marmoreis grandioribus: et item ex reſectis minutioribus atque teſſerulis.~~ ~~Præterea ſpectantur uetuſtæ cruſtæ ex ſola materia: quæ fiat iuncta calce / harena et tunſa teſta minutiore quantum coniector ex tertia.~~ ~~Compertum habeo cruſtas haſce fore firmiores et conſtantiores ſi partem adieceris quartam tunſi lapidis tyburtini.~~ ~~Sunt qui puteolanum puluerem / quem rapillum nuncupant / huic operi probent mirum in modum.~~ Cruſtas item quæ ex ſola ſint materia obductæ experiri licet / uerberatu crebriore et in dies iterato acquirere ſpiſſitudinem et duritiem prope ut ſuperet lapidem: Et cruſtis iſtiuſ modi conſtat / ſi lotura calcis aſpergantur: ſi oleo linaceo obliniantur / importari duritiem quandam uitream / et contra tempeſtates illæſam. ~~Calcem oleo ſubactam affirmant nihil pauimentis nociuum admittere.~~ Sub cruſta uideo affuſam materiam ex calce et minutulis teſtæ perfractæ ad craſſitudinem digitorum binum trinumque: Sub ea offenditur quaſi infarctura partim ex teſta perfracta: partim ex minutulis lapidum / quæ fabri excuſſerint ſcalpro: et hanc ferme craſſam pedem alibi inter ſuperiorem: atque hanc in uenio teſtaceos laterculos ſubſtratos poſtremo infimum ſaxa ſub ſidunt pugnis non maiora. ~~Videre licet in torrente ſaxa quæ maſcula dicuntur: uti ſunt globoſa ſilicea et uitraria / ilico ex aquis ſicceſcere: Teſtam uero et tofum et iſtiuſmodi diu ſeruare conceptum humorem.~~ ~~Ex quo ſunt qui affirment non penetrare admodum ad cruſtas humorem ex tellure: ubi ſubinſtratum iſtoc fiet ſaxo pauimentum.~~ ~~Vidimus etiam qui in puſillas pilas ſexquipedales quadrato ordine per ſolum binos in pedes diſpoſitas / appoſuere tegulas teſtaceas: quibus inſtruxere quale diximus pauimentum.~~ ~~Sed hoc pauimenti genus præcipue ad balneas pertinet: de quibus ſuo dicetur loco. humore humectoque aere gaudent pauimenta dum fiunt.~~ ~~Et in umbroſo atque humido firmiora et integriora ſeruantur.~~ ~~Et pauimentis nocua inprimis ſunt / ſoli infirmitas / et repens exſiccatio.~~ ~~Nam ueluti reiteratis pluuiis denſatur in aruis tellus: ita et pauimenta abunde humectata unam integramque inſoliditatem ferruminantur.~~ Quo in loco pauimenti ex fiſtulis tectorum imber cadens excipitur / lapideam poſuiſſe oportet cruſtam perquam integram et admo dum ſolidam: ne impotentium guttarum aſſidua / ut ita loquar / improbitate refodiatur atque uitietur. Præterea pauimentum quod in materia et contignato inſternitur curandum eſt ut oſſa quibus ſuſtineatur / uiribus ſint ualida et inter ſe coæqualia: Quæ res ſi non erit: puta ſiquo loco aut paries aut trabs ualde robuſtior cæteris ſubiecta ſit: eo loci findetur pauimentum atque uitiabitur. Nam cum materia non ſemper eodem tenore uigoreque conſiſtat / ſed temporum uarietatibus moueatur / humidis molleſcit: ſiccis ad rigiditatem ſeſe reuocat atque obfirmat: ea re partibus eneruatioribus ſub pondere laborantibus atque ſidentibus nimium finditur. ~~De his hactenus.~~

~~Sed illud nolim præteriiſſe quod probe faciat ad rem.~~ ~~Namque, alia quidem fundamentis fodiundis: alia complendis.~~ ~~alia parietibus attollendis: alia teſtudinibus imponendis: alia cruſtis obducendis tempora atque anni acriſque modus et facies debentur.~~ ~~Et enim fodiuntur quidem commodiſſime per caniculam atque ipſum per autumnum tellure arenti et humoris exuberantia foſſiones non impediente.~~ ~~Complent etiam haud omnino incommode ad primum uer / maxime ubi profundiora ſint: nam ab æſtatis ardoribus ſatis protegentur tellure obſidente atque circumfouente.~~ ~~Sed longe commodius complebuntur ad brume initium: modo ea regio non ſit ſub coeli axe et eiuſmodi: ut e ueſtigio gelet potius quam cohæreat.~~ ~~Paries quoque cum æſtus nimios: tum et acres algores atque ſubitas gelationes atque præcæteris aquilones uentos odit.~~ ~~Et inprimis teſtudo omnium maxime æquabilem et contemperatam coeli tempeſtatem optat: quoad obfirmauerit opus ſeſe / atque duruerit.~~ Cruſtas per quam attemperate inducemus ad uergiliarum ortum: et per eos demum dies quibus multo afflarint humectarintque hauſtri: Nam ni prorſus humectum ſit quod cruſta aut opere dealbario ueſtiatur / non cohereſcent appoſita: ſed paſſim diffiſa diſcerptaque decident: crebraque ſcabritie opus dehoneſtabitur. ~~Sed de cruſta albarioque opere ſuo loco diffuſius dicetur.~~ ~~Nunc abſolutis rerum dicendarum generibus / ad reliqua diſtinctius conſideranda tranſeamus.~~ Et primo de ædificiorum generibus et uarietate: et quid cuique debeatur: proxime de ædificiorum ornamentis: poſtremo de iſtorum uitiis: quæ aut opificis errore / aut temporum iniuria facta ſint / emendandis aut inſtaurandis tranſigemus.

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE VNIVERSORVM OPERE LIBER. IIII. INCIPIT~~

~~EDIFICIA HOMINVM ESSE CAVſa conſtituta in promptu eſt.~~ ~~Nam principio quidem / ſi recte interpretamur / facere opus homines coepere: quo ſe ſuaque ab aduerſis tempeſtatibus tuerentur.~~ Proxime item proſecuti ſunt non modo uellent quæ ad ſalutem eſſent neceſſaria: uerum et ſiqua etiam ad expeditas quaſque commoditates aſſequendas conferrent: ea nuſquam eſſe præter miſſa uoluere. Inde adeo rerum oportunitate admoniti atque illecti eo deuenere: ut etiam quæ ad uoluptates explendas facerent ex cogitarint / in dieſque uſurparint: ut ſiquis ita dixerit / ædificia fore aliqua ad uitæ neceſſitatem: alia ad uſus oportunitatem: alia ad temporum uoluptatem diffinita: fortaſſis apte ad rem aliquid dixerit. Sed cum ædificiorum circumſpicimus copiam et uarietatem: facile intelligimus non tantum hos eſſe ad uſus omnia: neque horum tantum aut illorum gratia comparata: Sed pro hominum uarietate inprimis fieri / ut habeamus opera uaria et multiplicia. Quod ſi ædificiorum genera / et generum ipſorum partes ſatis / uti inſtituimus / adnotaſſe uoluerimus: omnis inueſtigandi ratio nobis hinc captanda ſit atque inchoanda: ut homines / quorum cauſa conſtent ædificia / et quorum ex uſu uarientur accuratius conſideremus quod inter ſe differant: quo inde ſingula clarius recognita diſtinctius pertractentur. Repetamus ea de re / quid de hominum cætu partiundo ueteres illi rerum publicarum legumque conditores uiri peritiſſimi ſenſerint: qui ſtudio / cura / diligentiaque iſtiuſmodi rebus perſeruerandis atque recenſendis ſumma cum laude inuentorumque admiratione uerſati ſunt.

~~Theſeus / inquit Plutarcus / rem publicam diuiſit in eos qui leges diuinas atque humanas conſtituerent atque interpretarentur: et eos qui artificio exercerentur.~~ ~~Solon pro cenſus diuitiarumque copia et modo ſuorum habuit ciuium ordines diſtributos: ita ut qui minus.~~ ~~ccc.~~ ~~ex agris annua exciperent prope in ciuium numero cenſendos non putarit.~~ ~~Athenienſes primos ſibi habuere uiros doctrina et uſu rerum cultos / ac peritos: proximos oratores: poſtremo opifices.~~ ~~Romulus a plebe equites et patritios diſcreuit.~~ ~~At Numa rex plebem diuiſam fecit per artes.~~ ~~Apud Gallias plebs pene ſeruorum ducebatur ſorte: Reliquos aut milites fuiſſe tradit Cæſar: aut ſapientiæ religionique deditos: quos illi Druides nuncupant.~~ ~~Apud Pantheos ſupremi ſunt ſacerdotes: ſecundi agricolæ: tertii milites: cum quibus et paſtores et duces ouium.~~ ~~Britanni ſuos quatuor di uidebant generibus: Primi erant quibuſ fiant reges: alteri ſacerdotes: tertio loco milites: poſtremo uulgus.~~ Aegyptii primos dedere gradus ſacerdoti: ſubinde reges præfectoſque locarunt: tertio poſuere ordine bellatores: et multitudinem diuerſe itidem inter agri colas pecuarios artificeſque / atque etiam / ut inquit Herodotus / mercennarium et nautam. ~~Hippodamum referunt ſuam quoque diuiſiſſe rem publicam in partes tris: artificem / agricolam / et propulſatorem belli.~~ Non improbaſſe Ariſtoteles eos uiſus eſt: qui a multitudine ſelegerint dignos: quos conſiliis / magiſtratibus / iudiciis ue præficerent: Cæteram uero plebem diuiſam reliquerint inter agricolas / artifices / mercatores / mercenarios / equites / pedites / et turbam naualem. Cui haud multo diſſimilem ex Diodoro hiſtorico fuiſſe apud Indos rem publicam apparet: Nam illic ſacerdos / arator / paſtor / artifex / miles / effori: et qui publicis conſiliis præſunt.Plato rem publicam alteram dixit pacatam eſſe: et ocii quietiſque cupidam: Alteram ardentem et bellatricem: prout eorum eſſent animi / qui rebus præ eſſent. Exque animi partibus omnem ciuium multitudinem partitus eſt: Vnam eorum / qui ratione conſilioque cuncta ' moderantur: Alteram eorum qui armis iniurias proſequantur: Tertiam eorum qui alimenta / quibus patres et milites ſubſtententur / præbeant et ſubminiſtrent. Hæc de multis ueterum commentariis excerpta breuiſſime perſtrinxi: Ex quibus illud admoneri uideor: ut quas collegerim / omnes eſſe rerum publicarum partes ſtatuam: ſinguliſque ſingula deberi ædificiorum genera diiudicem. ~~Sed nos quo ex inſtituto rem totam diſtinctius tranſigamus iuuet ſic diſſeruiſſe.~~ Mortalium numerum ſiquis in partes diui ſurus ſit / quidnam huic aliud principio ueniet in mentem: quam ut ſentiat non eoſdem cenſendos eſſe: ſi una loci alicuius incolas uni uerſos conſideres: atque ſi partibus ſeparatos diſtinctoſque recenſeas. ~~Proxime naturam ipſam contemplatus num ſentiet illos quidem in qua potiſſimum re alter ab altero differat: ex ea ſibi re notas captandas eſſe: quibus alteros ab alteris ſecernat.~~ Atqui nihil eſt / quo magis homo quiſpiam differat ab homine / quam una illa in re: qua ab genere beluarum longiſſime abeſt / ratione et artium optimarum cognitione: adde ſi uelis fortunæ proſperitatem: Quibus in dotibus omnibus pauci una inter mortales præſtant atque excellunt. Hinc igitur prima nobis patebit diuiſio: ut paucos ex omni multitudine ſeligamus: quorum alii ſapientia conſilio ingenioque illuſtres: alii uſu rerum et peritia probati: alii opum copia et fortunarum affluentia exiſtant celebres. ~~His primarias rei publicæ partes committendas quis neget?~~ ~~Ergo egregiis uiris qui conſilio polleant / prima et cura et moderatio rerum commendabitur.~~ Hi rem diuinam religione ſtatuent: iuſti æquique modum lege conſtituent: bene beateque uiuendi uiam monſtrabunt: pro auctoritate dignitateque ſuorum ciuium tuenda in dieſque augenda aduigilabunt: Atque ubi quid commodum/ utile / neceſſarium fore præſenſerint: cum ipſi ætate forte feſſi contemplandis rebus occupari maluerint quam exequendis: demandabunt peritis uſu rerum atque ad agendum expeditis: ut de patria bene mereri proſequantur. Hi uero alteri ſuſcepto negocio / cum domi ſolertia et ſolicitudine: tum foris labore et tolerantia rem ex officio procurabunt: dicent ius: ductitabunt militem: exercebunt ſeque ſuorumque manus et induſtriam. ~~Demum cum rebus perficiundis intelligent fruſtra inniti: niſi et facultates adſint: Ad iſtos igitur proximi ue: quibus aut ex agro aut mercatura facultates ſuppeditent.~~ ~~Cætera omnis hominum manus et numerus hiſce primariis prout uſus poſtulet obtemperabunt atque ſubminiſtrabunt.~~ Hæc ſi ſatis conueniunt ad rem compertum quidem habemus ædificiorum genera deberi alia ciuium cætui uniuerſo: alia primatibus: alia multitudini: Tum et primatibus alia his qui domi conſiliiſque præſunt: alia his qui negocio exerceantur: alia his qui facultates congerant: Quorum omnium quidem cum pars quædam ad neceſſitatem / uti diximus / pars ad commoditates referatur: ſit quoque nobis / qui ædificia commentamur / par aliquid animi gratia dediſſe: dum premii loco iſtiuſmodi partitionum exordia eſſe ex philoſophantium rudimentis repetenda inſtituerimus. ~~De his igitur nobis dicendum eſt / quid una uniuerſis: quid pauci oribus primariis ciuibus: quid minorum multitudini conueniat.~~ ~~Sed exordium ad res tantas unde captabimus?~~ ~~An uti homines iſta ſibi comparare in dies proſecuti ſunt?~~ ~~Ita et nos a priuatis egenorum caſunculis rem inibimus: et inde ad ampliſſima iſta / quæ uidemus theatrorum / termarum / templorumque opera perueniemus.~~ ~~Nam conſtat quidem orbis gentes diu nullis cinctas urbium moenibus degiſſe.~~ ~~Et ſcribunt quidem hiſtorici / Dyoniſio Indiam peragrante nullas fuiſſe apud eas gentes muro cinctas ciuitates: Graciamque olim nullis munitam fuiſſe muris ſcribit Tuchidides.~~ ~~Et per Gallias item ad Cæſaris tempora / tota Burgundiorum gens non urbibus cogebantur: ſed paſſim in uico congruebant.~~ ~~Quin et primam quidem fuiſſe urbem comperio Biblum a Foenicibus occupatam: quam circumobducto ſuis ædibus muro cinxerit Saturnus.~~ ~~Tam etſi uſque ante diluuium conditam Iopem dinumeret Pomponius.~~ Aethiopes inquit Herodotus / cum ægyptum occupaſſent / nullum delinquentium occidebant: ſed erat ut terræ cumulos ad uicos / quos incolebant exaggerarent: Hinc per ægyptum conſtitiſſe urbes dicunt. ~~At de his alias.~~ ~~Nunc etſi natura quidem uti aiunt / omnia quæ fiunt leuioribus principiis excreuiſſe uideam: placet tamen a dignioribus ordiri.~~

~~Vniuerſis urbis / et quæ urbis partes ſunt publica omnia debentur.~~

Vrbis habendæ ſpeciem cauſamque ſi ex philoſophorum ſententia eſſe hanc conſtituemus: ut uitam eo ducant accolæ pacatam / et quoad eius fieri poſſit uacuam incommodis / omnique moleſtia liberam: Profecto iterum atque iterum excogitaſſe oportet: qui ponatur loco ſitu et linearum ambitu. ~~De his alii aliter ſenſere.~~ Summam ſcribit Cæſar ad laudem / ſolitos Germanos ducere / ubi latiſſimas circumuaſtatis finibus haberent ſolitudines: Id quidem ita quod repentinas hoſtium excurſiones ea re maxime abuetari arbitrarentur. ~~Exercitum in æthiopiam Seſoſtrim ægyptiorum regem immittere deſtitiſſe putant hiſtorici: quod frugum inopia et locorum difficultate abſterreretur.~~ ~~Regem Aſſyrii aduenam deſertis et inaquoſis tutati locis paſſi ſunt nunquam.~~ ~~Arabes itidem quod aqua et fructibus deficiant / ab externorum impetu et iniuria æternum fuiſſe immunes ferunt.~~ ~~Italiam nulla re alia ſæpe a barbaris petitam armis ſcribit Plinius / quam uini ficique uoluptate.~~ ~~Adde quae rerum iſtarum copia / quæ ad uoluptates faciat / uti aiebat Crates / et ſenibus et iuuenibus nocua eſt: Nam illos efferatos: hos effeminatos reddit.~~ ~~Apud æmericos / inquit Liuius / regio fertiliſſima eſt: Sed quod plerunque ubere ſolet agro euenire / homines alit imbelles.~~ ~~Contra Ligii quod terram incolant lapidoſim / qua exerceri aſſiduo et extrema uictus parcitate diem trahere oporteat: per quae induſtrii et robuſtiſſimi ſunt.~~ ~~Quæ res cum ita ſint / huiuſmodi fortaſſis regiones aſperas et difficiles conden dis urbibus erunt qui non uituperent.~~ ~~Alii ſecus: Namque optabunt quidem agi apud ſe naturæ beneficio et munere: ut cum ad neceſſitates / tum et ad uoluptates et delitias addi amplius nihil poſſit.~~ ~~Bonis enim ut bene utamur / dari poſſe legibus et patrum inſtitutis.~~ ~~At uero quæ conferant in uita / iucundiora quidem nimirum ea eſſe ſi domi ſit / quam ſi aliunde quæſito opus ſit.~~ Et cupient quidem agrum dari / qualem apud Memphim: quem ſcribit Varro frui coelo adeo clementi / ut nulli arborum ne uitibus quidem folia integrum per annum decidant: Qualem ue ſub tauro monte locis quæ ad aquilonem ſpectant: Namque illic Strabo racemos dari cubitorum binum atteſtatur: et ſingulis a uitibus ſingulas uini amphoras: et unica ex ficu modios colligi. ~~Ixx.~~ Qualem ue India hyperboreaque in inſula ad occeanum colit: cuius agro bis annuos fructus capi prædicat Herodotus: Qualem ue apud Luſitanos: unde ex reciduis ſeminibus alteras atque alteras capiant meſſes: Aut potius qualem Talge Caſpio in monte: qui ager fruges etiam incultus præbeat. ~~Rara hæc: et quæ facilius optes quam reperias.~~ ~~Ergo præſtantiſſimi ueteres / qui de huiuſmodi rebus ab aliis accepta / et ab ſe excogitata mandarunt litteris.~~ Ciuitatem ſtatuunt ita eſſe oportere poſitam: ut agro contenta ſuo: quantum rerum humanarum ratio et conditio patitur / nullis aliunde petitis indigeat: Et ita munitam finium ambitu: ut cum ab hoſte non facile poſſit inuadi: tum et alienam emittere in prouinciam militem ad arbitrium ualeat hoſte etiam inuito: Sic enim habitam ciuitatem et libertatem tueri / et ſe imperiumque multo propagare poſſe conſentiunt. Sed quid ego hic dixerim ægypto ad laudem inprimis datur: quod ſit quaque uerſus mirum in modum munita / et penitus inacceſſibilis / hinc mari / illinc deſerti uaſtitate obiecta: dextera montibus abruptiſſimis: ſiniſtra paludibus diffuſiſſimis: Tum et agri tanta eſt fertilitas / ut eſſe ægyptum ueteres publicum orbis orreum dixerint: Solereque deos eo animi gratia et ſalutis confugere: Hanc tamen regionem tam munitam tam fertilem: ut cunctos mortales paſcere / deos ipſos excipere hoſpitio ſaluareque poſſe glorientur: nunquam fuiſſe omni ab æuo liberam teſtatur Ioſephus. ~~Probe igitur ad rem admonent / qui res mortalium ipſius etiam Iouis in gremio tutas / nequicquam futuras fabulentur.~~ Iuuet idcirco illud Platonis imitare / cum rogaretur ubinam eſſent præclaram illam quam ſibi effinxiſſet ciuitatem inuenturi: non inquit agimus iſtuc: ſed cuiuſmodi fore omnium optimam ſtatuiſſe deceat perueſtigamus: tu eam cæteris præ ferendam ducito: quæ ab iſtius ſimilitudine minus aberrarit. Sic et nos quaſi exemplaria afferentes eam perſcribamus urbem: quam omni ex parte futuram commodam doctiſſimi arbitrentur: in cæteris tempori et rerum neceſſitati obſequentes: Illud Socratis tenebimus: ut quæ res ita per ſe conſtet / ut niſi in peius queat immutari: eſſe hanc putemus optimam.

~~Itaque eſſe oportere urbem ſtatuimus eiuſmodi: ut incommodorum omnium quæ primo recenſuimus libro / nulla omnino adſint.~~ ~~Et ſi quæ res ad uitæ frugalitatem optentur nullæ deſint.~~ Habebit agrum ſalubrem / latiſſimum / uarium / amoenun / feracem / munitum / refertum ornatum omni fructuum copia / omni fontium exuberantia: Aderunt flumina / lacus / mariſque oportunitas patebit: unde commodiſſime ſi qua deſint conuehantur: et quæ ſuperſint exportentur. Denique ad res ciuiles bellicaſque præclare conſtituendas atque augendas omnia ſuppeditabunt: quibus et ſuis præſidio / et urbi ornamento / et amicis uoluptati / et inimicis terrori ſit futura. ~~Et bene quidem agi cum ea ciuitate ſtatuam: quæ bonam aliquam agri partem poſſit inuito hoſte colere.~~ ~~Cæterum locaſſe urbem oportet agro immedio: unde ſpectare in oram ſuam / et diſcernere oportuna / et attemperate præſto esse quo neceſſitas poſtulet.~~ ~~unde uillicus aratorque ad opus prodire frequens et ex agro cum fructu et meſſe onuſtus momento reuerti poſſit.~~ ~~Sed parenti ne in campo an littore an montibus colloces permaximi intereſt.~~ ~~Nam habet quidem horum quodque quod præſtet: et contra quod minus probes.~~ ~~Cum exercitum Dyoniſius per Indiam ageret confectum æſtu deduxit ad montes: ilico ſalubri captata aura conualuit.~~ ~~Et montes occupaſſe urbis conditores uiſi ſunt: quod illic tutiores fortaſſis futuros intellexerint: Sed aquis deficiunt.~~ ~~Fluminum aquarumque commoditates præſtabit planities: Sed eadem craſſiori operitur coelo quæ æſtate ferueat / hyeme algeat intemperanter: eſtque eadem ad impetus aduerſos minus ualida.~~ Littora ad contrahendas merces oportuna: Sed quod illi aiunt / maritima omnis urbs rerum nouarum illccebris / et nimia negociantium ui excitata atque uexata aſſiduo fluctuat: et ad multos periculorum externarumque claſſium caſus et diſ crimina expoſita eſt. ~~Quare ſic ſtatuo.~~ ~~Quocumque ponas urbem loco / conandum ut iſtorum omnibus commoditatis ſit particeps: incommodis uacet.~~ Et uelim montibus dari planitiem / et planis tumulos ubi urbem ſtatuam: Id ex arbitrio aſſequi locorum uarietate ſi non licebit / utemur ad res neceſſarias captandas argumentis huiuſ modi: ut maritimis plagis urbs non littori nimium uicina / ſi erit in plano: ne ue nimium ſemota ſi erit in monte ſita relinquatur. ~~Mutari littora teſtantur cum pleræque alibi aliæ urbes: tum in Italia Baiæ mari immerſæ.~~ ~~Apud ægyptum Pharus / quæ prius mari fuerat circumdata: nunc ueluti Chersoneſſus ad continentem hæret.~~ ~~Sic et Tyrum et Clazomenas fuiſſe ſcribit Strabo.~~ ~~Quin et templum hammonis olim fuiſſe ad mare ferunt ſecessumque maris longe immediterraneis reſtitiſſe.~~ ~~Atqui monent aut ipſum ad litus / aut porro longe ab mari ponas: Nam maris quidem auram uidere licet ſale grauem eſſe atque aſperam.~~ Ergo cum ad mediterranea præſertim plana appulerit: humentem illic aerem offenderis inhauſto deliqueſcente ſale / nimirum coelum reddit craſſum et prope muculentum: ut pleriſque iſtiuſmodi in locis uolui nonnunquam aere telas aranearum ſimiles uideas: Aiuntque cum aere non ſecus atque cum aquis agi: quas in promptu eſt mixtione ſalitarum corrumpi / quoad etiam foetore ostendant. ~~Probant urbem ueteres præſertim Plato: quæ a mari milia diſtet.~~ x. Quod ſi ab mari longe poſuiſſe non licebit: ſitu locabitur quo auræ iſtiuſmodi niſi diffractæ et laſſæ ac depuratæ appellant: Locabiturque pone / ut montium intercurſu uis omnis a mari noxia intercepta fruſtetur. Ex littore aſpectus ipſe maris perquam iucundus eſt: neque item non ſalubri luſtratur coelo: Quæ enim aſſiduis uentis agitatæ continuis momentis reſpirent: has eſſe Ariſtoteles ſaluberrimas regiones putat. Sed caueant ne ſit mare iſtic herbidu depreſſo littore et immerſo: ſed profundum / abruptis uiuo ſaxo hirtiſque ripis rigens: Ipſamque urbem ſuperbo / uti loquuntur / montis dorſo ſtatuiſſe cum ad dignitaten / tum ad amoenitatem / tum et inprimis ad ſalubritatem atque ſalutem conferet. ~~Nam quo loci ad mare immineant montes: nuſquam eſt illic mare non profundum.~~ ~~Tum ex mari ſiqua uaporum craſſitudo inſurgat / aſcenſu deficit.~~ ~~Et ſiquid repentina hoſtilis manus attulerit aduerſi / maturius præuidetur / et tutius ſub mouetur.~~ ~~Collibus poſitam urbem probant ueteres: quæ ad orientem uergat.~~ ~~Probant etiam quam pertingat calida in regione boreas.~~ ~~Alii fortaſſis eam probabunt: que ad occidentem prona ſit: ductique ea ſub coeli facie fertiliores eſſe cultus ſenſerint.~~ ~~Atqui ſub tauro monte / quæ partes ad aquilonem ſpectent / longe ante alias eſſe ſalubres: ea præſertim re qua et fertiles prædicant hiſtorici.~~ Demum ſicubi in montibus ponendum ſit oppidum / inprimis animaduertendum eſt: ne quod iſtiuſmodi in locis aſſolet: maxime ubi celſiores circum alii ſeſe attollant colles: grauis et diutina nebularum collectio atram diem / et fuſcum aſſiduo rigidumque coelum præbeat. Tum et uentorum immodica excurſitatio et moleſtia ne quid immanius uexet prouidendum eſt: et præſertim boreas iſtic: Nam is quidem inquit Heſiodus cum cæteros / tum in primis ſenes reddit torpentes et inflexos. ~~Incommoda erit urbis area / in quam ſuperextenſa rupes a ſole conceptos uapores refundat: aut in quam auernæ conualles auram acrius obfundant.~~ ~~Alii præcipitiis locorum eſſe urbis latus finiendum monent.~~ Sed præcipitia ipſa ferme omnia / quae ex ſe contra motus et tempeſtates inualida ſint monſtrant cum alibi pleraque oppida / tum et in ætruria uola terræ: labuntur enim temporum ductu: et quæ impoſueris trahunt in ruinam. Et cauiſſe quidem oportet nequis ſupra immineat contiguus mons: quo occupatio infeſtus hoſtis urgeat: neue ulla ſubtendatur hoſti tuta planities tanta: ut eo loci caſtra uallare ad obſidendum / aut aciem ſtruere ad oppugnandum poſſit. Vrbem condidiſſe Agrigentinam Dedalum legimus ardua in petra / difficili aditu / ut tribus non plus uiris cuſtodiretur aptum præſidium: modo non æque paucis obſtruatur armis exitus / atque arceatur in greſſus. Cingolum in Piceno a Labieno conditum / periti rei mi litaris uehementer comprobant / cum cæteras ob res: tum quod pleriſque ferme omnibus montanis oppidis euenit / ut ubi conſcenderis æqua pateat dimicatio / id illic non ſit: Rupe enim educta et præcipiti refutantur. ~~Nec habet quidem hoſtis qui agrum una circum excurſione populari ac uaſtare ad arbitrium poſſit: neque omnes una obſidebit aditus.~~ ~~nec ſe iuxta caſtris poſitis tuto recipiet: Nec pabulatum / lignatum / aquatum emittet ſine periculo.~~ Contra oppida nis ſit: nam ſubiectis ſubnexiſque hinc atque hinc collibus crebris interiectis uallibus habent qua e ueſtigio egredi laceſſere: atque improuiſum ad omnem ſubitam ſpem et occaſionem poſſint irrumpere atque opprimere. Neque minus probant in Marſis oppidum Biſſeium ipſo in triuio confluentium hinc atque hinc fluminum: atque inde uallium arcto ingreſſu / acceſſu difficili / aſperis et inuiis circum ſurgentibus montibus: ita ut neque loco aſſidere hoſtis / neque omnes obſeruare uallium fauces poſſit: oppidanis ad ſubſidia et commeatus recipien da atque importanda / et ad laceſſendum egregie expeditis.

~~Hactenus de montibus.~~ Quod ſi plano poſueris loco: et uti aſſolent adfluentum ita ut is quidem media fortaſſis peruadat moenia: curatone ab hauſtro aut in hauſtrum defluat: Nam illinc humiditas / hinc frigiditas adaucta fluii uaporibus moleſtior infeſtiorque perueniet. ~~Sin autem extra oppidi ſeptum præterlabetur: præſtanda erit circum regio / et quibus eo ſit uentis aditus expeditior / his muros abiiciendos: fluuius habendus pone.~~ ~~In cæteris illud nautarum faciet ad rem / quod putant uentos quidem natura ſui admodum ſubſequi ſolere ſolem et orientales auras.~~ ~~Aiunt phyſici mane diei puriores eſſe: cadente ſole humidiores.~~ ~~Contra occidentales eſſe auras ſurgente ſole ſpiſſiores: occidente leuiores.~~ ~~Quæ res ſi ita eſt / fluenta ad orientem atque item ad occidentem dimiſſa haud quaquam improbabuntur.~~ ~~Nam cum ſole ipſo perueniens aura aut diſpellet ſiquid trans urbem exhalarit uaporis nocui / aut ſuo acceſſu minimum adaugebit.~~ ~~Poſtremo ad boream fluenta / lacum et eiuſmodi ſubtendi malim / quae ad hauſtrum: modo ne ſit oppidum poſt umbram montis poſitum: quo quidem esset nihil triſtius.~~ ~~Sino cætera quæ ſupra diſſeruimus.~~ ~~Compertum habent hauſtrum grauem quidem eſſe et natura moroſum: ut eius mole preſſis uelis nauigia quaſi addito pondere multo obmergantur.~~ ~~At Borea contra mare proraſque leuigari: Sed horum quiduis præſtat ſubmotum esse procul / quae aut immiſſum aut ad muros adiunctum atque applicitum.~~ Et præſertim reprobant fluuium qui depreſſus ripis admodum hirtis / profundo alueo / ſaxeo umbroſoque fluat: quod is quidem et potus det nocuos: et aerem inſalubrem: tum et a ſtagno paludeque pigra et lutoſa longe abfugiſſe omnino prudentis ac bene conſulti eſt. Non repeto coeli morbos qui infunduntur iſtinc / innatas quidem habent cum cæteras æſtiuas peſtes foetoris / culicum foediſſimorumque uermium et eiuſmodi: Tum et ubi alioquin terſiſſima perpurgatiſſimaque putes esse: illud non deeſt ut quod de planis diximus: multo iſta magis atque magis hyeme algeant: et ſub æſtu intemperanter ferueant. Poſtremo iterum atque iterum prouidiſſe oportet / ne ſiue mons ſiue rupes / ſiue lacus / ſiue palus / ſiue flumen / ſiue fons ſiue quiduis horum ita ſe habent: ut hoſtem munire tutarique / aut urbi et ciuibus afferre ulla ex parte incommodum poſſit. ~~Hæc de urbium regione ac ſitu hactenus.~~

Ipſius urbis ambitum et partium diſtributionem intelligimus pro locorum uarietate futuram eſſe oportere uariam: quandoquidem montibus non dari in promptu eſt: ut ſeu rotundam / ſeu quadrangulam / aut quam aliam probes / murorum deſcriptionem poſſis æque atque aperto in plano ducere. Veteres architecti oppidis circumdandis / murorum angulos improbarunt: quod hoſtibus laceſſentibus magis quam incolis defendentibus opitulentur: quod item ad machinarum iniurias tolerandas ſint nequaquam ualidi. ~~Et certe anguli ad inſidias atque telorum miſſiones / expugnatoribus non nihil conferunt: ubi excurrendi et ſeſe recipiendi facultas præſtetur.~~ ~~Montanis tamen urbibus iidem maximo interdum præſidio ſunt: ubi ſe aduerſus uiarum occurſus offerant.~~ Ad Peruſiam urbem celebrem / quod uicos hac illac quaſi a manu diſpanſos digitos per obductos colles porrigat: ſi uolet hoſtis anguli frontem petere / non patebit illic ubi multa inceſſet manu / et quaſi aliqua ſubinſidente arce exceptas / tela eruptioneſque non perferet. ~~Itaque non locis omnibus circumdandæ urbis una ea demque ratio eſt.~~ Poſtremo inquiunt ueteres / urbem atque nauim haud quaquam eſſe oportere tam amplam / ut uacillet uacua / aut non ſufficiat plena: Sed alii quod tutiorem putarint / confertiſſimam uoluere: Alii quod optimam ſibi ſpem pollicerentur in poſterum / ſaxioribus ſpatiis delectati ſunt: Alii fortaſſis celebritati et nominis poſteritati conſuluerunt. ~~Namque urbem quidem ſolis a Buſiride conditam / quam Thebem nuncupant.~~ ~~CXL.~~ ~~Memphim centena et quinquaginta: Babylonem ſupra trecenta item quinquaginta: Niniuem bis ducenta atque.~~ ~~lxxx.~~ ~~circuiſſe ſtadia ex ueterum hiſtoriis comperio.~~ ~~Et fuerunt qui tantum concluſerint areæ: ut intra ſeptum ex urbis ſolo annua alimenta colligerent.~~ Hic ex uetere prouerbio illud probarim quod aiunt / omnia ut nihil nimis: aut ſi in alteram peccaſſe partem iuuet: hanc malim quæ ad auctum ciuium numerum percommode poſſit excipere: quam quæ ſuos honeſte non capiat. Adde quod non ad tectorum modo uſum et neceſſitatem urbs habenda eſt: uerum et ita habenda ut a curis ciuilibus ad platearum / Curriculorum / ortorumque et ambulationum et natationum et huiuſmodi ornamenta delitiaſque grauiſſima pateant ſpatia et diuerſiones.

Referunt ueteres / Varro / Plutarcus aliique: ſolitos maiores urbium moenia ritu et religione diffinire: Iugatis enim bobus mare et foemina diu auſpicato æneum aratrum trahebant: fiebatque ſulcus primigenius: quo moenium ambitus deſignaretur: Boue femella interiore: maſculo exteriore ſequebantur aratrum. Coloni patres glebas ſub motas et ſparſas proſciſſum in ſulcum refundentes incumulanteſque ne quid diſſeminaretur: cum ad locos portarum uentum erat aratrum manibus ſuſtinebant: quo intactum portarum limen relinqueretur. ~~Ea re præter portas totos murorum ambitus et opus ſacratum ducebat.~~ ~~Portas ne appellare quidem ſacras erat fas.~~ Per Romuli tempora inquit Dyoniſius alicarnaſſeus / patres inchoandis urbibus ſolitos facto ſacrificio ignes ante tabernacula incendere: eoque populum educere: ut expiationis gratia flammas tranſilirent: Pollutos nimirum ad eam rem ſacram non admittendos arbitrabantur. ~~Hæc illi.~~ ~~Alibi comperio proſeminata puluere ex tellure alba / quam puram nuncupant ſolitos ponendorum murorum lineam deſignare.~~ Et Alexandrum in huius telluris locum / cum Pharon conderet / quod pura defeciſſet / farinam ſubieciſſe: quæ res uatibus futura prædicendi occaſionem præ ſtitit:quod iſtiuſmodi præſagiis per natales urbium dies annotatis certos putarent euentus temporum poſſe prædicari. Quin et apud ætruſcos ritualibus libris docebantur quænam forent ex natali urbium die ſecula ſucceſſura: Id quidem non ſpectato coelo / de qua re ſupra ſecundo diximus libro: ſed captis ex præſentium rerum argumentis atque coniectura. ~~Sic eos ſcripſiſſe meminit Cenſorinus.~~ Quo die urbes conſtituantur / de his qui eo die nati ſunt:quod diutiſſime uixerint die mortis ſuæ / primi ſeculi modulum finire: eoque die qui essent reliqui in ciuitate: de his rurſum eius mortem / qui longiſſimam egiſſet ætatem / finem eſſe ſeculi ſecundi. ~~Sic deinceps tempus reliquarum terminari: mitti a diis portenta / quibus admoneremur quodque ſeculum eſſe fini tum.~~ ~~Hæc illi: Tum et addunt his argumentis ætruſcos didiciſſe perpulchre ſua ſecula.~~ ~~Sic enim mandarunt memoriæ quatuor prima ſuorum ſecula annorum fuiſſe.~~ ~~C. Quintum.~~ ~~cxxiii.~~ ~~Sextum.~~ ~~xx.~~ ~~et.~~ ~~C. Septimum totitem.~~ ~~Octauum tum demum agi per tempora Cæſarum.~~ ~~Nonum et decimum ſupereſſe.~~ ~~Tum et ſecula ipſa qualia futura ſint non ignorari arbitrabantur hiſce inditiis.~~ ~~Romam quodem orbis imperium habituram ex eo coniectarunt: quod qua die condita ſit ex natis per eam diem unus regnum adeptus ſit: Hunc inuenio fuiſſe Numam: Nam conditam urbem et natum Numam.~~ ~~xiii.~~ ~~chalendas maias meminit Plutarcus.~~ ~~At muro incinctam urbem Lacenæ quod non haberent gloriabantur: Freti enim ſuorum ciuium armis et robore / ſatis ſe quidem putabant munitos eſſe legibus.~~ Aegyptii aut Perſæque contra maiorem immodum ſuas urbes murorum praeſidiis muniendas putarunt: Namque cum alii / tum et Niniues / atque item Semiramis murorum craſſitudinem ſuis eſſe urbibus uoluere / ut iuncti currus ſupremam per operis amplitudinem traherentur: Altitudineque tanta eduxere / ut centenum excederent cubitum. ~~Apud Tyrum alta fuiſſe moenia pedes.~~ ~~CL. meminit Arrianus.~~ ~~Et compti qui ne unis tantum contenti fuerint moenibus.~~ ~~Carthaginenſes triplici urbem cinxere muro: Deioces urbem Cebatanam / tam etſi eſſet in ædito poſita / ſeptimo cinxiſſe orbe ait Herodotus.~~ ~~Nos uero quando ad tuendam ſalutem et libertatem hoſtibus aut fortuna aut numero ſupantibus potiſſima ineſſe ipſis in muris præſidia intelligi mus.~~ ~~Neque iſtos probamus / qui prorſus nudam uoluerint urbem esse: neque illos qui omnem tuendi ſui ſpem / ipſa in moenium extructione poſuiſſe uideantur.~~ Platoni tamen aſſentior: Nam eſſe quidem ciuitati cuiuis inſitum atque innatum / ut ſingulis momentis temporis ſit periculis proxima captiuitatis: quando ita ſeu natura / ſeu hominum moribus comparatum ſit: ut habendi terminos et concupiſcendi fines / nullius ratio ſibi neque publice neque priuatim præ ſcripſerit. ~~Ex qua una potiſſimum re armorum omnis iniuria oborta eſt.~~ ~~Quæ ſi ita ſint / utique cuſtodibus cuſtodias / et muniti omnibus munitiones addendas quis negabit?~~ ~~Cæterum quod alibi diximus / omnium erit capaciſſima urbs / quæ ſit rotunda: tutiſſima quæ ſinuoſis anfractibus murorum obualletur: qualem fuiſſe hieroſolimam ſcribit Tacitus.~~ ~~Non enim ſine diſcrimine hoſtem intra ſinus / aut certa cum ſpe frontibus machinas admoturum ſtatuunt.~~ ~~Commoditatibus tamen ipſo ex oppido capiendis proſpiciemus: quam rem pro locorum oportunitate et neceſſitate feciſſe ueteres aduertimus.~~ ~~Namque Antium quidem uetuſtam urbem latinam ad littoris ſinum amplexandan / oblongum fuiſſe ex ueteris ruinæ reſiduis apparet.~~ ~~Carræ ad Nilum quoque oblongum tenduntur.~~ ~~Polumbotram urbem Indorum in graſsis longam fuiſſe ſcripſit Megaſthenes ſtadia. lxxx. latam. xv. diſtentam ſecundum fluuium.~~ ~~Quadrangulum habuiſſe murorum ductum Babylonem: Memphim uero in deltæ litteræ modum perfinitam referunt.~~ Denique quamcumque probaris ambitus deſcriptionem / ſat pro rei neceſſitate prouiſum putat Vegetius: ſi tam latos poſueris muros / ut propulſatores armari mutuo ſe obuia excurſione non impediant: Si excitarimus tam altos / ut ſcalis admotis tranſcendi nequeant: Si ita calce ſtructuraque firmarimus / ut arieti machiniſque no cedant. ~~Etenim machinarum duo ſunt genera: Vnum / quo ictu impulſuque proſternunt opus: Alterum quo ſuffodiunt muros atque ſubruunt.~~ Vtriſque magna ex parte prouidebitur non muro magis quam foſſa: Nam murum iſtic niſi ab infima aqua aut firmo a lapide perductum non probant: ſed ipſam foſſam et latam et admodum profundam exigunt. ~~Nam ea quidem teſtudinem et turrim ambulatoriam et iſtiuſmodi excludet: ne admoueri iuxta queant: Et inuenta aqua aut ſaxo / omnis cuniculorum agendorum conatus fruſtrabitur.~~ ~~Eſt apud militares quæſtio / foſsam ne præſtet aqua repletam habere: an ſiccam præferant.~~ Incolarum enim ualitudini / non in poſtremis conſulendum ſtatuunt: tum et hanc probant / in qua ſiquid miſſilium impetu corruerit / ilico id tollere et purgare poſſis commode: ne iſtinc aggeratus ingreſſus hoſti relinquatur.

~~Sed redeo ad moenia.~~ De his ducendis ſic monent ueteres / inter uallo uigenum pedum interpoſito / duo intrinſecus muri fabricitentur: deinde terra ex foſſis egeſta intermittatur uectibuſque denſetur: tollenturque muri iſtiuſmodi ita/ ut de plano ciuitatis ad ſimilitudinem gradus quaſi cliuo molli uſque ad propugnacula poſſit aſcendi. Alii ex foſſa inquiunt exemptam tellurem pro aggere ad urbis ambitum ponito: murumque unum ab ipſo foſſæ alueo tollito craſſitudine ut terræ ſuperurgentis onus perquam ualde ſubſtineat: Ab hoc item alium intra urbem uerſus murum educito celſiorem / a priorique diſtantem ſpacio non anguſto: Sed quanto illic facta acie cohortes habeant ſpacia dimicandi expedita. ~~Muros itidem ab exteriore ad interiorem murum tranſuerſos interiacito: quorum nexu et adminiculo primarii inter ſe his iuncti detineantur: et telluris intermiſſæ uim urgentem perferant ualidius.~~ At nos quidem præter hæc eos muros probamus: qui ita ſtatuantur / ut ſi tandem impetentium machinarum ui ſternantur / habeant ſubſtitutum areæ ſpacium: quo loci montes aſſideant: et foſſas ruina ſui non compleant. In cæteris perplacet Vitruuius: Opus inquit muri ſic faciundum cenſeo: ut eius per craſſitudinem tabulæ oleagineæ uſtolatæ quam creberrimæ interſtruantur: ut utræque muri frontes inter ſe quemadmodum fibulis hiſtaleis colligatæ / æternam habeant firmitatem. ~~Huiuſmodi ferme a Peloponeſſibus obſeſſi Plateenſes obieciſſe hoſtibus murum refert Tuchidides: Nam laterculis quidem ligna intermiſcuere / atque multo firmauere.~~ Et muros omnes inquit Cæſar apud Gallias hac fere forma ſunt: Trabes directæ perpetuæ in longitudinem paribus inter uallis diſtantes inter ſe introrſus reuinciuntur: et grandibus ſaxis effarciuntur: ita ut trabs trabem non contingat: huiuſmodi ordinibus coagmentandis iuſtam muri altitudinem explent: Id opus et ſpecie non deforme / et ad defenſionem eſt ualidum: nam ab incendio lapis / et ab ariete materia defendit. Haſce in muris connexiones ſunt qui non ualde probent: nanque aiunt quidem calcem et materiem diu non conuenire / quod uratur et abſumatur ſalibus ardoreque calcis: Tum ſi erit ut miſſilibus machinarum opus impetat fiet / inquiunt ut uniuerſi muri connexa exaggeratio quaſſata commoueatur: et una omnis ad ruinam reddatur prona. ~~At muros contra miſſilium iniurias ſic pulcherrime firmari arbitramur.~~ Anterides baſi triangula uno in hoſtes angulo proiecto denum interuallo cubitorum inter ſe diſtantes per muri directiones excitabimus: et arcus ab his ad alteras interducemus atque teſtudinabimus: Et interuacua quæ illic ueluti ſcaphæ relictæ ſunt / ſubacta paleis argilla uectibus denſantes complebimus. ~~Fiet hinc ut tormentorum uis et impetus appellens lentitudine fruſtretur argillæ: Fiet etiam ut non niſi ſparſim et ilico obſtruendis feneſtris murus tormentorum aſſiduitate queat debilitari.~~ ~~Apud Siculos pumicis copia perpulchre id præſtabit: quod iſtic quærimus.~~ ~~Alibi pumicis et argillæ loco non incommo de utuntur cofo: Gypſum etiam huic operi no recuſabimus.~~ ~~Demum ex his ſiquid adſit / quod humoris hauſtro nocturniſque uaporibus obiectum ſit / id lapidea cruſta atque rectura ueſtiatur.~~ ~~Et inprimis iuuabit ripam foſſæ exteriorem paulo ponere elatiorem accliuitate quam cæterum agri ſolum eſt.~~ ~~Sic enim miſſilium deſtinationes muros urbis non attingent: ſed ſuperuolabunt.~~ ~~Et ſunt qui murum contra machinamenta miſſilium tutiſſimum putent eum qui lineamento ita ducatur / ut ſerræ denticulos imitetur.~~ Atqui placent ad urbem Romam muri: quibus decurſorium ad mediam altitudinem ineſt: Suntque per murum aptis locis relictæ foſſuræ / unde furtim a ſagittariis incautus et properans hoſtis ſaucietur: Et ad murum turres quinquagenos in cubitos quaſi anterides adigendæ prodeuntibus in rotundum frontibus et proceritate celſiores muro: ut qui propius applicuerit miſſilibus nudum obiiciat latus et conficiatur: Sic enim et murus a turribus / et turris a turre mutuo defendetur. ~~Turres quo latere urbem ſpectant / muro nudatas ponito et apertas: ne hoſtem fortaſſis immiſſum protegant.~~ ~~Turribus muriſque coronæ et decori ſunt / et firmitatem ex nexura afferunt: et admotarum ſcalarum irreptiones prohibent.~~ Sunt qui per muros ſub ipſis præſertim turribus intermiſſa præcipitia re linqui uelint / et muniri pontibus ligneis: qui confeſtim aut reducti / aut deiecti prout res exigat uſui aut ſaluti ſunt.

~~Ad portarum utrumque latus / ueteres aſſueuere geminas grandiores turres præſtituere multa ſui parte ſolidas: quæ ueluti brachia ſinus fauceſque ingreſſus foueant.~~ ~~Turribus nulla teſtudo ſed lignea tabulata interitruantur: quæ ubi opus ſit et reuelli et igne abſumi queant.~~ ~~Turrium tabulata clauis figi uetant: quo maturius poſſint hoſte peruincente deturbari.~~ ~~Tecta et ſeceſſus non deerunt: quibus excubiæ hybernas pruinas et eiuſmodi temporum iniurias tolerent.~~ ~~Propugnaculis pendentia ſubſint foramina: quibus lapidem et faces in hoſtem / et aquam etiam ſiquid portam incenderit / fundas.~~ ~~Valuas corio et ferro tectas ab igne uindicari prædicant.~~ ~~De his hactenus.~~

~~Portarum ratio pro uiarum militarium numero habenda eſt: Nam uiarum quidem aliæ militares: aliæ non militares.~~ ~~Non hic illa iuriſ conſultorum proſequor: ut actus iumentorum iter hominum haberi gratia uiam utrumque complecti ſtatuam.~~ ~~Sunt quidem militares qua in prouincia proficiſcimur cum exercitu atque impedimentis.~~ ~~Ergo militarem no militaribus multo eſſe ſpatioſiorem oportet.~~ ~~Et aduerti aſſueſſe ueteres ponere ut eſſent cubitos nuſquam minus octo.~~ ~~Ex lege. xii. tabularum uiam ſic finiunt: ut quæ in porrectum ſit / latitudinem habeat pedes.~~ ~~xii. Quæ in anfractum id eſt ubi flexum eſt.~~ ~~xvi.~~ ~~Non militares ſunt quibus a militari egredimur aut in uillam oppidum ue: aut æque aliam in uillam militarem: uti ſunt per agrum actus: per urbem diuerticula.~~ Eſt præterea uiarum quoddam genus / quod quidem plateæ naturam ſapiat: uti ſunt quæ ad certos aliquos uſus habeantur / præſertim publicos: puta quæ in templum / in curriculum / in basilicam ducat. Viarum militarium ductus non eoſdem ipſum per agrum eſſe atque intra urbem oportet: Extra urbem omnino ſeruanda hæc ſunt: ut patula et apertiſſima ad omnem circumaſpectum fiet: ut impeditionibus cum aquarum / tum ruinarum ſit libera et expeditiſſima: ut latronibuſ ad inſidias captandas nullæ penitus latebræ nulli ſeceſſuſ relinquantur: ut in eam non paſſim unde uiſ adituſ ad populationeſ pateant: Poſtremo ut directa breuiſſimaque ſit: omnium erit breuiſſima / non ut illi quæ rectiſſima: ſed quæ tutiſsima: Maloque prolixiorem paulo / quam parum commodam. Sunt qui putent agrum priuernatem eſſe tutiſſimum quod eum profundæ uiæ quaſi dimerſæ foſſæ perſeccent / ingreſſu ambiguæ / progreſſu incertæ et minime tute: ripis extantibus: unde hoſtis facile poſſit obteri peritiores tutiſſimam putant que coequaetum per colliculorum dorſum agitur. ~~Proxime ad hanc accedit quæ ex uetere more extructo aggere medios per campos dirigitur.~~ Quin et illam ueteres ea de re aggerum nuncuparunt: et profecta ſic perducta multas de ſe præbebit commoditates: nam cum ex proſpectus amenitate per celſam exaggerationem ambulantes uiatores ab itineris labore et molestia plurimum leuentur: tum et multo intereſt hoſtem longe præuidiſſe: et habere qui poſſis infeſtum urgentem aut modica manu diſtinere: aut nulla tuorum iactura ſi ſuperet cedere: et ad rem ſit quod ad uiam portuenſem annotaui quando enim egypto / affrica / libia / hiſpaniis / germania in ſulis hominum ingens numerus: mercium maxima uis confluebat: ſtratam effecere. ~~duplam: et in medio lapidum ordo eminens uti limes extabat pedem / ut prodirent altera: redirent altera / uitata properantium offenſione.~~ ~~huiuſmodi eſſe militarem uiam extra urbem oportet / expeditam directam atque tutiſſimam.~~

~~Cum ad urbem applicuerit ſi erit ciuitas clara et prepotens uias habere directas ampliſſimas condecet: que ad dignitatem maieſtatemque urbis faciant.~~ Sin autem erit colonia / aut oppidum tutiſſimos preſtabit aditus: ſi non expedito in portam rectabit: ſed in dextram aut ſiniſtram prope menia ac preſertim ſub ipſis murorum propugnaculis diducetur intra urbem uero non directa / ſed fluentum more in hanc atque in hanc / atque iterato in hanc ipſam / eſſe partem molli flexu ſinuoſam condecet. Nam preter illud quod ea quidem ubi prolixior uidebitur: illic urbis amplitudinem opinione adaugebit: profecto uehementer quoque confert ad gratiam ad uſus commoditates / ad temporumque caſus / et neceſſitates. Etenim et quanti erit hoc et rectantibus ad ſingulos gradus: ſenſim nouæ ædificiorum facies obiiciantur: ut cuiuſque domus egreſſio et proſpectus ex media uiæ ipſius amplitudine dirigatur: ut cum alibi nimia laxitas indecora ſit et etiam inſalubris: Hic ipſa quoque uaſtitas conducat. Vrbem Romam ſcribit Cornelius / dilatatis a Nerone uiis effectam feruidiorem et ea de re minus ſalubrem: alibi contra in arctis uiarum crudeſcunt: eſtate nunquam erit non umbroſa: nulla item aderit domus: quam non diei radius ingrediatur. ~~Et aura nunquam erit immunis.~~ ~~Nam unde uis mota appulerit rectam et magna ex parte expeditam preterfluendi aream inueniet.~~ ~~Et uentos eadem nunquam infeſtos experietur: illico enim retundentur parietum obiectu.~~ ~~Adde quod ſi ingredietur hoſtis: non minus a fronte atque lateribus / quae a tergo laceſſitus periclitabitur.~~

~~De militaribus hactenus: non militares haſce imitabuntur ni fortaſſis hoc interſit / quod iſtic quidem ad lineam directe ſi erunt: cum angulis parietum et partibus ædificiorum magis conuenient.~~ Sed intra urbem placuiſſe comperio ueteribus uias adeſſe aliquas inextricabilis atque aliquas nullius exitus quas ingrediens hoſtis noxiuſue anceps ſuique diffiſos heſitet: aut ſi eſſe audacior perſeueret: mature periclitetur. Eſſe et minutiores uias conferet / non in longum productas: ſed in primam tranſuerſam uiam terminatas: ut quaſi non publicum expeditunque iter / ſed potius obiectæ domus aditum prebeant: nam id et domibus lumina paratiora: et urbi quam uolunt hoſtilem excurſionem impeditiorem preſtabit. ~~Vicis intra urbem diſparſis et minime continuis habitam fuiſſe babilonem ſcribit Curtius.~~ ~~Platoni contra non uicos modo ſed parietes etiam domorum haberi coniunctos placuit / idque opus urbi eſſe pro muro uoluit.~~ ~~Pons quidem potiſſima uiæ pars eſt.~~ ~~pontis habendi locus erit idoneus non omnis.~~ nam preter id: quod non extremum ſecluſumque in angulum paucorum commoditatibus relinqui: ſed medias in regiones uſibus uniuerſorum patere pontem conuenit. Profecto locandus is quidem erit / ubi et facile ponere: et impenſa non grauiſſima perficere: et eternum futurum ſperaſſe liceat. ~~Captanda igitur uada non profundiora: non abruta: non incerta: non mobilia: ſed coequata et manſura.~~ ~~Vitandi uortices: gurgites: uoragines et eiuſmodi: quæ mala per fluenta uerſantur.~~ Vitandique in primis anfractibus riparum cubiti : cum cæteras ob res / ſunt enim iſtic ripæ ut uidere licet ruinis obnoxiæ / tum quod per eos ipſos cubitos alluuiorum tempeſtatibus rapta ex agris materia et trunci et ſiluæ non recto expeditoque lapſu deuehuntur / ſed obuerſantur: aliaque alias retardando glomerantibus congruuntur: uaſtumque coactæ in cumulum hæreſcunt pilis: unde fauces arcuum obſtipatæ ſuccumbunt quoadiu moleque preſſantium aquarum deturbatur opus / atque diruitur. ~~Sed ſunt pontium alii lapidei / alii lignei.~~ ~~De ligneis prius / quod opere ſint faciliores: poſt de lapideis tranſigemus.~~ ~~Vtrumque firmiſſimum eſſe oportet.~~ ~~Ergo is multa et ualida lignorum copia corroborabitur.~~ ~~Quam ad rem pulchre exequendam / illud Cæſaris maiorem immodum confert.~~ ~~Nam pontis quidem efficiendi rationem ſic inſtituit.~~ ~~Tigna bina ſexquipedalia paululum ab imo præacuto dimerſa ad altitudinem fluminis / interuallo pedum duorum inter ſe iungebat.~~ ~~Haec cum machinationibus immiſſa in flumen defixerat: figiſticiſque adegerat non directe ad perpendiculum / ſed prona ac faſtigiata: ut ſecundum naturam fluminis procumberent.~~ ~~His item contraria duo inter ſe ad eundem modum iuncta: interuallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra uim atque impetum fluminis conuerſa ſtatuebat.~~ ~~Haec utraque uti diximus conſtituta bipedalibus trabibus ſuperimmiſſis iungebat longis quantum inſtitorum tignorum iunctura diſtabat.~~ Huiuſmodi autem immiſſæ trabes binis utrinque fibulis ab extrema parte deſtinebantur: quibus diſcluſis atque in contrariam partem reiunctis / tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura: ut quo maior uis aquæ ſe incitaſſet / hoc arctius colligata tenerentur iuga. Hæc materia iniecta contexebantur longuriis: cratibuſque conſternebantur: ac nihilo ſegnius gratiliores trabes quas ſubiciendo ſubucas nuncupant / ad inferiorem partem fluminis obliquæ agebantur / quo pro ariete ſubiectæ / et cum omni opere coniunctæ uim fluminis exciperent. Et aliæ item trabes ſupra pontem extabant fluuio mediocri ſpatio infixæ: ut ſi arborum trunci ſiue naues deiiciendi operis cauſa eſſent a barbaris miſſæ: his defenſoribus earum rerum uis minueretur: neu ponti nocerent. ~~Hec Cæſar.~~ ~~Non ſit ab re quod apud ueronam aſſueuere ligneos pontes inſternere ferreis uirgis: ea præſertim parte qua redam et carros trahebant.~~ ~~Sequitur lapideus pons: eius partes hæ ſunt.~~ ~~Subices riparum pilæ: fornix inſtratura.~~ ~~Inter ſubices riparum atque pilas hoc intereſt: quod hæ ualido penitus obnixu perſtent neceſſe eſt.~~ ~~Nam ad ſuſtinenda modo ſuperiniectæ fornicis pondera uti et pilæ: uerum et amplius ad prima pontis capita et arcuum uim arcendam et continendam nequid pandant.~~ ~~Ergo eligendæ ripæ uel potius rupes lapideæ namque obfirmiſſimæ: quibus pontis capita committas.~~ ~~Pilarum numerus ad fluuii latitudinem referetur.~~ ~~Arcus impares cum delectant numero: tum et conducunt firmitati.~~ ~~Nam medius fluenti curſus quo a cohertione riparum remotior eſt: eo et liberior: et quo liberior / eo et concitatior atque impetuoſior deuoluitur.~~ ~~Ergo is quidem linquendus eſt uagus: ne pilarum firmitati officiat illuctando.~~ ~~Et locandæ per fluuium pilæ quidem ſunt / ubi caſtigatiores et ut ita loquar deſidioſiores undæ preterlabantur.~~ ~~Huius argumenta loci dinoſcendi alluuiones monſtrabunt: alioquin ſic rem captabimus.~~ Eos enim imitati qui nucem flumine ſparſere: quibus collectis obſeſſi ueſcerentur / perpetuum fluminis tranſitum ſupra longe ad paſſus puta mille quingentos: quo præſertim tempore fluuius excreuerit: quippiam cale quod aquas ſupernatet deiiciemus. Indicio erit aquas maiore illic ſe concitare impetu: quo loci quæ ieceris plurimum conueniant. Ponendis igitur pilis hunc uitabimus locum: eum captabimus: ad quem iacta rariora tardioraque deuenerint. ~~Mina rex cum ad memphim pontem facere inſtituiſſet: nilum deduxit alio per montes: abſolutoque opere ſuum in alueum reſtituit.~~ ~~Nicoris aſyorum regina paratis omnibus que ad pontem inſtruendum facerent: effoſſo lacu ampliſſimo / fluuium diuertit eo: atque interea dum lacus impletur ſicco fluminis alueo pilas extruxit.~~ ~~Hæc illi.~~ ~~At nos ſic rem proſequemur.~~ ~~Pilarum fundamenta per autumnum aquis deficientibus ſiſtentur: ſepto circumacto.~~ ~~Septi faciundi modus hic eſt.~~ Pali non infrequentes duplici ordine figuntur: ut capitibus ab aqua emergant in uallorum ſpeciem: obducunturque introrſum ad pilas / pro uallorum ambitu crates: et complentur ordinum interualla: alga et luto: inſpiſſanturque conculcatione quod influere amplius aqua nequicquam poſſit. ~~Moxque intra ſinum ſepti reſident: ſeu aqua ſeu preter aquam limus harena ue ſit / ſeu quid aliud operi incommodum ſit eximitur.~~ ~~Cætera perficiuntur uti libro ſuperiore perſcripſimus.~~ ~~Ad ſolidum enim defoditur: uel potius palis præu ſtis ſolum arctiſſime conſpiſſantur.~~ Iſtic aduerti egregios architectoſ aſſueſſe perpetuo pontis ipſius tractu perpetuam ſubſtituiſſe baſim eam effecere non una omnem clauſo flumine unico ſepto: Sed additamentis nouiſſima iam tum poſitis adigendo. ~~Tota enim uis aque omnino arceri et contineri nequicquam poteſt.~~ ~~Ergo ſinenda fluento dum opus ducimus æſtuaria ſunt / quibus laſſetur contumacia proturgentium undarum.~~ ~~Aeſtuaria iſtæc aut ipſo in uado aperta dimittentur aut ubi conferat parabuntur formæ ligneæ / et canales penſiles / quibus exuberans fluentis aqua ſuperfluendo labatur.~~ Quod ſi tantæ piguerit impenſæ ſingulis baſispilis baſes ponito ſimplices / ut ſint ex liburnæ ſimilitudine oblongæ / prora et puppi in angulum promiſſa / et perfinita / atque ſecundum aquæ ipſiuſ decurſum ad lineam dirigito / ut pre impotentium aquarum uim diſpartiundo comminuant. ~~Meminiſſe oportet undas puppibus pilarum quam proris eſſe infeſtatiores.~~ ~~Id monſtratur ex ea re quod ad puppes pilarum fecundior illuctatur aqua quam ad proras.~~ ~~Tum et uiſuntur illic gurgites in profundum excauati: cum proræ ipſæ alueo harena oppletiore perſiſtant.~~ ~~Quæ quom ita ſint has eſſe partes in omni operis mole munitiſſimas / et ad tolerandas aquarum aſſiduas moleſtias firmatiſſimas oportet.~~ Ad rem igitur uehementer confert / ſi profundum opus ipſum pedamenti multo quaque uerſus/ et maxime ad puppim protendetur quoad etiam quouis caſu ſubdempta pedamentorum parte / multa ſuperſint quæ oneri pilarum ferendo non deficiant. ~~Confertque imprimis quamuis baſim iſtic ipſo a primordio producere in accliue: ut aquæ ſuperuadentes non prærupto irruat: ſed lapſu molli facile dilabitur.~~ ~~Nam præcipiti cadens aqua fundum commouet / et inde facta turbidior aſportat commota: et locum momentis excauat.~~ Pilas aſtruemus lapide quam id queat prægrandi / longitudine et latitudine eximia: qui natura ſui gelicidiis reſiſtat: et aquis non maceretur: neque alioquin facile diſſoluatur: neque fraceſcat ſub onere: coagmentabiturque omni diligentia ad regulam / ad perpendiculum / ad libellam / nexuris nunquam intermiſſis / in longum / intranſuerſum iuncturis mutuo complicitis / ſpreta omni minorum lapidum infractura. Adigeturque ex ære acus et anſæ crebræ / eorum loculis ita preſſis et ita diſpoſitis ut ulceribus non debilitentur lapides: ſed firmentur captu: tolleturque in altum opus / prora et puppi angulari: toto uertice eminenti uſque etiam exuberantes alluuiones pilarum frontes ſuperet. ~~Pilarum craſſitudo ad pontis altitudinem erit ſub quadrupla.~~ ~~Fuere qui non in angulum proras iſtiuſmodi et puppim ſed emiciclo finierunt ductos credo liniamenti uenuſtate.~~ ~~Et ciclum tametſi habere anguli uires dixerim angulum tamen iſti inprimis probo: modo non ita acuminetur: ut ad omnes leues iniurias decuſſatus dehoneſtetur.~~ ~~Quin et is quidem ciclo decuſſatus detonſuſque placebit: ſi erit non ita obtuſus relictus et impetentis undæ celeritas infenſa reſiſtet.~~ ~~Iuſtum pilis angulum ſtatuemus fore cui rectus angulus ſexquitertius ſit: aut ſi minus delectet ſexquialter.~~ ~~Hæc de pilis.~~ At riparum ſubices ſi quales optamus natura loci non præſtabuntur: pilarum opere firmabimus: nouiſſimaſque inter ad ripam pilas ipſo in ſicco arcuſque aliquos protendemus: ut ſiquid forte undarum aſſi duitas tempeſtatum ſucceſſu ex ripa abſterſerit / uia tamen producto in agrum ponte minime interſecetur. ~~Fornices et arcus cum cæteras ob res: tum propter acres et nuſquam intermiſſas carrorum in tremitationeſ eſſe oportet per quam egregie ualidas et mirifice obfirmatas.~~ Adde quod interdum trahenda per pontem ſunt uaſtiſſima fortaſſis pondera coloſſorum / obeliſcorum et eiuſmodi: utque ſcauro limitarem lapidem trahenti euenit: redemptores publici damna infecta metuant ea re pons et lineamento et omni opere ad perpetuitatem erit accomodandus contra carrorum incuſſiones crebras atque moleſtiſſimas deberi pontibus integros lapides prægrandes: inducit ratio facile ut aſſentiamur incudis exemplo. ~~Nam ſi grandis et perinde grauis illa quidem ſit: malleorum incuſſationes facile ſuſtinet.~~ ~~ſed ſi leuior: ictibus reſultat et commouetur.~~ Diximus fornicem arcubus complimentiſque contineri: et arcum eſſe firmiſſimum cum qui ſit rectus: Quod ſi ex pilarum diſpoſitione ita reſpondeat rectus: ut eius nimium procera incuruitate offendare: utemur comminuto: riparum ſubicibus maiori craſſitudine multo confirmatis. ~~Denique arcus quiuis qui ad fornicis iſtius frontes extabit coaptabitur ipſo ex lapide præduro et prægrandi nihilo ſegnius quam is quem pilis mandandum duxeris.~~ ~~Et ne erunt quidem graciliores in arcu lapides: quam ut craſſitudine ad cordam ſui ex decupla reſpondeant.~~ Corda ne erit quidem longior quam ut ad pilæ craſſitudinem ſexcupla: ne breuior quam ut quadrupla reſpondeat: aderuntque ad cuneos iſtiuſmodi mutuo innectendos acus ærei inſiti: atque anſæ minime inualidæ: tum ad arcum ſupremus cuneus / qui ſpina dicitur / erit cum ad compares lineas cum cæteris dolatus: tum habebit amplius quippiam altero ſui capite craſſitudinis: quo non niſi fiſtigica inſeri: et leui ariete poſſit intrudi. ~~Sic enim ſubinde reliqui per arcum ſubiecti cunei arctius perſtricti conſtantius in officio perdurabunt.~~ ~~Complementa omnia interſtruentur lapide / quo nullus integrior nexura / qua nulla coniunctior afferri poſſit.~~ Quod ſi firmiſ ſimi lapidis copia uſque non ſuppeditabit complementis perficiundis imbecilliores pro neceſſitate non recuſabo modo toto ipſius fornicis dorſo ſpina et utrinque contigui ad ſpinam adacti ordineſ nequicquam niſi expræduro lapide aſciſcantur. Sequitur ut inſternatur id opus non magis pontibus quam perpetuis quidem uiis denſandum eſt ſolum / inſpargendumque glarea / ad cubiti craſſitudinem: poſt ſuperinſtruendus lapis fultu harenæ puræ fluuiatilis aut marinæ. ~~Pontibus autem ſubſtratura et ſolum cementio opere ad ſui arcus parem craſſitudinem erit coequandum.~~ ~~Poſt id quæ inſtraueris calce fulcienda ſunt.~~ ~~In cæteris par ambobus erit ratio.~~ Nam munientur quidem latera ſtructura firmiſſima / et ſuperinſternentur lapide / nec puſillo / nec uolubili: qui leui appulſu diuellatur: nec item ampliſſimo / adeo ut illic ueluti in lubrico prolabi iumentum ſi ceperit ruat: priuſquam fixuram inueniat ubi ungula reſtitet. Atqui plurimum quidem intereſt quo inſternantur lapide: aut quid putas longo et aſſiduo iumentorum rotarumque attritu fieri: quando formicas ipſum per ſilicem pedum attritu excauaſ ſe callem admoneamur ? Sed ueteres aduerti: tum alibi: tum ad tiburtinam uiæ medium ſiliceo lapide inſtrauiſſe. ~~Late uero hinc atque hinc operuiſſe glarea minuta.~~ Id quidem quo iſtic rotæ inſtrata corrumperent minus recuteret iumentorum ungulas: alibi et præſertim pontibus ſublatos lapideis gradibus toto pontis tractu calles habuere ad ſpondas / quibus ambularent pedites nitidius. ~~Medium autem plauſtris equitibuſ ue relinqueretur.~~ ~~Cæterum ueteres huic operi ſiliceum lapidem egregie probauerunt.~~ ~~Inter ſilices fiſtuloſus commodior: non quia durior / ſed quia ueſtigiis minus lubricus.~~ ~~Qualicumque dabitur lapide pro rerum copia utemur: modo præduriſſimi ſeligantur quibus ea ſaltem uiæ pars inſternatur: quam potiſſimum iumenta reptando petant.~~ ~~Et petunt quidem æquabiliorem: accliuiorem penitus recuſant: poneturque ſeu ſilex / ſeu quiuis lapis latus / cubitum craſſus ne minus pede.~~ ~~Suprema ſuperficie æquabili / lateribus cohærentibus nullis intermiſſis hiatibus diſpoſitus ad faſtigium quo exceptus imber diffundatur.~~ ~~Faſtigiatio triplex.~~ ~~Nam aut in medium ſtratæ decurret accliuitas quod latioribus debetur uiis aut in latera quod arctiores minus impedio: aut rectam per longitudinem perducetur.~~ ~~Iſta quidem moderantur prout cloacarum riuulorumque exitus in mare: in lacum: aut in fluentum preſtantur.~~ ~~Iuſta erit faſtigatio binos in cubitos digytum ſemis.~~ ~~Aduerti ueterum accliuia quibus in montes aſcenderent triginta quouſque in pedes pedem faſtigiaſſe unum.~~ ~~Et locis nonnullis ut puta ad pontium capita uiſuntur faſtigiata altitudine ut ſint ſingulos in cubitos palmo: ſed ſunt ea quidem breuia: quæ onuſtum iumentum uno innixu præteruolet.~~ ~~Cloacas ad opus uiarum ſpectare arbitrantur: quod ſubtermedias per uias ducendæ ſint: quod ad inſternendas / coæquandas / purgatioreſque reddendas uias conferant.~~ ~~Has ea de re hic non negligamus.~~ Enim uero cloacam quid eſſe ego aliud dixerim quam pontem / uel potius arcum aliquem longe latiſſimum nimirum iccirco in his cloacis conſtituendis quæ hactenus de ponte ipſo aſtruendo recenſuimus: omnia admodum obſeruabuntur. ~~Atqui cloacarum quidem uſum ueteres tanti fecere: ut in nullo opere abſoluendo tantum impenſæ et diligentiæ adhibuiſſe uſpiam uideantur.~~ ~~Cloacas inter mirifica urbis romæ opera primas annumerant.~~ ~~Non hic inſiſto / quantas afferant cloacæ commoditates / ad urbis lautitiem / ad publicarum priuatarumque ædium munditiem / ad aeris ſalubritatem et ſinceritatem non inficiendam.~~ Smyrnam urbem in qua Trebonium Dolabella obſidione liberauit uiarum directione et operum ornamentis alioquin fuiſſe pulcherrimam ferunt: ſed cloace quod non adeſſent: quibus fordes emiſſæ exciperentur / feditate hoſpites offendebat. ~~Senis in ethruria ad lautitiem deeſt quod deſunt cloace.~~ ~~Ex quo fit ut non ſolum prima ultimaque noctis uigilia quibus horis collectarum ſordium uaſa ex feneſtris funduntur / tota feteat: uerum et inde interdum obſcena et grauiter humectata ſit.~~ ~~Cloacarum aliæ ſunt quas diffuſorias appello quod immiſſas aquas in fluentum / in lacum / aut in mare defundant.~~ ~~Aliæ ſubcliuæ quibus conceptæ aquarum ſordes non alio euomantur: ſed quaſi terræ alueo inhauſtæ ſidendo conficiantur.~~ ~~Diffuſorias eſſe ſubſtratas oportet ſtratura decliui ac prona et ſolida: qua liberrime diffluat: et que illic ſtructa ſint aſſidua humectatione non macerentur.~~ ~~Et haſce confert habere a fluuio ſublatas: quoad turbidis alluuionibus non compleatur: et limo minime obſtruatur.~~ ~~Subcliuus ipſo nudo erimus contenti ſolo.~~ ~~Nam terram quidem poetæ cerberum: philoſophi lupum eſſe deorum predicant / quod omnia uoret: omnia conſumat.~~ ~~Igitur ſpurcities et quæ immiſſa concipientur tellure conficiente euaneſcent: et minus uaporum ad seditatem odoris exalabunt.~~ ~~Sed uelim cloacas in quibus urina fundenda ſit procul abduci a parietibus.~~ ~~Ardoribus enim solis maiorem immodum inficiuntur atque uitiantur.~~ ~~Flumina præterea et foſſas aquarias quæ præſertim ferendis nauigiis ſeruiant cum uiarum rationibus cenſendas puto / quando inter uehiculorum genera nauium aſcribendam non inficientur.~~ ~~Tum et mare ipſum natura ſui quid erit aliud demum quam multo patens uia.~~ ~~Sed de his nihil eſt hoc loco quod prolixius diſſeruiſſe conferat.~~ Quod ſi quid acciderit ut hominum uſibus iſta hæc minus ſuppeditent: erit tunc ut manu et arte quæ forte offenderint uitia / emendentur: et quæ deſint commoditates parentur: quarum rerum ſuo tractabitur loco ratio. ~~Nunc ſi qua eſt urbis pars quæ cum his conueniat de quibus hic agendum eſt: ea nimi rum erit portus.~~ ~~Atqui portus quidem ueluti in curriculo eſſe carcer uidebitur: a quo uiæ curſum ineas: aut peracta excurſione deſinas et conquieſcas.~~ ~~Alii portum fortaſſis nauigii ſtabulum eſſe interpretabuntur.~~ ~~Eſto id uti uis: et carcer / et ſtabulum / et conceptaculum.~~ ~~Certe ſi portus cuiuſque proprium eſt / nauim a procellarum impetu ad ſe recipere: tueri profecto neceſſe eſt: adſint latera ualida et alta.~~ Tum et coaptatum habeat ſpatium oportet: ita ut illic nauigia et grandia et onuſta excipi commode / et acquieſcere tuto poſſint: quaſ res ſi præſtabit ipſa per ſe locorum oportunitaſ: nihil erit quod amplius deſideres / ni forte / ueluti apud athenas: quam tris habuiſſe portus naturales ſcribit Tuchidides / animi dubius ſis / quem nam ex pluribus tibi præcipuum captes ubi terras quas portus poſtulet proſequare. ~~At conſtat quidem ex his quæ primo in libro diximus / regiones eſſe alias quibus uenti non omnes poſſunt: alias quibus eorum aliquid permoleſti et peraſſidui uigeant.~~ ~~Hunc igitur praeferemus portum: quod faucibus mitiores et ſeditiores auras ſpirat: quem ue ingredi et egredi uolentibus uentis neque dudum legum expectatis ualeas.~~ ~~Omnes inter uentos placidiſſimum eſſe boream arbitrantur: tum et aquilone motum mare illico ceſſante uento quieſcere auſtro ceſſate poſt diu fluctuare aſſeuerant.~~ Sed pro locorum uarietate ad nauium uſum quæ commodiora et expeditiora ſint eligentur: optatur et profunditas cum faucibus tum ſinu tum ripis: quæ nauim onerariam grauem conuectis rebus non refutet: et fundo eſſe purgato / nequicquam hærboſo conuenit. ~~Tametſi complexæque radices ad ancoras obfirmandas.~~ ~~Malim tamen huiuſmodi eſſe portum: ut nihil in ſe concipiat / quod puritatem aeris contaminet: aut naues ledat: uti ſunt alga hærbæque aquis ortæ.~~ ~~Nam infeſtiſſimos carinis uermes tineas / atque lumbriculos: et putreſcentibus littoribus peſtilentes fetores excitant.~~ ~~Portum quoque tabificum et peſtilentem reddent dulces immixtæ aquæ: preſertim quas montes a nimbis conceptas dederint: habere tamen conterminos proximoſque fontes ac riuos.~~ Vnde puram et naui ſeruabilem deſumas aquam: et uelim expeditos et directos / et certus egreſſus habeat / immunes ſirtibus: liberos impedimentis: tutus ab inſidiis hoſtium / et pyratarum: tum et in caput iuxta celſos et conſpicuos uelim aliquos uertices montium imminere inſignes / notabiles / quos nautæ procul dinoſcentes ueluti deſtinatum uelificationis ſignum petant. ~~Intra potum ducenda eſt ripa et pons: quo nauis exonerandæ commoditas ſit proximior.~~ ~~Hæc opera ueteres fecere.~~ ~~Alii aliter: de quibus non eſt hic ediſſerendi locus.~~ ~~Nam eorum quidem ratio ad portum emendandum molemque ducendam pertinet: que ſuo dicentur loco.~~ ~~Habebit et in portus circum ambulationem / et porticum / et templum: qua egreſſi naui excipiantur.~~ ~~Non deerunt columnæ et anſæ et anuli ferrei quibus nauis illigetur.~~ ~~Crebri ſtatuentur fornices: quibus importata condantur.~~ Suſcitabuntur et turres pro faucibus altæ et munitæ: ut ea ex ſpecula uelorum aduentus præuideant: et nocturnis ignibus certos nautis ingreſſus monſtrent: et propugnaculis nauigia ſociorum tueantur / et tranſuerſæ adiicientur catenæ / quibus hoſtis excludatur / et a portu mediamque in urbem dirigetur uia militaris: confluentque uici non pauci: quibus undequaque inſolentem in claſſem hoſtium fiat irruptio: habebitque introrſus ſeductos ſinus minores: ubi debilitata nauigia inſtaurentur. ~~Sed hoc quod ad portum pertineat non pretermittatur.~~ ~~Celebres et fuere et ſunt ciuitates ea re tutiores quod fauces et pro faucibus ingreſſum incertum habeant / et uix in oculis mobiles canalium diuerſiones in ſingulas horas annatantibus cognitum.~~ Hæc ſunt quæ de publicis uniuerſorum rebus dicenda uidebantur / ni illud addideris / quod partiri plateas iubeant: quibuſ in pace conuecta mercentur: et iuuentus exerceatur: et in bello lignationes / pabulationes / et iſtiuſmodi tolerandæ obſidionis remedia ſeruentur. ~~Templum uero delubra et baſilica et ſpectaculum et eiuſmodi magis communia ſunt quam propria non multorum: ſed ſacerdotes illi quidem: ſeu magiſtratus ſint.~~ ~~De his igitur ſuo dicetur loco.~~

~~LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE SINGVLORVM OPERIBVS LIBER QVINTVS~~

PERVM Varietates cum intra urbem tum et in agro ad ciuium incolarumque rationes accomodari oportere / proximo ſuperiore libro diſſeruimus: compertumque fecimus alia ciuium cetui univerſo: alia dignioribus: alia ignobilioribus deberi ædificia. ~~Quæ autem uniuerſorum gratia conuenirent abſoluimus.~~ ~~Singulorum neceſſitati quintus hic liber commodiſque comparabitur.~~ Qua in re et uaria et ampla et difficili explicanda quoad nobis erit ingenii induſtriæque enitemur: ut intelligas uoluiſſe me nihil pretemittere: quod aptum ad rem deſiderare quiſpiam poſſit: et nihil afferre quod magis ad exornandam oratio nem quam ad exequendum inſtitutum faceret. ~~Ordiendum quidem a dignioribus.~~ ~~Digniſſimi omnium ſunt: quibus rerum ſumma et moderatio committatur.~~ ~~Hi quidem plures erunt aut unus. Digniſſimum nimirum oportet eſſe hunc qui cæteris preſit ſolus.~~ ~~Quæ igitur iſtius unius gratia fiant conſideremus.~~ Si maximi intereſt cuiuſmodi fore ipſum hunc conſtituamus illius ne ſimilem / qui ſancte pieque imperet uolentibus: quiue non magis ſuis emolumentis quam ſuorum civium ſalute et commodis moueatur? ~~an contra eiuſmodi qui ſibi paratam eſſe cum ſubditis uelit rem: ita ut etiam inuitis imperet.~~ ~~Nam cum cætera pleraque omnia edificia / tum et urbem ipſam non eandem oportet eorum eſſe / quos tyrannos nuncupant atque eorum qui imperium / quaſi conceſſum magiſtratum inierint ac tueantur.~~ ~~Regum enim erit urbs munita / plus ſatis: ubi aduentitium arcere hoſtem ualeat.~~ Tyranno cum ſui nihilo ſegnius hoſtes ſint quam alieni: utrinque munienda ei ciui tas eſt / aduerſus alienos / aduerſuſque ſuos: et ita munienda: ut alienis atque etiam ſuis contra ſuos uti ſubſidiis ualeat.

~~In hoſtes urbem ſuperiore libro munitam fecimus: in ſuos quid expediat conſideremus.~~ ~~Perualidum putat Euripides aduerſarium eſſe multitudinem natura ſui: eamque ſi fraudem dolumque in unum contulerit reddi omnino inexpugnabilem.~~

~~Carras apud egyptum urbem populoſiſſimam / adeo ut cum indiem defunctorum capita ſi non plus mille efferantur / ſoſpitem et optime ualere arbitrentur.~~ ~~Prudentiſſimi reges crebra foſſa aquaria ita diuiſere: ut iam non unam / ſed plurimas eſſe puſillas iunctas urbes dicas.~~ ~~Id ita fecerunt credo ut niſi commoditas paſſim diffunderetur.~~ Sed ea re imprimis aſſecuti ſunt ut graues multorum motus non uereantur: et quod mo ueantur leuiſſime comprimantur: uti ſi quis ex magno coloſſo duas plures ue effecerit ſtatuas tractabiles atque portabiles.

~~Romani nullum ſenatorem mittebant proconſulem in egyptum: ſed equeſtres uiros ſingulis locis diſtribuebant.~~ ~~Id quidem ea de re inſtituiſſe aiebat Arrianus: ne tam apta ad res nouas prouincia unius imperio ageretur.~~ Et annotarunt quidem urbem nullam ciuium diſſidiis immunem dari: cuius aream natura diſcreuerit: uti ſi peruadat fluentum / aut ſi plures emineant colles / aut ſi pars colle / pars iaceat plano muro interducto commodiſſime diuidetur. Ducendum puto / non quia Diametrum tranſuerſam per aream: ſed ueluti circulo circulum includas / nam ditiores quidem / laxioribus delectati ſpaciis: facile priore a muro excludi ſe patietur / macellumque / mediaſque urbis officinas non inuiti / circumforaneis cupidenariis relinquent: ignauiaque illa terrentiani generationis turba / fartorum / laniorum / eo /quorum et eiuſmodi: plus ſecuritatis et minus ſuſpitionis afferet quod ſi ab ea primarii ciues non excluderentur illud non ſit ab re quod apud Feſtum legimus. ~~Ser. Tullium patricios uico iuſſiſſe habitare: in quo ſi quid molirentur: ex loco ſuperiore poſſet opprimere.~~ Murum hunc interiorem oportet ita ducere / ut nulla ſit urbis regio qua is quidem non pertingat: et oportet cum ceteros urbis muros: tum maxime hunc craſſitudine omnique operis artificio / ualidiſ ſimum attollere. et ſublimem: quo ad priuata cunctorum tecta excellat / miniſque et propugnaculis / atque fortaſſis etiam foſſa conuenit hinc atque hinc munire: ut per eum ſatellites utroque protecti latere tutentur. Turres inſuper non ad apertas introſum / ſed circumtectas muro: et tam in ſuos quam in aduentitios hoſtes expoſitas eſſe locis oportet: preſertim quibus uiæ / aut alta templorum tecta dirigantur. ~~In turres uelim nullos niſi per murum ipſum conſcenſus dari.~~ ~~Et in murum niſi qua permiſerit principes aditum patere ex arce per urbem ad uias nulli arcus / nulle uſpiam turres: relinquendæ prohibendæ et menia ni proiecturæ.~~ ~~Vnde miſſilibus decurſitantes per uicos milites poſſint ſubmouere.~~ ~~Denique ita paranda omnis harum rerum ædificatio eſt ut edita omnia qui dominetur poſſideat ſolus: et ſuis percurrendi uniuerſam per urbem facultatem remoretur nemo.~~ ~~Ita que his tyrannorum urbs a regum urbe differt.~~ ~~Fortaſſis ea etiam re differunt: quod liberis populis plana commodiora ſint.~~ ~~Tyrannus monte ſit tutior.~~ Cætera iſtorum aedificia quæ inhabitent et regis et tyranni: pleriſque in rebus non modo inter ſe uerum et una cum plebeis priuatorum ædificiis conueniunt: nonnullis etiam ab his atque inter ſe differunt / prius dicendum qui conueniant poſt quid cuique ſit proprium. ~~Hoc genus ædium neceſſitatis gratia conſtitutum interpretantur.~~ ~~inſunt tamen partes aliquæ / alioquin commode quas uſus et conſuetudo ita uiuendi efficit / ut putentur penitus neceſſariæ uti eſt porticus ambulatio / geſtatio et eiuſmodi.~~ ~~ea nos quando ſic ædificationis ratio ſuadeat non ita diſtinguemus / ut commoda ab ipſis neceſſariis ſegregemus.~~

~~Sed ſic ut quemadmodum in urbibus: ita et in ædibus iſtiuſ modi / alia uniuerſorum eſſe / alia paucorum / alia ſingulorum dicamus.~~ ~~Porticum quidem et ueſtibulum non ſeruorum magis uti Diorus putat quam uniuerſorum ciuium gratia poſitum arbitramur.~~ ~~Intra ædes ambulationem aream: atrium: ſalam quam a ſaltando dictam puto / quod in ea nuptiarum et conuiuiarum alacritas celebretur non uniuerſorum / ſed potius incolarum ſunt.~~ ~~Cenacula alia liberorum eſſe / alia ſeruorum conſtat / tum dormitiones matronarum uirginum / hoſpitum / ſingulorum ferme ſunt.~~ De uniuerſa iſtorum partitione quoad generatim pertinebat diximus libro primo: in liniamentis numero enim amplitudine: et ſitu pro cuiuſque uſu / apte expediantur neceſſe eſt: nunc iſta particulatim proſequamur.

~~Porticus et ueſtibullim aditu honeſtabitur.~~ Aditus cum uia qua pateat honeſtatur / tum et operis dignitate: qua perfiniatur interiora cenacula et cellæ et eiuſmodi locis diſponentur aptis / ut immiſſa commode ſeruentur: ut bene cum aere ſolibus uentiſque conueniant. ut ad uſus expetitos accommodentur / diſtinguenturque / ne quid commercia: aut hoſpitum / aut aſſiduorum iſtis dignitatem commoditatem uoluptatemue minuant: illis petulantiam augeant / ac ueluti in urbe forum / plateæ / ita in ædibus atrium / ſala / et generis eiuſdem habebuntur: loco non reiecto / non abdito nec anguſto: ſed prompta ſint ut cetera in eas membra expeditiſſime confluant. ~~In has quidem ſcalarum et itionum apertiones: in has conuiuarum ſalutationes et gratulationes terminabunt.~~ ~~Rurſus habebit ædes aditus non multiplices ſed unicum quo iam nitore inſcio ingredi nemo aut aſportare quippiam poſſit.~~ ~~Apertiones cum hoſtiorum / tum et feneſtrarum cauebimus: ne furibus ne ue item uicinis pateant ad turbanda / ſpectan da / noſcendaque quæ intus aut dicantur aut gerantur.~~ Aegyptii ita domos priuatas ædificant ut extrinſecus nullæ feneſtrarum apertiones appareant: Optaret fortaſſis quiſpiam poſticam adeſſe ianuam: qua meſſes ſeu reda ſeu iumento inueherentur: ne quid inquinamentis primaria ueſtibula dehoneſtarentur: adderentque poſticulam ſecretiorem: qua inſcia familia ſolus dominus admittere occultos tabellarios et internuntios egredique ex arbitrio poſſit / prout tempora rerumque modus ferat. Hoſce non improbo / illud peruelim non deeſſe abditiſſimas latebras / occultiſſimos receſſus / et celata diffugia / ipſi patrifamilias uix agnita: quibus aduerſis caſibus argentum / ueſtem / ſeque / ſi id ita mala tempeſtas tulerit ſaluet. ~~Fecerant ad ſepulchrum dauid loculos: quibus theſauros ex regis hæreditate conderent / arte mirifica: ita ut nullatenus poſſent eſſe manifeſti.~~ ~~Ex quorum uno poſt annos.~~ ~~M. CCC.~~ ~~Hircanum pontificem ait loſephus auri talenta hauſiſſe tria milia ut obſidione ab Antiocho liberaret ciuitatem.~~ ~~Tum et poſt tempora Herodem ex altero magnam quoque rapuiſſe uim auri prædicant.~~ ~~In his igitur ædes principum cum priuatis conueniunt.~~ ~~Inter principum et priuatorum ædes hoc maxime intereſt / quod earum utræque ſuam in primis naturam ſapiunt.~~ ~~In hac quidem que plurimorum ſunt uſibus addicate / numero et amplitudine excellere: in altera que paucorum aut ſingulorum ſunt / cultiora magis quam ampliſſima fieri conuenit.~~ Tum et hoc intereſt: quod in his etiam ſingulorum receptus naturam ſapiant principum ne ceſſe eſt: quæ quidem plurimorum ſint / quando nuſquam in regum domibus non ſuperfluit multitudo: in alteris uero priuatis domibus partes quæ plurimorum ſunt ita quoque poſuiſſe iuuat: ut ne plus quidem regia domus membra penituſ diſtincta / uxoris: uiri: miniſtrorum: ita ut quæque non modo ad uſum: uerum et ad maieſtatem pertineant / ubique ſuppeditent: et nulla ex domeſticorum multitudine confuſio redundet. ~~Difficile ſane id / et quod haud queas unico ſub tecto efficere.~~ ~~Figo cuique ſua et regio et area / ſuumque integrum tecti ſpatium et opus dabitur.~~ Sed ita iungentur te eto et itionibus: ut ſeruorum domeſticorumque manus / dum præſtandis operibus properant / non ueluti ex uicina aliqua domo acciti ſeſe præbeant: ſed præſentes præſto et prompti ſint. ~~Atqui paruuli / ancillæ graculæque cohortis ſtrepitus a uirorum commerciis ſecludantur: et miniſtrorum omniſ illautities ſeparabitur.~~ ~~Principum conſeſſus et triclinia digniſ ſimo ſtatuentur loco.~~ ~~Dignitatem afferet loci celſitudo / et ſub oculis ſpectatum mare / colles / et ampla regio.~~ ~~Tota uxoris domus omnino principis uiri domo ſecernetur: præter id quod ultimum conclaue et genitalis lecti dormitioneſ utriſque communia patebunt.~~ ~~Hoſtio et ianitore codem uno ambo rum domus claudetur atque cuſtodietur.~~ ~~Cætera quibus eæ ab aliis differant magis propria ſunt priuatorum quam principum: de ipſis ergo ſuo dicemus loco.~~ ~~Rurſus inter ſe principum ædes in hoc conueniunt.~~ Nam præter ea quæ priuatis eorum uſibus debentur habere quidem oportet aditum ex ipſa militari uia: ipſoque præſertim / fluuio aut mari: tum pro ueſtibulo laxos receptus: quibus legatorum procerumque commeatus ſeu uehiculo / ſeu iumento uecti excipiantur. ~~Porticum et tecta non hominum ſolum gratia / uerum et iumentorum uelim adeſſe: quibus a ſole et imbri contegantur.~~ ~~Ad ueſtibulum porticus: ambulatio: geſtatio: et eiuſmodi pergrata eſt: ubi iuuentus ſeniores a principis colloquio redeuntes expectans exerceatur ſaltu: pila: diſco: lucta.~~ ~~Pro penetralibus ſubinde atrium / baſilicam ue: ubi clientes diſputando patronos præſtolentur: ubi et princeps ius dicturus ad tribunal ſedem ſtatuat.~~ ~~Subinde concenaculum: ubi ſeniores principum ſalutatum conueniant: et rogati ſententiam dicant.~~ ~~Idque fortaſſis aliud æſtiuum / aliud eſſe hiemale conuenit: et omnino patrum qui conuenerint ætati feſſæ et deliciis proſpiciendum eſt: ne quid illic ualitudini aduerſum influat.~~ ~~et quantum ratio et neceſſitas temporum poſtulat rebus diſceptandis ſtatuendiſque poſſint ſine ulla uel minima impeditione commorari.~~ Comperio apud Senecam primum omnium Gracchum / mox Liuium Druſum inſtituiſſe non uno loco audire omnes: ſed habere turbam ſegregatam: et alios in ſecretis recipere: alios cum pluribus: alios cum uniuerſis: uti amicos primos et ſecundos eo pacto notaret: id ſi iſtiuſmodi in fortuna aut licet aut placet: ianuæ diuerſæ fient et plures: quibus alia atque alia parte recipiant / ac receptos mittant: et quos nolint excludant ſine contumacia. ~~Aedibus ſpecula ſuperemineat: qua e ueſtigio cuiuſuis motus fiat certior.~~ ~~Itaque in his et iſtorum ſimilibus conueniunt.~~ ~~In quibus uero differunt hæc ſunt.~~ ~~Nam regum quidem ædes in media urbe aditu facilis: ornatu uenuſta: lautitie elegans magis quam ſuperba ſit.~~ ~~condecet tyranno non ædes magis quam arx locanda eſt: ut ſit neque in urbe neque ex urbe.~~ ~~Adde quod ad regis ædes ſpectaculum templum procerumque tecta pulcherrime adiunguntur.~~ ~~Tyrannorum ſedes quaque circumſpatios in modico ſegregatis omnium ædificiis ſeſe contineat neceſſe eſt.~~ Honeſtiſſima et quæ utrumque deceat atque iuuet erit ædificatio / ſi neque exponetur regia: patens adeo / ut inſoleſcentes nequeat depellere: neque diſtinguetur arx / ita ut carcer magis quam lauti principis diuerſorium uideatur. ~~Vnum hic nolim præterire.~~ Nam percommodiſſimæ quidem tyrannis ſunt occultæ et latentes intra craſſitudinem parietis fiſtulæ auſcultatoriæ: quibus furtim captent quid ſeu hoſpites / ſeu familiares inter ſe colloquantur. Sed quom regiæ domus proprium ſit / omnibus pene ac maxime primariis in rebus aliter ſe atque arcem habere: officii erit arci regiam adiungere: quo et rex ſubitis caſibus: arcem ueteres urbibus ponere inſtituerunt: quo in aduerſis tempeſtatibus refugium haberent. ~~Vbi uirginum matronarumque pudicitiam cum ſacrorum ſanctitate tutarentur.~~ Meminit quidem Feſtus arcem apud ueteres religioni ſacratam fuiſſe: et appellari ſolitam augurialem: archanumque illic fieri quoddam ſolitum per uirgines ſacrificium / occultun / longeque a uulgi notitia remotiſſimum. ~~Ea de re priſcorum arcem nullam eſſe templis uacuam inuenies.~~ ~~Sed arcem tyranni ſibi uſurpauere: locique pietatem ac religionem ad ſcelus immanitatemque uerterunt: calamitatiſque ſanctum illud refugium erumnarum fomentum reddidere.~~ ~~Nos rem proſequamur.~~ ~~Amoniis arx ad templum muro circuibatur triplici.~~ ~~Prima extabat munitio tyrannorum.~~ ~~Proxima coniuges cum liberis.~~ ~~Vltima ſatellitum crat ſedes.~~ ~~Aptum opus ni magiſ ſpectet qui toleret quam qui inferat uim.~~ Ac mihi quidem uti eius militis fortitudo non probatur quidem: ſi nihilo plus præſtet / quae ut inſultantem hoſtem obdurate perferat: ſic et ab arce expectandum puto / ut non modo ſuſtinere laceſſentem: uerum et compeſcere impetentes ualeat. ~~Vtrunque tamen ita curandum / ut uehementer ipſum ad ſolum quæſiſſe uideare.~~ ~~Hæc ut aſſequamur / loci ſitus et murorum ratio præſtabit.~~ ~~Dubitare uideo peritos rei militaris arcem ne eſſe firmiſſimam uelit / colle an plano collocet.~~ ~~Collinas quidem non dari ubi uis eiuſmodi / ut obſediſſe et diruiſſe nequeas: neque plana ſi recte aſtruantur / impune attentari armis.~~ ~~De his non diſputo.~~ ~~Tota nempe res locorum eſt oportunitatibus commendanda / ita ut que de urbe diximus omnia ad ponendam arcem conſumentur.~~ Omnino habeat arx oportet expeditas irruptiones: unde in hoſtes / in ciues / in ſuoſque caſtrenſes: ſiqua ſeditio aut perfidia id exigat et ſua et externa poſſit auxilia libere petere atque immittere tellure fluento / lacu / mari. ~~Percommoda erit areis deſcriptio quæ ſibi iunget omnes urbis muros quaſi.~~ o. ~~littera ingentes.~~ ~~C. inflexis cornibus præhendant non circumcludant.~~ ~~ſic / aut a qua plures radii ueluti ad circumferentiam exeant: ſic enim quod oportere nuper dicebamus: neque intra urbem erit arx: neque adeo extra urbem.~~ ~~Quod ſi quis arcem uolet breuiſſime deſcribere fortaſſis non errabit / ſi eam dixerit / poſticam eſſe urbis omni ex parte egregie munitiſſimam.~~ ~~Sed ſit ea quidem uti uolunt operum ſupremus uertex et urbis nodus: minax: aſpera: rigidaque ſit oportet, peruicax: inuicta: puſilla quam ampla erit tutior.~~ ~~Nam hic paucorum fide: illic multorum officio indigebimus.~~ ~~Et quid ille apud Euripidem: nunquam fuit multitudo non referta malis ingeniis: ita iſtic in paucis fides minus incerta erit quam in multis perfida.~~ Arcis podium ponetur ſolidum / uaſtis lapidibus / linea extrinſecus obliqua: quo ſcalæ admotæ curuatu debilitentur: et qui applicuerit hoſtis hærendo ad murum dimiſſos lapides non euitet: et tormentis immiſſa non usque arietent: ſed ex obliquo diſſiliant. Area introrſus paſſim latiſſimis et craſſis lapidibus duplici atque etiam triplici folio dimiſſis inſternetur ne quid cuniculis furtim obſidentes irreptent: Murus altiſſimus ſolidiſſimus craſſiſſimuſque ad ſupremas uſque coronas attollatur: qui pulcherrime machinarum uim et miſſilia refutet: et ſcalis aut etiam aggere quoad in nos ſit minime queat æquari. ~~Cætera uti de urbium muris diximus perficientur.~~ ~~Præcipua quidem ad tuendoſ urbis et arcis muros in hoc erit ratio: ut cures penitus ne hoſtis impune propius poſſit appellere.~~ ~~Id fiet cum foſſa qua diximus profundaque lataque: tum et furtariis ut ita loquar ſub fiſſuris per ipſum imum podii diſpoſitis.~~ ~~Vnde hoſtis dum ſe ſcuto ſuperne proteget / qua ſit parte non tectus tranſueheretur.~~ ~~Hoc enim genus defenſionis omnibus ante eſt.~~ Tutius enim iſtic occaſionem conficiendi hoſtis captant / breuiore finiunt linea / raro petunt hoſtem fruſtra: cui totum corpus operire difficile eſt: unumque obuium hoſtem ſi præterit tælum: petet proximum / aut interdum unum et item alterum et alterum: Superne autem immiſſa non ſine periculo deſtinantur. ~~Vix unum tantum petunt: qui et præuidiſſe et leui momento declinaſſe / et breui ſcuto refutaſſe immiſſa queat.~~ ~~Si erit arx maritima circum uada impedientur palis / ſaxis / ne nouum machinamenta propius poſſint appellere.~~ ~~Si erit plano: foſſa aquaria circumdabitur: ſed ea ne quid putidi aeris afferat uſque fodietur / quo ſcaturiat uiuam aquam.~~ ~~Si erit monte / præcipitiis uallabitur: ubi licebit hiſce omnibus utemur.~~ ~~Quibus uero ex locis tormentorum miſſilia poſſint impetere: cycli aut potius anguli murorum ueluti proræ in acutum obiicientur.~~ ~~Non me fugit quod periti aliqui militia aſſerunt: contra miſſilium impetum muros præaltos fore non utiles.~~ ~~Horum enim ruina equatis foſſis expeditiſſimum præberi hoſtibus irruentibus aditum.~~ ~~Hoc non eueniet ſi quæ ſupra diximus obſeruabuntur.~~ ~~Redeo ad rem.~~ ~~Ad arcem turris una primaria excitabitur / multa ſui parte ſolida: toto opere robuſta: undique munita: cæteris celſior: arceſſu ardua: ingreſſu non niſi ponte mobili.~~ ~~Mobilium pontium duo ſunt genera.~~ ~~Alterum quo inuerſo clauditur egreſſus.~~ ~~Alterum quo porrecto atque retracto utimur: ubi acres lasſciuiunt uenti.~~ ~~Poſterior commodior eſt.~~ ~~Turres quæ circumpetere hanc miſſilibus poſſunt parte huic uerſa nudæ habebuntur: aut muro tectæ relinquentur gracili.~~ Excubiarum ſtationes et propugnatorum fori diſtribuentur: ut alii inſimas arcis pártes: alii ſupremas: alii alias diſtinctis muneribus ſedibuſque curent: demum aditus et egreſſus et omnis partitio ſic habebitur et parata et munita: ut neque amicorum perfidia / neque inimicorum uis frauſ ue poſſit ledere. Areis tecta ne tormentorum ponderibus obruantur / ad acutum angulum finientur aut ualido opere et ſpiſſiſſimis trabibus obfirmabuntur: poſt imponetur cruſta / et in eam præterea tubuli: per quorum uacua exceptus imber perfluat / nullo calcis aut limi fultu illiti inſternentur. ~~Poſtremo teſtaceis fragmentis uel potius pumice ſuperinſparſis operientur binum ad cubitum craſſitudine.~~ ~~Sic neque ruentium ponderum in ſe / neque ignium iniuriam uerebuntur.~~ ~~Summatim quidem erit arx perficienda: uti ſi puſillam quandam urbem coædifices: pari igitur atque urbs ipſa munietur opere et arte: cæteraque coaptabuntur quæ uſui ſint.~~ non deerit aqua ſuppeditabit ubi militem arma / frumenta / pernam / acetum / et imprimis ligna colloces / atque aſſerues: et in arce ipſa turris iſtæc primaria quam dicimus / ueluti minutior quædam aderit arx: cui prorſus deſit nihil eorum quæ arcibus deſiderentur. ~~Habebit ciſternam / et loculos rerum quibus ſeſe abunde alat et tueatur.~~ ~~Habebit aditus: unde in ſuos etiam inuitos irrumpat: et unde petita ſubſidia immittat.~~ ~~Illud hic non prætereo cuniculis aquariis arces interdum defenſas: interdum urbes cloacis captas fuiſſe.~~ ~~Horum utrumque iuuat nuntiis emittendis.~~ ~~At curaſſe oportet / ut iſtiuſmodi res multo minus ledere poſſint quam iuuare.~~ ~~Fient igitur aptiſſimi: ducentur tortuoſi: excipientur profundo: ut neque armatus peruadere: neque inermis in arcem euadere / niſi uocatus admiſſuſque ſit potis.~~ ~~Finient belliſſime cloaca / aut potius deſerta et ignota in arenaria / aut ſecretis templorum faniſcis ac buſtuariis.~~ Tum ſi humanos caſus nequicquam neglexiſſe oportet nimirum iuuabit notos ſibi habere ingreſſus intimam in arcem quibus ſi quando euenit ut excludatur / poſſit attemperare irrumpere cum armatis: et fortaſſis conferet ad hanc rem / partem hahere aliquam murorum abditiſſimam: quæ non ex calce ſed creta obſtructa ſit. ~~Vnius tantum gratia qui cæteris præſit ſeu ſit ille quidem rex ſeu tyrannus quid feciſſe oporteat diximus.~~ ~~Sequitur ut ea tranſigamus / quæ hi requirant / quod non unici tantum preſunt: ſed ſimul plures gubernent rem.~~ ~~His aut tota. r. p. quaſi unus magiſtratus integra committetur aut partibus diſtribuetur.~~ ~~Conſtat. r. p. ſacris quibus ſuperos colimus / his pontifices preſunt: et prophanis quibus hominum ſocietas et ſalus contineatur.~~ ~~His domi ſenator iudex: foris caſtrorum dux et claſſis præfectus et huiuſmodi.~~ ~~Cui uis iſtorum duo debentur genera domicilii: alterum quod ad ſuum pertineat officium: alterum quo ſe familiamque ſuam recipiat.~~ ~~Larem quidem familiarem habebit quiſque ſimilem huic: cui ſeſe pro uitæ inſtituto eſſe uelit ſimilem aut regi aut tyranno aut demum priuato.~~ ~~Sunt tamen aliqua quæ huic hominum generi apprime debeantur.~~ ~~Præclare Virgilius.~~ ~~Secreta inquit erat patris anchiſæ domus: arboribuſque obtecta receſſerat.~~ ~~Intellexit quidem primatum ædes et ſua et familiæ gratia a uulgi ignobilitate et fabrorum tumultu longe abeſſe conuenire.~~ cum cæteras ob res ob delitias commoditateſque ſpatiorum / hortorum / amenitatum: tum ne tanta in familia / tam multiplici / tam uaria / laſciuiens iuuentuſ dum omnium ferme nemo uiuat ſibi et cibo: potuque alie no plerunque inſaniat: maritorum querimonias excitet / tum etiam ne quid improba ſalutantium ambitio plus ſatis patro nos inquietet. ~~Et prudentiſſimos uideo principes non modo extra uulgi frequentiam / uerum et ab urbe ſeceſſiſſe: ne quis plebeius niſi magna impulſus re moleſtiore aſſiduitate infeſtet.~~ ~~Aut quid tanti erunt iſtorum opes: ſi non licuerit interdum ociari et pigreſcere.~~ Iſtorum quidem domus qualeſcunque ſint habere admodum oportet ſalutatorum conceptacula capacia: et egreſſum et uiam / qua prodeat in forum minime anguſtam: ne qui ſectantur familiares clientuli et cohortales / et qui ſe congerunt / ut togatulorum numerum augeant / inter ſtudia comitandi preſſuris turbentur. ~~Quæ autem ſint ſeſe hi proceres pro ſuſcepto munere exerceant: in promptu est ſenatus curia iudex baſilica prætorio ue / dux caſtris claſſeque et eiuſmodi.~~ ~~Quid pontifex?~~ huic quoddem non templum ſolum / uerum et quæ illi ſunt caſtrorum inſtar apprime conueniunt quando militiam et pontifex / et qui ſub pontifice ſacris adminiſtrandis additi ſunt: arcem et laborioſam agunt: qualem in eo libro quod pontifex inſcribitur recenſuimus: uirtutis aduerſus uitia. ~~Templum aliud maximum: quo ſummus antiſtes ſolemni ritu ſtatas cerimonias et factum faciat.~~ ~~Aliud cui minores pontifices præſint: quo in numero per urbem regiones ſacella / et in agro delubra ſunt.~~ ~~Templum maximum media in urbe fortaſſis commodius: ſeductum autem a conferta ciuium multitudine et frequentia honeſtius: colle dignius: plano ſtabilius collocabitur ob terre motus.~~ ~~Demum eo ponendum erit loco templum: quo ſit ſumma futurum cum ueneratione et maieſtate.~~ Inde adeo circum longe a conſpectu abigendæ ſunt penitus rerum omnium ſordes / impuritates / indecentia que: quibus patres / matronæ / uirgines ſupplica tum accedentes aut offendantur: aut a ſanctimoniæ obeundæ inſtituto preuertantur. Apud Nigrigeneum architectum quod de limitibus ſcripſit / ſic inuenio: priſcos architectos putaſſe deorum tecta recte haberi quæ frontibus in occidentem uergerent: ſed placuiſſe poſterioribus omnem eam religionem conuertere: et qua coeli parte primum terra illuminetur: eo uerſus templa et limites obiiciendos putaſſe: ut ſtatim ſurgentem ex aurora ſolem conſpicarentur. ~~Illud tamen in delubris ſacelliſque ueteres probaſſe uideo: ut eorum frontes prodeuntibus aut ex mari / aut ex fluuio / aut ex uia militari porrigantur.~~ ~~Poſtremo tale ipſum eſſe oportet: atque ita omni ex parte comparatum: ut abſentes ad ſe uiſendum illectet / præſentes delectet / atque detineat operis admiratione et raritate.~~ ~~Teſtudinatum ab incendio erit tutius: contignatum ab terre motibus illeſius.~~ ~~ſed contra uetuſtatem hoc robuſtius: ad gratiam alterum hoc uenuſtius.~~ ~~De templis hac tenus.~~ ~~Nam permulta quæ dicenda uidebantur ad ornamenta magis quae ad uſum templorum pertinent: de quibus alibi tranſigemus.~~ ~~Minora templa et ſacella pro loci dignitate et uſu maximi templi rationes imitabuntur.~~ ~~Pontificis caſtra quaedem ſunt clauſtra quibus aut pietatis aut uirtutis gratia plurimi conuenere: quales ſunt quae ſe ſacris addixere: et quae uirginitatem ſuperis uouere.~~ ~~Sunt et caſtra pontificia: quibus ſtudioſorum ingenia in rerum humanarum diuinarum que cognitione aſſequenda uerſantur.~~ ~~Nam ſi pontificis officium eſt cetus hominum ad uitam omni ex parte perfectam: quoad in ſe ſit perducere.~~ ~~Id non re alia fiet pulchrius quam philoſophia.~~ ~~Quom enim in hominum natura duo ſint / quæ nobis id præ ſtare poſſint: uirtus. ſ. et ueritas: Quando fiet quidem ut hæc perturbationes animi ſedet atque excludat.~~ ~~Illa uero naturæ opus atque rationes explicet: nobiſque communicet: ex quibus rebus ingenium ab ignorantia: mens a corporis contagione purgetur.~~ ~~Per hanc nimirum inimus uitam beatiſſimam prope ut ſimus diis redditi perſimiles.~~ Adde quod bonorum eſt quales et eſſe et haberi pontifices uolunt / ea meditari: ſtudere: proſequi quæ hominum generi ab homine deberi intelligant: egrotos / imbelles / deſtitutos: et eiuſmodi officio / beneficio / miſericordia / leuando: iuuando. ~~In his enim ſeſe ſuoſque exerceat pontifex officii eſt.~~ ~~De his nobis ſeu ad maiores pontifices ſeu potius ad minores pertineat dicendum uidetur.~~ ~~Atqui a clauſtris incipiemus.~~ ~~Clauſtrorum genera alia concluſorum / ita ut nuſquam in publicum prodeant / præterquam fortaſſis in templo / et luſtrationum pompa.~~ ~~Alia non uſque concluſa / ita ut perpetuis temporibus arceantur.~~ ~~Horum item alio mares / alio feminæ continentur.~~ ~~Virginum clauſtra neque intra urbem ſi poſita ſint uitupero: neque omnino extra urbem laudo.~~ Illic ſane ſolitudo minus præbebit infeſtatorum: ſed qui ſe ingeſſerint / plus habebunt ocii et licentiæ ad facinus / ubi nulli aſſiſtaret arbitri quam hic inter multos ſceleris ſpectatores atque dehortatores. ~~In utriſque prouidendum quidem eſt: ne uelint de caſtitate mereri male: ſed imprimis ne poſſint.~~ ~~Qua de re ita præcludendi aditus omnes ſunt: ut nemini pateant: obſeruandi / ut circumuolitare attentator poſſit nemo ſine præſentis ignominiæ ſuſpitione.~~ Neque tam munita eſſe legionum caſtra uallo foſſaque oportet quam iſtarum ſepta ſunt muris obuallanda / altis / integris / nullis uſpiam apertionibus relictis: quibus non dico caſtimoniæ expugnatoreſ ſed ne oculorum aut uerborum quidem faces et ueneres ad animos labefactandos poſſint immitti. ~~Lumina introrſus per aream ſubdiualem excipient.~~ ~~Circum aream porticus / ambulatio cellæ / cenaculum / conclaue / et quæ uſui ſunt ex priuatorum ædium rationibuſ aptis locis diſponentur.~~ Neque deeſſe uelim ortuli ſpatia / et pratuli: que ad recreandos animos magis quam ad fouendas uoluptates ualeant: quæ quom ita ſint / non inconſulte ex media incolarum frequentia ſum mouebuntur. ~~Vtrorum ſepta ſi ex urbe conceſſerint conferet id quidem.~~ ~~Nam eorum adſcripta ſanctimoniæ aſſiduitas /et animi pacata religio: cui ſeſe totos dedicarunt / minus uexabitur ſalutatorum frequentia.~~ Sed iſtorum tecta ſeu mares ſeu feminæ ſint uelim occupent loca quam id fieri poſſit ſaluberrima / nec clauſtro incluſi / dum ſolum uacant animo: corpore autem multa macredine / et uigiliis affecti torpent: uitam durius trahant egrotationibus quam ſit par. His demum quos urbs excluſit imprimis locum dari uelim natura munitum: quem repentina latronum uis / aut excurrens hoſtis leui manu ad arbitrium nequeat populari: eaque de re uallo / muro / turrique pulchre munietur: quod loci religio patietur. Eorum uero concluſorum ſedes qui ſtudia bonarum artium cum religione coniunxerint / quo illi quidem pro ſuſcepto officio commodius queant hominum rebus conſulere / non omnino medios inter artificum tumultus ac ſtrepitum / ſed'ne etiam ab ciuium frequentia ſeductos longe eſſe oportet: id quidem cum alias ob res tum quod ſunt eorum familiæ grandes: tum etiam quod multi ad ſe concionantes diſſerenteſque de rebus ſacris confluant: Quibus rebus proculdubio tecto indigent immodico. Recte locabuntur apud diuerſoria publicorum operum theatri / circi / plateæ / quo multitudo ſponte ſua ſeſe animi gratia per lubenter conferens facilius patiatur iſtorum perſuaſione / hortatione / admonitione a uitiis ad uirtutem: ab imperitia ad rerum optimarum cognitionem euocari. ~~Apud ueteres preſertim græcos aſſueuere urbe in media ponere ædificia: quas paleſtras appellarunt: ubi populantes diſputando uerſarentur.~~ Illic quidem inerant ſpatia feneſtrata et apertionum proſpectus: et ſedendi ordines: amorem et honeſtiſſimi aderant et porticus: uirentem hærbis aream et floribus ueſtitam circumentes huiuſmodi opera per quae belle condicunt huic religioſorum generi: ac uelim quidem ut qui ſtudiis bonis delectentur aſſidui apud artium profeſſores commorentur / ſumma uoluptate / nullo cum faſtidio præſentium rerum aut ſatietate ea de re. ~~ita iſtic parabo et porticum et aream et eiuſmodi: ut nihil amplius ad diuerſandi uſum optes.~~ ~~Lenes excipient ſoles hieme: a ſtate uero umbram auram que quam id fieri queat gratiſſimam.~~ ~~Sed de his ædificationum delitiis ſuo diſtinctius loco proſequemur.~~ ~~Quod ſi iuuat publica ſtatuere auditoria et ſcholas / ubi ſapientes doctoreſque conuenias: ea ponito loco / ut ſint incolis omnibus æque oportuna.~~ Ceſſent fabrorum ſtrepitus: abſint nidores: fetores: non admittat ocioſorum laſciuias: ſapiat ſolitudinem grauibus et circa res maximas et rariſſimas occupat is condignam: habeatque auctoritatis in ſe magis quam uenuſtatis. ~~Cæterum quo pietatem aduerſus imbecilles et deſtitutos exerceat pontifex: locus erit et uarius et ſumma diligentia conſtituendus.~~ Nam alibi deſtitutos / alibi egrotantes ſuſcipias et foueas neceſſe eſt: tum et inter egrotantes ſunt / quos cauiſſe oportet: ne dum paucis et inutilibus proſpicias: pluribus et utilibus periculum afferas. ~~Fuere in italia principeſ qui ſuis in urbibus uetuerint genus illud hominum ueſte ac membris laceros / quos errones appellant / precabundos hoſtiatim petere.~~ Illico enim ubi appulerant / monebantur ne quid plus triduo ſeſe in urbe uideri ſinerent inertes: nullum eſſe tam comminutum quin aliqua in re hominum cetui ſua poſſit opera prodeſſe: quando cecifunariis ſaltem iuuandis proſunt. ~~Quos uero grauior aliquis morbus omnino oppreſſerat: hos conuenarum hoſpitum magiſtratus apud minores pontifices legionibus diſtribuebant.~~ ~~Itaque illi neque piiſſimorum conuicinorum opem fruſtra poſcebant: nec ciuitas ea sediſſimorum obſcenitate offendebatur.~~ Apud etrichiam pro uetere illo ſanctitatis et ueriſſime religionis cultu quo ſemper claruit mirifica uiſuntur hoſpitaria incredibili habita impenſa: ubi ciuium peregrinorum ue quiuis nullam que ad ſalutem pertineat rem / ſibi defuturam ſentiat. ~~Sed quom ſint egroti alii morbidi: qui lepra peſte et huiuſmodi contagionum uenenis beneualentes inficiant: alii uero ut ita loquar ſanabiles ſint / diſtincta hos habere uelim diuerſoria.~~ Veteres Aeſculapio Apollini / ſalutique diis: quorum artibus et minime genus hominum bonam ualitudinem recuperare atque ſeruari arbitrabantur ædes loco non niſi ſaluberrimo aſtruebant: ubi ſinceræ auræ et purgatiſſimæ aquæ ſuppeditarent: quo illic delati egrotantes non ope deum tantum / uerum etiam locorum beneficio promptus conualeſcerent. Et nimirum ſaluberrima imprimis loca eſſe optabimus: ubi aut publice aut priuatim egrotos habeas: Siccea fortaſſis eam ad rem atque ſaxoſa et uentis aſſiduo abſterſa: et ſolibus non uſta: ſed facili tempore illuſtrata pro labuntur: quando humida putredinum fomenta ſunt. ~~Sed palam eſt naturam in re omni gaudere temperamento: quin et ſanitas ipſa haud aliud eſt quam complexi ex quibus cenſtet temperamentum: et mediocria ſemper delectant.~~ In cæteris contagioſi non urbe modo / uerum etiam ab uia publica longe excludentur: reliqui urbe aſſeruabuntur: iſtorum omnium tecta partiantur et diſtribuantur ſic / ut alibi ſe recipiant quae curantur: alibi quos incurandos magis ſuſceperis: quam ſeruandes: quoad ſic ſeſe ſua tulerint fata: uti ſunt decrepiti et cati mente. ~~Adde quod alibi feminas / alibi mares / ſiue egrotent ſiue iſtos curent / ſeparatim habendi ſunt.~~ Adde etiam quod ueluti in famulis ſic et in his: aliorum alias ſecretiores / alias communiores eſſe diuerſorii partes conuenit: prout ipſa curandi et cohabitandi ratio moduſque monſtrabit: de quibus noſtrum non eſt prolixius proſequi. ~~Tantum hoc faciat ad rem fore iſtiuſmodi omnia ſuis totis partibus ex priuatorum uſibus diffinienda.~~ ~~De his hactenus.~~ ~~Nunc quod reliquum eſt proſequamur ordine uti inſtitueramus.~~ ~~Nam eſſe quidem partes. r. p. duas diximus: alteram ſacram: alteram prophanam.~~ Sacra abſoluta eſt tum et prophana aliqua ex parte pertacta: ubi de ſenatu et iudicio in ædibus principis habendo diſſeruimus: illis quæ addenda ſunt hic breuiſſime annumerabimus: mox ad imperatoria caſtra et claſſem deueniemus: poſtremo priuata expedientur. ~~Senatum ueteres templis cogere aſſueue re.~~ ~~Poſtea increbuit mos ut extra urbem haberetur.~~ ~~Demum quod ad maieſtatem atque ad res agendas præſtabat / propria huic habere muneri tecta uoluere.~~ Quibus feſſi ætate patres / neque uitæ prolixitate deterrerentur: neque loci incommoditate prohiberentur: quominus et conuenirent frequentes: et una diutius adeſſent: media iccirco in urbe curiam ſenatoriam locauere: eique iudiciariam / et templum proxime adiungendum putarunt: non ea re tantum ut ambitionibus detenti / et cauſis forenſibus occupati commodiuſ non inter miſſo aut ſtudio aut officio utriſque ſatiſfacerent: uerum etiam ut patres ipſi uti ſunt ferme omnes natu maioreſ ad/ modum religioni dediti / ſalutatis diis non intermiſſa opera a templo ad negocium ſe poſſint tranſferre oportune. ~~Adde quod ſi quando aut legatos aut principes exterarum gentium ſibi dari copiam ſenatus petierint ex. r. p. eſt locum habere ubi cum dignitate et hoſpitis et urbis præſtolantem excipias.~~ Cæterum huiuſcemodi publicis diuerſoriis nihil quod ad ciuium multitudinem commode excipiendam: honeſte detinendam: oportuneque emittendam faciat / ulla ex parte negligendam eſt: et preſertim curandum / ut itinerum et luminum et ſpatiorum et eiuſmodi: quæ uſui uentura ſint / ne ullæ penitus commoditates deſint. ~~Ac prætorio quidem: quo loci plurimi altercantur / apertiones et plures et ampliores et promptiores adigendæ ſunt / quae aut templo aut curiæ.~~ ~~Tum in ſe natum aditus quidem munitus nequicquam minus quam honeſtius ſit / neceſſe eſt.~~ Id quidem cum cæteras ob res: tum ne temerarius bachantium tumultus inſana ex plebe ſeditioſo aliquo auctore concitatus in patrum pernitiem ad arbitrium poſſit irrumpere: quin uel ea maxime re porticus ambulatio et eiuſmodi adicienda ſunt: ubi ſeruitia clientelæ familiæque ſuos præſtolantes impræmeditatis caſibus ſit præſidio. ~~Illud non prætermitto.~~ ~~Locis quidem omnibus quibus uox aut recitantium aut canentium aut diſputantium audienda eſt: teſtudinata haud uſque conueniunt quod uocem retundant: contignata conueniunt quod ſonora ſint.~~

~~Caſtris ponendis nimirum omnia repetenda penſandaque ſunt quæ libris ſuperioribus de urbium ponendarum rationibus diſſeruimus.~~ ~~Nam ſunt caſtra ueluti urbium quædam ſeminaria: et conſtitutas urbes non pauciſſimas comperies illic / ubi periti bellorum duces metarint.~~ ~~In caſtris tamen præcipua hæc ſunt: ut intelligamus caſtra ipſa quid ſpectent.~~ ~~Caſtra quidem ni repentinos armorum caſus et maiorem hoſtium uim uererentur non ponerent.~~ ~~Et penitus ab re id opus eſſe arbitrentur: hoſtium iccirco ratio habenda eſt.~~ ~~Hoſtium alius armis et manu eſt par: alius concitatior et ualidior.~~ ~~Caſtrorum hinc tria eſſe genera ſtatuemus.~~ Vnum temporarium et momentis mutabile: quo inter agendam expediendamque rem aduerſus compares armatos utimur / partim continendi in tuto militis: partim coaptandæ poſtulandæque occaſionis cauſa ut cepta preclare perficias. Alterum genus caſtrorum erit ſtatarium: ſuiſque diffidentem copiis hoſtem: dum ſe munito aliquo in loco continuerit premere et occupare inſtituas: Tertium fortaſſis caſtrorum genus illud erit: quo impetentem urgentemque hoſtem ſuſtineas / quoad laceſſendi ſatietate aut obſidionis tedio affectus diſcedat / atque abeat. In hiſce omnibus egregie curandum in primis prouidendum eſt: ſic ſe habeant omni ex parte / ut eis nihil deſit rerum omnium quæ ad ſalutem / ad ſe tuendum / ad tolerandum / frangendumque hoſtem accomodentur. ~~Et contra ut hoſti nihil quoad in te ſit rem omnium ſuppeditet: quibus aut te poſſit laceſſere: aut ſeſe ferre ſine incommodo atque periculo.~~ ~~Ergo captanda imprimis erit loci oportunitas: quo et inueniri abunde: et comportari expedite: et excipi ad arbitrium commeatus ſubſidiaque poſſint.~~ ~~Aqua nequicquam deerit: pabulum: ligna haud longe aberunt: ad tuos receptus liber: in hoſtem egreſſus expeditus.~~ ~~Hoſti contra omnia compedita / et difficilia relinquentur.~~ ~~Extare uelim caſtra quoad prorſus omnem hoſtium regionem deſpectes: ne quid conetur aut inchoet quiſpiam / quod non illico proſpectum tibi et cognitum ſit.~~ ~~Locum deuexa / deiecta / ardua / abrupta late circummunient.~~ ~~Ne quid aut multa manu circumuenire: aut ulla ex parte ſe inferre ſine graui disſerimine hoſtis poſſit.~~ ~~Ne quid ubi tandem appulerit / poſſit aut tormenta libere immittere: aut ſi ne magno ſuo malo perſiſtere.~~ ~~Hæc ſi dabuntur locorum oportunitates uſurpentur.~~ ~~Alioquin conſideraſſe oportebit / et quæ tibi caſtra / et quibus locis pro exequenda expeditione ponenda ſint.~~ ~~Nam et ſtataria caſtra munitiora multo eſſe quam temporaria oportet: et planis locis diffuſiore artificio et opere indigent maiore quam in collibus.~~ ~~Nos a temporariis incipiemus: quando iſtorum quidem uſus frequentior eſt.~~ ~~Quin et caſtra perſæpe mutaſſe ualitudini militum confer re arbitrantur.~~ ~~Sed caſtris ponendis fortaſſis illud ueniet in mentem quam ambigamus / ſuis ne in finibus / an alieno agro commodius habeantur.~~ ~~Aiebat Zenophon mutatione caſtrorum ledi hoſtes: iuuari tuos proculdubio ad fortitudinis decus faciet: aliena proculcare: ad commoditates et ſecuritatem conferet ſuo ſeſe in ſolo recepiſſe.~~ Sed ſic inſtituamus ut putemus caſtra ad totam quæ ſubſit et pareat regionem eſſe quippiam ſimile atque ad urbem arx: que et in ſuos contiguum re greſſum: et in externos per promptum et paratum progreſſum habeat neceſſe eſt. ~~Cæterum obuallandorum caſtrorum uaria eſt ratio.~~ ~~Britani ſudibus decempedalibus præuſtis et præ acutis ſeſe circumſæpiunt / altero capite intra ſolum infixo et exculcato: altero extanti et producto: ut hoſtem aduerſum ſpectent.~~ ~~Gallos refert Cæſar pro uallo carros hoſti ſolitos obiicere.~~ ~~Iſdem et traces aduerſus Alexandrum uſos meminit.~~ ~~Neruii quo præſertim equitem impediant teneris inciſis arboribus atque mutuo inflexis / crebriſque inter ſe ramis reiunctis ſepem obducunt.~~ ~~Nearcum præfectum Alexandri per indicum mare nauigant quo eſſet a barbaris tutior muro muniuiſſe caſtra meminit Arrianus.~~ Romani erat moris: ita caſibus ſingulis / et fortunæ / et temporis prouidiſſe ut nuſquam ſui penitendum foret / ac militem quidem non minus caſtris muniendis: quam omni reliqua militia exercebant: neque tanti hoſtium pernitiem faciebant / quae curabant ut ſuos egregie turarentur: poſſeque hoſtem ferre / et ferendo fruſtrari: atque refellere. ~~id demum ad uictoriæ partem non exiguam deputabant.~~ Ea re quicquid a quoquam: aut referri: aut excogi tari: poſſit omnia cornplecti / et exequi ad ſua commoda: et ſalutem uſurparunt: edita et circum abrupta ſi deerant / foſſis profundiſſimis / et aggere accumulato / precipitia imitabuntur: ualloque et cratibus concingebant.

~~Horum nos inſtituta ſic ſequemur: loco metabimur non ſolum commodo / ſed quo pro agendis rebus preſentibus inueniri nullus poſſit accomodatior: et preter ea que recenſuimus.~~ ~~erit is quidem ſiccus minime lutoſus alluuionibus ne quicquam infenſus / ſed ita poſitus: ut tuis nulla ex parte ſe habeat impeditum.~~ ~~hoſti autem nihil præſtet quod tutum ſit: aquam neque morboſam in proximo neque ſalubrem longe ab eſſe patietur.~~ ~~fontes intra caſtra puriſſimos excipiet / aut riuos: fluminaque pro caſtris obliciet.~~ ~~Id ſi minus licebit: curabit usque contigua cuiuſuis aquationis commoditasque ſit.~~ Tum erunt caſtra pro multitudine militum / non laxiora quam ut diſtributis ex excubiarum teſſeris / cuſtodiri / et intermiſſis propugnandi uiciſſitudinibus: defendi per milites poſſit abſquelaſſitudine. ~~Et contra ne eunt quidem cotracta adeo et cohortata / ut ad negocium ſpacia militi non ſuppeditent.~~ ~~Angulos caſtris inutiles putauit Lycurgus in orbenque ponebat / ni aut montem / aut flumine / aut moenia poſt ſe haberet.~~ ~~Alus area caſtrorum placuit quandrangula.~~ Sed poſitiones finitioneſque caſtrorum / accommodabimus conditioni temporum / ac locorum naturæ / prout rerum agendarum / hoſtiumque petendorum / aut ferendorum ratio poſtulabit: foſſam ducemus tam amplam / ut non niſi maxima ui aggeris. et multa ætate poſſint exæqua ri: aut potius binæ foſſæ ſpacio intermiſſo proſcindentur: putarunt ueteres iſtiuſmodi quoque in rebus numerum pedum imparem a religione pertinere et conſueuere latam ducere pedes. xv. profundam. ix. directis proſcindetur foſſa lateribus uti pateat uno fundo / quantum ſumma inter ſe diſtent labra ubi uero labile fiet ſolum / paulatim / anguſtiore ad infimum faſtigio deprimetur. ~~Campeſtribus locis et demiſſis aqua ex fluento / aut ex lacu / aut ex mari / deriuata et diducta complebuntur.~~ ~~id ſi non licebit ſudibus et truncis dolobratis et præ acutis / et item ſtintulis et municibus peralueum / infeſſis / ac diſſeminatis exaſperabitur.~~ Foſſis productis et comparatis agger ſtatuetur / tam craſſus ut muſculis proturbari / tam altus ut non modo falces ad diripiendum adigi: ſed ne tela quidem ad militem deterrendum facile manu poſſint mitti: præſentaneum eſt / ut quæ foſſis eximantur: in aggerem coaceruentur. ~~huic operi ueteres probarunt ex pratis reſectam telluris cutem: que herbarum radicibus contineatur.~~ Alii inter perſa conſtituunt / uimina uirentia ſalictarum / que germinatu / et fibrarum complicatu aggeſtum opus confirment per labra foſſæ interiora perque extremum aggerem: configentur ſpinæ / ſtili erit ii / hami et generis eiuſdem: quibus aſcenſus hoſtium retardetur. ~~Aggerem ſupræmum rubuſtei ualli in coronam perfixi: et tranſuerſariis connexi / obcingentur / crate et pluteis congeminatis / et creta intermiſſa atque exculcata locabuntur.~~ Pinæ et cerui eminentis ſuper exporgentur Denique omnia in opus conferuntur: quibus et minus ſubrui: proſcindique poſſit / et minus tranſcendndi et ſit miles / propugnaculo tectior atque tutior. Turres in pedes centenos marginibus excitabuntur: et præſertim ipſis oppugnationum locis crebriores / celſioreſque parabuntur / ut etiam inreptum in caſtra hoſtem: poſſint deprimere pretorium / et quintanam portam et decumanan / et cuiuſmodi quæ ſuis ' caſtrenſium nominibus appellantur / habebit locis tutiſſimis: et ad eruptiones fundendas / ad commeatus conuehendos / ad militem recuperandum expeditiſſima. Atqui hæc quidem ut dixi ſtatiuis caſtris magis debentur quam temporariis: ſed cum ſit officii omnes uereri caſus quos aut ſors / aut tempora ualeant afferre / ipſis etiam momentaneis caſtris: minime quoad ex uſu ſit: quæ diximus negligentur. ~~quæ autem ad ſtataria caſtra præſertim ferendis obſidionibus poſita pertineant.~~ his maxime ſimilia ſunt quæ de tyrannorum arce tranſigemus obſidionarium quoddam opus eſt arx: quando eam quidem ciues eternis odiis proſequantur: et obſidionis acerrimum genus eſt / perpetuo aduigilare occaſionemque momentis aſſiduis preſtolari / qua poſſis in ea diruenda irritamentis odii ſatiſfacere: ea re uti diximus curandum eſt. ~~Vt ſit ea quidem potens ualida ſtabilis prompta ad ſe tuendum ad hoſtem fruſtrandum et propellendum: et contra omnes impetus / et obſidionis peruicaciam tuta et illeſa.~~ Cæterum caſtris quibus concluſum hoſtem premas atque infeſtes: ne quicquam iſtiuſmodi omnia erunt indiligentius obſeruanda: et recte quidem quod quidem aiunt: rem belli ita ſe haberi / ut obſidiones uiciſſim et ipſi multa ex parte obſideantur: quare non id ſolum curandum eſt qui potiare quam cauendum etiam ne opprimare uel hoſtium audacia et ſolertia / uel tuorum indiligentia: ut potiare iſta conferent oppugnatio circumuallatione opprimare itidem duo conferent / repugnatio et præmunitio: oppugnationum conatus omnis eo tendet / ut in oppidum et munitiones irrumpas. non hic de ſcalis quibus etiam repugnante hoſte conſcendas / non de cuniculis / non de ambulatoriis turribus / non de tormentis / non de reliquo omni ledendi genere quo igne aqua omnique naturæ copia utimur non inquam eſt hoc loco de his ut proſequar: alibi de his ca ſtrenſium machinamentis diſtinctius proſequemur ſed ſit hoc ad rem / quod monent contra miſſilium impetum trabes tigna / pluteos / crates / rudentes / faſcicalos / ſaccos / lana / alga / foenoue infertos obiicito: præſertimque ponito / ut extent propendentes / et deundantes. ~~contra ignes iſta hæc madifacito / maxime aceto / aut luto et crudo latere operito.~~ ~~contra aquas ne laterem proluant pelles ſuperextendito: rurſus contra ictus / ne pelles pertonſentur et collacerentur centonas infuſas et madentes adiicito.~~ Circumuallatio obſeſſis moenibus pluribus de cauſis propinqua ſtatuetur / non inconſulte: nam breuiore ductu / minore militum labore / leuiore materiæ copia atque impenſa perfinietur: et peracta paucioribus indigebit excubiis: ſed ne ita intra pomeria eſt impingenda / ut oppidani muralibus tormentis militem in caſtris aut in opere opprimant. ~~quod ſi fit quidem circumuallatio: uti obſeſſis præſidia: et commeatus aliunde petita abuetentur.~~ certe modo hoc ipſum ex inſtituto aſſequare ubi uis interceperis aditus atque intercluſeris commodiſſime habebitur ſiue pontes præualaris ſiue alibi uada et uias trabe aut maceria perſepſeris ſiue ſtagna / lacus / paludes / flumina collesue inter ſe opere perducto uinxeris ſiue dederis operam ut aquarum uis re creſcat deuexaque circumpleat. ~~his addenda ſunt quæ ad repugnationis et præmunitonis uſum ualeant.~~ nam foſſam aggerem turrimque et eiuſmodi / et contra oppidanos et contra ſubſidiarias prouincialium manus communiſſe oportet: ne quid hi eruptione aut hi concurſu et inuaſione officiant ac ponentur quidem præterea locis idoneis caſtella et ſpeculæ quibus militi et iumentis aquatio / lignatio / pabulatioque tutior liberior commodiorque ſit: ſed ne ita diſgregabuntur copiæ in partes uarias ut non uno impio regi unis uiribus decertare una conſpiratione alter alteri ſubſidio eſſe extemplo poſſit. ~~Iuuat hic illud referre dignum memoratu ex Apiano hiſtorico.~~ ~~nam apud Peruſiam quidem Octauianus dum Lucium obſideret: foſſam duxit ſtadia quinquaginta et ſex protenſam uſque ad tyberim latamque profundamque pedes. xxx.~~ ~~Adiunxit præterea murum excelſum et ligneas turres qinquaginta ſupra mille ſupereminentes pedes.~~ ~~lx.~~ ~~atque ita muniuit opus ut obſeſſi non magis arcerentur quam .~~ ~~etiam excluderentur ne uſpiam exercitum poſſent lædere.~~ De terreſtribus hactenus ni forte illud deſit quod digniſſimum ſpectatiſſimumque locum deligere oportet / ubi ſumma cum maieſtate uexilla rei publicæ collocentur et diuina fiant cum maxima ueneratio ne et militares magiſtratus ad tribunal et conſilium uocati conueniant. Maritima caſtra claſſibus haberi fortaſſis erunt qui negent / dicentque nauibus ſe uti quaſi aquatico elephanto quem ſuis frenis moderentur / ac portus magis ad caſtrorum uſum referri quam nauium: alii contra nauim affirmabunt eſſe haud aliud quippiam quam arcem quandam obambulantem. nos iſta pretermittamus atque ſic ſtatuamus duo eſſe quibus noſtra hæc ratio et ars ædificatoria claſſiariis ducibus et turmis ſalutem atque uictoriam pariat / unum in nauibus ad ornandis / alterum in portibus muniendis / ſiue hoſtem petas ſiue prohibeas. Nauium primarius uſus eſt : ut te tuaque tranſuehant proximus ut bello ſubminiſtrent opem ſine periculo pericula quidem aut ipſa ex naui ueluti iuncta corpori et in nata aderunt / aut extrinſecus importabuntur: extrinſeca ſunt uentorum uis / undarum moles / ſcopuli ſirtiſque incurſus: quæ quidem omnia uſu rerum maritimarum et locorum uentorumque cognitione et peritia ſatis mature uitabuntur: innata aut uitia facient aut liniamenta aut materia / his uitiis prouidendum eſt. Materiam omnem reprobant quæ fiſſilis fragilis ſidens putricoſaque ſit clauos et ligulas eneas præferunt ferreis ex naui traiani per hos dies dum quæ ſcripſimus commenta ret ex lacu nemorenſi eruta: quo loci annos plus mille. ccc. demerſa et deſtituta iacuerat aduerti pinum materiam et cupreſſum egregie duraſſe in ea tabulis extrinſecus duplicem ſuperextenſam et pice atra perfuſam / tela ex lino adglutinarant ſupraque id chartam plumbeam clauiculis eneis coadfirmarant. Fabricandis nauibus liniamenta ueteres architecti ſumpſere a piſcibus ut quod in illo dorſum in hac fit carina quod illi caput huic prora / tum et pro cauda temon / et pro remis brancæ et aliculæ. ~~Nauium duo ſunt genera / onerariæ et fugaces.~~ ~~nauis longitudo ad curſus præſertim directos in primis confert: breuitas ad temonis imperia faciet.~~ ~~Onerariæ longitudo uelim ad latitudinem ſit / ne minus tripla fugacis ne plus nonupla.~~ ~~Alibi de nauium rationibus in eo libello qui nauis inſcribitur profuſius proſecuti ſumus / ſed hic quantam faciat ad ceptam rem.~~ ~~Nauium partes hæ ſunt carina / pupis / prora / hinc atque hinc latera adde ſi uis temonem et uela / et quæ ad curſum pertineant.~~ ~~Vacuum nauis quantum ſit aquæ pondus qua poſſit ad iuſtum impleri tantum inſtitarum rerum ponderis ſuſtinebit.~~ ~~Carinam planam eſſe oportet: cætera omnia ad flexæ lineæ cubitum dolobrabuntur.~~ ~~Carina quo erit latior eo ponderum tollerantior / ſed curſu tardior: carina extenuata et reducta uelocior: ſed ni plurimum indideris ſaburre uacillabit.~~ ~~Carina ampla uadoſis apta gracilis alto mari ſecurior.~~ ~~Latera et prora celſa et ſub lata aduerſus impetentes fluctus peruicax ſed uentis grauioribus peruincitur: prore ductus quo erit argutior / eo ad curſum promptior et labilior.~~ Pupis quo gracilior eo ceptis ſulcis tenendis perſeuerantior ad nauim umbones et pectora ualida et paulo promptiora eſſe oportet / quo uelorum remorumue appulſu et impetu fluctus propellant: ſubinde ad pupim uerſus gracileſcat quo ueluti ſponte ſua lubrico diffugio euolet temonum numerus naui auget firmitatem minuit uelocitatem arbori atque naui equa dabitur longitudo. minuta reliquae et quæ ad uſum nauis et quae ad uim belli faciant remos ancoras rudentes roſtra turres pontes et eiuſmodi minutiora præte reantur: illud faciat ad rem trabes et tigna ſpondis et lateribus pendentia et item porrecta. pro roſtris et contra impetus contrarios pro munimento eſſe / tum et arbores excitate pro turribus: antennæ et ſcafæ in antennas ſublatæ pro pontibus egregie ualebunt / ueteres in prora coruos noſtri prora et pupi propter malum turres excitare / et centonas rudentes ſaccos et eiuſmodi prouallo et tecto obiicere: et funibus rehabere ſuperobducto tranſcendentes ad ſe prohibere perpulchere didicerunt. Et nauim foros quo pacto crebris perſurgentibus ſtimulis unico temporis momento interdimicandum poſſis penitus refertos reddere: adeo ut non ſine uulnere accepto liceat hoſti pedem paulo dimouere. ~~Et contra ubi ex uſu ſit altro minore momento temporis expurgari omni iſtiuſmodi offenſione amota poſſit: excogitauimus atque adnotauimus alibi.~~ ~~Sed non eſt hic ut uelim iſta repetere.~~ ~~Admonuiſſe tam tum iuuent bona ingenia.~~ Tum et inueni qua poſſim arte unico leui malleoli ictu fori tabulata diſſoluere uniuerſa: omnemque multitudinem: que conſcenderit deturbare: atque ilico leui manu breui momento opus integrum uſui reſtituere.

Quæ etiam excogitarim ad ſubmergendas incendendaſque nanes hoſtium ad perturbandam ad occidendam occiſione miſerabili turbam naualem non eſt ut referam De his fortaſſisalibi: Illud non pretereatur quod locis omnibus eadem nauis longitudo: altitudo: amplitudo ue non debetur ponto inter inſularum amfractus uaſtæ carinæ: quibus non niſi multa hominum manu imperes: male habent uentis paulo acrius ſeuientibus. ~~Contra ad gades profuſo oceano puſilla fluctibus abſorbetur.~~ ~~Rursus ad rem naualem ſpectat portus tueri aut impedire.~~ ~~Id mole in profundum ducta: et aggere et catenis et rebus eiuſmodi obirectis : e quibus libro ſuperiore tranſegimus: belliſſime aſſequemur.~~ ~~Pali prefingentur: Lapidum impedimenta iacientur.~~ ~~Tum ex tabulis atque, uiminibus forme et uacua grauibus completa de mergentur.~~ ~~Sin autem loci natura aut impenſe magnitudo iſta fieri prohibuerit: puta ſi fluida limoſitas aut nimium profunda altitudo adſit: ſic facito.~~ Dolus ſubſtratis ordine et iunctis trabes et tigna directa atque in tranſuerſum alia ex aliis collocata et compacta coaptato adficitoque ut ex rate in hoſtem emineant roſtra ardua præacuta et pali: quos tonſillas nuncupant: ferrato cuſpide ne quid leuigata hoſtium nauis plenis uelis audeat opus impetere aut tranſlabi. Ratem ab ignium iniuria contergito tellure: crates et pluteos pro uallo circum adigito: locis idoneis turres contabulato: frequenti anchora locis ſtabilibus: et quę hoſtem lateant: contra fluctus firmato iuuabit opus ducere ſinuatum arcu in fluctus flexo quo robuſtius et ualidius fluctum ferat: et anchora preſidioque extrinſeco minus impigeat. ~~De his hactenus.~~

~~Nunc quandoquidem tantis rebus agendis commeatu atque impenſa indigeas: dicendum eſt de magiſtratibus qui iſ a ſuppeditent: quo in numero quæſtor: publicani: decumani et generis eiuſdem.~~ ~~His debentur hęc horreum: ærarium: armamentarium: emporium: naualia: equilia: Pauca ſunt quę hic dicenda uideantur: non tamen negligenda.~~ ~~Nam horreum quidem ęrarium: armamentarium ſatis conſtat media es celeberrima eſſe ponendum parte urbis: quo tutiora et promptiora ſint.~~ ~~Naualia propter incendia a ciuium caſis ſemouenda.~~ Illud minime negligendum: quod integros ab ſolo ſurgentes: et præter tecta ſe ſe extollentes toto ędificio interſtruxiſſe oportet parietes: qui populantes incendit flammas intercipiant: uetereque profuſius pertecta defluere. Emporia ad mare: ad fluminum fauces: ad triuia militarium ularum ſtaruentur: An naualia ſinus et aquarum conceptacula adiungentur: quo loci ſubducenda: inſtauranda: et mari danda claſſis recipiatur: Iſtic aqua ut aſſiduo agitetur motu curandum eſt: hauſtro marceſcunt merediano: æſtu fatiſcunt nauigia: orientis radio ſeruantur. ~~Tum horrea quęuis ſeruandis rebus aſtruantur: conſtant loci aeriſque ſiccitate in primis gaudere.~~ ~~Sed de his prolixius cum de rebus priuatorum dicemus: ad quorum rationes ea maxime pertineant preter ſalaria.~~ ~~Etenim ſalaria ſic ſtatuito.~~ ~~Solum inſternito carbone ad cubitum atque compenſato.~~ Inde ſuper inſpragito ſabulum creta pura ſubactum palmos tris et complanato poſtremo latere uſque ad nigredinem decoro pauimentato Latera parietum intima ducito ubi lateris iſtiuſmodi copia non eſt: lapide quadrato non tofinio neque rediuiuo ſeruatura intermedio et alioquin pręduro et opus a pariete intror ſum ad cubiti ſpatium reducito: atque tignis coadiunctis et clauis æris: aut potius in paginibus obnexis ſeptum statuito. Interuallum a materia ad parietem harundine complecto Maiorem immodum iuuabit materiam creta ex amurca commacerata: et ſparto uincoque confracto intermixto dilutaſſe Cæterum publica iſtiuſmodi quauis ab furum et hoſtium et ſeditioſorum ciuium inſidus: proteruia impetuque prorſus eſſe murorum: et turrium: et preſidiis munita oportet.

De publicorum operibus abunde uideor peregiſſe: ni illud deſit: quod quidem ad magiſtratus ipſos non in poſtremis pertinet: ut habeant quo loci eos committant: quos ob contumaciam perfidiam improbitatemque puniendos iudicent: id demum non negligamus. ~~Carceris genera apud ueteres tria fuiſſe inuenio.~~ ~~Vnum quo immodeſti et parum exculti compellantur: ut noctu a doctis et probatiſſimis bonarum artium profeſſoribus condocefiant: quæ ad bonos mores et uitę modum pertineant.~~ ~~Alterum quo alieno ęre obnoxii: et qui carceris tedio ab inita uitę petulantia abterrendi ſunt detineantur.~~ ~~Tertium quo immanes conſcelerati cęlo: et hominum cętu indigni: ac prope diem plectendi: ac tenebris et pectori addicandi demandantur.~~ Poſtremo hoc genus carceris ſi fuerit quiſpiam quod ſubterraneum antrum et horrendo ſepulchro ſimile faciundum curarit: is quidem ad ſontis penam nimirum ſpectabit magis quam lex ipſa aut hominum ratio poſtulet: Nam et ſi perditi homines ultima omnia ſuis flagitiis mereantur: erit tamen et rei p. et principis officium de pietate nihil demereri. ~~Eo ſat adeo ſit firmaſſe opus pariete et apertionibus et teſtudine: ut eripe nuſquam facile ſe ſe concluſus poſſit.~~ ~~Cui reri craſſitudo et profunditas: et celſitas operis grandibus: et praeduris lapidibus ferro et ære iunctis plurimum conferet.~~ Adde ſi uis et trabium et arduas obretatas apertiones et eiuſmodi: tam et ſi minora et imbecilliora omnino hęc ſunt: quam ut ea libertatis et ſalutis memor nequeat refringere modo exequi ſinas quantum ad rem perficiendam naturæ et ingenii uiribus ualeat. ~~Ac pręclare quidem illi mihi uidentur admonere qui dicunt adamantinum eſſe carcerem cuſtodis aduigilantis oculum.~~ ~~Sed nos in re liquis ueterum mores et inſtituta proſequamur: illud faciat ad rem carceribus adeſſe oportere ubi uentri pareant.~~ ~~Vbi etiam foco refocillentur abſque fumi et fetoris iniuria.~~ ~~Tum de tota re carceris eſt: ut ſic ſtatua.~~ Aream in parte urbis tuta et non neglecta cingendam muro ualido: alto nullis apertionibus interſciſſo turribus et decurſoriis munito: A muro iſtoc introrſum ad concluſorum parietes cubitos tres recedendum eſt: quo excubię noctu obambientes coniurato rum fugas intercipiant. ~~Medium uero quod ineſt areæ ſpatium ita diuidendum: ut pro ueſtibulo aula minime triſtis paretur: qua ad capeſcendam diſciplinam miſſi cogantur.~~ ~~Poſt hac primos aditus cuſtodes armati intra cancellos et ualli pręsidia occupent.~~ ~~Subinde area ſubdiualis ſtatuetur.~~ ~~Aderunt hinc atque hinc adactę porticus: quibus in cellas plures pluribus apertionibus propatulus aſpectus detur.~~ ~~Has intra cellas decoctores et ære alieno obnoxii: non una omnes ſed diſtincti aſſeruabuntur: Fronte habebitur carcer aſtrictior: quo minoribus criminibus rei mancipentur.~~ ~~Vltimis penetralibus capitales aſſeruabuntur.~~

~~Venio ad priuata ędificia.~~ ~~Domum alibi puſillam eſſe urbem diximus Ferme igitur ęque omnia in ea altruenda.~~ ~~conſideraſſe oportebit: quæ circa urbis opus pertineant.: Vt ſit ſaluberrima habeat oportunitates: preſtet commoditates: Quę ad ui tam faciant pacate tranquille atque laute agendam.~~ ~~Iſta hęc omnia ſuapte natura quænam ſunt et qualia eſſe et cuiuſmodi oporteat multa ex parte uideor tranſegiſſe libris ſuperioribus.~~ Sed hic aliunde ſumpto principio rem ſic ordiemur: priuatam domum familiæ gratia ponendam conſtat: ut in ea commodiſſime acquieſcat / ſatis commoda nequiequam erit ſedes ni ſub eiſdem tectis habeantur / quæcunque iſtorum gratia debeantur. ~~Magnus eſt hominum in familia et rerum numerus quem non eque in urbe atque in agro ad arbitrium colloces.~~ quid enim urbanis ædificationibus euenit ut uicinus paries ſtillicidium publica area uia et eiuſmodi pleraque omnia impediant / quo minus ipſe tibi ſatiſfacias id in ruſticanis non euenit liberiora illic præpedita iſtic ſunt omnia: ergo cum aliis pleriſque rationibus / tum etiam hac iuuat ſic rem diſtinguere / ut alia urbana alia ruſticana eſſe: priuatis dicam ædificia i utriſque aliud tenuiores aliud opulentiores ciues exigunt: nanque tenuiores quidem cohabitandi modum ex neceſſitate metiuntur / lautiores uix ex ſatietate finiunt libidini terminos. ~~At nos quæ in quibuſque bene conſulti moderatio comprobet referamus.~~ ~~a facilioribus incipiendum cenſeo.~~ ~~Ruſticana expeditiora tum et diuites ad impenſam ruri promptiores.~~ ~~ſed prius pauca breuiſſime repetamus quæ ad ſummas uillae rationes faciant ea ſunt eiuſmodi.~~ ~~Caelum calamitoſum / terram carioſam fugiendum medio in agro ad montis radices aquoſa aprica ſalubrique in regione / et ſalubri parte regionis aedificandum.~~ Triſte et inſalubre caelum praeſtare arbitrantur cum caetera incommoda de quibus libro prino tranſegimus tum et ſiluas denſiores praeſertim arboribus refertas quibus amarum ſit follium quando illic nec uentis nec ſole pertactus aer incrudeſcat. ~~tum et ſolum etiam ſterile atque inſalubre a quo tandem ſi quid capias / erunt ſiluae uillam ea parte agri habendam puto quae urbanis cum domini aedibus belliſſime condicat.~~ ~~Eſt apud zenophontem ad uillam eundum pedibus exercitu gratia / redeundum equo.~~ Ergo erit non femora penitus ab urbe: eritque uia non difficili / non impedita / ſed hibernis aeſtiuisque itionibus et ſubuectionibus apta atque peroportuna / ſeu id reda / ſeu pedibus / ſeu etiam naui fortaſſis iuuet, conferetque / ſi erit non aliena a porta urbis ſed proximiore / quae commodius expeditiuſque ſine maiore ueſtium apparatu et ſi ne populo interprete poſſis cum coniuge et liberis urbemque uillamque frequens ad arbitrium repetere uillamque habuiſse condecet ea qua matutini radii oculis proficiſcentium ſint non infeſti / et ueſpertini ſoles domum redeuntes non mole ſtent. Rurſus habenda uilla eſt loco non uſque deſtituto neglecto ignobili / ſed eiuſmodi ut illic et fructus ſpe et cæli amoenitate illecti habitent cum rerum copia et uitæ iocunditate et ſine periculo. Et ne item habenda quidem uilla est loco nimium celebri / aut ad urbem / ad uiam militarem et ad portum adiuncta / ubi nauium numerus applicet ſed collocabitur apte ut iſtarum rerum uoluptas cum non deſit tum et res familiaris prætereuntium hoſpitum frequentia haud multo infeſtetur. Ventoſa inquiunt ueteres loca carere ſolent rubigine roſcida uero et conualles perflatum que non habentes eiuſmodi nocuis frequenter uitiantur: illud mihi non ſemper ubique locorum probabitur quod aiunt ædificandum uillam ut ſpectet equinoctium ſolem orientem. ~~nam iſta quæ de ſolibus et aura feruntur pro regionum ſorte mutari in promptu eſt / ut non ſemper aquilo leuis neque hauſter ubique inſalubris ſit.~~ perdocte quidem celſus phyſicus uentos omnes aſſe rebat qui amari cadan: eſſe denſiores: qui autem a mediterraneis ueniant nunquam non eſſe leuiores: et uitandas uentorum gratia primas fauces uallium cenſeo: nam illic uenti nimium frigentes ſunt / ſi per umbram ueniunt / aut nimium æſtuoſi ubi per conſtratum et colluſtratum ab multo ſole applicent. ~~Sed cum uillarum tecta alia ſunt quæ ingenui / alia quæ adſtrictii globe incolant.~~ horumque altera emolumenti cauſa in primis conſtituta: altera fortaſſis animi gratia adducta uideantur: de his quæ agrum apprime ſpectant tranſigamus: horum tecta non longe ab herilibus eſſe oportet / quo in horas quæ quiſque agat: et quæ facto ſint opus intelligant. ~~huius quidem partis tectorum proprium eſt ut per eam fructus qui ex agro poſſit capi parentur colligantur atque ſeruentur: ni poſtremum hoc.~~ i. ~~collecta ut ſerues: herilium urbanarumque eſſe munus ædium putas magis quam prædit ruſticani: iſta perficies hominum manu inſtrumentorum copia / et in primis uillici induſtria et diligentia.~~ ~~Manum ruſticam poſuere ueteres hominum ferme.~~ XV. horum igitur gratia habere oportet: quo loci algentes fo ueas aut tempeſtatibus ab opere depulſos recipias ut cibum capiant / ut acquieſcant / ut comparent quæ uſui futura ſunt Ergo parabitur culina ampla minime obſcura ab incendii periculis tuta cum furno foco aqua et cloaca intra culinam tablinum ubi honeſtiores pernoctent / ubi ciſtam panariam / per nam / lardumque in quotidianos uſus ſeruent. reliqui ita diſtribuantur ut ſuis quibus quiſque præſit rebus curandis preſto ſint: uillicus ad ianuam primariam: ne quid noctu ſe inſcio quiſpiam progrediatur / aut aſportet quippiam. ~~bubulci pro ſtabulis ne quid eorum ceſſet diligentia ubi res poſtulet.~~ ~~Hæc de hominum manu hactenus inſtrumenta alia animata ut quadrupedes: alia muta ut uehicula / ferramenta et eiuſmodi.~~ iſtorum gratia ad culinam adiungetur teges immodica: ſub qua ploſtrum traham / burram / iuga / ciſtas fenarias / et eiuſmodi colligas ſpectabit teges meridiem quo etiam illic familia per brumam agatur dies feſtos in ſole. et dabitur plero ac torculari ſpacium expeditiſſimum et perpurgatiſſimum: aderit et conclaue ubi alueolus / calatus / orbiculi / funis / ſarculus / bidentes et generis eiuſdem condantur atque inſarciantur: i trabium tranſtris et iugamentis / quæ ad tegetem ſint crates conſternentur illic uectes / perticas / hiſtaleas uirgas / ſarmenta / et frondem / et ſaginamenta boum et canabis et linum rude / et eiuſmodi collocabuntur. ~~Quadrupedum duo ſunt genera operarium ut bos iumentum / et fructuarium ut porca pecus capra omneque armentum.~~ ~~De operariis prius quando inſtrumenti potiſſimum loco ſint: mox de frutcuariiſ / quæ ad uillici induſtriam pertinent.~~ Bubilia et equilia caueto ne per hiemem ſint algida præſepia conſepito ne pabulum diſſipet Equis facito ex ſublimi ſtramenta pendeant / ut ſtantes ſub lata ceruice non ſine adhibito innixu decarpant: fiant enim ea re capite ſicciore / et ſcapulis agilioribus contra hordeum et ſemina prebeto ut ex infima ſcrobæ hauriant: minus enim ingurgitabunt intemperanter: et minus integra ſemina coeorabunt: et præterea torulis pectoribusque reddentur firmiores et robuſtiores. Omnino prouidendum ne paries ad præſepe fronti aduerſus ſit humectus: craneo eſt equus tenui et humoris frigoriſque impatienti: eo feneſtræ ne lunæ radios admittant caueto: album oculo inducit luna et tuſſim grauem et ſaucio pecori lunæ radius peſtis eſt. ~~Bobus depreſſa ponito quæ tacentes manducent.~~ ~~Focum ſi ſpectabunt iumenta fient horrida: bos hominibus obiectis hilareſcit.~~ ~~Mula calenti tenebroſoue habita loco inſanit.~~ ~~Sunt qui mulam putent ſatis tecto opertam eſſe / ſi caput opertum ſit: cæteras partes corporis aeri et frigori obiiciendas.~~ ~~Bobus pauimenta lapidea ſubſternito ne ungulæ illuuiæ putreſcant.~~ ~~equis pauimenta ſubfodito et liceis aut pluteis robuſteis / foſſam operito / ne urinæ lutamentis commadeſcant et contrepidatu pauimenta atque unguem attritam reddat.~~ ~~Villici induſtria uerſabitur non in eo modo ut tantum ex agro colligat: uerum et in primis exanimante quadrupede / alite / piſce dicendum breuiſſime.~~ Armentaria ſepta loco ſicco et minime uliginoſo poni eo ſolum eruderato et procliue ducito ut euerri facile poſſet purum fieri / partim operito ea / partim ſub diuo ſinito hauſter noctu humectaue aura / ne pecus pertingat / neue nimium alii infeftent uenti prouideto. ~~Lepori profundiorem ad aquam uſque parietem lapide obducito quadrato area ſabulo maſculo locis pluſculis excreta cimolea tumulos excitato.~~ ~~Gallinis dato in cohorte porticulum ad meridiem conſperſum plurimo puluere cinericio: ſupraque id nidarum adigito: et perticam ubi ſe noctu colligant.~~ ~~Sunt qui gallinas magnis caueis loco haberi conſepto iubent qui orientem ſpectet.~~ Sed quæ ouorum gratia et prolis habeantur / ueluti libertate alachriores ſunt / ita et foecundiores in umbra et concluſo exortum ouum diſſipet. Palumbariam ſecundum aquam conſpicuam: et moderate ſublimen ponito: quo foſſa uolitando ales: et ludens quaſi alarum paleſtra et plauſu: pronis alis labens gaudeat appellere. Sunt qui dicant palumbam de ſumpta ex aruo eſca: quo plus uiæ et laboris ſuos ad natos rediens pertulerit / eo pullos pleniores dare: id quidem quod allata gurgite ſemina quibuſ prolem nutriat ſemicocta fecerit mora: eaque de re palumbariam arduo in loco poſitam probant: tum et fortaſſis preſtare arbitrantur palumbariam longe habere ab aquis: ne oua pedibus madidis refrigerent. Ad turrim in angulis tinunculum alitem ſi concluſeris / ab accipitrum iniuria fiet illeſior Lupinum caput cimino aſperſum urceo conditum rimoſo: ut nidorem ſpiret / ſi intra aditum infoderis: fiet ut plurimus eo palumbus confluat: maiorum ſedibus relietis paui mentum ſi excreta feceris et urina hominis iterum atque iterum aſperſeris / numerum adaugebit, pro feneſtris coronæ lapideæ aut tabulæ oleagineæ applicentur prominentes cubitum: quo ſe ales e ueſtibulo recipiat / et rurſus euolet.

~~Minores concluſæ auiculæ arborum atque celi proſpectu contabeſcunt.~~ ~~Cubilia et areolæ alitibus coaptabuntur locis tepentibus, his uero quæ magis ambulent quam uolent depreſſa: et ipſo in ſolo apponentur: ceteris demum altiora collocabuntur.~~ ~~ſingula ſpondulis cohercebuntur ouorum / et pullicinorum continendorum gratia.~~ ~~Cubiculorum operibus ſutum commodius calce / et calx gypſo.~~ ~~Lapis omnis rediuius noxius teſta utilior tofoſi modice excocta ſit.~~ ~~materia ex populo aut abiete utilima.~~ Alitibuſ omnibuſ ſtabula eſſe oportet illuſtria / pura / pura / munda / preſertim palumbarum: quin et quadrupedeſ immundiſſime accubet: ſcaber fiet: ergo fiant teſtudinata / totiſ parietibuſ illita / et leuigata tectorio marmorato: et diligenter circum obſtruantur: ne feleſ / muſ / lacerta / et eiuſmodi nocuæ beſtiolæ / ouiſ / pulliſ: aut parietibuſ ſint infeſtæ / addentur eſcariæ aquariæque. ~~Ideo circa uillam ducetur foſſa: qua anſer / anax / et ſus / et boſ prolui pro fundique poſſit: et ubi eſcam ſumant curabitur: ut cælo etiam pluuio et turbato lautiſſimque fiant ſaturæ.~~ ~~Alitum minorum ſtabulis aquaria eſcariaque conceptacula / circa parietem adigentur canalibus / ita ut nec diſpergere nec sedare immiſſa ualeant.~~ ~~Ex his fiſtulæ extrinſecus patebunt: quibus uictus immiſſus ſuppeditentur in medio lauacrum / quo abunde aqua ne impura influat.~~ Piſcinam cretoſo inſolo infundito / profundiorem quam ut ſolis radio uicta perferueſcat / aut gelet frigore tum et cauernas circa latus aperito: quo etiam ſubitis turbationibus tumultuans confugiat / ne animis deſtitutis contabeſcat / telluris ſuccu piſcis alitur / eſtu acriore languet: gelatu interimitur: meridianos ad ſoles ſoluitur alachritate. Credunt lutoſas himbrium aquas / interdum excipi / non in commode / ſed primæ poſt caniculum excludendæ: quod ſapiant calcem / piſcemque enecent: et deinceps raræ immittendæ / quod fetenri muſco aquam / et piſcem latitudine inficiant: illud curandum ut perennis in periret atque reſpiret aqua ex fonte / ~~Fluuio / lacu / mari.~~ ~~Sed de maritimis piſcinis amplius ueteres percommode monent ſic limoſa inquiunt regio planum edicat piſcem: ut ſoleam / et conchilia hareuoſa.~~ ~~cæteros pelagios paſcit melius / ut auratus et dentices.~~ ~~Saxa turdos et merulas / et qui inter ſaxa nati ſunt.~~ ~~Demum ſtagnum eſſe aiunt optimum piſcinis quod ſit poſitum ut inſequens maris unda / priorem ſubmoueat / nec intra conſeptum ſinat remanere ueterem pigrulentam.~~ ~~Minus enim cocaleſcere aquas ducunt quæ ſenſi innouentur.~~ ~~hactenus de induſtria uillici diligentia multis rebus: ſed maxime quod facit ad rem meſſibus fructibusque colligendis atque condendis probatur.~~ horum gratia arcam frumentariam paſſe optet: ſolibus et uentis patulam non longius a tegete de quam nuper diximus quo ſubitis ob ortis nimbis posſis ſeruitia collectamque ſpicam leui momento ad opertum ſubducere. Vbi aream facias ſternito ſolum non ad libellam / ſed leuiter caſtigatum et confodito: poſtea amurca conspergito bene ſinitoque cobibat poſtea comminuito bene glebis deinde chilidro aut palnicula coequato et paliculiſ uerberato poſtea dnuo amucra conſpergito cum aruerit neque mus neque formica nidum faciet: neque luteſcet: neque hærba naſcetur. ~~Creta huic operi plurimum afferet ſoliditatis.~~ ~~De aſcriptitiorum tectis hactenus.~~ ~~Herilem uillam ſunt qui dicant aliam æſtiuam eſſe: aliam hibernam: atque ſic diffiniant: ut cubicula hiemis ſpectent brumalem orientem: cenatio æquinoctialem occidentem.~~ ~~Cubilia uero æſtiua meridiem: cenatio hibernum orientem: ambulatio ad meridianum æqui noctium expoſita ſit.~~ ~~Sed ea nos pro coeli regioniſque modo alibi atque alibi aliter habenda cenſemuſ: quoad frigida calidis: et uda ſiccis contemperentur.~~ Cæterum tecta ingenuorum uelim occupent locum agri non feraciſſimum: ſed alioquin digniſſimum: unde omnis auræ ſolis aſpectuſque commoditas et uoluptas liberrime capiatur / faciles ad ſe ex agro porrigit aditus. Venientem hoſpitem honeſtiſſimis excipiet ſpatiis: ſpectabitur ſpectabitque urbem / oppida / mare / fuſamque planitiem / et nota collium montiumque capita / hortorum delitiaſ / piſcationum uenationumque illecebras ſub oculis habebit expoſitas. ~~Quomque uti diximus ædium partes aliæ uniuerſorum: aliæ plurimorum: aliæ ſingulorum ſint: in his quæ uniuerſorum ſunt imitabuntur.~~ ~~ædes principum ſpatia quidem pro foribus uſurpabit ampliſſima curriculorum equeſtriumque certaminum: quæ iuuentutis iaculum et ſagittam longe exuperentur.~~ Intra fores itidem quæ plurimorum ſunt non deerunt ambulationes / geſtationes / natationes / et areæ / cum uirentes / tum ſiccæ / et porticus / et emicycli: quibus ad gratoſ per brumam ſoles ſenes confabulentur: et familia diem agat feſtum: æſtate fruantur umbra. ~~Atqui conſtat quidem in ædibuſ alia deberi familiæ: alia rebus hiſ quæ familiæ grata habeantur.~~ ~~Familiam conſtituent uir et uxor liberi et parentes et qui horum uſu una diuerſentur / curatores / miniſtri / ſerui / tum et hoſpitem familia non excludit.~~ ~~Familiæ gratia habenda ſunt quæ ad uictum / ut eſca: et quæ ad uſum / ut ueſtiſ: arma: libri: atque etiam equus.~~ ~~Omnium pars primaria ea est quam ſeu cauam ædium ſeu atrium putes dici: nos ſinum appellabimus / proxima ueniunt cenacula: ſubinde habentur quæ ſingulorum ſunt cubicula.~~ ~~Poſtrema exiſtant conclauia: reliqua ipſis ex rebus noteſcunt.~~ Itaque ſinus pars erit primaria, in quam cætera omnia minora membra ueluti in publicum ædis forum confluant: ex qua ue non aditus modo commodiſſimus / uerum et luminum etiam commoditates aptiſſime importentur: hinc apparet ſinum quemque ſibi optare amplum ſpatium / apertum / dignun / promptum. ~~Sed ſinu alii contenti uno ſunt: alii plures producere proſecuti ſunt: hoſque aut quoque undique altis parietibus aut partim præ altis / partim humilioribus parietibus concluſere.~~ Et uoluere alibi opertos eſſe tecto: alibi ſub diuo: alibi partim opertos / partim nudos: alibi uno latere / alibi pluribus: alibi omnibus lateribus porticum adiunxere: alibi in ſolo coæquandos: alibi ſub teſtudinato poſuere pauimento. Circa hæc nihil plus dico / niſi ut regionum et tempeſtatum et uſus et omnibus commoditatis ratio adhibeatur: ita ut frigenti regione acerbitas boreæ et aeris ſolique horror: æſtuoſa autem ſub plaga moleſti ſoles excludantur: coeli ſpiritus gratiſſimus admittatur: et lucis iucundiſſimæ quantum par ſit copia omni ex parte influat: prouidebiturque ne quid abuligine ſoli noxium inſudans officiat: ne quid ue ex ſuperioribus deuoluti nimbi obliment. Patebitque in medium ſinum aditus et ueſtibulum honeſtiſſimus minime arctus: minime arduus: minime obſcurus: aderitque primario obtutu religioni dicatum ſacrarium cum ara propalam: quo loci ingreſſus hoſpes religionem ineat amicitiæ et domum: p. f. repetens pacem a ſuperis et ſuorum tranquillitatem poſcat: iſtoc ſalutantes amplexabitur: ſiqua erunt arbitria de conſilio penſitabit amicorum et huiuſmodi. ~~Cum his conuenient ſpecularia feneſtrarum: meniani porticus: quibus una ſpectandi cum uoluptate et ſoles et auras prout tempora poſtulabunt hauriant.~~ ~~Hibernis inquit Martialis obiecta noctis ſpecularia ſoles Admittunt puros / et ſine fece diem.~~ ~~Et porticum ueteres ad meridiem ponendam cenſuere / quod æſtate ſol ſub limiore ambiens cyclo non immittat radios: hieme ſubimmittat.~~ ~~Montium proſpectus qui ſunt ad meridiem quod ea parte qua ſpectantur umbra operti ſint: quod que albente eius coeli uapore caligantes reddantur non uſque iucundos præbent / ſi longe diſtent.~~ At iidem proximiores et quaſi in caput incumbentes ſi ſint / pruinoſas præbent noctes et umbras prægelidas: alioquin ex propinquo gratiſſimi: et quod hauſtros intercludant commodiſſimi ſunt. ~~Pro ſeptentrione proximus mons radium ſolis remittens uaporem adauget: diſtans uero et procul poſitus latiſſimus eſt.~~ ~~Nam aeris puritate quæ ſub ea coeli plaga perpetuo ſerena uiget et ſolis fulgore quo perfunditur / illuſtris et mirifice ſpectatus redditur.~~ ~~Subſolam montes proximi frigentes horas anticulanas occidui rorulantem auroram præbent: ambo ex medio interuallo feſtiuiſſimi.~~ ~~Itidem et flumina et lacus: neque ſunt commoda nimium propinqua / neque ſunt iucunda / ubi nimium diſtent.~~ ~~At contra mare ex mediocri ſpatio ſoles impuros flat: ex proximo minus ledit / quando æquabiliore perſeueret aere.~~ ~~Ex longinquo illud inſuper ad gratiam confert quod deſiderium ciet ſui.~~ ~~Tamen intereſt qua coeli parte ſeſe oſtentet.~~ ~~nam patens a meridie adurit mare: ſub oriente humectat: ad occidentem caligat: ex ſeptemtrione præfriget.~~ ~~Ex ſinu dabitur in cenacula ingreſſus.~~ ~~Ea erunt pro uſus necceſſitare alia æſtiua alia hiberna / alia ut ita loquar / medioxuma.~~ ~~Aeſtiuis cenaculis aquam imprimis et hortorum uiridia poſcunt: hibernis teporem et focum.~~ ~~In utriſque amplitudo / hilaritas atque lautities optatur.~~ ~~Sunt argumenta quibus facile perſuadeas focos apud maiores fuiſſe non quales habere aſſueuimus.~~ ~~Et fumant inquit ille culmina tecti.~~ ~~Id præter ethruriam et galliam ad hæc uſque tempora obſeruatum per uniuerſam italiam uidemus / ut nullæ haberentur fumi ex rectis gulæ.~~ ~~Triclinus arebat Vitrurius hibernis non eſt utilis camerarum coronario ope ſubtilis ornatus quod ab ignis fumo et crebris fuliginibus corrumpantur.~~ Quin et cameram ſupra focum atramento illinibant: ut atrum id pictura inductum pro fumo uideretur Alibi reperio lignis uti ſolitos purgatis uſque ut fumo eſſent immunes: quæ cocta nuncupabantur: eiuſque rei gratia in lignorum appellatione iuriſconſultos cocta non uenire cenſu iſſe: ut poſſis arbitrari focis uſos mobilibus ex ære ferro ue prout cuiuſque res et dignitas poſtulabat. ~~Et fortaſſis caſtrenſe id genus hominum / et duratum militia / uti ad unum omnes erant foco minus utebantur.~~ ~~Neque concedunt phyſici ut aſſidue multo utamur igne.~~ ~~Aiebat Ariſtoteles carnium ſoliditatem in animante conſtare a frigore.~~ Et notarunt qui iſta profitentur fabros qui officinis ignariis exerceantur fer me omnes uultu et cute admodum rugoſa et criſpa reddi: idque fieri ea re atteſtantur quod cloacas gelu planitudines et ſuccus quo caro fiat colliquetur igne: atque uaporibus euaneſcat. ~~Apud germanos et cholcoſ alibi ue ubi ignium auxilio contra rigores frigorum opus eſt concalefacto utuntur conclaui: de quo ſuo dicetur loco.~~ ~~Ad focum redeamus.~~ ~~Sunt quæ ad foci uſum pertineant hæc: ut promptus extet: ut plures una foueat: luminis habeat ſatis: uentorum nihil: habebit tamen qua reſpiret ſumus: alioquin non conſcenderet.~~ ~~Ergo non in angulum: non multo intra parietem cogetur: non tamen primores conuiuarum menſas occupabit.~~ Apertionum flabris non uexabitur: imis faucibus ex pariete haud multo prominebit: gula erit capaci: et a dextris ad ſiniſtram lata: excitata ad perpendiculum: procera quoad toto ſummo capitulo faſtigia omnia excellat. Id quidem certe propter incendiorum pericula: tum etiam ne uentus offenſis tectorum obiicibus undas aereas inglomeret: ac uerticibus fumos retardet atque re tundat: fumus ſponte ſua imbuto calore conſcendit: ſed inde flammarum et foci caloribus acceleratius propellitur. ~~Gula igitur camini exceptus ueluti fiſtula coharcetur: impetuque ſecundantium flammarum non ſecus atque ſonus ex tuba truditur.~~ ~~Par igitur uti in tuba ſi nimium lata eſt ſurdeſcit aere obin uerſo: ſic fumus.~~ ~~Summi capituli uertex tegetur ob imbrem: naribuſ fietque propatuliſ et circumfuſiſ preſeptis tamen alamento quo uenti moleſtia abarceatur.~~ ~~Inter alamenta et nares laxatas relinquetur ad euomendos fumi fluuios.~~ ~~Id ubi non licet: uertulam appello: quam erectum in acum apponi uelim.~~ ~~ea est capſis ænea lata quoad ſummas gulæ fauces intra ſe capiat.~~ ~~Stabit huic proiecta pro fronte criſta qua ueluti temone acta laceſſentibus uentis inuertat occiput.~~ Commodiſſime capitulis gularum circumapponentur cornua ænea aut ex ope fictili amplo et apto uacuo peruia ore ſupremo ad gulam ipſam conuerſo: qua hauſtos bucca inferiore fumos ſuprema euomat inuitis uentis. ~~Canaculis debetur coquina et cella obſonaria ubi reliquas cænæ et uaſa et mantilia referantur.~~ Coquina neque in gremium conuiuarum habenda eſt / neque porro longius ſemouenda quoad quæ calida conuiuiis exiguntur interueniendum refrigeſcant: ſat erit ſilixarum, patellarum cortinarum ſtrepitus et seditas excludetur. ~~Ferculorum comportationes ne imber aut itionum ingrati anfractus aut locorum obſcenitas impediat: ne ue ab his digniora dehoneſtentur prouidebitur.~~ ~~Ex cenaculis cubicula petuntur.~~ ~~Lautiſſimi est uti cenacula non eadem habere æſtate atque bruma.~~ ~~Venit in mentem illud Luculli.~~ ~~Ingenuum hominem deteriore in ſorte quam grues atque hirundines eſſe no oportere.~~ ~~Nos tamen quæ in quibuſque bene mode rati ratio comprobet referamus.~~ Ex Aemilio probo hiſtorico ſolitos memini apud græcos non niſi in conuiuiis propinquorum uxores adhibere: et partes ædium ubi ſederent mulieres quaſdam eſſe: quo præter cognatos propinquiores homo accederet nemo. Et profecto ubi quodem cogruant muliereſ loca eſſe oportere arbitror non ſecuſ atque dicata religioni et caſtimoniæ: tum et lauta ueli iſtiuſmodi aſſignari puellis et uirginibus diuerſoria: quo molliculi earum animi iſtiuſmodi conclaui minore cum tedio ſui ſeſe contineant. ~~Matrona utilius illic aſſidebit unde quæ quiſque domi agat intelligat.~~ ~~Sed nos quæ ad patrioſ eiuſque mores condicant ſequamur.~~ Viro atque uxori dormitio ſingulis ſingula debetur: non id non ut perturiens aut malfata mulier moleſta uiro non ſit: uerum et æſtiuos etiam ſomnos illeſiores peragat / cui lubuerit / ſua cuique aderit ianua et præter id commune aderit poſticulum: quo mutuo ſe poſſit petere ſine interprete. ~~Sub uxoris conclaue ueſtiaria ſub uiri libraria cella comparabitur.~~ ~~Parens ætate feſſa quod occio et quiete indigeat dormitionem habebit tepentem, obtectam ſemotam ab omni familia atque externorum ſtrepitu.~~ ~~Habebit imprimis foculi letitiam / et quæ alia ualitudinarii exigunt animi et corporis gratia.~~ ~~Huius ſub conclaui argentaria erit cella.~~ ~~In hac liberi mares adoleſcentuli.~~ ~~In ueſtiaria uirgines puellæ.~~ ~~In proximo nutrices pernoctabunt.~~ ~~Hoſpitem collocabimuſ ædium parte quæ ſit proxima ad ueſtibulum: quo ſe ſui liberius ſalutatores adeant: et familiam reliquam minus ſollicitem.~~ ~~Prætextati libere e regione aut non longe ab hoſpite diuerſabuntur familiaritatis fruendæ et fouendæ gratia.~~ ~~Subconclaue habebit hoſpes: ubi ſecretiora et cariora condat: atque ad arbitrium recluſus repetat.~~ ~~Prætextato erit ſubconclaue celia armamentaria.~~ ~~Curatores miniſtri ſerui ab ingenuorum commertiis ita ſegregabuntur: ut pro cuiuſque officio decens et peratus locus attribuatur.~~ ~~Ancillæ et cubicularii ſuis commiſ ſi locis non longius aberunt quam ut extemplo audire: et preſto ad iubentis impia poſſint eſſe.~~ ~~Curator triclinii ad uinariam cellam et penu aditum poſſidebit.~~ ~~Quadrupedum curatores pro ſtabulis accubabunt.~~ ~~heriles aeque a dorſuariis ſegregabuntur: habebunturque loco unde fetoribus domu aut inter ſe rixa no offendant: aut ignium caſu quippiam obſit.~~ ~~Triticum ſemenque omne marceſcit humore: palle ſcit æſtu: attenuatur afflictu: calcis contactu uitiatur.~~ ~~Ergo ubi uis condendum duxeris ſeu ſpeluncis / ſeu puteis ſeu tabulato / ſeu nude in ſolo aceruatum / curato ut habeatur loco ſicciſſimo et penitus recenti.~~ ~~Fuiſſe apud ſibolim repta frumenta integra poſt annum centeſimum / a quo effoſſa fuerint teſtis est loſephus.~~ ~~Sunt qui hordea calenti loco non uitiari putent: poſt annum ocius uitiantur.~~ ~~Affirmant phyſici humido pari corpora ut corrumpantur: calido fieri ut cor rumpantur.~~ Lutum ex amurca atque argilla commaceratum ſparto aut paleis tritis ualde ſubactum ſi granario induxeris / habebis grana ſolidiora et fumiora: et ſeruabis diutius / et curculio non nocebit: et formicæ no facient furta. ~~Quæ horrea ſeminum cauſa fiant crudo ex latere præſtabunt.~~ ~~Seminibus atque etiam fructibus condititiis boreaſ uentus amicior eſt hauſtro: et ab locis humectis ſpirante aura / quauis pertabeſcunt gurgulione / uermeque refunduntur.~~ ~~Tum et pertinaci atque immodico quouis uento redduntur uicta leguminibuſ præſertim tabiſ horreum cinere atque amurca cruſtato.~~ ~~Poma in tabulato occluſiſſimo atque gelido habeto.~~ ~~Vtribus turgefactis poma ſeruari integrum per annum putabat Ariſtoteles.~~ ~~Aeris in conſtantia omnia conficiuntur: ea re omnes arcebuntur flatus.~~ ~~Quin etiam ex aquilone ferunt poma rugis deturpari.~~ ~~Cellam uinariam ſubterraneam et concluſam probant: tamen ut uina ſunt quæ umbra langueſcant.~~ Ventis omnibus qui a ſubſolano meridie ab occaſu ueniant præſertim bruma et uere uinum pertactum perturbatur: ad caniculæ autem ſydus etiam borea commouetur: ſolis radio areſcit: luna hebeſcit: motu fraceſcit atque elangueſcit: odoris rapax eſt uinum: fetore eneruatur et ſoluitur: ſicco et gelido tenoreque uno perſeueranti annos perfert. ~~Vinum inquit Columella quam diu frigidum erit: tam diu recte manebit.~~ ~~Cellam idcirco uinariam in loco ponito ſtabili: et a carrorum concuſſu immuni: eorum latus et lumina a ſubſolano in aquilonem obuertito.~~ Sordes et male odorata omina / uligo / craſſus uapor fumus, horti ſpiramenta / ex cepe / braſſica / fico / caprifico ex purgato / longe abigi: o / penitus excludito: ſolum cellæ pauimento ſubdiuali ſternito / in medio lacunulam deprimito: qua ſi quid dolii uitio effuſum ſit colligas. ~~Sunt qui opere cementitio et muratili dolia faciant.~~ ~~At dolia quo capaciora / eo uinum erit acrius et fortius.~~ ~~Olearia calentes amant umbras: odere auras frigidas: tum et fumo atque fuligine inficiuntur.~~ ~~Impura illa pretermittantur / quod aiunt ſterquillinia habenda alia ubi nouum ſtercus / alia ubi uetus condas.~~ ~~Humecto gaudere ſole / et uentis exinaniri.~~ ~~Hoc ſit ad rem quæ ignes metuant ut senile: et quæ conſpectu atque odoratu terra ſunt abigantur et ablegentur.~~ ~~Robuſteo ſterquilinio ſerpens non orietur.~~ ~~Hoc prætereundum non cenſeo.~~ Nam quid hoc mali eſt in agro ſterquillinia ponimus loco abdito atque excluſo, ne quid familiam ruſticam offendat fetoribus ſub rectis uero et prope ſub puluinari cellis primariis: quibus alioquin integras captamus quietes: laterinas habere priuatas hoc estt apothecas peſtilentiſſimi fetoris uolumus. ~~Si egrotabit trulla et uaſculo commodius utetur.~~ ~~Bene aut ualentibus quid ni abigendam iſtanc nauſeam ducas non uideo.~~ ~~Et ſpectaſſe liceat cum cæteras alites tum imprimis hirundines quantopere curent pullos habere ſuos nido nequicquam fedo.~~ ~~Mirum quid moneat natura.~~ Nam et pulliculi cum primum per ætatem firmatis membris licet non niſi ex nido onus uentris deiiciunt, adſunt et parentes: qui quidem quo longius seditatem abigant roſtro pullorum ſegeſtionem aere ea dentem excipiunt atque: aſportant. ~~Naturæ igitur bene ad / monenti parendum cenſeo.~~ ~~Sed uilla et urbana locupletiorum diuerſoria inter ſe hoc differunt: quod fortunatis uilla æſtiuum diuerſorium eſt / urbanis tectis ad brumas commodiuſ tolerandas utuntur.~~ ~~Inde adeo ex agro omnem lucis / auræ / ſpatii / proſpectuſque amenitatem captant / ex urbe umbratiles et molliores delitias ſequuntur.~~ Sat iccirco est ſi quæ ad uſum ciuilem oportuna ſunt / intra urbem cum dignitate et ſalubritate præſtantur: quoad tamen locorum anguſtiæ et luminis copia patietur: omnem ſibi uillæ amenitatem atque iucunditatem ædes urbanæ arripient. ~~Habebunt quidem præter laſſitatem ſinus / etiam porticum / ambulationen / geſtationem / atque hortorum delitias et eiuſmodi.~~ ~~Sin id minus licebit coæquabili in ſolo etiam ædificationibus alteris in alteras ſuperadactis iuſta membrorum ſpatia comparabuntur.~~ ~~Natura loci permittente ſubterranea infedientur quibus liquida ligna æque ſeruitia colloces: in haſce honeſtiora ſuperædificabuntur.~~ ~~Atqui addentur etiam in haſce item alteræ ſi opus ſit ædificationes: quoad familiæ uſibus abunde prouiſum ſit.~~ ~~Primis uſibus primæ: dignioribus digniores partes diſtribuentur.~~ ~~Demum curabitur ut ſint parata diſcretaque loca: quibus cum meſſem fructuſ ue / tum inſtrumenta omniſque denique ſuperlectilis aſſeruetur.~~ Non deerit / ubi ad res diuinas: ubi ue mundum muliebre / et quæ ad ſeſtes dies: et quæ ad uirilem ornatum ſolemnium dierum: et ubi arma atque tæla et ubi quæ ad lanificia: et ubi ad epulationes / et hoſpitum aduentum: et quæ ad rara temporum negocia annumerata adſcriptaque ſeruentur. Alibi quod menſtruum: alibi quod anuum: alibi quod ad uſus debetur quotidianos: quæ ſingula ſub conclaui ubi eſſe non poterunt / curandum eſt maxime ut ſint ſub conſpectu: eo id magis quo in rariore futura ſunt uſu. ~~Nam quæ res quotidie uidetur / ea plane minuſ metuet furem.~~ Tenuiorum ædificationes quarum servi facultates ex locupletiorum lautitie ſibi exempla uendicabunt: quæ imitentur: hac adhibita moderatione ut emolumenti rationes poſt habuiſſe nunquam uelint uoluptati. ~~Ergo iſtorum uilla non multo minus proſpiciet boui et gregi quam uxori.~~ ~~Volet palumbariam piſcinam et eiuſmodi ad fructum non ad delitias: parabit tamen uillam meliuſcule: quo mater familias illic lubentius uerſari: et rem domeſticam diligenter curare aſſueſcat.~~ ~~neque tantum utilitati fructuique proſpiciet: quin imprimis ualitudini conſulat.~~ ~~Vbi aerem mutare opus ſit per hiemem id facias monebat Cellus: minus enim cum periculo bruma graue perferre cælum aſſueſcimus / quam æſtate.~~ ~~At nos uillam æſtate potiſſimum petimus.~~ ~~Curandum igitur / ut ſit illa quidem longe ſaluberrima.~~ Intra urbem ſub ædibus tabernam quæſtuariam habere quam triclinium apparatiorem: id demum ad ſuas ſpes et cupiditates coducere arbitrabitur: captabitque in triuio angulum: in foro fronte: intra militarem uiam perſpicuum reflexum: neque alia ferme ſollicitus erit cura / quae ut expoſitis uenalium illecebris aucupetur. ~~Inteſtinis operibus non indecenter utetur : crudo latere craticiis: creta acerato materia.~~ In extimis autem illud putabit non perpetuo dari: ut uicino frugi et commodo utatur: ea re circuet domum pariere contra hominum ac temporum iniurias firmiore: uiculoſque conterminales aut ita ponet latos: ut aura mature ſiccentur: aut ita ponet arctos ut uno canali amborum ſtillicidiorum effluuia excipiantur atque deuomantur. ~~Inter pluuiares iſtiuſmodi uiculi ac multo magis canales ipſi multo faſtigiabuntur: ne reſideat aqua: neue refundatur: ſed confeſtim expurgetur uia quam id fieri poſſit breuiſſima.~~ Cæterum de his omnibus ſummatim quæ repetenda uideantur / cum his quæ primo libro tranſegimus hæc ſunt: Quæ partes ædificii ignium caſibus immunes eſſe debent: quæ temporum iniuriis obiectæ ſunt: quæ obeluſiora eſſe: quæ ſtrepitu carere oportet / teſtudinentur. ~~Terrenas omnes habitationes teſtudinari perplacet: quæ terrenis ſuperaſtruantur ſalubrioreſ reddentior contignatione.~~ ~~Quibus ad crepuſculum uſui uenit lux: uti ſunt ſalutatio / ambulatio / et præcipue bibliotheca æquinoctium orientem ſpectent.~~ ~~Quæ tineam / pallorem / mucorem / eruginem ue metuant ueſtis / libri / arma / ſemen / eſculetaque omnia meridie atque occidente coerceantur.~~ ~~Si æquabili ortus eſt lumine pictori / ſcriptori / ſcalptori et eiuſmodi ſeptemtrionem dato.~~ ~~Demum uertito æſtiua omnia ut boream excipiant: hiberna meridiem uerna et autumnalia orientem.~~ ~~Occiduum uero ſolem balneis et uernis cenaculis dato.~~ ~~Hæc ſi non licet ex ſententia / æſtiuis commodiſſimas partes præ occupato.~~ ~~Et mea quidem ſententia qui ædificat æſtiuis aedificet uſibuſ ſi ſapit: nam hibernis ut fiat ſatiſ leue est negocium: claudito: et focum incendito.~~ ~~Contra æſtum multa requeruntur: ſed iuuant ea quidem non ſemper multum.~~ ~~Eo igitur hibernis facito area ſit modica altitudo modica apertiones modicæ / æſtiua contra omni ex parte habento laſſa patula omnia.~~ ~~Facito ſit captatrix auræ gelidi uſculæ ſoles aut et ab ſole miſſos flatus excludito multus aer ampla concluſus aula multis una conceptis aquis inſtar tardius conferueſcit.~~

~~LEONIS BAPTISTE ALBERTI DE ORNAMENTO LIBER SEXTVS~~

INEAMENTA et materiam operum et manum fabrilem / et quæ ad publica priuata / cum ſacra / tum et profana ædificia conſtituenda pertinere uidebantur / quoad eſſent ea quidem ad ferendam iniuriam tempeſtatum apta: et ad ſuos quæque uſuſ pro locorum temporum hominumque rerum que rationibus accomodata / ſuperioribus libris quinque tranſegimus diligentia quantum ex libris ipſiſ perſpicere potuiſti: ut eam in iſtiuſmodi rebus tractandis multo maiorem non deſideres: labore me ſuperi maiore quam pro inita prouincia interdum ex ipſo me fortaſſis poſtulaſſem. ~~Incidebant enim frequentes difficultates / et rerum explicandarum / et nominum inueniendorum et materiæ pertractandæ, quæ me abſter rerent ab incepto atque auerterent.~~ ~~Alia ex parte quæ ratio ut opuſ inchoarem adduxerat: eadem reuocabat ut proſequerer atque hortabatur.~~ Namque dolebam quidem tam multa tamque praeclariſſima ſcriptorum monumenta interiſſe temporum hominum que iniuria: ut uix unum ex tanto naufragio Vitruuium ſuperſtitem haberemus / ſcriptorem proculdubio inſtructiſſimum: ſed ita affectum tempeſtate atque lacerum / ut multis locis multa deſint / et multis plurima deſideres. ~~Accedebat quod iſta tradidiſſet non culta / ſic enim loquebatur / ut latini græcum uideri uoluiſſe: græci locutum latine uaticinentur.~~ ~~Reſ aut ipſa i ſeſe porrigenda neque latinum neque græcum fuiſſe teſtetur: ut par ſit non ſcripſiſſe hunc nobis / quod ita scripſerit / ut non intelligamus.~~ ~~Reſtabant uetera rerum exempla templis theatriſque mandata: ex quibus tamquam ex optimis profeſſoribus multa diſcerentur: eadem non ſine lachrymis uidebam in dies deleri.~~ Et qui forte per hæc tempora ædificarent nouis ineptiatum deliramentis potius quam probatiſſimis laudatiſſimorum opum rationibus delectari quibus ex rebuſ futurum negabat nemo quando breui hæc pars ut ita loquar uitæ et cognitionis penitus eſſet interitura. ~~Idcirco hæc cum ita eſſent: non poteram non facere / quin de commentandis his rebus et ſæpe et diu cogitarem.~~ Inter cogitandum quidem tam eas res / tam dignas tam utiles tam in uita hominum neceſſarias quæ ſeſe ultro afferrent ſcribenti non negligendas inſtituebam: offi ciique eſſe cenſebam uiri boni et ſtudioſi conari: ut partem hanc eruditioniſ quam prudentiſſimi maiores ſemper maximi feciſſent ab interitu uendicarem. ~~Itaque anceps eram incertuſque conſilii / proſequerer ne an potius intermitterem.~~ ~~Peruincebat amor operis et ſtudiorum charitaſ: et quod ingenium præſtare ſatis non potuiſſet ſtudium ardens et incredibiliſ diligentia ſuppeditabat.~~ ~~Nihil uſque erat antiquorum operum / in quo aliqua laus eluceſceret: quin ilico ex eo perueſtigarem ſiquid poſſem perdiſcere.~~ ~~Ergo ri mari omnia / conſiderare / metiri / lineamentis picturæ collige re nuſquam intermittebam / quoad funditus quid quiſque attuliſ ſet ingenii aut artis prehenderem atque pernoſcerem.~~ ~~Eoque pacto ſcribendi laborem leuabam / diſcendi cupiditate atque uoluptare.~~ Et profecto tam uarias res / tam diſpares / tam diſperſas /tam ab uſu et cognitione ſcriptorum alienas colligere in unum / et digno recenſere modo / et apto locare ordine / et oratione tractare accurata et certa ratione monſtrare prorſuſ eſt facultatis et eruditionis maioris quam in me profitear: me tamen nequicquam penitet mei: ſi quod omnino inſtitueram aſſecutus ſum: ut qui me legerint eſſe mefacilem dicendo maluiſſe ſtatuant quam uideri eloquentem. ~~Quod unum quam ſit difficile in iſtiuſmodi rebus commentandiſ magis nouere experti quam credant qui periculum non fecere.~~ ~~Et ni fallor / quæ ſcripſimus ita ſcripſimus: ut eſſe latina non neges et ſatis intelligantur.~~ Id ipſum in his quæ ſequuntur pro uiribus efficiemus ex tribus partibus quæ ad uniuerſam ædificationem pertinebant: uti eſſent quidem quæ aſtrueremus ad uſum apta: ad perpetuitatem firmiſſima / ad gratiam et amenitatem peraciſſima: primis duabus partibus abſolutis reſtat tertia omnium digniſſima et perquam ualde neceſſaria. Etenim gratiam quidem atque amenitatem non alicunde manare arbitrantur / quae a pulchritudine atque ornamento: hinc ducti: quod neminem inueniri ſentiant tam triſtem et tardum: tam rudem et ruſticanum: quin pulcherrimis rebus maiorem immodum afficiatur: ornatiſſima omnibus poſthabitis proſequatur: turpibus offendatur: incompta omnia et neglecta explodat: et quantum cuiuſque rei deeſſe ornamenti ſentiat: tantum deeſſe profiteatur quod faciat ad gratiam atque dignitatem. ~~Digniſſima igitur atque imprimis affectanda pulchritudo eſt his præſertim qui ſua uelint reddere non ingrata.~~ ~~Huic rei maiores noſtri uiri prudentiſſimi quantum deberi exiſtimantur: inditio ſunt cum cætera: tum leges / militia / res diuina / toraque r.~~ p. quam incredibile dictu eſt quantopere curarint ut eſſent ornatiſſima: ac ſi cenſuiſſe uideri uoluerint: iſta hæc ſine quibus hominum uita uix conſtare poſſit / ornamentorum apparatu et pompa ſublata inſipidum quid negocii et inſulſum fore. ~~Deos certe ſpectato coelo et mirificis eorum operibus miramur / magis quam pulchra illa quidem uidemus / quam quod eſſe utillima ſentiamus.~~ ~~Aut quid iſta proſequar?~~ ~~ipſa rerum natura quod paſſi uidere licet nimia pulchritudinum uoluptate ſub laſciui re in dies non deſiſtit: omitto cætera et pingendis floribus.~~ ~~Quod ſi qua in re iſta deſiderantur: profecto ædificium eiuſmodi eſt: ut hiſdem carere nullo pacto poſſit ſine peri torum atque imperitorum offenſione.~~ ~~Quid enim eſt ut moueamur lapidum ſtrue informi et in concinna / niſi ut quo ea quidem maior ſit: eo iacturam impenſæ magis uituperemus?~~ et in conſideratam coaceruandorum lapidum libidinem deteſtemur: Neceſſitati ſatiſfeciſſe leue quid et perpuſillum eſt: commoditati proſpexiſſe ingratum / ubi offenderit operis inelegantia. ~~Accedit quod hæc una de quam loquimur commoditati atque etiam perennitati plurimum affert adiumenti.~~ Quis. n. non ſecum agi commodius affirmabit / ubi ſeſe intra ornatos / quam ſi neglectos intra parietes recepit: aut quod alioquando tam obfirmatum effici ulla hominum arte poterit quod ab hominum iniuria ſatis munitum ſit. At pulchritudo etiam ab infeſtis hoſtibus impetrabit ut iras temperent / atque inuiolatam ſe eſſe patiantur: ut hoc audeam dicere nulla re tutum æque ab hominum iniuria atque ille ſum futurum opus: quam forme dignitate ac uenuſtate. Huc omnis cura / omnis diligentia / omnis impenſæ ratio conferenda eſt: ut quæ feceriſ cum utilia et commoda ſint: tum et præcipue ſint ornatiſſima ac perinde gratiſſima: quo ad qui ſpectent / nulla in re alibi tantum erogatum eſſe impenſæ malint quam iſtinc. ~~Sed pulchritudo atque ornamentum per ſe quid ſit: quid ue inter ſe differant fortaſſis animo apertius intelligemus quam uerbis explicari a me poſſit.~~ Nos tamen breuitatis gratia ſic diffiniemus: ut ſit pulchritudo quidem certa cum ratione concinnitas uniuerſarum partium in eo cuius ſint: ita ut addi / aut diminui / aut immutari poſſit nihil / quando improbabilius reddat. Magnum hoc et diuinum quo perficiendo omnes uires artium et ingenii conſumuntur: raroque uel ipſi naturæ cuique conceſſum: ut in medium proſerat quod plane abſolutum atque omni ex parte perfectum ſit. ~~Quibus inquit ille apud Ciceronem / athenis extat ephebus pulcher.~~ Deeſſe aliquid ſpectator ille formarum: aut plus eſſe in his quos non probaret intelligebat: quod ipſum cum pulcherrimis rationibus non conueniret: illis ni fallor / adhibita ornamenta hoc contuliſſent: fucando / operiendoque ſiqua extabant deformia / aut comando expoliendoque uenuſtiora. ~~Vt ingrata minus offenderent: et amena magis delectatent.~~ ~~Id ſi ita perſuadetur / erit quidem ornamentum quaſi ſubſidiaria quædam lux pulchritudinis / atque ueluti complementum.~~ ~~Ex his patere arbitror / pulchritudinem quaſi ſuum atque innatum toto eſſe perfuſum corpore quod pulchrum ſit: ornamentum autem afficti et compacti naturam ſapere magis quam innati.~~ ~~Rurſus ſic eſt ut proſequar.~~ ~~Qui ita ædificant / ut quæ ædificent probari uelint / quod uelle debent qui ſalem habent hos certa ſane moueri ratione.~~ ~~Facere qui dem aliquid certa cum ratione artis eſt.~~ Rectam iccirco et probatam edificationem quis negabit non niſi ex arte poſſe duci: equidem certe ipſa hæc pars quæ circa pulchritudinem ornamentaque uerſatur / primaria omnium quom ſit huius nimirum ipſius partis aliqua certa et conſtans erit ratio atque ars quam qui negligat inſulſiſſimus eſt. Sed ſunt quibus iſta non probentur / dicantque ſolutam et uagam eſſe quandam opinionem / qua de pulchritudine atque omni ædificatione iudicemus: et pro cuiuſque libidine uariam et mutabilem eſſe formam ædificiorum nullis artium præceptis ad ſtringendam. ~~Commune hoc ignorantiæ uitium eſt: quæ ne ſcias nequicquam eſſe profiteri.~~ ~~Tollendum errorem hunc ſtatuo: non tamen illud aſſummo ut prolixius rimari oportere cenſeam quibus primordiis emanarint artes: quibus rationibus ductæ: quibus alimentis creuerint.~~ ~~Sit non ab re quod aiunt artium parentem fuiſſe caſum / at que aduerſionem.~~ ~~alumnum uſum atque experimentum: cognitione uero atque ratiocinatione excreuiſſe.~~ ~~Sic ſerunt mille annis a mille milibus hominum medicinam inuentam extitiſſe: itidem et nauticam / et pleraſque omneſ iſtiuſmodi artes minutis addita mentis excreuiſſe.~~ ~~Aedificatoria quantum ex ueterum monumentis percipimus / primam adoleſcentiæ ut ſic loquar / luxuriem profudit in aſia.~~ ~~Mox apud græcos floruit.~~ ~~Poſtremo probatiſſimam adepta eſt maturitatem in italia.~~ Sic enim mihi fit ueriſimile: reges illos rerum affluentia et ocio abundantes ubi ſe ſuaque opes ſeptrique maieſtatem et amplitudinem intuebantur quod eſſe opus tectis grandioribus / et pariete honeſtiore intelligerent / cepiſſe cuncta ſecta ri / atque colligere: quæ facerent ad eam rem: et quo maximis et honeſtiſſimis uteretur ædificiis: maximis fortaſſis arboribus tecta ponere: ex lapide minus ignobili parietem ducere uſurpaſſe: præſtitit opus admirationem atque etiam gratiam. Indeque laudari uaſta fortaſſis opera ſentirent: quod que imprimis regium eſſe munus arbitrarentur ea facere quæ priuati non poſſent opum immanitate delectati inter ſe ipſi reges ſtudioſius certare progreſſi ſunt ad inſaniam uſque pyramidum extollendarum. ~~Credo equidem uſum ædificandi præbuiſſe occaſionem ut multa ex parte cernerent quid interſit numero: ordine: poſitu: facie ue: quæ aſtruerentur uno aut altero commiſiſſe.~~ ~~Ac perinde gratioribuſ delectatos ſpernere didiciſſe inconcinniora.~~ ~~Succeſſit græcia: ea quidem quod ingeniis bonis atque eruditis floreret et fragraret cupiditate ornandi ſui: cum cætera tum et templum imprimis faciundum curauit.~~ ~~Hinc cepit aſſyriorum ægyptiorumque opera diligentius ſpecta re / quoad intellexit quidem in iſtiuſmodi laudari magiſ artificum manus / quae opes regias.~~ ~~Nam poſſe quidem magna facere fortunatorum eſt.~~ ~~Pacere autem quæ periti non uituperent eorum eſt / qui laudem mereantur.~~ ~~ex ea re ſuas eſſe partes inſtituit græcia ſuſcepto in opere id conari / ut quos fortunæ opibus æquare non poſſent: hos quoad in ſe eſſet in genii dotibus ſuperaret.~~ ~~Cepitque uti cæteras artes / ſic et hanc ædificatoriam ipſo ex naturæ gremio petere atque educere / totamque tractare / totamque pernoſcere ſagaci ſolertia proſpiciens perpendenſque.~~ ~~Quid inter ea quæ probentur ædificia interſit / atque ea quæ minus probentur: Iſta in diſquiſitione nihil prætermiſit.~~ ~~Omnia tentauit naturæ ueſtigia luſtrans et repetens.~~ paria quidem paribus / recta flexis / prompta ſubobſcurioribus permiſcendo intuebatur an te quaſi ex maris feminæque connubio tertium quippiam oborietur: quod faceret ad ſpem inſtituti officii: neque de ſtitit etiam in minutiſſimis iterum atque iterum conſideraſſe partes ſingulas / qui dextra ſiniſtris / ſtantia iacentibuſ / proxima diſtantibus conuenirent / adiunxit / detraxit / æquauit maiora minoribus / ſimilia diſſimilibus / prima ultimis quoad compertum fecit. ~~Laudari aliud in his / que ad uetuſtatem perferendam quaſi ſtataria conſtituerentur: aliud in his quæ nullam æque ad rem atque ad uenuſtatem fabricarentur.~~ ~~Hæc illi.~~ ~~Itália tum primum pro innata frugalitate ſic ſtatuebat / in ædificio non ſecus, atque in animante conuenire.~~ Nam puta in equo ſentiebat illa quidem ad quos uſus eiuſ figuram membrorum comprobes raro fieri quando eos ipſos ad uſus id animans commodiſſimum ſit: et gratiam formæ perinde putabat ab expetita uſus commoditate nuſquam excluſam aut ſeiunctam inueniri. ~~Sed parto imperio gentium cum non minore quam græcia ornandæ urbis ſtudio et ſui flagraret.~~ Annum ante trigeſimum quæ fuerat omnium pulcherrima in urbe domus centeſimum non obtinuit locum: cumque incredibili ingeniorum copia qui in ea re exercerentur abundaret: ſeptingentos inuenio romæ una fuiſſe architectos: quorum opera uix ſatis pro eorum meritis laudamus. ~~Cumque imperii uires ſatiſ quæ ad omnem admirationem facerent ſuppeditarent.~~ Tactum quendam referunt priuata impenſa termas donaſſe hoſtienſibus centum aſtructas columnis numidicis cum hæc ita eſſent: placuit regum potentiſſimorum amplitudinum cum uetere frugalitate coniungere: ita ut neque parſimonia utilitati detraheret / neque utilitas opibus parceret. ~~In utriſque aut quicquid ad lautitiem uenuſtatemque uſpiam excogitari poſſit adiungeretur.~~ Cæterum ædificandorum operum cura et ſollicitudine nuſquam intermiſſa ita diſcuſſam reddidit artem hac ædificatoriam: ut nihil haberet ea quidem tam recoditum tam latens / tam penitus abſtruſum / quod non indagaretur eliceret / in mediumque produceret / uolentibus diis / arteque ipſa minime repugnante. Nam quom in italia uetus haberet hoſpitium arſ ædificatoria præſertim apud ethruſcos: quorum præter ilia regum miracula quæ leguntur: laberynthi et ſepulchrorum peruetuſta et probatiſſima extant litteris tradita templorum ædificandorum monimenta / quibus uetus ethruria utebatur / quom inquam uetus haberet hoſpitium in italia: quomque intelligeret tantopere expeti ſeſe: uiſa eſt ars hac pro uiribus præſtare ut orbis impium quod cæteræ omnes uirtutes honeſtaſſent: ſuis etiam ornamentis multo redderet admirabilius. ~~Ergo ſeſe penitus noſcendam habenamque præbuit.~~ ~~Turpe nimirum ducens arcem orbis atque gentium decus æquari operum gloria ab his / quos omni reliqua uirtutis laude ſuperaſſet.~~ Et quid hic referam porticus / templa portus / theatra / thermarum que opera gigantea: in quibus tantum admirationis aſſecuti ſunt: ut interdum facta quæ coram intuerentur peritiſſimi exterarum gentium architecti fieri negarent poſſe. Quid demum non plus dico cloacis faciundis pulchritudine carere non potuerunt: ornamentis uſque adeo delectati ſunt: ut uel eam ſolam ob gratiam uires imperii profundere pulcherrimum duxerint: ædificando ſcilicet ut haberent cui apte ornamenta adiungerent. Itaque ſuperiorum exemplis / et peritorum monitis / et frequenti uſu admirabilium operum efficiundorum abſolutiſſima cognitio extat: ex cognitione præcepta probatiſſima deprompta ſunt: quæ qui uelint / quod uelle omnes debemus / non ineptiſſimi esſe ædificando prorſus neglexiſſe nulla ex parte debeant. ~~Ea nobis pro inita prouincia colligenda / et pro uiribus ingenii explicanda ſunt.~~ ~~Iſtarum rerum præcepta alia uniuerſa omnis ædificii pulchritudinem et ornamenta complectuntur: alia ſingulas partes membratim proſequuntur.~~ Prima ex media ſunt philoſophia excerpta: et ad artis iſtius modum uiamque dirigendam et conformandam adacta: proxima uero ex cognitione quam diximuſ ad philoſophiæ normam ut ita loquar dolata artis ſeriem produxere. ~~Dicam prius de his quæ magis artem ſapiunt alteris quæ uniuerſam rem præhendant utar pro epilogo.~~ ~~Quæ in rebas pulcherrimis et ornatiſſimis placeant: ea quidem aut ex ingenii cemento et rationibus aut ex artificis manu deueniunt: aut a natura rebus ipſis immiſſa ſunt.~~ ~~Ingenii erit electio / diſtributio / collocatio / et eiuſmodi quæ opi afferant dignitatem.~~ ~~Manus erit aceruatio / affictio / amputatio / circumciſio / expolitio / et generis eiuſmodi quæ operi afferant gratiam.~~ ~~Rebus a natura aſcita erunt grauitas / leuitas / denſitas / puritas.~~ ~~Contra uetuſtatem uirtus et ſimilia: quæ operi afferunt admirationem.~~ ~~Tria hæc partibus pro cuiuſque uſu et munere accomodanda ſunt.~~ ~~Partium annotandarum multiplex habetur ratio.~~ ~~Sed noſ hic delectet ædificium ſic partiri / aut per id in quo una conueniunt: aut per id in quo diſſimilia ſunt omnia ædificia.~~ ~~Primo ex libro intelleximus deberi ædificio cui uis regionem / aream / partitionem / parietem / tectum apertionem.~~ ~~In his igitur conueniunt.~~ ~~Differunt quidem / quod alia ſacra: alia prophana: alia publica: alia priuata: alia ad neceſſitatem: alia ad uoluptatem et eiuſmodi parantur.~~ ~~Ordiamur ab his in quibus conueniunt.~~ Regioni quidem manus aut ingenium hominis quod poſſit gratiæ aut dignitatis afferre / uix ſatis conſtat: ni forte illud conferat: ſi eos imitabimur: qui ſuperſtitioſa quæ leguntur operum miracula excogitarunt: quos tamen uiri prudentes non uituperant: ſi commoda facere aggreſſi ſunt: et non laudant ſi ſunt non neceſſaria. ~~Merito id quidem.~~ Quis enim audeat quicunque ille fuerit ſeu Staſicrates ut refert Plutarchus: ſeu Dinocrates ut refert Vitruuius: qui ex monte athos Alexandri effigiem facturum ſe polliceretur: in cuius manu ciuitas aſſideret milium capax hominum decem A: Nitocrim reginam quod eundem ad pagum aſſyriorum tertio inflexum euphratem maximis foſſionibus multo ambitu appellere coegerit non equidem delaudabunt: ſi regionem cum munitiſſimam foſſa profunditate / tum et fortiſſimam aquarum exuberantia reddiderit. ~~Sed íuuent iſta reges potentiſſimos.~~ ~~Iungant maria maribus proſciſſo ſpatio quod inter utrumque ſit.~~ ~~Coæquent montes uallibus: Faciant nouas inſulas: reſtituantque rui ſus inſulas continenti: nihil relinquant aliis: quo ſe poſſint imitari: eoque pacto ſeſe commendent poſteritati.~~ ~~Certe quo erunt quidem eorum opera magis cum utilitate coniuncta: eo et magis probabuntur.~~ ~~Aſſueuerunt ueteres afferre dignitatem cum locis et lucis: tum etiam regioni religione.~~ ~~Totam ſiciliam Cereri ſacratam fuiſſe legimus: ſed iſta prætereantur.~~ Illud perplacebit: ſi erit quidem regio mirifica re aliqua prædita quæ ſit raritate ſingularis: uirtute admirabilis: et ſuo in genere præſtabilis / uti quidem ſi forte cælo erit præ cæteris omnibus miti / et incredibili æqualitate perſeueranti. ~~Qualis apud mercem / quo loci homines tam uiuant quamdiu uelint.~~ ~~Vtique ſi feret ea quidem regio aliquid nuſquam uiſum alibi: et generi hominum optabile atque ſalutare.~~ ~~Qualis eſt quæ ſuccinos / cinnamum / balſamum ue ferat.~~ ~~Vtique ſi diuina uis aliqua inerit: Qualis ſolo euboſio inſula quam omni penitus nocuo eſſe immunem ferunt.~~ Aream quando ea quidem pars quota regionis eſt cuncta hæc omnia honeſtabunt quæ ornamento regionis conferant: ſed ab rerum natura plureſ paratioreſque præſtantur commoditateſ quibus areaquam quibus regio reddatur celeberrima: habentur enim quæ paſſim uariam et multiplicem admirationem ſui præbeant promontoria petræ / uerrucæ / auerni / antra / fontes / et eiuſ modi: quibus admirationis cauſa ædificaſſe præſtet quam alibi. ~~Neque deſunt ueteris alicuius memoriæ ueſtigia: in quibus et tempora et rerum hominumque conditio attulerit quod oculos menteſque moueat cum admiratione.~~ ~~Mitto illa.~~ ~~Et locum ubi troia fuit: et campos cruore madentes leuticos / traſimenos / et mille huiuſmodi.~~ ~~Hominum uero manus et ingenium quam multa ad eam rem conferant / non facile dixerim.~~ ~~Mitto cætera quæ faciliora ſunt.~~ ~~Platanos per mare uſque in inſulam Diomediſ aduectaſ areæ condecorandæ gratia.~~ ~~Et a maximis uiris poſitas columnas / obeliſcos arbores / quæ poſteri uenerentur.~~ ~~Qualiſ apud arcem atheniſ diu ſtetit olea a Neptu no et Minerua poſita.~~ ~~Mitto et multo aeuo ſeruatas et a maioribus poſteritati per manus traditas res.~~ ~~Qualis apud chebron therobyntus: quam a principio mundi ad Ioſephi hiſtorici tempora duraſſe ferunt.~~ Illud pulcherrime faciet ad rem maiorem immodum honeſtandam: commentum quidem elegans at que peraſtutum: quod lege prohibuere / nequis mas templum Bonæ deæ / ne ue in ædem Dianæ ad porticum patriciam ingrederetur. ~~Et apud tanagram / nequa mulier eunoſti lucum: ne ue item interiora templi ieruſalem penetraret cum et nequis niſi ſacerdos et ſacrificii tantum gratia ex fonte apud panthos ablueretur.~~ ~~Nequis doliolis loco apud cloacam romæ maximam ubi oſſa Pompilii regis ſint diſpensat.~~ ~~Tum et aliquot ſacellis inſcripſere ne quod ſcortum adhibeatur.~~ ~~Sacellum Dianæ in creta niſi pedibus nudis fas erat ingredi.~~ ~~Et ancillam in aedem Matutæ admittere non licebat: Apud rhodios templum Oridionis preco: Apud thenedum tybicen templum Temnii non ingrediebatur.~~ ~~Ex lo/ uis Alfiſtii templo egredi fas non erat / ni prius ſacrificaſſet.~~ ~~Athenis in aedem Palladis: et thebis in aedem Veneriſ hederam in ferre non licebat.~~ ~~In templo faunæ uinum ne licebat quidem nominare Atque inſtituere ne porta ianualis romæ unquam clauderetur niſi quom eſſet bellum: ne ue templum Iani aperiretur cur quom eſſet pax.~~ ~~Aedemque Hortæ perpetuo apertam eſſe uoluere.~~ ~~Haec nos ſi quid erit ut imitari inſtituamus / fortaſſe condicet ſi indictum ſit / ne templa martyrum mulier: et uirginum dearum uiri non ingrediantur.~~ ~~Illud præterea per qua digniſſimum eſt modo fiat hominum ingenio quod factum quom legimus minus crederemus: ni per hæc tempora locis nonnullis ſimilia uideremus.~~ ~~Sunt qui dicant hominum effectum arte: ut biſantio ſerpentes neminem lædant: graculique illuc intra moenia non peruolent.~~ ~~Et in agro neapolitano cicadæ non audiantur.~~ ~~Auem creta noctuam non ferat.~~ ~~Aedem Achillis in inſula boriſtene auis nulla infeſtarit.~~ ~~Romæ foro boario ædem Herculis nec muſca intrarit nec canis.~~ ~~Quid illud quod per hæc tempora uenetiis publica cenſorum tecta nullum genus muſcarum ſubit.~~ ~~Et apud tolletum macello publico non plus unam toto anno uidebis muſcam / et eam quidem inſigni albedine notabilem.~~ ~~Talia complurima quæ leguntur longum eſſet proſequi.~~ ~~et ea quidem arte ne an potius natura ſuapte fiant / non ſatis habeo quid referam.~~ ~~Quid tum?~~ ~~Et qua natura id fiat arte quod aiunt.~~ ~~Ex tumulo regis bibrie ponti laurum extares a quo ſi quid decerptum inferatur in nauim / iurgia illic ne ceſſent donec abiciatur.~~ ~~In fano Veneris apud paplos in ara non pluere.~~ ~~Apud troadem circa ſimulachrum Mineruæ relicta ſacrificia non putreſcere.~~ ~~Ex tumulo Antei ſi quod erutum ſit imbres e cælo ſpargi / donec effoſſa repleantur.~~ ~~Sed ſunt qui hæc demum fieri poſſe affirmant aite: Iam tum pridem obſoleta imaginum / quas aſtronomi ſibi non ignotas eſſe profitentur.~~ Ex eo qui Apollonii uitam ſcripſit memini ad regiam baſilicam apud babylonem magos tecto alligaſſe alites aureas quartuor: quas illi deorum linguas nuncupabant: habuiſſe quidem uim / ut animos multitudinis ad regis amorem conciliarent. Tum et grauis auctor loſephus a teſtatur Eliazarum ſe quendam uidiſſe / qui Veſpaſiano ſpectante et filiis anulo ad nares Maniaci adacto / eum e ueſtigio liberaret: profiteturque Salomonem inſtituiſſe carmina / quibus egritudines mitigentur. ~~Et Serapis inquit Euſebius pamphylus apud aegyptios / quem nos Plutonem dicimus ſimbola edidit / quibus demones expellantur: docuitque quo pacto demones aſſumpta brutorum figura inſultent.~~ ~~Et Seruius ſolitos refert homines certis conſecrationibus muniri aduerſus fortunæ impetum: ne ue mori quidem niſi illa conſecratione exauctorati poſſent.~~ ~~Hæc ſi ita ſunt / facile adducar ut credam quod ex Plutarcho legimur.~~ ~~Simulachrum apud peleneos fuiſſe / quod a ſacerdote amotum a templo / quoquo uerſus ſpectaſset omnia terrore et maxima perturbatione conficiebat: quod ue oculi nulli poterant pre timore intueri.~~ ~~Sed dicta hæc ſint animi gratia.~~ Cætera quæ generatim ad aream honeſtandam faciant: uti eſt ambitus / circumſcriptio / aggeratio / complanatio / ſtabilitio / et eiuſmodi non habeo quid amplius dicam / niſi ut ea ex primo et item ex tertio ſuperioribus libris repetas. Honeſtiſſima quidem erit quæ uti admonuimus ſicciſſima æquabilis conſolidataque sit etiam ad rem cui ſeruire oporteat aptiſſima atque expeditiſſima / egregieque confert / ſi erit inſtrata ope cruſtaceo: de quo mox dicemus cum de pariete tractabimus. Hoc etiam faciet ad rem quod monebat Plato digniorem futuram loci auctoritatem / ſi ei nomen ſplendidiſſimum impoſueris. Id argumentum placuiſſe Adriano principi indicio ſunt licuſ canopeius / academia / tempe / et clariſſima eiuſmodi nomina ab ſe cenaculis uillæ tyburtinæ impoſita. ~~Partitio item et ſi magna ex parte primo libro tractata ſit: de ea tamen ſic breuiſſime repetemus.~~ ~~In re omni primarium ornamentum eſt carere omni indecentia.~~ Erit igitur decens partitio quæ ſit non interrupta / non confuſa / non perturbata / non diſſoluta / non ex male conuenientibus compacta: eritque membris non nimium multis / non nimium minutis / non nimium uaſtis / non nimium diſſonis atque deformibus / non quaſi a cætero corpore diuulſis et diſſipatis: ſed erunt omnia pro natura et utilitate et tractatione rerum agendarum ita diffinita / ita explicata / ordine / numero / amplitudine / collocatione / forma: ut nullam partem totius operis ſine aliqua neceſſitate / ſine multa commoditate / ſine gratiſſima partium concinnitate effectam intelligamus. ~~Nam cum his quidem ſi bene conuenerit partitio omnis: illic ornamentorum iucunditas et decor cum recte conſtabit: tum clarius eluceſcet.~~ ~~Si non conuenerit: nullam proculdubio ſeruare dignitare poterit.~~ Itaque totam conformationem membrorum deductam et perfectam eſſe oportet ad conſenſum quendam neceſſitatis et commoditatis: ut non tam adeſſe has atque alteras haſce partes iuuet quam iſtas ipſas iſtic iſtocque ordine ſitu / adiunctione / collocatione / conformationeque ipſa eadem qua ſunt poſitas eſſe egregie conferat. ~~Circa parietem atque tectum exornandum pluribus tibi erit locus: ubi rariſſima naturæ munera et artis peritiam et artificis diligentiam ingeniumque uim explices.~~ ~~Quod ſi forte dabitur facultas ut poſſis ueterem illum Osyrim imitari: quem duo condidiſſe templa ferunt aurea: unum cæleſti: alterum regio Ioui.~~ ~~Aut ut poſſis lapide ſupra hominum opinionem maximo attollere: qualem Semiramis a montibus deuexit arabiæ: Latum quoque uerſus cubitos.~~ ~~xx. longum ad.~~ ~~el.~~ ~~Aut ſi tanta dabitur lapidum magnitudo: ut ex eo poſſis integram aliquam totius operis partem perficere: qualem ægypto fuiſſe ſeruut ad templum latonæ ſacellum / latum fronte cubitos.~~ ~~xl.~~ ~~unico et integro exculptum lapide: alteroque item unico contectum lapide.~~ ~~Profecto id quidem operi multum afferet admirationis coque magis ſi peregrinus difficilique ſit deuectus uia: qualem ſcribit Herodotus ab elephanto oppido petitum fronte latum cubitos plus.~~ ~~xx.~~ ~~altum.~~ ~~xv.~~ ~~tractum uſque ſui itinere dierum.~~ ~~xx.~~

~~Ad rationes etiam ornamentorum egregie pertinebit: ſi dignus admiratione qui uis lapis loco erit poſitus nobili atque inſigni.~~ ~~Apud chennim inſulam in ægypto ſacellum illic notam est quidem mirabile quod unico ſit tectum lapide / quam quae parietibus tam altis tantorum cubitorum lapis impoſitus ſit.~~ Afferet etiam ornamentum ipſius lapidis raritas atque elegantia: pata ſi erit ex genere marmoris: quo ædem fortunæ aurea in domo ſtruxiſſe principem neronem ferunt: puro / candido / tralucido: ut etiam nullis adapertis foribus intus eſſe lux incluſa uideretur. ~~Denique iſtiuſmodi omnia conferent.~~ ~~Sed qualiacunque iſta quidem ſint inepta erunt: ni ac curatus in componendo ſeruetur ordo et modus.~~ ~~Singula enim ad numerum redigenda ſunt omnia ut paribus paria: dextra ſiniſtris: ſumma infimis reſpondeant: nihil intermiſcendum quod perturbet aut res aut ordines.~~ ~~Omnia ad certos angulos paribus lineis adæquanda.~~ ~~Videre quidem licet quam interdum ignobilis materia quod arte tractata ſit plus afferat gratiæ quam afferat nobilis alibi confuſe aceruata.~~ murum athenis quem tumultuario factum opere ſcribit Tuchidides raptis etiam ſepulchrorum ſtatuis / quis ea re pulchrum eſſe affirmabit, quod clade ſtatuarum refertus ſit : At contra iuuat ex ruſticaniſ ueterum ædificiis lapide incerto / minuto opereque congeſtitio aceruatos parietes ſpectare / ubi ordinibus ſtant æquatis coloribus alternatim albo nigroque diſtinctis / quoad pro operis tenuitate amplius nihil deſideretur. ~~Sed hæc fortaſſis magis ad eam partem parietis quæ cruſtatem dicitur quam ad perpetuos parietes tollendos pertinet.~~ Cæterum omnes ita diſtribuentur copiæ: ut nihil inceptum niſi ex artis et conſilii deſtinatione: nihil adactum niſi ex incepti rationibus: nihil pro abſoluto relictum quod ipſum non ſit ſumma diligentia curaque elaboratum atque perfinitum. ~~Sed primarium parietis tectique ornamentum præſertim teſtudinati erit: ipſa cruſtatio / colum nationem ſemper excipio.~~ ~~Ea quidem erit multiplex: albaria pura: albaria inſignita: pictoria contabulata / ſectilis uitrea et quæ ex his partibus conſtet mixta.~~ ~~De his nobis dicendum quæ ſint et quæ fiant.~~ ~~Sed quoniam maximorum lapidum mouendorum mentio habita eſt: locus hic admonet: ut prius reſeramus quo pacto tante moles trahantur: atque difficillimis locis imponantur.~~ ~~Refert Plutarchus Archimedem apud ſyracuſas per medium forum traxiſſe onuſtam onerariam nauim quaſi iumentum loro et manu.~~ ~~Mathemathicum ingenium.~~ ~~At nos tantum quæ uſibus commodentur proſequemur: poſtremo etiam non nihil explicabimus: ex quo docta et acuta ingenia rem hanc haud obſcure ex ſe percipere poſſint.~~ Ex Plinio ſic comperio obeliſcum deuectum thebas a focis foſſa ex nihilo producta / ſubmiſſis lapidi nauibus plenis laterculo: moxque exinanitis / ut conuehendi lapidis onus ſuſceptum leuarent. ~~Ex Amiano marcellino hiſtorico ſic comperio.~~ ~~Conuectum ex nilo obeliſcum naui remigum trecentorum impoſitum uolgiis et tractum a tertio urbis lapide porta hoſtienſi in circum maximum.~~ ~~In eoque erigendo multa hominum milia laboraſſe: toto circo referto machinis altiſſimarum trabium et uaſtiſſimo rum funium.~~ ~~Ex Vitruuio legimus Creſiphonem patrem et Mechagenem filium columnas et epiſtilia duxiſſe epheſum a chylindris commento ſumpto quo aream ueteres complanare iubeant.~~ Affixit enim et firmauit plumbo ſingulis extremis capitibus lapidum ſingulos acus ferreos porrectos: qui quidem pro axe rotarum extarent: rotaſque hinc atque hinc axibus iſtiuſmodi adegit amplitudine tam latas: ut ferreis illis ex axibus lapides ipſi penderent: inde uerſatu rotarum motos ac deportatos. ~~Cheminium ægyptium ferunt in pyramide aſtruenda quod eſſet opus altum stadia plus ſex factis aggeribus uaſtiſſimos lapides apportaſſe.~~ Clepam Raſinitæ filium ſcribit Herodotus in ea pyramide qua aſtruenda centena milia hominum annos plures fatigaſſet / gradus extrinſecus reliquiſſe: quo uaſtiſſimi lapides breuibus tignis et aptis machinis admouerentur. ~~Tum et illud mandarunt litteris: alibi lapideos uaſtiſſimos trabes altis columnis fuiſſe impoſitos in modum hunc.~~ In trabis enim mediam longitudinem duos ſubſtituerunt tranſuerſos thorulos mutuo contiguos: mox in alterum trabis caput aceruarunt ſportulas plenas harena: qua preſſio ne caput alterum quod nudum eſſet alleuaretur: et alter thoruluſ pondere immunis relinqueretur tranſlatis ſubinde ſportulis / inque alterum iam ſublatum caput alternatim coaceruatis / et thorulis ſubinde altioribus ea parte ſubſtitutis / qua immiſſio apertior pateret: aſſecuti ſunt ut ſenſim lapis qua ſi ſua ſponte conſcenderet: Hæc breuiſſime collecta ab ipſis auctoribus prolixius diſcenda linquimus. Cæterum pro operis inſtituto pauca quæ ad rem faciant ſuccincte repetenda ſunt: non hic inſiſto: ut illa explicem ponderi naturam ineſſe ut continuo premat: obſtinate querat inferiora: attolli totiſ uiribus repugnet: nuſquam cedat loco / niſi ut uictor / aut maiori pondere peruincente / aut contraria ui prepotente: neque motus eſſe uarios repeto: a centro in centrum / circa centrum / et uehi alia / trahi alia / impelli alia et eiuſmodi: de hiſce diſſitionibus alibi prolixius. ~~Hoc ſtet apud nos: pondera nuſquam facilius moueri quam quom deſcendant: ſponte enim mouentur.~~ ~~Nunquam difficilius quam ubi conſcendant: natura enim repugnat.~~ Tertium uero quendam atque inter hos medium eſſe motum: et fortaſſe qui utriuſque horum naturam ſapiat: qui quidem neque ſuapte mouetur: neque obſequi repugnet: uti quom plano et minime impedito trahitur uado. ~~Cæteros omnes motus quo huic uel huic proximiores ſunt / eo aut faciliores aut difficiliores eſſe.~~ ~~Quo autem pacto immania pondera moueri poſſint / ipſa rerum natura multa ex parte monſtraſſe uiſa eſt.~~ ~~Namque uidere quidem licet quæ ſtantem in columnam imponantur pondera facili appulſu porturbari: et cum ad caſum moueri ceperint nulla ui admodum contineri poſſe.~~ Tum et ſpectare quidem licet columnas ipſas teretes / et orbes rotarum / et uolubilia facile moueri: ægre conſiſtere ſi rotentur: eadem ſi inſtituas trahere / ita ut non rotentur / non facile perſequi. ~~Tum et in promptu eſt maxima pondera nauium leui appulſu ſtagnantes per aquas moueri ſi trahendo perſeueres.~~ ~~Si uero arietes eas ne maximo quidem ſubito quo uelis ictu moueri: et contra ictu repentino concitatoque impulſu quædam moueri.~~ ~~quæ alioquin non ſine maxima ponderum ui dimouerentur.~~ ~~Supra glacie quoque grauia haud quaquam repugnanter trahentem ſequi.~~ ~~Præ longo item quæ pendeant fune alligata aliquot quidem ſpatium eſſe ad motum prompta perſpicimus.~~ ~~Iſtorum ratio nes aduertiſſe atque imitaſſe conferet: nos ea ſuccincte tranſigamus.~~ ~~Carina ponderis omnino ſolida et coæquabilis ſit neceſſe eſt: ea quo erit latior: eo minus obteret ſubſtrata uada: quo erit gracilior / eo expeditior: ſed ſulcabit uada et ob uorabitur.~~ ~~Ad carinam ponderis ſi aderunt anguli: utetur quaſi unguibus ad uada carpenda atque renitendum.~~ Vada ſi erunt lubrica / ſubſolidata / æqualia / conſtantia / nuſquam cadentia / nuſquam ſeſe attollentia / nuſquam obfundentia quod interpellet: illud proculdubio non habebit pondus quod contra certet / aut obſequi recuſet / præter unum id quod ipſum pondus natura ſui quietis amantiſſimum ſit: et perinde pigrum et moroſum. ~~Iſtis ſimilia fortaſſis intuens Archimedes et rerum earum quas recenſuimus uim altius repetens adduci uiſus est ut diceret.~~ ~~Si tantæ molis daretur baſis: profecto ſe mundum poſſe peruertere.~~ ~~In carina uadoque parando quæ iſtic quærimus per commode aſſequemur.~~ Trabes enim inſternentur pro poderis uaſtitate numero atque craſſitudine et robore frequentes firmi coæquales nuſquam ſcabri nuſquam iuncturis interrupti inter carinam atque uadum medium quippiam eſſe oportet: quo id iter lubricum reddatur. ~~Lubricant ſapone aut ſepo aut amurca / aut madente fortaſſis lotura cretæ.~~ ~~Eſt et aliud lubricandi genus quod fit chilindris in tranſuerſum ſubſtitutis.~~ Hic ſi erunt numero complures / difficile ad lineas equi diſtantes atque diſtinatiores pro itinere agendo directos coaptabuntur: quod omnino neceſſe eſt fieri ne perturbent atque ſubradant: ponduſque in alteram partem uehant: ſed una conſpiratione in officio ſubſequantur. Si erunt numero pauciores: illic quidem aut ſub pondere deficientes fatiſcent: ac reſoluti remorabuntur: aut qua una linea ſubſtratam uadi ſuperficiem: qua ue altera item una linea ſuper impoſitam ponderis carinam attingunt quaſi acie penetrando infigentur / atque hærebunt chilindri corpus coæqualibus circulis compluribus altero alteris congeſtis. ~~Conſtat et circulum apud mathemathicos aſſeritur rectam non poſſe lineam puncto plus uno attingere.~~ ~~Hinc nos chilindri aciem appellamus lineam / quam unicam pondus ex chylindro premat.~~ ~~Iſtis prouidebitur materie denſitate / et linearum notatione ad normam atque directione.~~ ~~Sed quom præter hæc etiam ſunt quæ uſu comprobentur.~~ ~~Rotæ / trocleæ / coclea / atque uectes: de his accuratius tractandum eſt.~~ ~~Sunt enim rotæ uolgulis multa ex parte ſimiles.~~ ~~Semper enim unicum in punctum premunt ex perpendiculari.~~ ~~Sed hoc intereſt quod rotuli expeditiores ſunt: rotæ axium interfrictione tardantur.~~ ~~Rotæ partes ſunt tris: ambiens extremus ampliſſimus limbus circuli: medius axis: et circulus is in quo axis inducatur quaſi in armilla.~~ ~~Id alii fortaſſis polum appellarent / nos quod in aliis machinis ſtet / in aliis uero moueat: ſi ita licet: axe clam nuncupabimus.~~ ~~Rota ſi axe uoluetur craſſo: durius prolabetur: ſi tenui / pondera non tolerabit.~~ ~~Rotarum extremus ambitus ſi breuis: quod de rotulis diximus infigitur uado: ſi latus uacillat in alterutras partes.~~ ~~Et ſi diuertendum forte in dexteram aut ſiniſtram eſt: egre obtemperant.~~ ~~Axecla ſi plus ſatis aperta eſt rodendo exitat: ſi nimium arcta fit contumax.~~ ~~Medium inter axem et axeclam lubricum eſſe oportet.~~ ~~Nam horum alter pro uado: alter pro carina ponderis eſt.~~ ~~Rotuli et rotæ ex ulmo ilice.~~ ~~Axes aqua ſolio et corno aut potius ferro axecla omnium optima ex ære ſtagni parte ex tertia immixta.~~ ~~Cicleolæ puſillæ ſunt rotæ.~~ ~~Vectis radios rotarum ſequitur.~~ Sed iſtiuſmodi omnia qua liacunque ſint: ſiue ſint ingentes rotæ: quas immiſſi homines calcando inuertant: ſiue ſint erganæ aut cocleæ / in quibus uectis in primis ualet: aut cicleolæ / et quæ uis generis eiuſdem: omnium eſt quidem ratio ex principiis ducta libræ. ~~Mercurium ferunt uel maxime ob hanc rem diuinum habitum / quod nullo ſigno manus: ſed ſolis uerbis quæ diceret ita diceret ut plane intelligeretur.~~ ~~Id ego ſi uerear poſſe aſſequi tamen pro uiribus conabimur.~~ ~~Nam inſtitui non ut mathemathicus ſed ueluti faber de his rebus loqui: non plus quam quod prætereundum non ſit.~~ ~~Eſto ſit inter manus diſcendæ rei gratia iaculum: in eo tris locos uelim conſideres / quos puncta nuncupo.~~ ~~Duo extrema capita ferrum atque pynnulas: tertium eſt medium amentum.~~ ~~Quæ uero ſpatia inter puncta hæc ſint ab amento ad capita radios nuncupo.~~ ~~non diſputo quid ita ſit / ſed ipſa res patebit experimento.~~ ~~Namque ſi erit quidem amentum tælo ſitum medio / et æqualia pynnulis pondera reſpondeant ferro: ſtabunt ſane alterutra iaculi capita mutuo renitentia et collibrata.~~ ~~Sin erit fortaſſis ferratum caput grauius peruincentur pynnulæ.~~ ~~Erit tamen in iaculo certus locus grauiori capiti propinquior: quo ſi amentum reduxeris / ſeſe pondera ilico acquilibrabunt.~~ Is erit punctus ille / a quo maior hic radius tantum exuperat minorem quantum minus hoc pondus ab maiore exupatur: Compertum enim fecere quod iſta queritarunt radios non pares ponderibus non partibus aequari mota numeri partium qui ex radio atque ex pondere una collecti ſunt in dextra contrariiſ talibus in ſiniſtram numeris reſpondeant. Nam ſi erit ferrum tria / pynnulæ duo ab amento ad ferrum radius duo ſit oportet: et radius alter ad pynnulas tria Ex quo cum hic numerus quinque alteris quinque par reſpondebit: æquatis radiorum et ponderum rationibus quieſcent æqui librati et compares: ſi non reſpondebunt numeri peruincet: in quo excedent. Illud non prætereo / ab eodem amento ſi pares protendentur radii pares dum capita mouebuntur aere circulos ſignabunt Si uero impares quoque et impares deſcribent circulos circulis contineri rotas diximus: monſtratum id / circo eſt ſi uno eodemque motu duæ contiguæ unicum affixæ in axem rotæ moueantur: ita ut mota una altera non quieſcat: et quieſcente una altera non moueatur ex radiorum in utriſque longitudine quæ nam in unaquaque ſit uis intelligemus. ~~Radii longitudinem notaſſe oportet a medio intimi axis puncto.~~ ~~Hæc ſi ſatis intelliguntur omnis quam quærimus ratio huiuſmodi machinarum in aperto eſt maxime rotarum et uectis.~~ ~~In trocleis paululum eſt amplius quod conſideremus.~~ Nam et traductus per trocleam funis et orbiculi ipſi in troclea prouado ſunt: in quo medius quidem ſit motus / quem eſſe intra difficillimum atque facillimum diximus: quod neque aſcendat neque deſcendat: ſed in ſuum centrum æquate obinſtet. ~~Atque ut intelligas quid ſit in re: ſummito tibi ſtatuam pondo.~~ M. Hæc ſi ex arboris trunco fune illaqueata pendebit / certum eſt / ſimplicem funem iſtunc mille integra ſuſtinere: Adnectito ad ſtatuam trocleam: et per eam traducito funem quo pendebat ſtatua: et reducito ad truncum: ut iterato pendeat: promptum eſt ſtatuæ pondus duplicato pendere fune: atque trocleam per æquilibra medium interſtringi. ~~Proſequere addito etiam trunco alteram trocleam et per eam quoque traducito ipſum funem: quero a te quota erit ponderis portio: quam reducta in altum et mox traducta pars funis ſuſtinebit ?~~ ~~quingenta inquies.~~ ~~non tu exinde intelligis ſecunde huic trocleæ dari pondus non poſſe maius ab fune ipſo quam quod habeat.~~ ~~Habebit ergo.~~ ~~V. non longius progrediar.~~ ~~Huiuſque ſatis monſtratum puto diuidi pondus trocleis: exindeque maiora moueri pondera minore.~~ Quot enim erunt iſtiuſmodi conduplicationes: tot erunt ponderis diſpartitiones: ex quo illud ſequitur / ut quo plures adhibeantur orbiculi: eo pondus quaſi conciſum et in partes diſgregatum commodiuſ tractetur. ~~Diximus de rota et troclea et uecte.~~ ~~Nunc uelim intelligas cocleam conſtare anulis: qui quidem in ſe pondus ſuſtinendum ſuſcipiant.~~ Hi anuli ſi eſſent integri et non ita cæſi / ut finis unius alteriuſ principio iungeretur / proculdubio motum in eis pondus neque aſcenderet neque deſcenderet: ſed æquabili uado per cycli ambitum traheretur. ~~Cogitur igitur ui uectis pondus per anuli obliquitates labi.~~ ~~Rurſus ſi eſſent hi quidem anuli ambitu perpuſilli: et centro finitimi nimirum uecte breuiore pondus / et uiribus leuioribus moueretur.~~ ~~Hic non reticebo quid me dicturum non putaui.~~ ~~Tu ſi rem ita parabis / ut ponderis carina quoad id manus et fabri ars poſſit aſſequi / ſit non amplior puncto.~~ ~~et ſtabili in uado / ita moueatur: ut motu ſuo lineas in uado efficiat nullas.~~ ~~Hoc teſtor Archimedis nauim mouebis et iſtiuſmodi que uoles conſequeris.~~ ~~Sed de his alibi.~~ ~~Harum rerum quas recenſuimus ſingulæ per ſe ad pondus mouendum ualidiſſimæ ſunt.~~ ~~Quod ſi una omnes iungentur in unum mirifice' ualebunt.~~ Apud germanos paſſim offendes ludibundam in glacie iuuentutem ſocculo ferreo gracili et ſubterleuigato inixam facto impulſu leui teſte lubricitate ſuperlabi tanta motus uelocitate: ut ne uinci quidem ſe a præpete alite patiatur. ~~Sed quom pondera aut trahantur / aut pellantur / aut uehantur: fortaſſis erit ut ſic poſſimus diffinire.~~ ~~Pondera quidem trabi fune: pelli uecte: uehi rotis: et eiuſmodi.~~ ~~Quo autem pacto his una omnibus poſſumus uti im promptu eſt.~~ ~~Sed in iſtiuſmodi omnibus adeſſe oportet conſtans et obfirmatiſſimum aliquid: quo immoto caetera moueantur.~~ Id ſi trahetur pondus: adſit oportet maius aliud aliquod pondus cui uincula machinarum commendentur: ſi tale non aderit pondus: clauum ferreum tricubitum ualidum infigito fundituſ in ſolum denſatum / aut tranſuerſis truncis obfirmatum ad extremum claui caput / quod ab ſolo emineat / uincla aduoluito trallearum atque erganæ. Si autem erit ſolum harenoſum pro ſternito trabes prælongos integros: in quibus uada coaptentur: et capitibus uincla ad clauum alligato: Dicam quod imperiti non aſſentiantur: ni totam rem intellexerint: duo ſimul commodius trahentur per planum pondera quam ſolum unum. Id fiet ſic moto primo pondere uſque ad extremum ſubſtrati uadi caput impediam: id cuneolis quoad præfirmatum hære at: et machinam quam ſecundum pondus trahendum ſit: huic ita compedito accingam: fiet ut eodem uado per pondus ſed mobile ab altero pari ſed refirmato peruincatur. ~~Si in altum trahendum erit pondus / commodiſſime utemur trabe unico aut malo nauis minime imbecillo.~~ ~~Hunc ſi erigemus / calcem firmabimus ad clauum: aut ſtabile aliud quid uis.~~ ~~Extremo capiti funes alligabuntur / ne minus tres: unus in dextram / alius in ſiniſtram / tertius per trabis longitudinem obtendetur in productum.~~ ~~Inde ſpatium aliquod ab calce mali trocleæ ergana ue firmabitur in ſolo: et per eas diſtentus is funis trahetur: trahentem ſequetur ſeſe capite attollens malus.~~ ~~eum nos funibus illis geminis capiti alligatis hinc atque hic qua ſi loris moderabimur: ut quoad uelimus ſtet: et in partem qua opus ſit pendeat ad onus ponendum.~~ ~~Laterales isti hinc atque hinc funes ſi alia maiora non aderunt pondera quibus commendentur hunc in modum firmabuntur.~~ ~~Effodietur in profundum foſſa quadrata: truncus in medio fundo ſternetur: huic uincla adnectentur ut ab ſolo emineat ſurſum.~~ ~~In truncum tranſuerſi ſuperinſternentur plutei: mox complebitur foſſa terra et denſabitur.~~ ~~Tum ſi madefeceris fiet grauior: cætera omnia expedientur uti in planorum uadis diximus.~~ ~~Ad caput enim trabis et ipſum ad pondus tralleæ adigentur: et propter pedem ergana firmabitur: aut quod uis eiuſmodi in quo uis uectis inſit.~~ In hiſce omnibus ad uſum operis ſeruanda hæc ſunt / ut uaſtiſſimis ponderibus mouendis media iſtiuſmodi adhibeantur non minuta aut inualida longitudo in fune inque radio inque omni quo ad mouendum utamur medio quod imbecillitatem ſapit. ~~Nam eſt quidem longitudo natura ſui coniuncta gracilitati: et contra ex breuitate craſſitudo redditur.~~ ~~Si erunt funes tenues conduplicentur cicleolis.~~ Si uaſtiores ſint / quoque et cicleolæ grandes ſubigantur: ne minuti circuli acumine funis interſecentur: axes immittantur ferrei craſſi / ut ſint ex ſuæ cicleolæ ſemidiametro ne minus parte ſexta: ne plus ex totius diametri parte octaua. ~~Funis madefactus eſt ab incendio tutior: quod quidem frictione et motu fiat.~~ ~~Eſt etiam cicleolis uoluendis paratior.~~ ~~Adde quod et minus abſoluitur.~~ ~~Aceto ut illius madefit quam aqua: et maritima quam albula: dulci madefactus aqua feruenti in ſole ociſſime marceſcit.~~ ~~Conuolutiones in funibus tutiores quam innodatio.~~ ~~In omnibus cauendum ne funis funem ſecet.~~ Regula ferrea utebantur ueteres cui primarias annodationes funium et trallearum commendarent / ponderi præſertim lapideo prehendendo forcipe ferreo utebantur forma forcipis ex littera X erat ducta digytis infimis intro uerſus aduncis: quibus pondus quaſi cancer mordicus inſtringeret ſuprema quo capita erant armillata: per eas armillas funis traductus / et re uinctus tractu ſui forcipem aſtringebat. Vidimus lapidibus uaſtis præſertim columnarum media in ſuperficie alioquin dolata atque expolita relictos umbiliculos prominentes qua ſi anſas: quibus funium illaqueamenta detinerentur / ne ſub exfluerent: utunturque præſertim ad coronas impleolis. Sic enim appello quæ fiant ſic: incauatur formula in lapide ad crumenæ uacuæ ſimilitudinem pro lapidis uaſtitate palmos ore arctiore: fundo introrſus latiore: uidimus impleolas perfundas pedem: hanc complent ferreis cuneolis: quorum duo hinc atque hinc collaterales lineamento ad, D. litteræ ſimilitudinem finiuntur. ~~Hic ad ſpatia intus complenda lateribus impleolæ ſub ingerentur.~~ ~~Medius uero cuneus quod inter utrumque uacui eſt poſtremus complet: ſingulorum cuneorum auriculæ extant ex formula.~~ ~~Per auricularum foramina inuehitur digytus ferreus: et adiungitur anſa ualida: cui funis ductarius illaqueatus.~~ ~~Nos columnas atque portarum labra et huiuſmodi quæ ſtantia ſinenda ſunt hunc modum illaqueauimus.~~ Fecimus ferreum aut ligneum ergaſculum pro ponderis uaſtitate bene firmum: quo columnam apto ſui loco præhenſam incinximus: cuneiſque gracilibus et oblongis leui malleo inſtruximus et affirmauimus. ~~Demum uti aiunt brachas ex funibus ergaſculo adegimus hoc pacto: neque impleolarum uulneribus lapidem: neque angulares lapidis acies cincturis rudentum leſimus.~~ ~~Adde quod genus hoc ligandi omnium expeditiſſimum aptiſſimum et fidiſſimum eſt.~~ ~~Multa quæ ad iſtos uſus pertineant prolixius alibi explicabuntur.~~ ~~Sed hic machinas tantum interpretari oportet eſſe ueluti ani mantia manibus admodum ualidiſſima: et dimouere pondus non aliis fere modis: quam id nos ipſi moueamus.~~ ~~Ea de re quas intenſiones membrorum neruorum que amittendo / pellendo / trabendo / tranſferendo adhibeamus: tales machinis imitari neceſ ſe eſt.~~ Vnum admoneo: uaſtiſſima uticunque mouere inſtitue ris pondera conferet ſenſim cautim mature aggredi rem ob uarios / incertos / irrecuperabiles caſus et pericula / que iſtiuſmodi negocio præter opinionem etiam expertiſſimis ſolent euenire. ~~Neque enim tanta sequetur laus et ingenii approbatio / ſi ſucceſſerit quod tuo fretus conſilio aggreſſus ſis: quam redundabit deteſtatio et odium temeritatis / ubi male ſucceſſerit.~~ ~~De his hactenus.~~ ~~Nunc redeo ad cruſtationes.~~

~~Omnibus cruſtationibus adegiſſe oportet harenationum tunicas ne minus tres.~~ ~~Primæ officium eſt parietis ſuperficiem præhenſare arctiſſime / et reliquas ſuperadditas harenationes ad parietem continere.~~ ~~Extremæ officium eſt expolitionum colorum / lineamento, que uenuſtates expromere.~~ ~~Mediarum officium eſt: utriſque uitia emendare atque prohibere.~~ ~~Vitia hæc ſunt.~~ ~~Nam ſi erunt ultimæ quidem et ſupremæ acres ut ſic loquar mordicaces parietum quales eſſe quidem primas oportet / acrimonia ſui crebris rimulis interfundentur ſicciſcendo.~~ ~~Sin autem erunt primæ illæ molliores: quales eſſe ultimas oportet: non compræhenſabunt tenaci morſu parietem: ſed deſciſcent.~~ ~~Quo plures erunt harenationes: eo illuſtrius leuigabitur.~~ ~~et contra uetuſtatem ſolidiores perſeuerabunt.~~ ~~Vidimus apud antiquos qui uſque nonam ſuperaddiderint harenationem.~~ ~~Harum primas omnino eſſe oportet aſperrimas ex harena foſſili et teſta non ualde tunſa ſed glanduloſa ad craſſitudinem digytorum / interdum uſque palmum.~~ ~~Mediis tunicis harena fluuiatilis commodior / quod minus findatur.~~ ~~Haſce item eſſe aſperas oportet.~~ ~~Nam leuigatis ſuperaddita non adhærent.~~ ~~Vltima omnium erit nitidiſſima marmorata: hoc eſt cui pro harena ſit tunſus lapis candidiſſimus.~~ ~~Hanc ultimam partem craſſam ponere ſemidigytum ſat eſt.~~ ~~Aegre enim ſiccatur ſi craſſior adiungitur.~~ ~~Vidimus qui parſimoniæ gratia extremam cutim corio calciamentorum non craſſiorem ſuperextenderint.~~ ~~Mediæ harenationes prout his aut illis proximiores ſunt deinceps moderabuntur.~~ ~~Venæ quædam alabaſtro tralucido perſimiles lapideis montibus inueniuntur: quæ neque marmor neque gypſum / ſed inter utrumque ſint natura ſui admodum friabiles.~~ ~~Is lapis tunſus et pro harena mixtus ſplendentes marmorei candoris ſcintillulas mirifice referet.~~ ~~Viſuntur paſſim cruſtationum continendarum gratia claui parietibus affixi: ætas docuit æneos præſtare.~~ ~~Perplacet qui clauiculorum loco inter iuncturas ordinum per parietem factis minutis foraminibus extantes glebuſculas ſi liceas confixere malleolo nimirum ligneo.~~ ~~Murus quidem quo erit recentior / quo ue aſperior / eo harenationes denſius continebit.~~ Ergo ſi inter aſtruendum et dum uiret opus primam quamuis tenuem harenationem induxeris captus præſtabit ſuperinducendis tenaces et indelebiles: poſt hauſtros commodiſſime omne cruſtationis opus inducetur: per boream et frigora et aſtum aeris inducta / præſertim cutis ultima repente inſcabreſcet. ~~Porro cruſtationum aliæ inductæ: aliæ ad / actæ.~~ ~~Inducitur autem gypſum aut calx.~~ ~~Sed gypſum non niſi ſicciſſimo eſt in loco utile.~~ ~~Cruſtationibus quibuſuis ex uetere pariete ſuffuſa inimica eſt humiditas.~~ ~~Adigitur et lapis et uitrum et huiuſmodi.~~ ~~Inductarum cruſtationum hæ ſunt ſpes: albaria / pura / inſignita / pictoria.~~ ~~Adactarum autem hæ: obtabulata / circumexecta / teſſellulata.~~ ~~De inductis prius.~~ ~~Calx ſic parabitur exuberatim et pura aqua operto in lacu diu macerabitur.~~ ~~Inde ferro non ſecus atque ligna dolentur aſciabitur.~~ ~~Maceratæ ſignum erit / ubi inter aſcian dum calculi ferrum non offenderint: tertium ante menſem non ſatis etiam maturam putant: lentam et ualde glutinoſam eſſe oportet quam probet.~~ ~~Nam ſi ferrum exierit ſiccum indicio erit euanidam eſſe et ſiticuloſam.~~ ~~Cum harenam aut quid tunſum immiſcueris diu et uehementer atque iterum diu ſubagitato: etiam rurſus ſubuerſato quoad quaſi ſpumeſcat.~~ ~~Eam ueteres qua ultimam cutim inducturi erant mortario compinſabant: temperabantque ipſam hanc mixturam ut ferrum non detineret dum induceretur.~~ In iam inductam ſub areſcentem atque adhuc ſubuirentem altera inducetur: curabiturque ut tenore uno ſimul omnes cutes inareſcant: leuibus planatoriis et bacillis uerberatas cruſtationes dum uirent denſantur. Vltima cutis in puro albario diligenter perfricata ſplendorem dabit ſpeculi: eandemque factam penitus ſiccam ſi unxeris cæra et maſtice modicoque oleo una collique factis: et ſic unctum parietem carbone ignito ex pelui concalefeceris ut unguenta combibat: uincet marmora nitore. ~~Nos experti ſumus cruſtas eiuſmodi rimis euadere immunes / ſi inter inducendum ilico apparentes fixuras manipulis uirgultarum ibiſci ſparti ue crudi caſtigaueris.~~ ~~Quod ſi per caniculam aut loco æſtuoſo inducturus lis / tundito et minutiſſime concidito rudentes uetuſtos / et pulti commiſceto.~~ ~~Tum et leuigabitur quidem belliſſime / ſi ſapone albo tepenti aqua ſoluto modice inter leuigandum ſuperaſperſeris multa inunctura expalleſcit.~~ ~~Signa ſigillis expeditiſſime affigentur.~~ ~~Sigilla ex ſculpturis haurientur gypſo madente ſuperinfuſo.~~ ~~Ea quidem cum aruerint quo diximus unguento peruncta cutem marmoris imitabuntur.~~ ~~Signorum iſtiuſmodi duo ſunt genera.~~ ~~Vnum prominens: aliud caſtigatum et retunſum.~~ ~~Recto in pariete non incommode aſciſcentur prominentia: Coelo autem teſtudinum retunſa magis conuenient.~~ ~~Nam prominentia ſi pendeant / pondere ſui facile deſtituuntur: incoliſque periculo ſunt caſu.~~ ~~Recte admonent ubi puluis multus futurus ſit/ coelatas coronas et prominentes non adhibeas / ſed planas et caſtigatas: quo aptius abſtergantur.~~ ~~Pictoriæ cruſtationes aliæ in udo: aliæ in ſicco.~~ ~~Vdis color omnis natiuus ex lapide / terra mineris et eiuſmodi ſumpttus conueniet.~~ ~~Fucatus autem omnis color et omnis præſertim qui in ignem poſitus mutetur / ſicciſſima deſiderat: calcemque lunamque et hauſtrum odit.~~ Nouum inuentum / oleo linaceo colores quos uelis inducere contra omnes aeris et coeli iniurias æternos: modo ſiccus et minime uliginoſus ſit paries ubi inducatur: tametſi comperio pictores antiquos pingendis puppibus nauium uſos liquenti cæra pro glutino. Tum et uidimus in ueterum operibus inductos parieti colores gemmarum / ſi ſatis rem teneo / cæra aut fortaſſis albo bitumine ad tantam duritiem redactos uetuſtate / ut ne igne quidem ne item aqua diſſolui poſſint: eſſe id uitrum aſſum dicas. ~~Vidimus et qui lacteo calcis flore colores maxime uitreos parieti dum uirebat / adglutinarunt.~~ ~~Hac de his.~~

~~Adactæ autem cruſtationes obtabulatæ quamuis aut puræ quidem ſint aut coelatæ / amborum tamen una eſt ratio.~~ ~~Mirum dictu quantum diligentiæ ueteres ſecandis tabulis marmore is atque illuſtrandis adhibuerint.~~ ~~Vidi equidem tabulas marmoreas cubitos longas plus quatuor: latas duos: craſſas uix ſemidigytum: et iunctas linea undoſa: quo magis ſpectantes fallerent.~~ ~~Exſecandis marmoribus ueteres harenam ethiopicam in primis probaſſe ſcribit Plinius: indicam proxime accedere: ſed molliorem eſſe ægyptiam: itidem præſtare noſtris.~~ ~~Ex quodam tamen adriatici maris uado repertam ferunt / qua ueteres uterentur.~~ ~~Nos ex littoribus puteolanis harenam colligimus huic operi non in poſtremis utilem.~~ ~~Ex quouis torrente anguloſa harena ſumpta utilis eſt.~~ ~~ſed quo craſſior quidem eſt: eo laxioribus ſegmentis terit / et acrius rodit.~~ ~~Quo autem leuius delimat: eo polituræ proximior eſt.~~ ~~Expolitio ab extremis limis incipit: deſinit in id quod potius lingit quam rodit.~~ ~~Thebaica fricandis et poliendis marmoribus probatur.~~ ~~Laudant et cotes: ſmirillum appellant lapidem: cuius farina nihil præſtabilius.~~ ~~Et pumex poſtremis delinimentis perutilis est.~~ ~~Stagni peruſti ſpuma / uſtaque ceruſa / et tripolea imprimis creta et generis eiuſdem quouis modo in minutiſſima corpuſcula athomis puſilliora eademque mordentia conterantur utillima ſunt.~~ ~~Tabulis continendis ſi erunt illæ quidem craſſæ clauiculi aut marmorei promi nentes captus adinterfigantur parieti: ſubinde nudæ tabulæ applicentur.~~ Sin autem erunt tenuiores poſt ſecundas harenationes calcis loco cæra / pix / reſina / maſtix : et gummarum omnis numerus confuſe colliquefactus adhibeatur: ſenſimque concalefiat tabula: ne repentina ignis moleſtia crepet. ~~Ponendis tabulis laus erit: ſi ex earum expaginatione ac ſerie aſpectus concinnitas referetur.~~ ~~Maculæ enim maculis et colores coloribus, et talia talibus coaptanda ſunt: ut alter alteri mutuo praeſtet gratiam.~~ ~~Veterum perplacet aſtutia: qui quidem proximiora oculo nitidiſſima expolita reddebant.~~ ~~In his autem quæ diſtantes et in altum erant futuræ parcebant labori.~~ ~~Quin et locis aliquibus ne leuigatas quidem apponebant: quod eo uix curioſiſſimi recognitores inſpectaturi eſſent.~~ ~~Circumexſecta et teſſellulata in hoc conueniunt: quod in utriſque picturam imitamur uariis lapidum / uitri / concharum ue coloribus apta quadam explicatione compactis.~~ ~~Conchas margaritarum ſecare et immiſcere cruſtationibus primum inſtituiſſe Neronem ferunt.~~ ~~In hoc differunt quod in circumexectis quam maiuſculas poſſumus tabellularum partes adhibemus.~~ ~~In teſſellulatis quadrata minutalia fabis non maiora immittuntur quo enim intra minutiora ſunt: eo ſplendoris ſcintillas diffuſius referunt.~~ Teſſellularum ſuperficiebus uarias in partes accepta lumina reiicientibus: differuntque quod illis affigendis commodior gummarum pultis eſt: his uero teſſellulatis utilior eſt calx: cui tyburtini lapidis farina tritiſſima immixta ſit. ~~Sunt qui operi teſſellulato calcem iterum at quod iterum allutari aqua feruenti iubeant: quo ſalis ardoribus exuta mollior et lentior ſit.~~ ~~Rota uideo circumexectorum operum præduros lapillos fuiſſe delimatos in teſſellulatis.~~ ~~Aurum uitro appingitur calce plumbi qua nullum fit fluidius uitrum.~~

~~Quæ de cruſtationibus diximus omnia ferme ad opus pauimenti / de quo dicturos polliciti ſumus faciunt: præter id quodneque pictorias neque adeo inſignitas cruſtationes recipiunt.~~ ~~ni forte pro pictoriis illud ueniat quod pultem uariis coloribus inficere poſſumus: et ſpatiis circumſeptis limitibus marmoreis ad picturæ imitationem fundere.~~ ~~Inficitur rubrica uſta teſta ſilice et ferri fece et huiuſmodi pauimentis cruſtatis cum ſicuerint opus diſpumabitur.~~ ~~Id fit ſic.~~ Siliceus lapis aut potius plumbum pondo quinque ſupplanata ſuperficie funiculis horſum iſtorſum trahitur retrahiturque per pauimentum ſpanſa harena aſperrima atque aqua quoad radendo belliſſime leuigetur. ~~Non leuigabitur niſi teſſellularum anguli et lineæ ſint conformes.~~ ~~Quod inductum ſit oleo præſertim linaceo perfuſum uitream acquirit cutim.~~ ~~Amurca perfundere commodiſſimum: tum et aqua in qua extincta ſit calx uehementer conferet ſi iterum atque iterum aſperſeris.~~ In his omnibus quæ recenſuimus uitabitur eiuſdem coloris et formæ nimium crebra et uno in loco plus ſatis conferta et perturbate compuncta copia uitabitur et coniunctionum hiatus: omnia ad unguem componentur atque delicabuntur: ut cunctæ partes operis æqualiter ſeſe abſolutas præbeant.

~~Habet et tectum ſuas contignationum / teſtudinationum et ſubdiualium cruſtationum delitias atque uenuſtates.~~ ~~Extant in hanc uſque diem ad porticum Agrippæ contignationes æne is trabibus pedum quadraginta: opus in quo neſcias impenſam ne magis an artificis ingenium mirere.~~ ~~Cedro tectum epheſiæ Dianæ annos ſtetiſſe per multos alibi retulimus.~~ ~~Salaucem colchorum regem habuiſſe uicto Soſoſtre ægyptiorum rege trabes aureas et argenteas meminit Plinius.~~ Tum et uiſuntur templa marmoreis tabulis operta: quales ad templum hieroſolimarum fuiſſe referunt ampliſſimas ſummo nitore candentes: ut a longe id rectum intuentibus niueus eſſe uideatur mons. ~~Catulus primus tegulas romæ æneas capitolii inaurauit.~~ ~~Subinde pantheon romæ æreis opertum ſquamis inauratis fuiſſe comperio.~~ ~~Et Honorium Pont. maximum eum / cuius tempeſtate Maomet nouam ægyptiis lybiaque religionem et sacra inſtituit / baſilicam petri tabulis totam ope ruiſſe æneis.~~ ~~Germania tegulis uitreatis nitet.~~ ~~Plumbo paſſim utimur: opus quidem ad diuturnitatem aptum: atque inprimis ad gratiam: neque impenſa non moderatum eſt: ſed in eo hæc ſunt incommoda.~~ ~~Nam ſi cementitio applicabitur operi / illic quod non ſubreſpiret: ſed ſuccenſis quibus incumbat lapillis plus ſatis aeſtuans feruore ſolis colliqueſcit.~~ ~~Faciat hoc ad rem / quod experiri licet.~~ ~~Plumbeum uas igne non liquabitur: ſi plenum ſit aqua: iniicito calculum: ilico colliquefiet contactu / ac perforabitur.~~ ~~Accedit quod iſtic ubi non habeat crebros et admodum firmos captus: quibus lami næ contineantur: facile uentis abſtergitur.~~ ~~Accedit etiam quod breui ſalibus calcis uitiatur atque exeditur: ut materiæ nimium tutius committatur: ni forte ignes metuaſ.~~ ~~Sed illic quaque incommodo ſunt claui præſertim ferrei: quod ſole uehementius quam calculi ipſi inferueſcant/ et rubigine circumrodant.~~ ~~Anſas et acus idcirco teſtudinatis oportet plumbeos: quibus lamiæ tegularum candenti ferro aſſolidentur.~~ ~~Oportet et opus ſub inſtratum reddere leui oblinimento ex cinere ſalictarum loto admixta creta albenti.~~ ~~Claui ex ære minus conferueſcunt: leduntque minus erugine.~~ ~~Plumbum ſtercore allitum uitiatur.~~ ~~Idcirco prouidendum / ne ſtationes habeant, quibus ſe ſe apte recipiant aduolantes: aut denſior illic materia ſubſtituenda eſt: ubi ſtercus cadens accumuletur.~~ ~~In ſummo ad templum Salomonis refert Euſebius catenas extenderant: quibus uaſa penderent ænea. cccc. quorum sonitu alites fugarentur.~~ ~~In tectis quoque ornantur faſtigia et ſtillicidiorum labra et anguli.~~ ~~Apponuntur enim pilæ / flores / ſtatuæ / bigæ / et eiuſmodi de quibus membratim dicemus ſuo loco.~~ ~~Nunc quod quidem totum genus iſtiuſmodi ornamentorum complectatur amplius nihil occurrit: niſi ut aptis locis quæque operi condicant apponatur.~~ ~~Apertionum ornamenta plurimum operi afferunt iucunditatis atque dignitatis.~~ ~~Sed habent difficultates et graues et multas: quibus non niſi magna artificis diligentia et graui impenſa prouideatur.~~ ~~Lapidibus enim indiget uaſtis / integi is/ comparibus / elegantibus / raris: que omnia neque facile inuenientur / neque tractantur / diriguntur / dolantur / componuntur penitus ad arbitrium.~~ ~~Negaſſe architectos aiebat Cicero columnas poſſe ad perpendiculum ſtatui: quod ipſum cum firmitatis cauſa tum etiam uenuſtatis gratiam in apertionibus omnino neceſ ſe eſt.~~ ~~Sunt et alia incommoda: ſed omnibus quoad ingenium valebit prouidebimus.~~ Apertio natura ſui peruia eſt: ſed interdum paries parieti quaſi pellis ueſti affulcitur: quoddamque fingitur apertionis genus non paruum: ſed percluſum obiecto pariete: quod quidem no inepte ea re affictum nuncupabitur. ~~Hoc genus ornamenti uti et cætera pleraque omnia ornamenta corroborandi opis et minuendæ impenſæ gratia a fabris tignariis primo inuentum eſt.~~ ~~Id lapicidæ imitati egregiam operibus uenuſtatem attulere.~~ ~~Quiduis horum pulchrius erit / ſi habebit oſſa integra unico ex lapide.~~ ~~Proximum erit / cum ita cunctas habebit partes: ut non appareat ubi iunctæ ſint.~~ ~~Veteres maximos columnarum cæterorumque oſſium lapides etiam affictis apertionibus prius erigebant: inque ſuis baſibus ſtatuebant quam parietem attollerent.~~ ~~Prudenti ſane conſilio.~~ ~~Nam patebat uſus machinarum expeditior: et perpendicula liberiora captabantur.~~ ~~Ad perpendiculum columna ſtatuetur ſic in baſe / et ima in columna: et in ſummo centra circulorum notabuntur.~~ ~~In centro baſis acus ferreus plumbo affirmabitur.~~ ~~Centrum uero imæ columne perforabitur / quoad acum extantem ex baſi intra ſe concipiat.~~ ~~Supra uerticem machinæ annotabitur punctum: a quo perpendiculum in medium cadat baſis acum.~~ ~~His paratis non erit difficile pellere ſummum columnæ ſcapum: ut ſui circuli centrum puncto annotato ſubſtituar ex perpendiculo.~~ ~~Didici ex ueterum operibus complanari poſſe marmora teneriora iiſdem ipſis ferramentis: quibus et materia abradatur.~~ Illud etiam obſeruarunt / ut rudes adhuc lapides aſtruerent ſolis dolatis capitibus lapidum et labris: quæ in opere mutuo iungerentur: obſtructo uero ex opere poſtea quod rude aderat dedolabant atque leuigabant. ~~Credo id quidem: ut periculis machinarum quam minimum poſſent impenſæ committerent.~~ ~~Grauius enim diſpendium ex terſo et plane abſoluto lapide accepiſſent / ſi caſu aliquo diffractum fuiſſet quam ex incohato.~~ ~~Adde quod temporibus conſultiſſime proſpiciebant.~~ ~~Aliud enim tempus eſt operis aſtruendi: aliud ueſtiendi atque expoliandi.~~ ~~Affictorum operum duo ſunt genera.~~ ~~Vnum quod ita adhæret parieti / ut quota ſui pars interlateat / et quota promineat ex pariete.~~ ~~Aliud quod totis columnis ex pariete ſolutum exit: et porticum imitari uoluiſſe præ ſe fert.~~ ~~Illud ea re prominens: hoc expeditum nuncupetur.~~ ~~In prominentibus erunt columnæ aut rotundæ aut quadrangulæ.~~ ~~Prominere oportet rotundas ne plus / ne item minus ſemidiametro.~~ ~~Quadrangulas ne plus parte ſui late ris quarta / ne minus ſexta.~~ ~~In expeditis columnæ nuſquam plus quam totis baſibus et parte amplius quarta ſecedent a pariete: nuſquam minus quam ut tota columna et baſis exeat ex pariete.~~ ~~In his autem quæ totis baſibus et quarta ſecederint quadrangula ex pariete columna prominens reſpondeat neceſſe eſt.~~ Trabis in expeditis non continuus per frontem parietis extendetur: ſed interſerabitur ad pares angulos et libellam contra columnas: ut illic prorumpentia ex pariete capita intimorum trabium ad ſingula columnarum capitula carpenda protendantur. ~~Coronæ quæ trabem parietis ornant etiam porrecta iſtiuſmodi capita circumornabunt.~~ In prominentibus autem licebit utrum uelis aut perpetuo trabe et coronis non interruptis toto ædificii ductu uti aut etiam expeditorum rationes imitari ſimulata intimorum trabium eruptione ac prominentia.

Diximus de ornamentis quæ ad eas partes ædificiorum pertineant: in quibus omnia conueniunt ædificia: de his uero in quibus non conueniunt dicendum erit in proximo libro: Nam hic ſatis habet amplitudinis. ~~Sed cum hic liber ea ſibi ſumpſerit diſquirenda: quæ ad iſtarum partium ornamenta pertineant: nihil idcirco negligatur: quod quidem ad eam rem conferat.~~ ~~In tota re ædificatoria primarium certe ornamentum in columnis eſt.~~ ~~Nam et una plures appoſitæ porticum parietem omneque apertionis genus ornant: et ſimplices utique non inde coræ ſunt.~~ ~~Triuia enim theatra plateas honeſtant: trophea ſeruant / monumento ſunt: gratiam habent: dignitatem afferunt.~~ ~~Difficileque dictu eſt quantum in ea re quod eſſet elegantiſſima ueteres impenſæ coniecerint.~~ Alii enim minime contenti pario numidico alabaſtroque marmore et eiuſmodi etiam artificum preſtantiſſimorum adiecere manum: fecereque ut eſſent refertæ ſignis et imaginibus: quales in templo epheſiæ Dianæ fuiſſe ferunt numero plus centum uiginti. ~~Alii bales et capitula ænea atque inaurata addidere: qualia in porticu romæ duplici: quam quidem in Octauii conſulatu eius qui de Perſio triumphauit ſtatuerunt: alii totas columnas æreas.~~ ~~aliiargento ueſtitas reddidere.~~ ~~Sed iſta prætereantur.~~ ~~Tereces eſſe columnas oportet omnino et tornatiles.~~ ~~Comperio Theodorum quendam et Tholum architectos in eorum officinis paſſe turbines apud lemnum: et illic pendentes columnas ita libraſſe: ut puero circumagente tornarentur.~~ ~~Græca hiſtoria.~~ ~~Hoc ſit ad rem. In columna lineas haſce penſitamus longiſſimas axim et finitorem.~~ ~~Breuiores autem ſunt circulorum diametri: qui uarii uariis locis columnam cingunt.~~ ~~Ex circulis quidem iſtis notiſſimi ſunt plana ſuperficies: quæ in ſummo eſt capite columnæ: et plana item altera ſuperficies quæ in imo eſt: quam eandem planam appellamus.~~ ~~Axis autem recta eſt linea per medullam columnæ ducta a centro circuli ſupremi ad centrum infimi: quæ eadem linea medianum dicitur columnæ perpendiculum.~~ ~~In hac ipſa linea axi centra circulorum omnium ſiſtuntur.~~ ~~Finitor uero linea eſt ducta a limbo extremo ſupremi circuli ad infimum huic regione oppoſitum inſimo in limbo punctum.~~ Diametrorum omnium qui per craſſitudinem columnæ ſunt extenſionem finiens / eaque ex re non unica et recta eſt uti axis: ſed multis partim rectis partim flexis lineis compoſita uti mox explicabimus. ~~Circulorum penſandorum diametri ſunt locis per columnam quinque.~~ ~~Locorum hæc ſunt nomina: proiectura / retractio / uenter.~~ ~~Pro iectura duplex eſt: in ſummo columnæ una: in imo altera.~~ ~~Dictæ quod præceteris prodeant atque emineant.~~ ~~Retractiones etiam binæ proiecturis proximæ ſuccedunt tum in imo tum etiam in ſummo.~~ ~~Dictæ quod per eas proiecturæ ad ſcapi ſoliditatem retrahantur.~~ ~~Ventris diameter ſub media columnæ longitudine annotatur.~~ ~~Dictus quod illic columna ſubinturgeſcere uideatur.~~ ~~Rurſus proiecturæ differunt inter ſe.~~ ~~Nam quæ in imo eſt ſolo conſtat nextro et flexione qua ab nextro ad columnæ ſolidum retrahatur.~~ ~~Proiectura uero quæ in ſummo ſcapo eſt præter nextrum et inflexam hanc obliquitatem habet etiam torquem.~~ ~~Polliciti ſumus uelle me quo ad in me ſit / latine et omnino ita loqui ut intelligar.~~ ~~Fingere idcirco oportet uocabula ubi uſitata non ſuppeditant: et ſummere a rebus non diſſimilibus nominum ſimilitudines conducit.~~ ~~Nextrum appellant apud nos ætruſcos uictam pertenuem qua capillos uirgines uinciant atque innectant.~~ ~~Faſciolam idcirco quæ quaſi regula circumflexa pro anulo columnæ calcem obambit / ſi ita licet / nextrum appellemus.~~ ~~Anulum autem in ſummo præter nextrum qui ueluti funiculus aduolutus ſupremum ſcapi ambitum adſtringit / torquem appellemus.~~ Demum finitor linea comparabitur ſic: nanque in pauimento quidem aut coæquato aliquo in pariete quem locum picturam nuncupo recta inſcribitur linea longa æque atque futura eſt columna: quam ex rupe fabri ex ſecturi ſint: hæc linea axis dicitur. Axim ergo diuidemus certas in partes prout futuri operis ratio et columnarum uarietas / de qua ſuo dicetur loco poſtulabit: ad quarum partium modum fiet imæ plantæ diameter: quam iſtic in pictura tranſ uerſa lineola ad pares utrumque angulos infimo in axis capi te perſcribimus. ~~Hanc diametrum in partes diuidimus quatuor et uiginti.~~ ~~Partium unam damus altitudini nextruli: quam quidem altitudinem iſtic in pictura deſcribimus linea puſilla.~~ ~~Rurſus ex quattuor et uiginti particulis plantæ capimus tris: ad iſtamque altitudinem in axi ponimus centrum proximæ retractionis.~~ ~~Per hocque centrum lineam ducimus ad pares angulos æquidiſtantem plantæ.~~ ~~Iſtæc igitur linea erit diameter imæ retractionis: cuius longitudo fiet breuior quam ſit ipſa diameter plantæ ex illius ſeptima.~~ Signatis his duabus lineis / hoc eſt diametro retractionis et nextro a capite nextri ſoluto ad caput retractionis ducimus lineam inflexam dorſo uerſus axem flexione quam id fieri poterit molli atque gratiſſima. ~~Eius iſtius flexionis initium quartam habebit circuli puſilli: cuius cicli ſemidiameter ſit nextri altitudo.~~ ~~Poſt id totam axis longitudinem in partes diuidimus æquales ſeptem.~~ ~~et eas diuiſiones punctis annotauimus.~~ ~~Quarto igitur in puncto a planta numerare incipiens conſtituam centrum uentris: per quod ſuam ducas diametrum: cuius longitudo æqualis ſit diametro imæ retractionis.~~ ~~Summa deinceps retractio et proiectura conſtituentur ſic.~~ Nam pro columnæ magnitudine de qua ſuo loco rationabimur / ſummi circuli diameter ex diametro ima plantae deducetur: atque in pictura ad ſupremum caput axis adſcribetur Quam quidem diametrum cum erit deſcripta in particulas diuidemus duodecim. ~~Harum particularum integram unam occupabunt una torquis et nextrum ſummæ proiecturæ.~~ ~~Sic nam torquis huius ipſius xii.~~ ~~tertiam capiet bis: reliquum dabitur nextro.~~ ~~Sed hac proiectura erit retractio: cuius centrum diſtabit a centro ſupremi circuli proiecturæ ex particulis illius. xii. una atque inſuper dimidia.~~ ~~Eritque retractionis ipſius diameter minus diametro maximo proiecturæ ex illius nona.~~ ~~Poſt hæc ducetur inflexa linea ductu quali infimam duximus inflexuram.~~ Demum perſcriptis in pictura proiectionibus / retractionibus / obliquis inflexuris et uentris diametro ducetur linea recta a capite retractionis ſupremæ atque item a capite imæ retractionis ad caput diametri: qua uentrem notarimus. ~~Itaque his quas recenſuimus perſcriptionibus linea quæ finitor dicitur compoſita eſt.~~ ~~Ad cuius lineæ modum tabula gracilis deformabitur / qua fabri lapicidæ iuſtum columnæ ambitum et finitiones captent atque terminent.~~ ~~Scapi imi ſuperficies ſi erit columna bene tornata ad pares utrinque angulos medii perpendiculi coæquabitur ducto radio a centro circuli / qui in ſuprema columnæ ſuperficie ſit.~~ ~~Hæc a ueteribus litteris tradita non inuenimus: ſed diligentia ſtudioque ex optimorum operibus annotauimus.~~ ~~Quæ ſequentur ad iſtiuſmodi lineamentorum rationes maxima ex parte pertinebunt: eruntque multo digniſſima et ad pictorum delitias mirifice conferent.~~

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE RE AEDIFICATORIA LIBER SEPTIMVS QVI SACRORVM ORNAMENTVM INSCRIBITVR.~~

~~EM AEDIFICATORIAM CONSTAre partibus diximus / et partium alias quidem eſſe: quibus omne ædificiorum genus qualecumque ipſum ſit contineatur: uti eſt area / tectum et eiuſmodi.~~ ~~Alias autem eſſe quibus ædificia ipſa differant inter ſe.~~ ~~De illorum ornamentis hactenus recenſuimus quantum ad inſtitutum pertinere uidebatur.~~ ~~Nunc de his alteris dicendum eſt.~~ ~~Habebit quidem hæc diſquiſitio utilitatis tantum: ut ea ne pictores quidem uenuſtatum exquiſitiſſimi ſectatores ullo pacto ſibi caren dum eſſe affirmaturi ſint.~~ ~~Habebit etiam iucunditatis quo ad non dico plus legiſſe non poeniteat.~~ ~~Sed uelim non improbes / ſi nouis propoſitis finibus nouis primordiis rem aggrediemur.~~ ~~Primordia quidem adituſque ex diuiſione et per ſcriptione annotatione ue partium ex quibus tota cauſa conſtet rectiſſime panduntur.~~ ~~Nam ueluti in ſtatua ære auro argentoque mixtis conflata aliud faber ex pondere conſiderat: aliud fictor ex lineamentis: aliud alii fortaſſis quærent.~~ ~~Ita et nos alibi partes haſce rei ædificatoriæ ita diſtribuendas diximus: ut ordinem ſatis aptum atque expeditum præbuerint re cenſendi quæ illic ad eam rem facerent.~~ ~~Nunc partionem præfiniemus eam: quæ potiſſimum uenuſtati decorique ædificiorum ſatiſfaciat magis quam utilitati ac firmitati.~~ ~~Tametſi iſtiuſmodi omnes laudes ita inter ſe conueniant: ut in qua re aliquid horum deſideres: in ea quidem et cætera non probentur.~~ ~~Aedificia igitur alia publica alia ſunt priuata.~~ ~~Tamen et publica atque item priuata aut ſacra quidem ſunt aut profana.~~

~~De publicis ædificiis prius dicam.~~ ~~Vrbium moenia ueteres ſumma religione ſtatuebant et numini dicabant / in cuius tutela futuri eſſent.~~ Neque ulla quidem hominum ratione arbitrabantur poſſe mortalium res ſatis a quoquam moderari: quin inter homines contumelia atque perfidia uerſarentur: ſemperque uel ſuorum negligentia uel finitimorum inuidia æque urbem eſſe / atque in ſalo nauim arbitrabantur caſibus proximam / periculiſque expoſitam. Ea re fabulari ſolitos interpretor Saturnum ut rebus hominum conſuleret quondam heroas ſemideoſque urbibus præfeciſſe: quorum ſapientia tutarentur: quod non moenibus ſolum ad nos tuendos / ſed deorum etiam ope admodum indigeamus. At illi Saturnum id ita egiſſe prædicant: quod ueluti in armentis non pecudem ſed paſtorem præponimus: ita et hominibus præponendos intelligeret / genus aliud animantium quod multo præſtaret ſapientia atque uirtute. ~~Itaque diis dicata moenia.~~ ~~Alii optimi et maximi dei prouidentia effectum prædicant / ut cum animis hominum / tum et populis fatales genii aſciſcerentur.~~ Moenia igitur quibus in unum ciues cogantur et tueantur ſacra nimirum habebantur: quomque obſeſſam urbem aliquam eſſent capturi: nequid contra religionum ueneratione egiſſe uidereatur certo ſacrorum carmine euocabant tutelarios deos urbis illius ut non inuiti tranſmigrarent. ~~Templum quis dubitet religioſum eſſe cum cæteras ob res / tum uel ea re maxime quod illic ſuperis de genere hominum optime merentibus debita gratulatio et ueneratio habeatur.~~ ~~quæ pietas una eſt primaria iuſtitiæ pars: ac iuſtitiam quidem ipſam per ſe diuinum quoddam eſſe munus quis non aſſentiatur.~~ Et iuſtitiæ pars etiam eſt huic ſuperiori finitima / et dignitate praecipua / ſuperiſque multo gratiſſima / ac perinde ſacratiſſima: qua erga homines pacis tranquillitatiſque gratia utimur: dum eſſe pro meritis quibuſque retributum uelimus: idcirco baſilicam ubi uis dandum ſit religioni adiudicabimus. ~~Quid monumenta rerum dignarum: quæ eternitati dicata poſteritati commendantur?~~ ~~ea ni fallor tota ex iuſtitiæ religioniſque rationibus conſtant.~~ ~~De moenibus igitur et templis et baſilica et monumentis nobis dicendum eſt: ſi priuſ quam iſta attingamus: pauca breuiſſime referentur: de ipſis urbibus non prætermittenda.~~ ~~Regionem urbis atque aream uehementer honeſtabit copia ædificiorum aptiſſimis locis diſtributa et collocata.~~ ~~Platoni ager et area probabatur diſtincta claſſibus duodecim: et in ſingulis ſingula templa ſacella ue conſtituebat.~~ Nos et compitalia et minorum etiam iudicum ſedes / et præſidia / et curricula / ludorumque ſpatia adiiciamus: et ſi qua demum cum his conueniant: modo ager quaque uerſus tectorum copia floreſcat. ~~Atqui urbium quidem aliæ maximæ aliæ minores: uti caſtella et minuta oppida.~~ ~~Eſt apud priſcos scriptores opinio: urbes in plano poſitas minime uetuſtas eſſe: et idcirco minus habere auctoritatis.~~ ~~Longe enim poſt diluuium conditas interpretantur.~~ ~~Sed certe urbibus plana et aperta: caſtellis autem ardua et difficiliora magis conducunt ad gratiam atque amoenitatem.~~ ~~In his tamen mutua uelim eſſe hæc: ut plana leuiſſimum in tumulum ſeſe attollant munditiæ gratia: et montana complanatam æquabilemque ſibi occupent aream / uiarum ædificiorum que cauſa.~~ ~~Capuam urbem Cicero uiſus eſt urbi romæ præpoſuiſſe ea re quod ſuſpenſa collibus et conuallibus interrupta non eſſet: ſed patula atque per æquata.~~ ~~Apud pharum inſulam condere urbem deſtitit Alexander loco alioquin munito et percommodo quod ſpatio ſuturam non ampliſſimam intellegeret.~~ ~~Ne illud quidem hic prætereundum cenſeo: inſigne urbis ornamentum extare ubi ſic ciuium copia.~~ Tygranem legimus cum tygranoceram urbem conderet / coegiſſe maximam uim honeſtiſſimorum et ſplendidiſſimorum hominum: ut in eam cum fortunis omnibus conuenirent / poſito edito quæ qui eo loci non comportaſſent alibi inuenta fiſco aſcriberentur. ~~Idipſum quidem uel ſponte facient finitimi / atque item exterarum: gentium mortales :ubi ſe iſtic uitam cum ſaluberrime / tum et lautiſſime inter frugi et bene moratos agere putent.~~ Sed praecipuum urbibus ornamentum afferent ipſa uiarum et fori et deinceps operum ſingulorum ſitus / ductus / conformationes / collocationes: ita ut pro cuiuſque uſu / dignitate commoditate omnis recte parata et diſtributa ſint. ~~Nanque amoto quidem ordine nihil prorſus erit quod ſeſe aut commodum aut gratum aut dignum præſtet. Benemoratam et bene conſtitutam rem p.~~ ~~lege cauiſſe oportere aiebat Plato: ne exterarum gentium deliciæ in urbem comportarentur: neue ciuis quiuis natu minor annis.~~ ~~xl.~~ ~~peregre proficiſceretur.~~ ~~Et qui hoſpites uirtutis gratia in urbem conueniſſent: cum ad tempus bonis eſſent imbuti diſciplinis: ad ſuos remitterentur.~~ ~~Id quidem quod iſtiuſmodi peregrinorum contagiis fiat: ut ciues ueterem patrum parſimoniam in dies dediſcant: et priſcos mores odiſſe incipiant: ex qua una maxime re urbes reddantur deterrimæ.~~ Epidauros refert Plutarchus quod ſuos ciues illiricorum commerciis fieri improbos aduertiſſent: et meminiſſent malis moribus res nouas ciuitatibus excitari: id ueriti ex omnium ciuium multi tudine unum in ſingulos annos eligebant imprimis grauem et circumſpectum: qui ad illirios accederet: et quæ quiſque ſuorum mandaſſet mercaretur atque contraheret. ~~Demum in hac ſententia periti omnes ſunt: ut iubeant omnino curam habendam per quae diligenter / ne quid ciuitas aduentitiorum admixtione uitietur.~~ ~~Non tamen eos imitandos duco: qui omne genus hoſpitum excluderent.~~ Apud græcos ex uetere more populis non confederatis alioquin tamen non inimicis ſi quando armati ad ſe appuliſſent aſſeuerant neque intra urbem recipere / neque per inhoſpitalitatem adigere: ſed ab pomeriis ſtatuebant non longe forum uenalium quo ſe reficerent aduenæ / ſi quid uſui poſcerent :et ciues a periculi ſuſpitione eſſent immunes. ~~At mihi quidem carthaginenſes probantur.~~ ~~Neque enim non recipiebant hoſpites aduenas: neque illis omnia cum ciuibus uolebant communia Cætera patebat in forum uia exteris.~~ ~~Verum ad ſecretiora urbis / ad nauilia et eiuſmodi ne aſpectuſ quidem concedebatur.~~ Nos hinc moniti ita urbis aream partiemur: ut non modo ſua peregrini habeant diſtincta diuerſoria ſi bi apta: ciuibus non incommoda: uerum et ciues etiam ipſi apte commodeque inter ſeſe pro cuiuſque officio et dignitate habitent. ~~Ad urbis quidem gratiam perquam egregie faciet: ſi uariæ fabrorum officinæ uarios uicos et regiones ſibi occupabunt locis idoneis.~~ ~~Nanque ad forum quidem argentarii / pictores / anularii.~~ ~~Subinde aromatariæ tabernæ / ueſtiariæ / et quæ demum honeſtiores putentur.~~ Extremis autem locis obſcenorum feditas et fetores / maxime coriariorum ſterquilinia ſecludentur: atque ad ſeptentriones ſubigentur: quod illic flatus aut rari ſint in urbem / aut adeo uehementes / ut abſtergantur magiſque importentur. ~~Eſſet fortaſſis quibus placeret nobilium conuicinias ab omni plebicularum colluuie eſſe liberas et purgatas.~~ Alii mallent totas urbis regiones ita ornatas eſſe / ut quæ uſus poſcat / omnia ubique ſuppeditentur: eaque re promiſcuas digniſ ſimorum ædibus haberi tabernas meritorias intermixtas non recuſarent. ~~Sed de his hactenus.~~ ~~Aliud nempe utilitati / aliud dignitati debetur.~~ ~~Redeo ad rem.~~

~~Moenibus ueteres præſertim populi ætruriæ quadratum eundemque uaſtiſſimum lapidem probauere.~~ ~~Quod ipſum athenæ quoque auctore themiſtocle uſurparunt ad pyreum.~~ ~~Viſuntur et uetuſta oppida cum ætruriæ: tum et uilumbriæ: tum et apud hernicos lapide aſtructa prægrandi: incerto: et uaſto: quod mihi quidem opus uehementer probatur.~~ ~~Quandam n. præſe fert rigiditatem ſeueriſſimæ uetuſtatis: quæ urbibus ornamento eſt.~~ ~~Ac uelim quidem eiuſmodi eſſe urbis murum: ut eo ſpectato horreat hoſtis: et mox diffidens abſcedat.~~ ~~Maieſtatem afferet latiſſima profundaque foſſa / ripis abruptis cohercita muro.~~ ~~Qualem ad babylonem fuiſſe ferunt cubitos regios latam quinquaginta / et profundam plus centum.~~ ~~Augebit maieſtatem altitudo et craſſitudo moenium: quales feciſſe legimus Ninum / Semiramim / Tigranem / et pleroſque omnes qui animo ad magnificentiam propenſi fuerint.~~ ~~In turribus et decurſoriis moenium romæ uidimus pauimenta picta opere teſſellata / et parietes cruſtatos uenuſtiſſime.~~ ~~Sed non omnia urbibus omnibus probabuntur.~~ ~~Coronarum uero et cruſtationum delitiæ moenibus non debentur: ſed pro coronis paulo abſterſiores aliqui prælongi lapides ad regulam et libellam prominebunt.~~ ~~Pro cruſtatione autem tametſi aſperitas frontis ultro contumax et quaſi minitabunda perſtabit.~~ ~~Velim tamen lapides ita iunctos eſſe ad angulos lineaſque mutuas / ut aſtructa nuſquam hiatibus dehoneſtentur.~~ ~~Id commodiſſime aſſequemur regula dorica: cui ſimilem oportere legem eſſe aiebat Ariſtoteles.~~ ~~Ea. n. erat plumbea flexibilis.~~ Nam cum haberent illi quidem apud ſe lapides præduros et intractabiles impenſæ ac labori parcentes non ad rectos angulos dolabant glebas: ſed incertis ordinibus / uti ſe quiſque cubilia caperet apponebant: ea re quod circumferre lapidem quoad locos idoneos et ſedem aptam captaſſet / laborioſiſſimum eſſet: flexibilem huiuſmodi regulam appingebant: angulunque lateraque iungendi lapidis concingebant: et obflexa pro norma utebantur: qua ſtructorum lapidum interuacua prætentarent: uſurparentque locos / ubi copulandum lapidem confirmarent / atque deinceps interſererent. ~~Tum et uenerationis gratia intra pomeria et pro muris uelim patulam circumſcribi uiam / ſacrarique publicæ libertati: quam quidem ne foſſa.~~ ~~ne pariete / ne ſepto / neue arbuſto quidem homo quiuis impune compediat.~~

~~Venio ad templa.~~ ~~Primos templorum conditores fuiſſe comperio Ianum patrem in italia.~~ ~~Ideoque ueteres aſſueſſe in ſacrificiis perpetuo præfari Iano deo.~~ ~~Sunt qui louem apud cretenſes primum dicaſſe templa ferant: eaque re Iouem deum inter eos qui coleretur primarium putari.~~ ~~Apud phoenices Vſonem primum ſimulacra igni uentoque erexiſſe: et templa ſtruxiſſe præ dicant.~~ ~~Alii Dyoniſium cum apud indos peragraret: et nullæ tum primum per eas regiones eſſent urbes / conſtitutis a ſe oppidis adieciſſe templa / et certos tradidiſſe cultus religionum.~~ ~~Alii in achaia Cecropum primum Opi: et archadas primos Ioui templa extruxiſſe affirmant.~~ Iſim quoque quam eandem legi feram deam nuncuparunt / quod prima ex deorum genere uiuere legibus ſuis inſtituerit / templum Ioui et Iunoni parentibus principio feciſſe: ſacerdoteſque decreuiſſe referunt. ~~Quale autem apud quoſque per eam poſteritatem fuerit templum non ſatis conſtat: Mihi quidem facile perſuadebitur fuiſſe quale apud athenas in arce: quale ue apud romam in capitolio.~~ ~~Habuere etiam florente urbe opertum paleis et culmo.~~ ~~Sic. n. priſtinam illam patrum parſimoniam exprimendam ducebant.~~ Sed cum regum cæterorum que ciuium opulentia ſuaſiſſet: ut ſe urbenque ſuam ædificiorum amplitudine honeſtarent: turpe uiſum eſt ædes deorum ulla pulchritudinis laude a tectis mortalium ſuperari: breuique ad id progreſſa res eſt: ut in frugaliſſima urbe unius templi fundamentis Numa rex libras argenti quatercentenas decies erogarit. ~~Cuius principis inſtitutum dum proſpexit dignitati urbis / dumque id tribuit deorum uenerationi: quibus omnia debemus / uehementer laudo.~~ ~~Tametſi fuit quidem apud nonnulloſ qui ſapientes habiti ſint opinio: ut ſuperis templa fieri non probarint.~~ ~~His auctoribus Xerſes inflammaſſe templa græciæ dicitur quod parietibus includerent deoſ: quibus omnia debeant eſſe patentia: quibus ue ipſe mundus pro templo ſit.~~ ~~Sed redeo ad inſtitutum.~~

~~Tota in re ædificatoria nihil eſt: in quo maiore ſit opus ingenio / cura / induſtria / diligentia / quam in templo conſtituendo atque exornando.~~ ~~Sino illud quod templum quidem bene cultum et bene ornatum profecto maximum et primarium eſt urbis ornamentum.~~ ~~Deorum equidem certe eſt diuerſorium templum.~~ ~~Quod ſi regibus et magnis utris hoſpitibus ædes ornamus: lautiſſimeque apparamus: quid ſuperis immortalibus faciemus?~~ ~~quos quidem adeſſe uocatos ad ſacrificium / et noſtras audire preces ſupplicationeſque uolumus?~~ ~~Sed ne curent quidem ſuperi caduca hæc quæ homines facient plurimi a nitentium puritate et numinis ueneratione moueantur.~~ ~~Proculdubio ad pietatis cultum plurimum intereſt habere templa quæ animos mirifice delectent detineantque cum gratia atque admiratione ſui.~~ ~~Pietatem ueteres tum demum coli aſſeuerabant / cum templa deorum frequentarentur.~~ His de rebuſ uelim quidem templo tantum adeſſe pulchritudinis / ut nulla ſpecies ne cogitari uſpiam poſſit ornatior: et omni ex parte ita eſſe paratum opto: ut quae ingrediantur ſtupefacti exhorreſcant rerum dignarum admiratione: uixque ſe contineant / quin clamore profiteantur: dignum profecto eſſe locum deo quod intueantur. ~~Mileſii templum inquit ſtrabo conſtruxere: quod propter magnitudinem remanſit ſine tecto.~~ ~~Id non laudo.~~ ~~Gloriabantur Samii templum apud ſe eſſe omnium maximum: ea non negabo ita ponenda eſſe ut uix augeri poſſint.~~ ~~In/ finita enim res ornamentum eſt: ſemperque etiam in puſillis templis relinquitur: ut addi aliquid cum poſſe tum et deberi uideatur.~~ ~~Mihi tamen ea probabuntur: quæ pro urbis amplitudine maiora eſſe non deſideres: tectorumque interea uaſtitate offendor.~~ Sed illud apprime adeſſe in templis opto: ut quæcumque ſeſe oculis obiciantur / omnina ſint eiuſmodi: ut non facile ſtatuas artificum ne ingenia et manus: an ſtudia ciuium in parandis exhibendiſque rebus rariſſimis atque praeſtantiſſimis maiore digna laude ſint: eademque ad gratiam ne magis decoremque: an ad æternitatis perpetuitatem faciant. ~~Cui rei cum cæteris in operibus publicis priuatiſque: tum maxime in templis aſtruendis iterum atque iterum maiorem in modum proſpiciendum eſt.~~ ~~Tam multas .n. erogatas impenſas contra ſiniſtros caſus munitiſſimas eſſe condecet ne pereant.~~ ~~Et uetuſtatem non minus auctoritatis/ quae ornamentum dignitatis afferre templis arbitramur.~~ ~~Sed templa ueteres ex diſciplina ætruſcorum moniti non omnibus diis omni in loco ponenda cenſuere.~~ ~~Nam deos quidem qui pauci / qui pudicitiæ / qui bonis artibus præeſſet / intra moenium ſepta collocandos putarunt.~~ ~~Qui autem uoluptates / rixas / incendia cierent: Venerem / Martem / Vulcanum excludendos putarunt.~~ ~~Veſtam Iouem Mineruam: quos eſſe tutores urbium aiebat Plato: ad medium oppidi arcenque ponebant.~~ ~~Palladem opificum deam: Mercurium cui maiore menſe mercatores facerent / atque Iſidem ad forum.~~ ~~Neptunum ad littus maris: lanum ex cellis montibus ſtatuebant.~~ ~~Aeſculapio in inſula tyberina templum locarunt: quod ægrotos aqua inprimis indigere arbitrabantur.~~ ~~Alibi extra urbem ædes huic deo ponere aſſueſſe aiebat Plutarchus: quod illic eſſet aer ſalubrior.~~ ~~Præterea uariis diiſ uarias templorum formas deberi exiſtimabant.~~ ~~Nam ædem quidem ſolis liberique patris rotundam probarunt: Iouiſque templum quod ſemina rerum omnium patefaciat / tecto ſtare oportere aiebat Varro perforato.~~ ~~Aede Veſtæ quam eſſe terram putarent: rotundam ad pilæ ſimilitudinem faciebat.~~ ~~Aliis ſuperis ædificia a terra exaltabant.~~ ~~Inferis ſub terra: Terreſtribus media ponebant.~~ ~~Fit et ut ſic interpreter uariis uſibus ſacrificiorum uaria ſibi templorum ædificia adinueniſſe.~~ ~~Nam alii quidem ſanguina aras perfundebant.~~ ~~Alii uino et libo faciebant.~~ ~~Alii nouis in dies ritibus delectabantur.~~ ~~Poſthumii lex apud romanos fuit.~~ ~~Vinam in rogum ne aſpergito: eaque de re ueteres non uino libare aſſuetos referunt: ſed lacte.~~ ~~Apud inſulam hyperboream ad oceanum ubi natam Latonam ferunt: regia urbs Apollini ſacrata erat: cuius ciues quod quotidie cantu deum colerent: erat eorum nemo non cythariſta.~~ ~~Apud Theophaſtrum ſophiſtam inuenio ſolitos in hiſtmo Neptuno et Soli formicam immolare .~~ ~~Aegyptiis fas non erat placare deos ullis rebus præter quam precibus intra urbem: eaque re Saturno et Serapi extra urbem templa poſuere: quod illis pecudes mactarentur.~~ At noſtri quidem ad uſum ſacrificii paſſim baſilicas uſurparunt: id quidem tum quod a principio baſilicis priuatorum conuocari et congruere conſueſſent: tum quod in eis ſumma cum dignitate pro tribunali ara collocaretur: et circum aras chorus belliſſime haberetur. ~~Reliquum baſilicæ uti eſt ambulatio et porticus populo aut ſpatianti: aut ad ſacrificium adſtanti pateret.~~ ~~Accedebat quod concionantis pontificis uox commodius baſilica audiretur materiata: quam teſtudinato in templo.~~ ~~Sed de his alibi.~~ ~~Faciat ad rem quod aiunt: Veneri / Dianæ / Muſis / Nymphis / et delicatioribus dearum ædes dicandas eſſe: quæ uirgineam gracilitatem et floridam ætatis teneritudinem imitentur.~~ ~~Herculi Marti et maximis diis ita ponenda eſſe tecta: ut magis auctoritatem ex grauitate quam gratiam ex uetuſtate praebeant.~~ Demum ubi templum colloces eſſe oportet celebre / illuſtre/ et uti loquuntur ſuperbum: et ab omni profanorum contagio expeditum / ea re pro fronte habebit amplam et ſe dignam plateam circuetur ſtratis laxioribus / uel potius plateis digniſſimis: quoad unde uis præclare conſpicuum ſit.

~~Templi partes ſunt porticus et cella interior.~~ ~~Sed in his uehementer differunt.~~ ~~Nanque templorum quidem alia rotunda: alia quadrangula : alia demum angulorum plurium.~~ ~~Rotundis naturam inprimis delectari ex his quæ ductu eius habeantur / gignantur aut fiant in promptu eſt.~~ ~~Orbis rerum aſtra / arbores / animantia / eorum que nidificationes / et eiuſmodi quid eſt ut referam / quæ omnia eſſe rotunda uoluit: et delectari naturam ſexangulis et uidemus.~~ ~~Apes. n. es crabrones et interſecta quæuis animantia non niſi ſexangulas in ſuis theatris cellas aſtruere didicere.~~ ~~Rotundam aream ciclo prefiniemus.~~ ~~In quadrangulis ferme omnibus templis maiores obſeruauerunt aream produceret ut eſſet ea quidem longior amplius ex dimidia quam lata.~~ ~~Alii poſuere ut latitudo parte ſui tertia a longitudine ſuparetur.~~ ~~Alii uoluere longitudinem duas capere integras latitudines.~~ ~~In quadrangulis areis maximum erit uitium deformitatis: ſi anguli aderunt non omnes recti.~~ ~~Numero angulorum ueteres utebantur aut ſex aut octo: aut itidem et decem.~~ ~~Iſtiuſmodi omnes areæ in cicli ambitum angulos terminent neceſſe est.~~ ~~Atque ex ciclo ipſo recte deducuntur: namque dimidium quidem diametri in ciclo latus præſtabit areæ angulorum ſex.~~ ~~Quod ſi duxeris a centro lineas rectas ſecantes in medio latera ſingula ſexangulæ inpromptu esse quo pacto aream angulorum xii. poſſis efficere.~~ ~~Tum ex duodenaria et inpromptu esse quo pacto quadrangulam atque et octangulam efficias: quamuis octangulæ per ſcribendæ alia exiſtat ratio percommoda.~~ Nam deſcripto quidem quadrato æquelatero atque rectangulo diametroſ perduco ad ſinguloſ quadrati angulos / et dimidias cuiuſque diametri partes: a puncto ſectionis circumduco ut ſecent hinc atque hinc latera quadram gulæ. ~~Id. n. medium quod quidem binaſ inter haſce factas lateri ſectiones ſit / latus erit octangulæ.~~ ~~Decem angulorum aream item ex ciclo perficiemus.~~ ~~Nam duos cicli diametros ſeſe mutuo ad pes utrinque angulos ſecantes perſcribemus.~~ ~~Tum ex ipſis ſemidiametris utram uelis diuidemus binas in partes coæquales.~~ ~~Inde a puncto iſtic diuiſionis ad ſublime caput alterius diametri lineam rectam uia obliqua adducemus.~~ ~~Hac igitur ex linea ſic ducta ſi ademeris quantum eſt quarta totius diametri pars / quod illic reliquum reſidebit / id erit areæ latus decangulæ.~~ ~~Adiiciuntur templis tribunalia: ſed aliis plura / aliis pauciora.~~ ~~Quadrangulis. n. templis nusquam ferme niſi unicum idque ad caput intimum ponetur: ut ingredientibus ilico ad ianuam ſeſe e regione offerat.~~ Aut ſi demum in lateribus etiam adiicientur / id in cis quadrangulis areis fiet non indecenter: quæ duplo ſint longiora quam lata: atque lateribus quidem ipſis apponentur haud plura quam ſingula: uel ſiquid iuuabit plurima adieciſſe: conueniet ſint numero impari. ~~Rotundis areisatque item / ſi ita licet loqui / multangularibus percommode tribunalium numerus adiicietur.~~ ~~Pro numero. n. lacerum aut ſingulis lateribus ſingula adiicientur tribunalia: aut alternatim latus hoc immune relinquetur: alterum proximum dabitur tribunali.~~ ~~Rotundis percommode adiicientur ſex aut eadem octo tribunalia.~~ ~~In areis plurium laterum curandum eſt ne ſint anguli inter ſe non mutuo compares et conformes.~~ ~~Rurſus tribunal aut erit rectangulum / aut erit ductum ad emicicli ambitum.~~ ~~Quod ſi erit tribunal unicum habendum ad caput templi: id i primis probabitur: cuius ſinus ad emiciclum finiatur.~~ ~~Proxime accedet quadrangulum.~~ ~~Verum ubi confertus tribunalium numerus affuturus erit / illic ad uenuſtatem faciet / ſi quadrangula emiciclis miſcebuntur ſitu alternato: et frontibus mutuo reſpondentibus.~~ ~~In tribunalibus apertio faucium ſic conſtituetur.~~ Nanque cum erit quidem unicum habendum tribunal in areis quadrangulis / diuidam templi latitudines in partes quattuor: exque his dabo faucibus tribunalis duas: Aut ſi ſpatio ampliore delectabimur / diuidam latitudinem in partes ſex: exque his dabo apertioni partes quattuor. Sic enim quæ adhibenda ſunt columnarum ornamenta feneſtræque et eiuſmodi commodiſſime ſuis locis coaptabuntur. Sin autem circum aream plura poſueris tribunalia: licebit ea quidem quæ pro lateribus ſunt æque pari facere amplitudine: atque ipſum eſt tribunal primarium. ~~Sed malim dignitatis gratia primarium id eſſe grandius reliquis ex duodecim.~~ Hoc et intereſt in quadrangulis: quod ſi omnibus lateribus fiat primarium tribunal coæqualibus non improbabitur: in alteris uero lineæ a dextra in ſiniſtram ductæ duplam habeant longitudinem oportet earum / quæ in receſſum protendantur. Parietum pars ſolida hoc eſt oſſa ædificii / quæ in templis apertiones plurium tribunalium diſſeperent / fient ut ſint nuſquam minus quam ex quinta latitudinis interuacui: nuſquam ampliora quam ex tertia: aut ubi occluſiſſima uelis eſſe ex dimidia. ~~Rotundis autem areis ſi numerus tribunalium erit.~~ ~~vi.~~ ~~facies / ut intercapedines iſtiuſmodi hoc eſt oſſa et ſolidum parietis ſibi habeant apertionis dimidiam.~~ ~~Sin autem octo aderunt apertiones / tunc fa cies ut habeant hæc præſertim in templis maximis æquam tribunalibus latitudinem.~~ ~~Sin autem erit numerus angulorum plurimus / fiet ex tertia tribunalis.~~ ~~Nonnullis in templis hinc atque hinc uetuſto ætruſcorum more pro lateribus non tribunal: ſed cellulæ minuſculæ habendæ ſunt: eorum hæc fiet ratio.~~ Aream ſibi ſumpſere: cuius longitudo in partes diuiſa ſex / una ſui parte latitudinem excederet: ex ipſa longitudine partes dabant duas latitudini porticus / quæ quidem pro ueſtibulo templi extabat: reliquum diuidebant in partes tris: quæ trinis cellarum latitudinibus darentur. ~~Rurſus latitudinem ipſam templi diuidebant in partes decem.~~ ~~Ex his dabant partes tris cellis in dextram: et totidem tris cellis in ſiniſtram poſitis.~~ ~~Mediæ uero ambulationi quattuor relinquebant.~~ ~~Ad caput templi unum medianaſque ad cellas hinc atque hinc aliud tribunal adigebant.~~ ~~Parietes pro faucibus cellarum efficiebant ex quanta uacui interualii.~~

~~Hactenus de intimis areis.~~ ~~Porticus quidem ad templa quadrangula erit aut pro fronte: aut item pro fronte atque etiam in poſtico: aut cellam circum obfulciet.~~ Qua parte tribunal prodeat / porticus non adiicietur pro fronte. Nuſquam erit breuior habenda porticus in quadrangulis templis quam ut integram templi latitudinem capiat: et nuſquam erit latior quam ut ſit pars longitudinis tertia. ~~In porticibus quæ ad latera templorum ſunt columnæ a parietibus cellæ ſpatio diſtabunt inter columnii.~~ ~~In poſtico porticus quam uelis iſtarum ipſarum quas retulimus imitabitur.~~ ~~Templa rotunda aut porticu circumualla bimos: aut tantum pro fronte porticum ſtatuemus.~~ ~~In utriſque ratio latitudinis ex quadrangulis templis ducetur.~~ Sed porticus quæ pro fronte extabunt / nuſquam fient niſi quadrangulæ: earum longitudo aut totam intimæ areæ latitudinem capiet: aut cedet ex octaua: aut demum fiet nuſquam breuior quam ex quarta. ~~Apud ad templum gradibus conſcendebatur centum.~~ ~~Apud ebreos ex lege patrum Sit inquit uobis una primaria et ſacra ciuitas loco opportuno et commodo.~~ ~~In ea ſtruito templum unicum: altare unicum ex lapidibus non manu dolatis ſed collectitiis albentibus et nitidiſſimis.~~ ~~Acceſſus ad templum ſit non per gradus.~~ ~~Vna enim gens uno cenſenſu et inſtituto religioni dicata uno erit deo tuta et munita.~~ ~~Horum utrumque non probo.~~ ~~Illud. n. ab uſu et commoditate alienum eſt: eorum præſertim qui templa frequentes petent: uti ſunt uetulæ atque imbelles.~~ Hoc alterum a templi maieſtate uehementer alienum eſt: quod alibi uidimus ex proxima patrum noſtrorum ætate aſtructa ſacra: quibus pro foribus ad limen gradus conſcendas aliquos: et unde rurſus totidem ad ſacri pauimentum gradibus deſcendas / non dicam ineptum fuiſſe inſtiturum: ſed cur inſtituerit neſcio. ~~Mea quidem ſententia aream porticus et templi totius / quando id ad dignitatem uehementer faciat / exaggeratam atque a cætero urbis ſolo extantem eſſe oportet.~~ Sed quemadmodum in animante caput / pes: et qualecumque uelis membrum ad cætera membra atque ad totum reliquum corpus referendum eſt: ita et in ædificio maximeque in templo conformandæ uniuerſæ partes corporis ſunt: ut inter ſe omnes correſpondeant: ut quauis una illarum ſumpta eadem ipſa cæteræ omnes partes apte dimetiantur. Sic comperio pleroſque omnes ueteres optimos architectos ſuggeſti altitudinem ſtatuiſſe ſumptam ex templi latitudine. ~~Nanque latitudinem quidem diuiſere in partes ſex: atque ex his unam dedere altitudini ſuggeſti.~~ ~~Fuere et qui in maioribus templis ſeptimam: in maximis autem nonam latitudinis eſſe id elatum uoluere.~~

~~Porticus natura ſui uno tantum conſtat integro perpetuoque pariete: cæteris autem lateribus perfoſſis pate: apertionibus peruius.~~ ~~Conſiderandum igitur eſt quo genere apertionum uti uelis.~~ ~~Nam eſt genus quoddam columnationum: cum raræ et inter ſe pluſculum diſtantes collocantur: alterum ubi confertæ: et alteræ alteris uiciniores ſtatuentur.~~ ~~In his utriſque inſunt uitia.~~ ~~Nam in rarioribus quidem ob interuallorum laxitu lines ſi trabe utare / rumpitur.~~ ~~Si autem arcu / non ſatis commode columnis inducitur.~~ ~~In confertioribus autem arctatis interuallis itiones et proſpectus et lumina impediuntur.~~ Ea de re tertium quoddam genus inuentum eſt medium elegans: quod iſto prouideat: commoditati ſeruiat: atque præcæteris probetur. His tribus generibus eſſe contenti potuimus Sed artificum ſolertia duo itidem genera ſuperadiecit: de quibus ſic opinor. ~~Nam cum fortaſſis pro areæ amplitudine columnarum numerus deeſſet ab optima illa mediocritate deflexere ad rariores imitandas.~~ ~~Cum uero columnarum copia ſuperfuiſſet placuit non nihil confertiores ponere.~~ ~~Itaque interuallorum genera quinque annumerantur quæ ſic iuuet appellare diſpanſum confertum / elegans / ſubdiſpanſum / ſubconfertum.~~ ~~Præterea et Illud accidiſſe opinor: ut cum fortaſſis lapidis prælongi copia non uſque ſuppeditaret: coactum quidem fuiſſe architectum opus facere columnis depreſſioribus.~~ ~~Idque coeptuque cum non ſatis ad gratiam operis ſuccedere intelligeret murulos columnis ſubſtituiſſe: quo iuſtam operis altitudinem aſſequeretur.~~ Nanque ex annotatione ſpectationeque operum compertum quidem habebat: columnas in porticibus gratiam non habere : ni ad certas eſſent rationes altitudinis craſſitudiniſque deductæ: Ad haſce rationes quod pertineat ſic monent. ~~Intercolumnia facito imparia: columnas ne ponito niſi compares: Mediam apertionum quæ e regione ad oſtium obſtet cæteris facito laxiorem.~~ ~~Vbi intercolumnia arctiora habenda ſunt graciliores columnas adhibeto.~~ ~~Latioribus interuallis craſſioribus columnis utitur.~~ Itaque columnarum craſſitudines ex interuallis / et interualla ex columnis moderabuntur his præſertim legibus: Namque confertis quidem operibus columnarum interualla non erunt arctiora quam ut capiant dimidiam atque integram unam columnæ craſſitudinem. ~~In diſpanſis autem capiet nihilo plus quam tris additis ex octo unius columnæ partibus etiam triſ.~~ ~~In elegantibus autem duas capiet craſſitudines / et partem unius quartam.~~ ~~Subconfertis duæ: ſubdiſpanſis dabuntur integræ craſſitudines tris.~~ ~~Quæ autem ſuis in ordinibus erunt media interualla: ea quidem laxiora fient: ut quarta parte ſui cætera excedat.~~ ~~Itaque illi ſic monent.~~ ~~At nos ex dimenſionibus ueterum ædificiorum medias iſtiuſmodi apertiones aduertimus non utrobique iiſdem eſſe poſitas rationibus.~~ ~~Nanque in diſpanſis columnationibus optimorum nemo ex quarta immo plerique ex xii.~~ ~~poſuere prudenti nimirum conſilio: nequid trabs immoderata longitudine ſui ſeſe ipſam non ſuſtineret et defringeretur: Multi demum ex ſexta.~~ ~~in reliquis: tum et non pauciſſimi ex xii. poſuere præſertim apertionibus / quas elegantes nuncupamus.~~

~~Poſitis interuallis excitandæ columnæ ſunt: quibus tecta ſubſtineantur.~~ ~~Permaximi intereſt columnas ne an pilas excites: arcuatis ne an trabeatis utare apertionibus.~~ ~~Arcuata et pilæ theatris debentur: et in baſilicis etiam arcuata non aſpernantur.~~ ~~Sed digniſſimis in operibus templorum nuſquam niſi trabeatæ porticus uiſuntur.~~ ~~De his dicendum eſt.~~ ~~Columnationum partes ſunt ara infima / et in eam baſis: in baſim columna: mox capitulum: inde trabs: in trabem tigna aut faſcia. qua refecta tignorum capita aut operiantur / aut finiantur.~~ ~~Supremo loco corona eſt.~~ ~~A capitulis incipiendum cenſeo: quibus maxime columnationes uariantur.~~ Hic peto ex his qui hoc noſtrum opus exſcribant / numeros qui recenſebuntur non figuris / ſed nominibus latinis litteris referant: uti ſic / duodecim / uiginti quadraginta et eiuſmodi. non xii. xx. xl. ~~Capitula columnis imponere docuit neceſſitas: ut in his trabium trunci iuncti aſſiderent.~~ ~~Sed habebat deformitatem rude id et quadratile lignum.~~ ~~Fuere igitur principio apud doron.~~ ſi omnia græcis credimus / qui excogitarint ſimile quicpiam imitari ad tornum: quo rotunda ueluti lanx quadrangulo ſub operculo poſita eſſe uideretur: hancque quod nimium preſſa appareret collo paulo altiore ſubſtituto ſubleuarunt. ~~Iones proſpectis doricis operibus lances in capitulis probarunt.~~ ~~Sed lancium illam nuditatem collique adiunctionem non probarunt: ea re corticem arboris addidere: qui hinc atque hinc dependens et ſeſe in anfractum conuoluens latera lancium conueſtiret.~~ Succeſſere corynthii auctore Callimacho: qui non ut illi ſuppreſſas lances / ſed præaltum uas foliis circumobtectum ad ſe pulchrum puellæ ſuborta acantho hærba cum ita ueſtitum uidiſſet perplacuerat. Tria igitur capitulorum genera inuenta ſunt / quæ peritorum uſus reciperet: Doricum tametſi hoc ipſum apud uetuſtiſſimos ætruſcos in uſu fuiſſe comperio / doricum in qua / ionicum / et corynthium. ~~Et quid putes eſſe cauſæ?~~ ~~Numerus capitulorum diſſimilium paſſim offenditur: quæ magna cura / exquiſita diligentia effecta ſunt ab his / qui rebus nouis inueniendis ſtuduerunt.~~ ~~Nullum tamen ſeſe exhibet: quod merito præ his comprobes: præter unum id: quod / ne quidem omina ab exteris accepta referamus / italicum nuncupo.~~ Corynthiorum. n. feſtiuitati adiunxit delitias ionicas: et anſarum loco pendentes conuolutas affixit: opus gratum et perquam ualde probatum: Columnas quæ ad operis elegantiam facerent / ſic inſtituerant. ~~Namque doricis quidem capitulis columnas deberi eas dixere: quarum ima ſui craſſitudo ſepties ſumpta longitudinem ſui quæ a ſummo eſt uſque ad imum æquet.~~ ~~Ionicis imam craſſitudinem capere nonam ſuæ longitudinis partem uoluere.~~ ~~Corynthiis uero capitulis columnam octo ſui craſſitudines longam ſubſtituere.~~ ~~His omnibus columnis baſes altitudine coæquales inter ſe: ſed lineamentis uarias ſubſtituendas putarunt.~~ ~~Quid plura ?~~ ~~Totis fere lineamentis partium inter ſe diſſimiles fuere.~~ ~~In columnarum tamen ratione multa ex parte conuenerunt.~~ Nam columnæ lineamenta de quibus ſuperiore diximus libro cum ionici / tum et corynthii / tum et dorici probauere: et in hoc etiam conuenerunt imitati naturam / ut truncos quidem columnarum in ſummo nunquam non graciliores habendos ducerent quam in ' imo. ~~Fuere qui dixerint / craſſiores in imo ponendas ex quarta quam in ſummo.~~ Alii quod intelligerent proſpectas res eo minores uideri / qui uno ab oculo ſemotiores ſint: conſultiſſime idcirco prælongas columnas minus habendas graciles putarunt in ſummo quam æque eſſent breues: atque de his ita conſtituerunt. Imam columnæ craſſitudinem ubi ea quidem ad pedem uſque quindenum futura longa ſit diuidendam eſſe in partes ſex: atque ex his una parte abiecta reliquas quinque dandas ſupremæ craſſitudini. ~~Columnam autem a quindeno ad pedes uſque uiginti ita eſſe comparandam putarunt / ut ex tribus atque decem partibus imi ſcapi undecim ſummo relinquerentur.~~ ~~A uigeſimo autem ad pedem uſque trigeſimum columnas imo habendas ſeptem ſummo ſex.~~ ~~Inde ad pedes quadraginta ex quindecim imæ columnæ partibus tris atque decem / in ſummo relinquendas duas: reliquas abigendas.~~ ~~Demum ad pedes uſque quinquaginta columnam quidem ad baſim fore oportere craſſam octo: ad altum uero ſeptem.~~ ~~Ea deductione deinceps ratiotinandum ut quo altius columnæ caput ſit: eo et craſſius relinquatur.~~ ~~Itaque in his uniuerſa conuenere.~~ ~~Sed nos ex operum dimenſionibus iſta hæc apud noſtros latinos non penitus fuiſſe ob ſeruata comperimus.~~

~~Repetam igitur de columnarum lineamentis eadem fere quæ ſuperiore libro tranſegimus: ratione tamen non eadem / ſed alioquin utili.~~ ~~Capiam quidem ex columnis quas publicis operibus ponere maiores ſoliti ſint / eam quæ media ſit inter maximas atque inter minores hanc eſſe ſtatuo pedes triginta.~~ ~~In hac igitur plantæ maximam diametrum in partes diuidis nouem coaequales: ex quibus dabis diametro maximo ſummæ proiecturae partes octo.~~ ~~Erit ea de re proportio iſtarum uti nouem ad octo quam ſexquioctauam nuncupant: parique proportione ponam ut ſit in imo retractionis imæ diameter ad diametrum plantæ.~~ ~~Nam plantæ quidem nouem huius iſtius retractionis octo.~~ ~~Rurſus maximam diameter ſummæ proiecturæ ad ſummam retractionem ponam / ut ſit ſexquiſeptima.~~ ~~Venio ad lineamenta partium in quibus differunt.~~ ~~In baſibus partes hæ ſunt.~~ ~~Lataſtrum / thori / orbiculi.~~ ~~Eſt quidem lataſtrum quadrangula in imo ſuppoſita pars: quam ſic appello / quod ea quidem quaque uerſus in latitudinem diffundatur.~~ ~~Thori ſunt craſſi torques in baſi: quorum alter columna ipſa premitur: alter in lataſtro aſſidet.~~ ~~Orbiculus eſt in gyrum in cauus: qui ueluti in troclea ſic iſtic inter thoros preſſatur.~~ ~~Omnem dimentiendarum partium rationem duxere a diametro imæ columnæ: atque ſic inſtituerunt principio Dorici.~~ Nam baſim quidem craſſam effecere ex dimidia imæ columnæ: in ea lataſtrum uoluere quaque uerſus eſſe latum quoad integrum imæ columnæ diametrum caperet: atque in ſuper diametri ipſius partem nihilo plus dimidiam: nihilo minus tertiam. ~~Altitudinem autem totius baſis diuiſere in partes tres: ex quibus unam dedere craſſitudini lataſtri.~~ Fuit igitur totius craſſitudo baſis tripla ad craſſitudinem lataſtri: et latitudo lataſtri quoque tripla ad craſſitudinem baſis: præter lataſtrum reliquum craſſitudinis in baſi diuiſere in partes quattuor: ex quibus ſummam dedere ſummo thoro. Rurſus illud craſſitudinis in medio / quod inter ſupremum thorum et infimum lataſtrum ſit / diuiſere in partes binas: ex quibus infimam dedere infimo thoro: ſummam excauarunt orbiculo: qui inter ambos thoros interpreſſetur. ~~Conſtat orbiculus ex canali interſcapto et duobus nextrulis / quæ limbos canalis ambiunt Nextrulo ſeptimum ſpatii dedere: reliquum ſubexcauarunt.~~ ~~In omni ædificatione illud aduerrendum eſſe diximus: ut quæ ſuperaſtruantur in ſolido acquieſcant.~~ ~~Non erit solidum ſi perpendiculum a pede ſuperimpoſiti lapidis cadens ſub ſe aerem atque interuacuum inuenerit.~~ ~~Idcirco cum excauarent orbiculorum canales cauere ne ſuperaſtruendarum perpendicula iſtic in fodiendo attingerent.~~ ~~Thori prominebunt ex dimidia ſuæ craſſitudinis adiecta parte octaua.~~ ~~Tum et thori craſſioris ampliſſimus circulus perpendiculo ſui æquabit extremam in baſi lineam lataſtri.~~ ~~Hæc Dorici.~~ ~~Ionici quidem craſſitudinem doricam probauere: ſed orbiculos ingeminarunt: medioſque duos anulos inter orbiculos adiecere.~~ ~~Itaque baſes altas ex ſemidiametro imæ columnæ effecerunt: eamque altitudinem diuiſere in partes quattuor: unamque ex his dedere craſſitudini lataſtri.~~ ~~Atqui latitudini quidem lataſtri ex hiſce ipſis quartis dedere undecim.~~ ~~Fuit igitur tota craſſitudo baſis quattuor: latitudo aut undecim.~~ Conſcripto lataſtro reliquum altitudinis diuiſere in partes ſeptem: atque ex his duas dedere craſſitudini imi thori: et rurſus quod præter thorum et lataſtrum eſſet craſſitudinis relictum diuiſere in partes tris: ex quibus ſummam dedere ſummo thoro: duas medias dedere duobus orbiculis duobuſque anulis qui quidem inter utroſque thoros preſſantur. ~~Orbiculorum anulorumque ratio fuit huiuſmodi.~~ ~~Nam ſpatium quidem ipſum quod inter thoros eſſet diuiſere in partes ſeptem.~~ ex quibus ſingulas ſingulis anulis dedere: reliquas ſibi æquis portionibus orbiculi adſcripſere: proiecturas in thoris eaſdem obſeruarunt / quas et dorici: in orbiculiſque ex cauandis pepercere perpendiculis ſuperadiectarum partium: ſed nextrulos fecere ex octo ſuorum orbiculorum. Alii ſic execogitacunt præter lataſtrum diuidendam eſſe baſis craſſitudinem in partes ſexdecim: quas modulos appellamus: ex his thoro inſimo quattuor: ſuperiori thoro tris: orbiculo autem inferiori tris et dimidium: ſuperiori utique et tris atque dimidium: duos autem modulos intermedios anulis tribuendos. ~~Hæc igitur lonici.~~ ~~At corynthii ionicam atque item doricam baſim probauere : paſſimque utriſque uſi ſunt.~~ ~~Quin ad opus columnationum nihil præter capitulum addidere.~~ Referunt ætruſcos in baſibus lataſtrum non quadrangulum / ſed rotundum appoſuiſſe: id genus baſis nuſquam in operibus ueterum inuenimus: ſed hoc ad uertimus in templis rotundis ad porticum: qua quidem id templum circumdaretur / aſſueſſe ueteres ponere baſes lataſtro in continuum producto / ut ſit uniuerſis columnis perpetuus ueluti ſubiectus ſocius ad iuſtam altitudinem: quæ lataſtris debeatur. ~~Fecere credo id quidem quod intelligerent quadrangula rotundis non conuenire.~~ ~~Vidimus et qui lineas in operculis capitulorum ad centrum medii templi dirigerent: quod et in baſibus quod fecerint fortaſſis non redarguas: tamen non ſatis probabuntur.~~ ~~Sed iuuabit pauca interpoſuiſſe de deorum gratia.~~ ~~Particulæ ornamentorum hæ ſunt.~~ ~~Faſceola / gradus / rudes / funiculus / canaliculus / gulula / undula.~~ ~~Omnis particula lineamentum eiuſmodi eſt / ut ſeſe porrigat atque promineat.~~ ~~Sed id quidem uariis lineis.~~ ~~Nanque faſceolæ quidem lineamentum imitatur litteram.~~ L. ~~Eſtque faſceola idem atque nextrum: ſed eſt nextro ipſo latior.~~ ~~Gradus faſceola eſt multo prominens.~~ ~~Rudentem addubitaui an hæderam nominarem: diſtenſum quidem adhæret: eſtque eius prominentiæ lineamentum ueluti.~~ ~~C. littera ſubiuncta ad litteram.~~ ~~L. ſic . Et funiculus quidem minutus eſt rudens.~~ ~~Hæc aut.~~ ~~C. ubi inuerſa ſubiungitur litteræ L. ſic.~~ ~~L. C. efficiet canaliculum.~~ ~~Quod ſi S. littera ſub eadem L. iungitur ſic. gulula nuncupabitur: iugulum enim hominis imitatur.~~ ~~Sin autem ſub ipſa L. adiungetur iacens et inuerſa S. ſic ex flexionis ſimilitudine appellabitur undula.~~ ~~Rurſus particulæ iſtiuſmodi aut puræ habentur / aut interſcalptæ: In faſceola ſcalpunt conchilia / uolatilia/ et titulos etiam litterarum.~~ In gradu denticulos: quorum ratio hæc eſt: ut lati ſint ex eorum altitudine ad dimidiam et cauum interuallum inter denticulos ex tribus habeat partes latitudinis dua s / rudentem ouiculatum efficiunt: aut interdum folio conueſtiunt: et oua alii integra: alii ſuperne decacuminata appoſuere. ~~Ex funiculo baccas quaſi inſutas filo efficiunt.~~ ~~Gululam uero et undulam non niſi foliis integunt.~~ ~~Nextrulum ubiuis purum ſemper relinquitur.~~ ~~In particulis iungendis hæc eſt ratio: ut ſemper quæ ſupremæ adſint magis promineant quam infimae.~~ ~~Particulas a particulis diſtingunt nextruli: ſuntque illi quidem particulis pro cimatio.~~ ~~Cimatium quidem ſupremum cuiuſque particulae lineamentum eſt.~~ ~~Conferunt etiam quod leuigata ſuæ frontis planitie aſperitates inter ſcalpturarum diſtingunt: fuit lati ex ſexta eius particulae cui adiungentur: ſeu denticuli illi quidem ſint: ſeu ouicula.~~ ~~Verum in gulula fient ex tertia.~~ ~~Nunc redeo ad capitula.~~ ~~Capitulum dorici effecere craſſum æque atque baſim: et totam eius craſſitudinem diuiſere in partes tres: primam dedere operculo: alteram occupauit lanx collo capituli quod ſub lance ſit.~~ ~~Vltima tertia relicta eſt operculi latitudo quaque uerſus integrum habuit diametrum et amplius partem ſemidiametri imæ columnæ ſextam.~~ ~~huius operculi partes hæ ſunt.~~ ~~Cimatium et lataſtrum: et cimatium iſtic gulula eſt: ea capit ex quinque operculi partes duas.~~ ~~Labrum Iancis extremas lineas operculi accingebat.~~ ~~Circa infimum lancis alii minutos anulos tris: alii gululam ornamenti gratia circumcinxere.~~ ~~Occupauit ornamentum hoc lancis partem non plus tertiam.~~ ~~Colli diameter hoc eſt infima capituli pars / quod in omnibuſ capitulis obſeruatur / ſolidum columnae non exceſſit.~~ Alii ut ex aedificiorum lineamentis collegimus / capitulum doricum effecere altum ex dimidia atque item ex quarta diametri columnæ imæ: totamque hanc altitudinem capituli diuiſere in partes undecim: ex quibus operculo quattuor: lanci item quattuor: collo autem de dere partes tris. ~~Mox operculum diuiſere in partes geminas: ex quibus fuit ſuperior pars gulula: inferior faſcia.~~ ~~Rurſus et lancem in partes diuiſerunt geminas: quarum dederunt infimam ſeu anulis ſeu gululæ: quæ ſubcingeret lancem.~~ ~~Ad collum uero alii rhoſas: alii ſurgentia folia affixere.~~ ~~Hæc dorici.~~ ~~Ionicum capitulum ſic efficiemus.~~ ~~Tota capituli craſſitudo erit ad columnae craſſitudinem infimam dimidia.~~ ~~Hanc tibi craſſitudinem capituli diuidito in modulos unum de uiginti.~~ ~~Operculo igitur dabis modulos tris.~~ ~~Cortici dabis quattuor.~~ ~~lanci dabis ſex.~~ ~~Infimas autem reliquas ſex relinquito uolutis: quas hinc atque hinc faciat dependens cortex.~~ ~~Operculi latitudo quaque uerſus habebit diametrum ſummi ſcapi ſuæ columnæ.~~ ~~Latitudo corticis quæ eſt a fronte capituli ad occiput æquabitur operculo.~~ ~~Longitudo ipſius corticis profluet lateribus / atque perpendebit ſeſe inuoluens ad cocleam lineam.~~ ~~Vmbilicus cocleæ qui in dextro eſt di ſtabit a ſiniſtro compari umbilico modulos duoſ atque uiginti.~~ ~~Et diſtabit ab ultima ſupremi operculi linea modulos duo decim.~~ ~~Cocleam ipſam ſic ducito.~~ ~~In punctum quidem medii umbilici deſcribito punctum puſillum: cuius ſemidia / meter modulum capiat unum.~~ Et contra notato itidem alterum ſubtus/ in ambitu excelſo notato punctum unum: Et contra notato itidem alterum ſubtus in ambitu depreſſiore: tunc in ſuperiore iſtiuſmodi puncto ponito pedem circini ſtabilem: pedem autem mobilem ducito a linea quæ operculam diuidat a cortice: et deſcendito urgendo in partem capituli extrinſecam / uſque compleat integrum ſemicirculum: atque reſpondeat e regione ſub cicli puſilli puncto. ~~illic reſtringito circinum: et ponito pedem ſtabilem ſubtus in puncto iſtic infimo puſilli cicli.~~ ~~Mobilem uero pedem ducito ab incohato uortice hactenus deſcripto: et aſcendito introrſus uſque ſummum lancis labrum attingas.~~ ~~Sic enim duobus ſemicirculis imparibus uorticem unum integrum effeceris.~~ ~~Deinceps reſumito ductum iſtiuſmodi et cocleam / hoc eſt anfractus circumductæ lineæ ad oculum hoc eſt ad puſillum uſque ciclum implicato.~~ Lancis labrum pandetur / ut frontibus foris promineat ex cortice modulos duos: fundo autem ſui æquabit ſupremæ columnæ amplitudinem: contracturæ uolutatum quæ pro lateribus capituli iungunt uolutas anteriores poſterioribus fient graciles ad craſſitudinem lancis addita moduli dimidia. ~~Ornamentum operculo adiungetur: cimatium gulula unius moduli corticis craſſitudo excauabitur canaliculo ad profunditatem dimidii moduli.~~ ~~Nextruli latitudo ad canaliculum pars erit quarta.~~ ~~In medio frontis per canaliculum ſculpentur frondes et ſemina.~~ ~~Partes lancis quæ pro frontibus capituli extant ouiculatas faciunt: et ſub ouiculis diſtendunt baccas.~~ ~~Contracturas laterum interuolutas ſquamis aut frondibus circumueſtiunt.~~ ~~Tale igitur ionicum capitulum eſt.~~ ~~Corynthiorum autem capituli altitudo binos capit ſemidiametros imæ columnæ.~~ ~~Tota iſtac altitudo in modulos diuidetur ſeptem.~~ Craſſitudo operculi modulum capit unum: reliquos occupat uas: cuius fundi latitudo eſt / quanta in ſummo columna eſt præter proiecturas: eius labrum in ſummo æquat amplitudine ſui craſſitudinem columnæ infimam. ~~Operculi latitudo modulos implet decem.~~ ~~Sed decuſſantur anguli ad modulum hinc et hinc dimidium.~~ ~~Aliorum capitulorum opercula lineis conſtant rectis.~~ ~~Corynthiorum opercula introrſus inſinuantur / quoad diſtent flexitudines inter ſe quantum eſt in uaſe fundi latitudo.~~ ~~Operculi cimatium ex tertia craſſitudinis finietur: eius lineamenta erunt qualia ſumis columnarum ſcalpis apponimus.~~ ~~Nextrulum et funiculus ueſtiunt uas ordinibus foliorum duobus inſurgentibus : et cuique ordini folia tribuunt octo.~~ ~~Primis foliis longitudo eſt ad modulos duos.~~ ~~Secundæ itidem ſeſe ad modulos attollunt binos.~~ ~~Reſidui autem moduli dantur canaliculis præſurgentibus ex foliis / et uſque ad uaſis altitudinem conſcendentibus.~~ Canaliculorum numerus ſexdecim: quorum in ſingulis frontibus capituli quattuor aduoluuntur / bini in dextrum unico ex nodo: bini in ſiniſtrum / altero unico nodo ſeſe ita deducentes / ut extrema pendeant ſub angulis operculi cocleam imitati. ~~Medii aut ad mediam fronte una iunguntur capitibus ſeſe quoque in anfractum implicantes.~~ ~~Ad hoſce medios flos inſignis ex uaſe ſuperexcellit craſſitudinem operculi non excedens.~~ ~~Craſſitudo labri ex uaſe circum apparet ubi canaliculi non tegunt ea moduli pars eſt: foliorum cincimationes digytis quinis diſtinguntur: aut ſi iuuet ſeptenis.~~ ~~Cimæ foliorum propendent moduli partem dimidiam uenuſtiſſimum cum iſtiuſmodi capitulorum foliis: tum et in omni interſcalptura eſt: ut lineamentorum ductus perquam aſpere infodiantur.~~ ~~Itaque iſtiuſmodi ſunt corynthia.~~ ~~Italici quot quot in cæteris ornamenta ſint ſuis capitulis adiunxere.~~ ~~Eadem. n. uaſis et operculi et foliorum et floris ratio illis eſt / quæ et corynthiis.~~ ~~Sed canaliculorum loco habent anſas quaternis ſub angulis operculi eminentes: quæ duos integros modulos compleant.~~ ~~Frons uero capituli alioquin nuda cum ſit / ex ionicis ornamenta deſumpſit.~~ ~~Fundit. n. canaliolum inuolutas anſarum: et inſtar lancis labrum uaſis ouiculatum habet.~~ ~~Habet etiam ſubtenſas baccas.~~ ~~Multa præter hæc uiſuntur capitula mixta lineamentis iſtorum / et partibus aut adauctis aut comminutis.~~ ~~Sed ea doctis non probantur.~~ Hactenus capitula: ni illud deſit quod aſſueuerit ſupra capituli operculum / aliud quadrangulum minutum et in opere latens operculum deſcendere quo ſubre ſpirare capitulum / et non uſque obrui trabis preſſione uideretur: et inter ſtruendum quæ partes operis uenuſtiores et graciliores eſſent minus periclitarentur.

~~Conſtitutis capitulis imponitur trabs: in trabe tigna / aſſes et eiuſmodi: quæ ad tectum habendum pertineant.~~ ~~In his omnibus cum cæteri tum ionici a doricis multo differunt: tametſi in aliquibus una omnes conueniunt.~~ ~~Nam trabem quidem ita comparant / ut infimam eius latitudinem uelint ſummæ columnæ ſolidum non excedere: latitudinem autem ſummam trabis ex diametro imæ columne amplam efficiant.~~ ~~Coronices appellamus parteſ eas ſupremas / quæ ſupra tignum promineant.~~ ~~In his quoque obſeruarant quod in omnibus prominentiis oportere diximus: ut quanta eius partis eſſet altitudo / tantum ex pariete promineret.~~ ~~Obſeruaruntque coronarum opus hoc ex parte duodecima proclinatum ponere id quidem quod compertum haberent eas partes reſupinatas uideri / ubi ad rectos angulos porrigerentur.~~ ~~Hic iterum peto ab his qui hæc exſcribent / et id iterum atque iterum peto / ut numeros qui re cenſebuntur non figuris / ſed ſuis integris nominibus explicent: quo minus uitientur erroribus.~~ Trabem igitur dorici craſſam effecere nihilo minus ſemidiametro imæ columnæ: Adſunt in ea faſciæ tris: et ſub prima ſuperiori faſcia breues aliquæ ſubtenduntur regulæ: ex quibus ſingulis pendent clauiculi ſex ſubaffixi tignorum retinendorum gratia: quorum capita ex pariete ad ipſas regulas prominent: id quidem ne regrediantur introrſus. ~~Totam iſtius trabis craſſitudinem diuiſere in modulos duodecim: quibus modulis omnes quæ ſequuntur particulæ dimetiuntur.~~ ~~Primae infimæ faſciæ dedere modulos quattuor.~~ ~~Proximæ huic quæ media eſt dedere ſex.~~ ~~Supremæ autem relicti duo ſunt moduli.~~ ~~Atque ex modulis quidem ſex medianæ faſciæ modulus ſupremus unus datus eſt regulis et alter clauiculis ſubpendentibus.~~ ~~Regularum longitudo fuit ad modulos bis ſex.~~ ~~Spatia quæ inter capita regularum pura relicta ſunt / modulos patuere duos de uiginti.~~ ~~In trabibus ſunt tigna: quorum reſecta ad perpendiculum capita extror ſus apparent ex moduli dimidia.~~ ~~Tignorum latitudo æquabit craſſitudinem trabis: altitudini autem addit partem ſui dimidiam quoad ſit modulos bis nouem.~~ ~~Per frontis altitudinem in tignis ad perpendiculum ſignantur ſulci tres recti æque inter ſe diſtantes proſciſſi angulo normæ: quoad hiatu pateant ad modulum unum.~~ ~~Hinc uero atque hinc marginum acies detunditur uſque uacet modulum dimidium.~~ ~~Vacua inter tigna ubi est opus elegans complentur tabulis æque latis: et imponunt tigna perpendiculo ſui aſſideant in ſolido ſuæ columnæ.~~ ~~Tignorum uero capita ex tabulis prodeunt ad modulum dimidium tabulatum perpendicula cum infima condicunt faſcia trabis ſubſtitutæ.~~ ~~In tabulis iſtiuſmodi ſculpuntur capita uitulorum / patinæ / roſæ ue et eiuſmodi.~~ ~~Tignis et tabulis quibuſque ſua imponitur faſceola cimatii loco / lata modulos duos.~~ ~~His perfectis pluteus ſuperapponitur: craſſus modulos binos: ei lineamenta canaliculus.~~ In pluteum / ſic enim interpretor pauimentum diſtenditur: craſſum modulos tris eius ornamentum: ouicula ducta / ni fallor / ex ſaxorum mutatione / quæ inter pauimentum ex fultu calcis emergunt: ſupra id mutulos collocat latos æque atque tigna: craſſos æque atque pauimentum. Et locantur ſinguli / ut ſub ſe ſingula reſpondeant tigna: et porrigunt ſeſe quoad promineant modulos bis ſex: eorumque frontes ad perpendiculum præſecantur: appingiturque cimatium / in mutulis gulula ex moduli dimidia et quarta. ~~In ſpatiis autem quæ inter mutulos pendentia ſubapparent / roſa ac acanthus inſculpitur.~~ ~~Supra mutulos frons opis apponitur: occupatque is modulos quattuor.~~ ~~Conſtat frons ex faſcia et cimatio gulula.~~ ~~Occupat. n. gulula modulum unum et dimidium.~~ Iſtic ſi faſtigium imponendum eſt opi: cornices omnes ipſo in faſtigio repetuntur: inque ſingulis ad angulos præfinitos ſingulæ ſui generis partes captantur / ut ad unguem per pendiculis reſpondeant: ac ſuis lineis conterminent. ~~In hoc differunt opus faſtigii a primis coronicibus / quod in faſtigio nuſquam non apponitur: ſupremo loco ſtillicidium / id quidem eſt cimatium undula craſſum in doricis modulos quattuor.~~ ~~In illis autem coronicibus quæ faſtigium habituræ ſunt / non apponitur: quæ uero faſtigium habituræ non ſint / apponitur.~~ ~~Sed de faſtigiis mox.~~ ~~Itaque hæc dorici.~~ ~~Ionici quidem non imperite conſtituere altioribus columnis trabem deberi craſſiorem: quod ut in doricis haud quidem inepte obſeruabitur.~~ ~~Ea re ſic diffiniendum cenſuerunt: ubi columna futura ſit ad pedes alta uſque uiginti: trabs fiet una ex columnæ partibus treſdecim.~~ ~~Sin autem uſque ad quinque et uiginti: tunc fiet craſſus trabs ex duodecima parte longitudinis columnæ.~~ ~~Sin demum ad triginta futura erit pedes longa columna: detur trabi pars longitudinis undecima.~~ ~~Denique gradatione iſtac cætera deinceps habebuntur.~~ ~~Trabs ionica tribus præter cimatium conſtat faſciis.~~ ~~Eam diuiſere in partes nouem: ex his de dere cimatio partes duas.~~ Cimatii lineamentum fuit gulula. Iterato quod eſſet ſub cimatio diuiſere in modulos duodecim: ex quibus imæ faſciæ dedere tris: mediæ quattuor: modulos uero quinque reliquos dedere faſciæ ſupremæ: quæ quidem ilico ſub cimatio ſit. ~~Faſciis ſunt qui nullum dedere cimatium: et ſunt qui dederint: ex his aliqui gululam ex quinta: aliqui funiculum ex ſeptima ſuæ faſciæ appoſuere.~~ Comperies præterea in operibus ueterum lineamenta aut tranſlata aut mixta ex uariis operum rationibus: quæ non uſque uituperes: ſed ex omnibus permaxime probaſſe uiſi ſunt trabem in qua non plus duæ adſint faſciæ: quam eſſe quidem doricam interpretor amotis regulis et clauiculis. ~~Hanc ſic fecere.~~ ~~Totam enim craſſitudinem diuiſere in modulos nouem: ex quibus dedere cimatio modulum unum: et partem moduli tertiam bis.~~ ~~Sub inde faſciæ mediæ dedere modulos tris / et alterius inſuper moduli tertiam.~~ ~~Infimæ autem faſciæ dedere modulos duos reliquos.~~ Cimatium trabis iſtius habuit in ſupremo ex dimidia ſui ſpatii canaliculum cum nextrulo: ex altera rudentem: Faſciæ quidem iſtic mediae datus eſt ſub rudente pro cimatio funiculus ex totius faſciæ octaua: et faſciae infimae datum eſt cimatium gulula ex ſuae latitudinis tertia. In trabem impoſuere tigna: ſed eorum capita non apparebant uti in doricis: ea enim reſecarunt ad perpendiculum ſolidi in trabe: et opta effecerunt tabula una perpetua: quam faſciam regiam appello. ~~Huius latitudo tanta eſt: quanta eſt ſub ſe trabis craſſitudo.~~ ~~Iſtic aſſueuere inſculpere aut uaſa / et quae ad ſacrificium facerent / aut boum capita interuallis diſpoſita: et a cornibus pendunt reſtes pomorum et fructus.~~ ~~Huic faſciae regiae ſuperappoſuere cimatium gululam altum nihil plus quam modulos quattuor: et minus nil quam tris.~~ ~~Supra id appoſuere aſſeres pauimenti gratia prominenteſ quoad effecerint gradum craſſum modulos quattuor.~~ ~~In eos alii inſculpſere denticulos ex imitatione aſſium reſectorum: alii contiguos abſque ulla interſcalptura diſſeparatos relinquere.~~ In aſſes poſuere ſeu pauimentum illud ſit, ſeu tranſuerſarium ſedile / ex quo mutili promineant / craſſum modulos tris: ornaruntque id ſpatium ouiclis: inque id impoſuere mutulos præ et ſubtectos faſcis tabularum. ~~Faſciæ autem quæ pro fronte eſt altitudo modulos capit quattuor.~~ ~~Quæ uero tegit fundum mutulorum lata eſt modulos ſex et dimidium.~~ ~~Supra iſtiuſmodi mutulorum frontem uenere imbrices craſſi ad modulos binos: eorum ornatus gulula aut rudens.~~ ~~Supremo loco undula modulos tris: aut ubi ita iuuat / quattuor.~~ ~~Hanc in undulam cum ionici tum dorici ſculpebant capita leonum uomentia conceptas aquas.~~ ~~Illud cauebant / ne cadens unda templum adeuntes / aut intima templi aſpergeret.~~ ~~Capitibus idcirco iſtiuſmodi quæ apertionibus ſuperimminerent ora occludebantur.~~ Corynthii nihil ad opus trabium et contignationum addidere præter id ſi recte interpretor / ut mutulos non prætectos ponerent: neque uti dorici præſectos ad perpendiculum : ſed nudos ac deformatos ad lineamentum undulæ: qui quidem inter ſeſe diſtarent quantum frontibus ex pariete prominebant. ~~In cæteris autem ionicos ſecuti ſunt.~~ ~~Hactenus de trabeatis columnationibus.~~ ~~De arcuatis mox dicemus / ubi baſilicam tractabimus.~~ ~~Sunt aliqua quæ ad iſtiuſmodi columnationes pertineant minime negligenda.~~ ~~Nam compertum quidem eſt columnas in aere poſitas graciliores uideri / quae quæ in concluſo collocentur.~~ ~~Et quo ſtriarum numerus ſit maior: eo craſſiores columnas uideri.~~ ~~Ea re ſic monent.~~ ~~Angulares columnas quod libero aere ad proſpectum præ cæteris circumarctentur / craſſiores facito: aut ſtriarum numerum augeto.~~ ~~Sed ſtriantur columnæ aut canaliculis ductis linea ad imum recta: aut canaliculis ad columnam aduolutis.~~ ~~Apud dores canaliculi per directum columnæ excauantur: hos canaliculos architecti ſtrias appellarunt.~~ ~~Atqui apud dores ſtriarum numerus uiginti: apud cæteros quattuor et uiginti.~~ ~~Canaliculos cæteri deſcriminant nexerulo interducto.~~ ~~Fitque id nihil minus quam ex tertia: nihil plus quam ex quarta apertionis canaliculi.~~ ~~Incauanturque ad lineamentum emicicli.~~ ~~Dores autem amoto nextrulo / ſimplices ſtrias / aut interdum planas ducunt: aut potius incauant ad partem cicli non plus quartam: et terminant continuas excauationes in angulum.~~ ~~Tertiam partem ſtriarumquæ infima in columnæ longitudine ſit plerique omnes opplent rudente: quo ab ictu et iniuria illeſior columna ſit.~~ ~~Stria quæ directam per columnæ longitudinem a ſummo ad imum ducta eſt / efficit ut craſſior intuentibus uideatur columna eſſe quam re ipſa ſit.~~ ~~Quæ uero aduoluetur uariabit.~~ ~~Sed quo minus a recta perpendiculari linea diuertetur: eo columna craſſior apparebit.~~ ~~Striarum uolutiones non plus tres: et nunquam minus quam integram unam ponere aſſueuere.~~ ~~Striam qualencunque duxeris a ſummo ad imum continuata et compari perduci linea conuenit: nequid excauationes non condicant.~~ ~~Excauandi modum præſtabit angulus normæ.~~ ~~Eſt apud mathematicos linea a quo uelis puncto in ſemicicli ambitu conſtituto a diametri capita perducta: illi normæ angulum rectum conſtituere.~~ ~~Scalptis igitur ſtriarum lateribus tam funditus deprimenda foſſura eſt: quo ad normæ angulus libere terminet.~~ ~~Atqui ſtriatis quibuſuiſ utrinque capitibus decens interuallum ſinendum eſt quo a proximis coronam circumſtringentibus nextrulis uacua ſtriarum diſtinguantur.~~ ~~De his hactenus.~~ ~~Apud memphim circa templum pro columnis colofos cubitos duodenos affuiſſe referunt.~~ ~~Alibi columnas totas uolubiles appoſuere ueſtitas pampinis auiculiſque diuulſis refertas.~~ ~~Sed ad maieſtatem templorum decentius columna terſa et pura eſt.~~

~~Colliguntur dimenſiones quædam quæ ad columnas in opus componendas plurimum artificii præſtet facilitatis.~~ ~~Nanque numerantur quidem columnæ quæ in opere affuturæ ſunt: ex illarum que numero componendi ratio deducitur.~~ ~~Atqui in doricis / ut ab bis incipiam / ſi erunt illæ quidem affuturæ quattuor / diuidetur frons areæ in partes ſeptem atque uiginti.~~ ~~Si affuturæ ſun ſex/ diuidetur in partes unam et quadraginta.~~ ~~Sin autem octo/ diuidetur in partes quinquaginta et ſex.~~ ~~Exque his dabuntur partes duæ ſingulis craſſitudinibus columnarum.~~ ~~In opibus autem ionicis ubi quattuor columnæ apponendæ ſunt / diuidetur frons areæ in partes undecim atque dimidiam.~~ ~~Vbi uero columnæ ponentur ſex / diuidetur in partes octo et decem.~~ ~~Quod ſi columnas poſuiſſe oporteat octo diuidetur in partes quattuor et uiginti atque inſuper dimidiam ex quibus dabitur craſſitudini columnæ pars una.~~

~~Templi pauimentum et ſpatia interiora ſunt qui probent / ubi gradum aliquem conſcenderent: et locum ubi ara ſacrificii ſtatuenda ſit / omnino celſiorem exigunt.~~ ~~Aditus fauceſque cellarum que pro lateribus ſunt / alii omnino patulas / atque penituſ expeditas nulla parietis parte obducta relinquebant.~~ Alii duas inter ſtatuebant columnas ductis rationibus trabium ornamentorumque a porticu / de qua nuper diximus: Reliquum uacui quod iſtic ſupra coronas eſſet / ſtatuis et candelabris habendis relinquebant: alii ad cellas huiuſmodi pariete hinc atque hinc producto arcebant fauces apertionis.

~~Parietes templi qui craſſiſſimos attollendos putat dignitatis gratia fallitur.~~ ~~Nam corpus quidem cui membra plus ſatis tumeant quis non uituperet?~~ ~~Adde quod luminum commoditas tollitur laterum craſſitudine.~~ Ad templum Pantheon præſtantiſſimus architectus pariete cum eſſet opus craſſo / ſolis aſſibus uſus eſt: cætera complementa reſpuit: ſpatiaque iſtic quæ imperiti compleuiſſent: ſcafis et apertionibus occupauit: eoque pacto impenſam minuit: moleſtiam ponderum ſuſtinuit: operique elegantiam adiecit. ~~Paries ex columnæ rationibus craſſus habendus eſt: ut in pariete altitudinis ratio ad craſſitudinem ſui æque atque in columnis reſpondeat.~~ ~~Annotaui ueteres in templis aſſueſſe frontem areæ diuidere in partes duodecim: aut ubi eſſet opus robuſtiſſimum uoluere in nouem: atque ex his unam dediſſe craſſitudini parietis.~~ ~~Parietem in rotundis templis nemo minus quam ex dimidia: complurimi duas ex tribus partibus diametri.~~ ~~aliqui ex quattuor partibus ſumpſere tris: ad quas interiorem parietem uſque ad teſtudinem attollerent.~~ Sed peritiores iſtius circularis areæ ambitum diuiſere in partes quattuor: et earum unius lineam extenderunt: ad cuius logitudinem parietem iſtic intimum attollerent quam reſpondeat uti undecim ad quattuor. ~~Quod ipſum in quadrangulis ſeu templis ſeu quibus uis operibus teſtudinatis imitati plerique ſunt.~~ ~~Vbi tamen præter parietem habendæ hinc atque hinc ad aream cellæ ſunt quod illic fiat ſpatii amplitudo ſub aſpectu laxior: interdum parietis altitudinem ad areæ latitudinem excitarunt.~~ ~~Sed in rotundis non erit altitudo parietis interior ea dem æque atque exterior.~~ ~~Nam finis interioris parietis præſtabit primordia teſtudini.~~ ~~Exterior uero parietis pars ad ſubgrundia uſque tollatur conuenit.~~ ~~Ergo pars hæc ex tota altitudine teſtudinis quæ parietibus impoſita eſt / partem occupabit tertiam: ſi erit illi quidem tectum gradibus deductum.~~ ~~Sin autem fiet tectum lineis directis et diſpluuiatis: occupabit tum quidem extrinſecus paries iſtic altitudinem teſtudinis dimidiam.~~ ~~Paries in templis permaxime commodus erit teſtaceus: ſed ueſtituræ ornamentis decorabitur.~~

~~De ornamento parietum ſacrorum uaria uarii ſenſere.~~ ~~Apud cizicum fuere qui parietem delubri lapidibus ornarint terſis: commixuraſque auro ſolido diſtinxerint.~~ ~~In ælide ad ædem Mineruæ frater Phidiæ tectorium induxit calce croco ſubacta et lacte.~~ Monumentum ſimandium in quo pellices louis conderentur ægyptiorum reges cinxere aureo circulo ad ſpiſſitudinem integri cubiti: ambitu uero cubitorum trecentorum et quinque et ſexaginta: in quo per ſingulos cubitos ſinguli eſſent inſculpti dies anni. ~~Hæc iſti.~~ ~~Alii contra.~~ ~~Cicero Platonem imitatus lege admonendos putauit ſuos / ut in templis ſpreta ornamentorum uarietate atque illecebris / candorem in primis probarent.~~ ~~Tamen inquit ſpecimem eſto.~~ Mihi quidem perfacile perſuadebitur coloris æque atque uitæ puritatem et ſimplicitatem ſuperis optimis gratiſſimam eſſe: et habere in templis quæ animos a meditatione religionis ad uaria ſenſus illectameta et amoenitates auertant no conuenit. ~~Sed ſic puto cum alibi publicis in rebus tum in ſacris ædibus modo nulla ex parte ab grauitate diſcedas.~~ ~~Laudandus erit qui uolet parietem et tectum et pauimentum eſſe omni arte exſculptiſſimum / atque multo elegantiſſimum / et in primis quoad in te ſit manſurum.~~ ~~Quare percommoda erit inteſtina ſub tectis cruſtatio ex marmore uitro aut contabulata aut circumexſecta.~~ ~~Extimum uero pro more ueterum probabitur cruſta inducta calce ſigillis aſperſa.~~ ~~In utriſque curabitur ut ſignis tabuliſque apta et decentiſſima loca et ſedes contribuantur.~~ ~~Et præſertim in porticu monumenta rerum geſtarum picturis belliſſime commendabuntur.~~ Intra uero in templo tabulas potius habere uolo pictas / quam picturas parietibus ipſis inductas: uel ſignis potius quam tabulis delectabor: ni forte ſint eiuſmodi / quas Cæſar dictator ut ædem Veneris genitricis ornaret duas talentis ' emit nonaginta. ~~Et picturam ego bonam / nam turpare quidem parietem eſt pingere quod male pingas / non minore uoluptate animi contemplabor / quam legero bonam hiſtoriam.~~ ~~Pictor uterque eſt: ille uerbis pingit: hic penniculo docet rem.~~ ~~Cætera utriſque paria et communia ſunt.~~ ~~In utriſque et ingenio maximo et incredibili diligentia opus eſt.~~ ~~Sed uelim in templis cum pariete tum et pauimento nihil adſit / quod meram philoſophiam non ſapiat.~~ ~~In capitolio affuiſſe comperio leges tabulis æneis inſcriptas: quibus imperium regerent: eaſque cum templum arſiſſet: fuiſſe reſtitutas a Veſpaſiano principe ad numerum trium milium.~~ ~~In limine Apollinis delii inſculptos fuiſſe uerſus memorant quibus edocerentur homines qua hærbarum compoſitione aduerſus omnia uenena uterentur.~~ ~~Nos eas apponendas admonutiones ducemus: quibus iuſtiores / modeſtiores / frugalioreſque / omni uirtute ornatiores / et ſuperis gratiores reddamur.~~ ~~Qualia ſunt quæ leguntur.~~ ~~Talis eſto / qualis uideri uelis.~~ ~~Ama / et amabere / et eiuſmodi.~~ ~~Maximeque pauimentum refertum uelim eſſe lineis et figuris: quæ ad res muſicas et geometricas pertineant: ut omni ex parte ad animi cultum excitemur.~~ ~~Aſſueuere ueteres cum in templis tum in porticibus res rariſſimas ornamenti gratia imponere.~~ Quale illud in templo Herculis: qui formicarum cornua ab indis deuecta: et Veſpaſiani qui coronas ex cinnamo in capitolio: et Auguſtæ quæ in palatiis primario templo maximam cinnami radicem aurea patera impoſuit. Apud thermum in ætholia quam Philippus uaſtauit / fuiſſe in porticibus templi arma ferunt numero ultra quindecim milia: et ſtatuas ornamenti gratia ultra duo milia: quas omnes Philippus confregiſſe refert Polibius: præter eas quæ nomen aut effigiem haberent deorum: et fortaſſis non rerum iſtarum magis numerus / quae rei uarietas penſanda eſt. ~~Apud siculos fuere qui statuas ex sale formare inſtituerunt auctor eſt Solinus.~~ ~~Et ſtatuam inquit Plinius effecit ex uitro.~~ ~~Equidem iſtiuſmodi rariſſima erunt ad naturæ atque ingeniorum admirationem digniſſima.~~ ~~Sed de ſtatuis alibi.~~ ~~Apponuntur columnæ parietibus et apertionibus inter ſeruntur.~~ ~~Earum non habetur iſtic uti in porticu.~~ Illud aduerti in templis maximis quod columna ad tantam operis uaſtitatem forte non reſpondiſſent: perduxiſſe camurarum cornua / quod in eorum arcubus ſagicta ſemidiametrum excederet ex tertia: quæ res etiam ad uenuſtatem acceſſit. ~~Eſt enim ſeſe in ſublime attollens teſtudinatio agilior ut ita loquar / atque explicatior.~~ ~~Illud hic non prætereundum cenſeo.~~ ~~In teſtudinationibus arcuum capita ad minus prolixiora ſemidiametro efficienda ſunt: quantum ſpectantibus occupant coronarum prominentiæ ne medio ex templo intui poſſint.~~

~~Templis tectum dignitatis gratia atque etiam perpetuitatis maxime eſſe teſtudinatum uelim.~~ ~~Ac neſcio quidem quo id fato eueniat / ut nullum ferme comperies templum celebre quin ignium iniuria in calamitatem inciderit.~~ ~~Legimus Cambiſem quot quot erant apud ægyptum templa combuxiſſe: et aurum atque ornamentum perſepolem tranſtuliſſe.~~ ~~Delphicum oraculum ter concrematum extitiſſe a tracibuſ refert Euſebius.~~ ~~Id etiam apud Herodotum inuenio reſtitu iſſe Amaſim cum iterato arſiſſet ſponte ſua.~~ ~~Alibi legimus per ea tempora incenſum fuiſſe a Phlegia quibus Fenix litteras nonnullas ciuibus ſuis adinueniſſet.~~ Rurſuſque incenſum regnante Cyro annis paucis ante Seruii tullii romanorum regis mortem: conſtatque incenſum demum per eos annos fuiſſe: quibus lumina illa ingenii et doctrinæ Catullus / Saluſtius / Varroque nati ſunt. ~~Templum epheliæ incenderant amazones Syluio poſtumio regnante.~~ ~~Rurſus incenſum extitit quo tempore Socrates athenis uenenum bibit.~~ ~~Et in argis periſſe templum legimus igni per eum annum quo ſit athenis natus Plato Tarquino apud romam regnante.~~ ~~Quid ſacras porticus hieroſolymas?~~ ~~quid mileſiæ Mineruæ?~~ ~~Quid templum Serapis apud alexandriam?~~ ~~et romæ pantheon: et ædem Veſtæ: et Apollinis templum: in quo ſybillæ arſiſſe carmina meminere quid referam?~~ ~~Cætera ferme omnia templa in calamitatem iſtiuſmodi incidiſſe prædicant.~~ ~~Solum id quod in urbe erice dicatum erat Veneri perpetuo illeſum permanſiſſe ad ſua uſque tempora ſcribit Diodorus.~~ ~~Alexandriam aiebat Cæſar ab incendiis immunem fuiſſe oppugnante ſe quod eſſet teſtudinata.~~ ~~Atqui et habet quidem ſua ornamenta teſtudo.~~ ~~Apud ueteres qualia ornamenta in pateris ſacrificiorum facerent argentarii: eadem ad teſtudines ſphericas exornandas architecti tranſferebant.~~ ~~Qualia uero ſtratoriis lectorum pannis aſſueuere: talia fornicibus et camuris imitabantur.~~ Ea re uiſuntur quadrangulæ octangulæ et eiuſmodi operum diſſeminationes per teſtudinem ductæ ad compares angulos et ad lineas coæquales diſtinctis radiis et ciclis ut ad gratiam addi amplius nihil poſſit. ~~Et faciat hoc quidem ad rem / ornamenta teſtudinum proculdubio digniſſima / quæ alibi paſſim et apud pantheon uidemus in cauationibus formarum poſita qui facerent non tradidere litteris.~~ ~~Ea nos ſic efficere aggreſſi ſumus labore et impenſa leui.~~ Deſcribimus enim futurarum formarum lineamenta ipſo in tabulato armamenti ſiue quadrangula ſiue ſexangula ſiue octangula illa quidem ſint: mox quas uolo teſtudinis partes excauatas dari: eas ad conſtitutam altitudinem compleo latere crudo inducto creta calcis loco. Itaque iſtiuſmodi ueluti tumulus per dorſum armamenti aſtructis ſuperaſtruo ex teſta et calce teſtudinum adhibita diligentia / ut eius partes graciliores craſſioribus et conſtantioribus bene annexa et bene offirmata conueniant concluſa perinde teſtudine dum armamenta ſubdemuntur. ~~Eximo ex ſolida ſtructura teſtudinis congeſtas iſtas luteas quas principio diſpoſueram accumulationes: eo pacto formarum ſcalpturæ ad arbitrium ex præſcripto ſubſequuntur.~~ ~~Redeo ad rem.~~ ~~Mihi illud uehementer placet quod ſcribit Varro.~~ ~~Ad teſtudinem pictam affuiſſe formam cæli: et affuiſſe præterea ſtellam mobilem et radium: qui quidem quæ nam eſſet hora diei: qui tum extra perflaret uentus indicaret.~~ ~~Itaque iſtiuſmodi perplacet.~~

~~Faſtigia tantum afferre operibus dignitatis affirmant ut ætherea Iouis domicilia tametſi illic nunquam pluat ſeruato decore minime carere faſtigio poſſe arbitrentur.~~ ~~Faſtigia tectis apponuntur ſic.~~ Nam ex frontis latitudine quæ ad coronas eſt / pars ne plus quarta ſumitur: ne minus quinta: ad quam uertex hoc eſt culminis ſupremus angulus attollatur: extremis ſubgrundationibus faſtigii: inque illo ſummo cacumine imponentur arulæ ſtatuarum collocandarum gratia: his autem quæ in angulis extremis ſubgrundationum ſunt / altitudo erit / quanta eſt præter faſciam regiam totius coronicis craſſitudo. ~~Arula autem impoſita medio cacumini faſtigii excedet angulares parte ſui octaua.~~ ~~Buccidem primum ferunt extremis tectorum imbribus inſtituiſſe perſonas apponere ornamenti gratia ex creta rubricata.~~ ~~Poſtea totis cum tegulis marmoreas ponere aſſueuere.~~

Apertiones feneſtrarum in templis eſſe oportet modicas et ſublimes: unde nihil præter cælum ſpectes: unde et qui ſacrum faciunt / qui ue ſupplicant / nequicquam ab re diuina mentibus diſtrahantur. ~~Horror qui ex umbra excitatur natura ſui auget in animis uenerationem: et coniuncta quidem multa ex parte maieſtati eſt auſteritas.~~ ~~Adde quod ignes qui templis debentur / quibus nihil ad cultum religionis ornamentumque diuinius habeas / nimia in luce langueſcunt.~~ ~~Veteres ea nimirum re ſola plerumque apertione hoſtii contenti erant.~~ ~~Sed mihi quidem probabitur: ubi aditus in templum omnino erit illuſtris: interiorque ambulatio minime erit triſtis.~~ ~~Vbi autem ara ſtatuta ſit: maieſtatem præ ſe ferat locus uelim magisque uenuſtatem.~~ ~~Redeo ad apertiones luminum.~~ ~~Meminiſſe oportet quod alibi diximus apertionem conſtare ex uacuo et lateribus et ſuperliminari.~~ ~~Feneſtras et hoſtia uere res nuſquam niſi quadrangula adiunxere.~~ ~~Sed de ianuis primo.~~ ~~Ad ianuas quidem optimi architecti omnes cum iones tum dores tum corynthii latera in ſummo ex parte ſui quarta atque decima graciliora fecere quam in imo.~~ Superliminari craſſitudinem dedere hanc / quam in ſummo capite lateris in uenere / et lineas ornamentorum in utriſque compares effecerunt: et iunctiones ad unguem conterminarunt: et ianuæ coronam ſummam quæ ſuperliminare faueat ſummis columnarum capitulis quæ in porticu ſint æquarunt. ~~Itaque in his omnes quæ diximus obſeruarunt.~~ ~~In cæteris uero alii ab aliis multo differunt.~~ ~~Nam Dores quidem totam altitudinem iſtanc diuiſere in partes ſexdecim: ex quibus dedere altitudini uacui apertionis: quam eandem ueteres lumen nuncuparunt.~~ ~~Dedere inquam partes decem: latitudini autem quinque: lateri autem unam.~~ ~~Hæc Dorici.~~ Iones uero primam illam integram altitudinem quæ ſummis capitulis columnarum æquatur: diuiſere in partes decem et nouem: ex quibus dedere altitudini uacui partes duodecim: latitudini ſex: lateri unam. Corynthii diuiſere in partes undeuiginti: ex quibus datæ ſunt partes ſeptem latitudini uacui: altitudinem autem luminis effecere duplam ad latitudinem: fuitque latus hoſtri ſeptima latitudinis uacui. ~~In quibuſque latus hoc eſt antipagmentum fuit trabs.~~ ~~Et ni fallimur iones ſua delectati ſunt trabe ornata faſciis tribus.~~ ~~Dores ſua amotis regulis et clauiculis et in trabem ſuperliminarem ornamenti gratia quiſquiſ maxima ex parte ſuas coronarum uenuſtates adiecit.~~ ~~Sed Dores in trabem non poſuere apparentia capita tignorum triſulcata: ſed eius loco faſciam regiam latam ex craſſitudine lateris quod ad hoſtium ſtet.~~ Faſciæque addidere cimatium / gululam / et ſuper id gradum plutei purum: et in id ouicla / mox mutulos prætectos ſuo cum cimatio: et ſuppremo in loco undulam ſumptis particularum dimenſionibus ex his quæ ſupra in doricis trabeationibus tranſegimus. Iones contra non faſciam regiam quam in trabibus poſuerant: ſed pro faſcia impoſuere turgentem faſciculum frondentium ramuſculorum: concinctum loro craſſum quantum eſt trabs dempta parte ex trabe tertia. ~~Supra id cimatium et denticulos et ouicla et craſſum gradum mutulorum contectorum faſcia ſuo cum cimatio frontis et ſupremam undulam.~~ Præterea addidere ad alterum quodque extremum lateris ſub gradu craſſo tectorum mutulorum: addidere in quae præcidentes / ut ſic eas appellem / auriculas ducta nominis ſimilitudine a ſagacibus bene auriculatis canibus. ~~Fuitque auricularum iſtarum lineamentum maiuſcula.~~ ~~S oblonga extremis ſuis capitibus ſeſe in anfractum uolutatum implicans hunc in modum.~~ ~~Earumque auricularum craſſitudo in ſummo faſciculo latitudinem æquarit: in imo arctiores fuere ex quarta.~~ ~~Longitudo auricularum pependit uſque ad ſupremi uacui æquilibram.~~ ~~Corynthii integrum columnationum opus a porticu ad hoſtia tranſtulere.~~ ~~Ornantur et ianuæ locis præſertim quæ ſub diuo pareant: ne quid hæc alibi repetantur porticulo adpacto hunc in modum.~~ ~~Poſitis enim lateribus et ſuperliminari hinc unam atque hinc alteram columnam appingunt expeditam: atque etiam interdum prominentem.~~ ~~Columnarum baſes inter ſe diſtant: quod integrum opus antipagmentorum eo ſpatio concipiant.~~ ~~Longitudo columnarum cum capitulis tanta eſt: quanta ſit ab angulo extremo baſis dextræ ad angulum extremum ſiniſtræ.~~ ~~In haſce columnas trabs faſcia coronæ faſtigiumque imponitur ex rationibus porticus: de qua ſupra ſuo tranſegimus loco.~~ Fuere qui ad latera hoſtiorum pro trabe adegerint coronarum ornamenta: ex quo hiatum ianuæ præpanſum effecere: opus magis priuatorum ædium deliciis accomodatum præſertim feneſtrarum quam templorum auctoritati condecens. In maximis templis hoſtiis præſertim quibus aliæ non adſunt apertiones altitudo uacui in partes diuiditur tris: unaque atque eadem ſuprema linquetur ut pro feneſtra ſit: æneoque ornatur rete: reliquum ualuis datur.

~~Suas habent rationes particularum ualuæ.~~ ~~Inter particulas primaria eſt cardo: iſtius duplex eſt ratio.~~ ~~Nam aut lateri ianuæ commendantur captus ferrei et arpicones: aut ex angulo ualuæ aſſis emittitur: in cuius cuſpide ſtatuta ualua inuertitur.~~ ~~Valuæ templorum quod perpetuitatis gratia fiant æneæ atque maximi ponderis ſint axe tutius aguntur quam arpiconibus.~~ non hic refero quas portas apud hiſtoricos et poetas legerim ueſtitas auro / ebore / et ſignis / tam graues / ut turmis hominum reſerarentur: et ſtrepitu terrorem incuterent: in his ego facilitatem laudo aperiendi claudendique. Ergo ad cuſpidem in axis infimo ſubſtituetur ſedile æreum ſtagno immixto: excauabiturque medullitus cum ſedile /tum et caput axis cui ualua applexa ſit in modum piſcidis ad concauum lineamentum lancis / quoad intra ſe mutuo complexu concipiant pilam ferream bene teretem et bene terſam. ~~Ad supremum quidem axis caput quod in ualuæ ſummo eſt aderit famella ænea ſuperliminari interſita: et præter id axis mobilem circa ſe imbuet anulum ferreum uſque quaque terſum et leuigatum.~~ ~~Sic fiet ut nuſquam moroſa ſit ualua: et leui appulſu ad arbitrium alludat.~~ ~~Singulis hoſtiis ualuæ erunt gemellæ: quarum altera hoc in latus ianuæ: altera in latus alterum ſeſe recipiat.~~ ~~Valuæ eiuſque craſſitudo fiet ex ſuæ latitudiniſ duodecima.~~ ~~In ualuis ornamenta ſunt faſciæ quæ quidem amplitudinem ualuæ ſuperadpactæ obambiant numero ad arbitrium aut duplices aut triplices aut etiam ſimplices.~~ ~~Quod ſi erunt geminæ et ueluti gradus alteræ ſuperalteras diſtantæ / capient ambæ una ex ualuæ latitudine partem ne magis quartam.~~ ~~ne minus ſextam.~~ ~~Eritque prima ſupereminens adpacta faſcia latior quam ſubſtituta ex quinta.~~ ~~Quod ſi erunt triplices / tunc ex trabe ionica lineamenta ſuſcipient.~~ ~~Sin autem erunt faſciæ circum ſimplices: fient ex quinta uſque ex ſeptima.~~ ~~Faſciis interior linea erit gulula.~~ ~~Longitudo ualuæ diuidetur faſciis tranſuerſis: ita ut ſuprema ſpatia quintam occupent totius altitudinis.~~ ~~Valuæ bis in templis feneſtræ æque ornantur atque hoſtia.~~ ~~Sed earum uacua quod proximam ſub teſtudine celſam parietis partem occupet: ſuiſque angulis ad ſuperincuruum teſtudinati terminet: ea re ſub arcu contra ſunt atque in hoſtiis.~~ ~~Nanque latiora quidem duplo ſunt quam alta: totamque latitudinem diuidunt columnulis duabus interſtitutis ex rationibus porticus.~~ ~~Sed columnæ iſtic fere in omnibus quadrangulae ſunt.~~ ~~Scaphorum lineamenta quibus pictæ tabulæ ſtatuæque collocantur / ex lineamentis hoſtiorum ſummuntur / altitudine tertiam ſui parietis partem implent.~~ ~~Ad feneſtras templorum lumini apponebant pro ualuis contra pruinas et uentorum impetum ſtatiuas tabulas tenues alabaſtri tralucidi: aut rete aeneum marmoreum ue.~~ ~~Plagas uero intermedias ad rete obſtipabant non fragili uitro: ſed lapide ſpeculari petito maxime ex ſogobria hiſpaniæ oppido: aut item ex Bononia galliæ.~~ ~~Id lamia eſt raro pedali amplior gypſi tralucidi et perpuriſſimi.~~ ~~Cui peculiare natura datum eſt: ut uetuſtatem non ſentiat.~~

~~Poſt hæc ſpectabit quidem ad rem templorum aram in qua ſacrificent ſtatuere loco digniſſimo: nimirum aſſidebit iuſte pro tribunali.~~ ~~Aram ueteres altam fecere pedes ſex: latam duodecim: in qua ſignum ſtatuerent.~~ ~~Aras autem ſacrificii gratia intra templum complures diſſeminare an deceat alio rum ſit iudicii.~~ ~~Apud maiores noſtros per illa noſtræ religionis initia optimi uiri in communionem coenæ conueniebant: non ea re / ut corpus epulis ſaturum facerent.~~ ~~Sed ut conuictu mutuo manſueſcerent: et animo bonis monitis referti domum redirent multo cupidiſſimi uirtutis.~~ ~~Illic igitur libatis potius quam abſumptis quæ in coenam eſſent per ſummam frugalitatem appoſita.~~ ~~Habebatur et lectio et ſermo de rebus diuinis.~~ ~~Flagrabant omnium ſtudia ad comunem omnium ſalutem et ad cultum uirtutis.~~ ~~Demum quiſque prout facultas ſuppeditabat offerebat in medium quaſi pietati debitum cenſum / et benemeritorum ſtipem / id eſt per antiſtitem erogabatur in eos qui ope indigerent.~~ ~~Omnia iſtoc pacto inter eos ueluti inter amantiſſimos fratres erant communia.~~ ~~Poſt id tempus cum per principes licuit publice facere: non multo quidem a uetere patrum inſtituto deuiarunt: ſed maiore populo confluente minutiore libamento uſi ſunt.~~ ~~Sermones autem quibus uterentur diſerti per ea tempora pontifices ex patrum commentariis ſpectare paſſim licet.~~ ~~Itaque unica tum quidem erat ara / ad quam conueniebant.~~ ~~Vnicum in dies ſacrificium celebraturi.~~ ~~Succeſſere hæc tempora quæ utinam uir quiſpiam grauis pace pontificum reprehendenda duceret: qui cum ipſi dignitatis tuendæ gratia uix chalendis annuis poteſtatem populo faciant uiſendi ſui.~~ ~~Omnia uſque adeo circumferta reddidere altaribus / et interdum non dico plus.~~ ~~Hoc affirmo apud mortales nihil inueniri ne excogitari quidem poſſe: quod ſit dignius ſanctiuſque ſacrificio.~~ ~~Ego uero neminem dari bene conſultum puto / qui quidem uelit res digniſſimas nimium perprompta facilitate uileſcere.~~

~~Sunt et quædam alia ornamentorum genera non ſtabilia quibus ſacrificium ornetur.~~ ~~Sunt et quibuſ alioquin templa honeſtentur: quorum ſpectet ratio ad architectum.~~ ~~Queritur quid omnium pulcherrimum ſit triuium ne lætum / ludibunda iuuentute.~~ ~~Mare ne refertum claſſe.~~ ~~Campus ne re fertus milite et ſignis uictricibus.~~ ~~Forum ne refertum patribus togatis et eiuſmodi: an templum alacritate luminum illuſtre?~~ ~~Sed uelim quidem lumina in templis habere maieſtatem.~~ ~~Quæ res minutis in ſcintillulis facularum quibus hodie utimur non eſt.~~ ~~Habebunt non nego uenuſtatem ſi ad aliquam lineamentorum ſpeciem coaptentur: ſi per coronarum lineas lampadibus diſtendentur.~~ ~~Sed multo perplacent ueteres qui candelabris maiuſculas conculas odoratis flammis incendebant.~~ ~~Longitudo candelabri in partes diuidebatur ſeptem.~~ ~~Duæ dabantur baſi: eratque baſis triangula longior ex magis quam lata.~~ ~~Inque imo erat ea quidem latior quam in ſummo ex.~~ ~~Stilus candelabri excitabitur uasis gutturiis alteris in alteras ſuperaſtitutis.~~ ~~In ſummo apponebatur concula gummis et lignis odoratis farcita.~~ ~~Mandarunt memoriæ quantum balſami ex publicis uectigalibus iuſſerint principes in ſingulos dies ſolemnes incendi ad baſilicas maximas romæ.~~ ~~Id fuit ad libras quingentas octuaginta.~~

~~Hactenus de candelabris.~~ ~~Venio ad reliqua quitus egregie ornentur templa.~~ ~~Legimus Gigem crateras dediſſe dono Apollini phithio ſex ex auro ſolido pondo milia triginta.~~ ~~Et apud delphos ſolida ex auro et argento fuiſſe uaſa quorum quodque amphoras caperet ſex.~~ ~~Fuere et qui pluris artificum manus atque inuentum fecerint quam aurum.~~ ~~Apud ſamios in templo lunonis cratere ferreis ſignis circumrefertum affuiſſe ferunt: quod olim ſpartæ ad Creſum miſiſſent dono tantæ amplitudinis / ut amphoras coeperit trecentas.~~ ~~Delphis quoque ſamios dono miſiſſe olim comperio ferream cortinam in qua miro artificio animantium capita eſſet inſculpta: quam ue coloſi cubitoſ alti ſeptem ſubnixo genu ſubſtinerent.~~ ~~Mirum illud Api deo ædem feciſſe Samniticum ægyptium columnis et uariis ſignis ornatiſſimam intuſque ſimulacrum Apis dei continuo quod ad ſolem ſpectandum uolueretur.~~ ~~Illudque iterum admirabilius Cupidinis telum in templo Dianæ apud epheſum pependiſſe nullis penitus mandatum laqueis.~~ ~~De iſtiuſmodi quod ſtatuam nihil habeo: niſi ut ſuo et decenti ponantur loco quoad ſpectentur cum admiratione et dignitate.~~

~~Baſilicam fuiſſe principio locum conſtat: ubi ſub tectum ad ius dicendum principes conuenirent.~~ ~~Huic loco dignitatis gratia additum eſt tribunal.~~ ~~Poſt id / quo eſſet ea quidem laxior primariis tectis non ſufficientibus circumaddidere porticus patulas intrinſecus hinc atque hinc primum ſimplices / mox etiam duplices.~~ ~~Addidere inſuper alii ſecundum tribunal tranſuerſam alteram ambulationem: quam quidem causidicam nuncupamus: quod illic rhetorum turmæ causidicique uerſarentur.~~ ~~Et iunxere haſce ambulationes inter ſe lineamento ducto ad.~~ ~~T. litteræ ſimilitudinem.~~ ~~Tum et ſeruorum gratia additas fuiſſe porticus interpretantur extrinſecas.~~ ~~Itaque baſilica ex ambulatione conſtat atque porticibus.~~ ~~Atqui baſilica quod naturam quidem ſapiat templi / multa ex parte cuncta ſibi ornamenta uendicabit quæ templis debeantur.~~ ~~Ea tamen ita uſurpabit: ut præ ſe ferat imitari templa maluiſſe quam æquari.~~ ~~Exaggerabitur templorum more.~~ Sed ei ex aggeris altitudine quæ templis debeatur adimetur octaua: in qua uenerationis gratia cedat digniori: tum et cætera quæ ornamento adhibebuntur / nequicquam eam habebunt grauitatem / quam habeant quæ templis imponantur. Præterea inter baſilicam atque templum hoc in tereſt quod eam quidem propter frequentiam prope tumultuantium litigioſorum / et propter uſum litterarum recognoſcendarum / ſubſcribendarumque eſſe oportet itionibus perquam expeditam / et apertionibus uehementer illuſtrem: probabiturque: ſi ita erit parata ut quam patronos clientes ue ſuos quæſitum aduenerint: ubi ſint primo aſpectu repertum habeant. ~~His de rebus columnæ iſtic cum rariores exiguntur: tum et arcuata maxime condecent: et trabeatas etiam non recuſant.~~ ~~Sed baſilicam ſic diffiniemus: ut ſit ea quidem perampla / at que admodum expedita quædam ambulatio circumſpecta ſub tecto porticibus intimis.~~ ~~Nam eam quidem quæ nuda porticibus ſit / magis ad rationes curiæ et ſenatus pertinere arbitramur quam ad baſilicam.~~ ~~Et de iſtac ſuo dicetur loco.~~ ~~Baſilicas aream habere oportet ita comparatam ut ſit earum longitudo ad latitudinem dupla.~~ ~~Conueniet etiam habere ambulationem mediam utique et cauſidicam liberam et expeditam.~~ ~~Quod ſi forte cauſidica amota tantum erit habitura porticus hinc atque hinc ſimplices hunc in modum finietur.~~ ~~Latitudo enim areæ diuidetur in partes nouem: ex quibus dabuntur quinque ambulationi mediæ: ſingulis autem porticibus binæ.~~ ~~Tum et longitudo itidem in partes diuidetur nouem.~~ ~~Ex his una dabitur ſinui tribunalis.~~ ~~Amplitudini uero tribunalis in faucibus dabuntur duæ.~~ ~~Sin autem præter porticum addenda erit cauſidica: tunc areæ latitudo diuidetur in partes quattuor: duæ dabuntur mediæ ambulationi: ſingulæ autem ſingulis porticibus.~~ ~~Rurſus longitudo diuidetur ſic.~~ ~~Nam ſinus quidem tribunalis ſibi introrſus capiet curuatura ſui partem longitudinis duodecimam.~~ ~~Apertura uero interualli capiet duodecimam bis et eiuſ inſuper dimidiam.~~ ~~Latitudo quidem cauſidicæ ſibi partem longitudinis areæ capiet ſextam.~~ Sin autem una et cauſidicam et porticus habitura erit duplices: diuidetur quidem latitudo in partes decem: ex quibus dabis mediæ ambulationi partes / tris uero in dextram / et tris alteras in ſiniſtram occupabunt porticus partitis ſpatiis inter ſe ex dimidia. ~~At longitudo quidem diuidetur in partes uiginti: ex quibus dabitur curuaturæ tribunalis pars una et amplius dimidia.~~ ~~Apertioni autem ipſius tribunalis dabuntur tris: et amplius etiam tertia.~~ ~~Cauſidicæ dabuntur integræ partes nihilo plus tris.~~ ~~Parietes baſilicarum non erunt quidem craſſi / uti ſunt templorum.~~ ~~Non enim teſtudinum oneribus: ſed trabibus / et deliquiis tectorum ſubſtinendis excitantur.~~ ~~Fient igitur craſſi ex parte uigeſima ſuæ altitudinis.~~ ~~Parietum altitudo pro fronte ad ſui latitudinem ſpatii addet inſuper dimidiam et nuſquam plus.~~ ~~In angulis ambulationum porrigentur pilæ parietem ſeſe in lineam columnationum parietis extendentes nihil minus quam ut binas: nihil plus quam ut tris craſſitudines eius parietis occupent.~~ ~~Sunt et qui et media longitudinis linea pilam quoque ordine inter columnas excitent firmitudinis gratia.~~ ~~Eius latitudo aut tris quidem capit unius columnæ craſſitudines: aut ad ſummum quattuor.~~ ~~Columnationes etiam nequicquam habebunt grauitatem quam habeant quæ templis apponuntur.~~ ~~Qua de re ſi præſertim trabeata utemur columnatione ſic rationabimur.~~ ~~Nam ſi erunt illæ quidem corynthiæ: adimetur earum ex craſſitudine pars duodecima.~~ ~~Si autem ionicæ: adimetur decima.~~ ~~Si uero doricæ: nona.~~ ~~In cæteris deinceps capitulorum et trabis et faſciæ et coronæ et eiuſmodi coaptationibus templa imitabuntur.~~

~~Arcuatis imitationibus debentur columnæ quadrangulæ.~~ Nam in rotundis opus erit mendoſum ea re quod capita arcus non ad plenum in ſolido columnæ ſubſtitutæ aſſideant: ſed quantum archa quadrati circulum a ſe contentum excedit: tantum in uacuo pendeat. ~~Hoc ut emendarent periti ueteres ſuperappoſuere capitulis columnarum etiam aliud lataſtrum quadrilaterum altum alibi ex quarta: alibi ex quinta diametri ſuæ columnæ.~~ Ad lineamentum undulæ huius ſuperadiecti quadranguli latitudo in uno æquauit maximam capituli extenſionem: in ſummo fuere proiectiones pares altitudini: hoc pacto frontes et anguli arcus expeditiora habuere ſedilia atque firmiora. ~~Arcuatæ columnationes uti et trabeatæ inter ſe uariæ ſunt.~~ ~~Nam aliæ quidem diſpanſæ: aliæ confertæ et eiuſmodi.~~ ~~In confertis altitudo uacui apertionis dimidiam capiet latitudinis ſui ſpecies.~~ ~~In diſpanſis habebit altitudo tertiam latitudinis quinquies.~~ ~~In ſubdiſpanſis latitudo iſtæc erit ex dimidia longitudinis.~~ ~~In ſubconfertis fiet ex tertia.~~ ~~Arcum diximus alibi trabem eſſe flexam.~~ ~~Ornamenta igitur arcubus dabuntur: quæ eadem trabibus darentur: ſi in tales columnas imponerentur.~~ ~~Præterea qui opus eſſe ornatiſſimum uolent: directas inſuper ducent lineas perpetuum per parietem in arcus iſtiuſmodi ſupremum dorſum.~~ ~~Deformabuntque trabem et faſcias et coronas quales ad eam altitudinem columnationibus deberi intelligant.~~ ~~Sed cum baſilicæ aliæ uno porticu: aliæ bino circuantur / coronarum idcirco ſedes ſupra columnas et arcus erit uaria.~~ ~~Nam his quidem quæ uno tantum porticu ſeptæ ſint / ex tota ſui parietis altitudine conſenſus coronarum præhendet nonam quinquies / aut uſque ſeptimam quater.~~ ~~In his uero quibus duplices adſunt porticus conſcendent coronæ nihilo minus tertia: nihilo plus quam octaua ter.~~ Appingentur præterea ornamenti gratia atque item utilitatis ad parietem ſupra coronas primas aliæ inſuper columnæ maximæ quadrangulæ: quæ in ſubſtitutas primarias columnas mediis centris acquieſcant. Nam confert quidem quod ſeruata oſſium ſoliditate et aucta operis honeſtate pondus atque impenſa parietis maxima ex parte leuigabitur: adigeturque iſtis ſupremis columnationibus etiam coronarum prominentiæ uti operis quidem ratio iſtic exigat. ~~Adde quod baſilicis biporticatis alteræ in alteras columnationes ſtatuentur numero a tecto ad imum tris.~~ ~~In illis autem binæ.~~ Vbi igitur columnationes appoſueris tris / illic ſpatium id pietis quod ſupra columnas primas uſque ad ſupremam tecti contignationem ſit / in partes duas diuidetur: eoque loci ſecundæ coronices finientur. ~~Inter primas coronices et ſecundas paries ſeruabitur integer: atque cruſtationum figmentis adornabitur.~~ ~~Paries uero qui inter ſecundas ac tertias coronices ſit: feneſtris fiet tranſpertuſus et luminibus peruius.~~ ~~Atque fient quidem ſuprema per interualla columnationum in baſilicis feneſtræ uniformes atque mutuo correſpondentes.~~ ~~Earum latitudo non erit arctior quam ut tris capiat quartas totius interualli / quod inter columnas ſit.~~ ~~Altitudo uero feneſtrarum percommode duas capiet iſtiuſmodi altitudineſ.~~ ~~Eadem ſuperliminare ſummas æquabit columnas præter capitulum si erunt quadrangulæ.~~ ~~Sin aut erunt feneſtræ ipſæ arcuatæ licebit arcus dorſum pene uſque ſub trabem tollere: et diminuto etiam arcu licebit iſtic ad arbitrium uti.~~ ~~Sed is columnæ proximæ altitudinem non prætergredietur.~~ ~~Subiicietur feneſtris pluteus cum cimatio gulula aut ouiclis.~~ ~~Vacua feneſtrarum reticulabuntur: ſed non obſtipabuntur templorum lamiis ex gypſo.~~ ~~Habeant ſane condecet quod acres uentos appellentes et in feſtas pruinas frangat atque intercipiat / ne qua moleſtia inferatur.~~ Alia ex parte aſſiduo et liberrime reſpirent neceſſe est: ne excitatus ab frequentia pedum puluis officiat pulmonibus ue oculiſ ue: Mihi idcirco uehementer probantur iſtic lamiæ tenues ex ære plumbo ue crebris et minutis foraminibus ut ita loquar expictæ / per quæ lux penetret / et ſpiritus motu auræ repureſcat.

~~Contignatio multo erit decora: ſi fiet intimum in ea cælum ſub tenſum ad planiciem coæquabilem / atque tabulis ad unguem compactis.~~ ~~Deformabunturque aptis dimenſionibus grandes cicli angularibus figuris commixti: diſtinguenturque membratim areolæ lineamentis ſumptis a particulis coronarum.~~ Maxime gulula ouiclis bacciſque ac frondibus interſertis: fientque areolarum limbi circumredimiti faſciis gemmatis digna et prompta rerum prominentia: interque flores et acanthi inſignes ſplendeſcant: Spatiaque ipſa pictorum ingenio ad omnem uenuſtatis elegantiam ex poliantur. ~~Aurum materiæ adglutinari leucophoro pulte huiuſmodi aiebat Plinius.~~ ~~Miſcentur. n. ſinopidis ponticæ libræ ſex: ſilis lucidi libræ decem: infunditurque mel græcenſe: nec ponitur in opus ante exactum diem duodecimum.~~ ~~Maſtix liquatum oleo linaceo mixtum helbica ſinopide bene uſta glutinum præbet penitus indelebile.~~ ~~Altitudo ianuæ in baſilicis ad porticum referetur.~~ ~~Porticus ſi pro ueſtibulo extrinſecus adiungetur / fiet alta et lata atque intrinſeca.~~ ~~Vacuum latera et huiuſmodi ianuarum rationes ducentur a templis: ſed æneis ualuis non uſque dignabitur baſilica.~~ ~~Fient igitur ex materia cupreſſu / cedro et eiuſmodi: ornabunturque æneis bullis: coagmentabiturque omne id opus ad ſoliditate perpetuitatenque magis quam ad delitias.~~ Aut ſi demum uenuſtati pluſculum inſeruiendum eſt non interſita minutalia / quibus picturas imitamur: ſed ſigilla potius affigentur modice prominuentia: quæ opus ornent: et ſeſe facile tueantur. ~~Baſilicas etiam rotundas facere aggreſſi ſunt.~~ ~~In his medii conceptaculi altitudo tanta eſt: quanta et totius baſilicæ latitudo.~~ ~~Porticus uero et columnationeſ et hoſtia et feneſtræ et eiuſmodi hiſdem finiuntur rationibus quibus et angulares.~~ ~~De his hactenus.~~

~~Venio ad rerum monumenta.~~ ~~Iuuat hic animi gratia paulo eſſe iucundior / quae uſque fuerim.~~ ~~Dum omnis noſter ſermo in commenſurationum numeris uerſabitur.~~ ~~Sed ero quoad potero ſubcinctus et preſſus dicendo.~~ Maiores noſtri cum fines imperii deuictis hoſtibus ui et uiribus propagare proſequerentur: ſigna et terminos ſtatuebant: quibus curſum uictoriæ indicarent: et partum armis agrum a finitimis notatum diſtinctumque redderent. ~~Hinc metæ columna que et eiuſmodi rerum dinoſcendarum notæ ortæ ſunt.~~ ~~Poſt id ſuperis gratificantes prædæ partem elargiri ſacris progreſſi ſunt: et publica gaudia religioni commendarunt.~~ ~~Hinc aræ ſacella et iſtiuſmodi quæ ad eam rem facerent.~~ ~~Conſulendum etiam nomini et poſteritati ſtatuerunt: noſcique uultus / et prædicari uirtutes ſuas apud genus hominum elaborarunt.~~ ~~Hinc exuuiæ et ſtatuæ et tituli et trophea: quæ ad concelebrandam famam facerent / excogitarunt.~~ ~~Hoſce ſubditi non modo qui patriam re aliqua iuuiſſent: ſed etiam felices et fortunati quantum per opes eorum oſtendaſ licuit ſecuti ſunt.~~ ~~Sed in re perficiunda aliis alia placuere.~~ ~~Liberi patris termini quos ad fines indiæ profectionis ſignum poſuit fuere lapides crebris interuallis diſpoſiti / et arbores proceræ quarum ſtipites hedera contexerentur.~~ ~~Apud liſimachiam ſtetit ingens ara: quam argonautæ poſuere inter proficiſcendum.~~ ~~Pauſanias apud hipparim ad pontum cratere ſtatuit æneum craſſum ad digytos ſex: quod quidem amphoras caperet ſexcentas.~~ ~~Alexander apud alceſtem fluuium trans oceanum aras poſuit duodecim ex ſaxo ingenti quadrato.~~ ~~Et apud tanaim quantum ſpatii caſtris occuparat: tantum incinxit muro: opus ſtadia uſque ſexaginta.~~ ~~Darius caſtris poſitis apud othriſios ad arteſroun fluuium quenque militem iuſſit lapidem unum iacere in cumulos quos uidentes poſteri et numero et amplitudine maximos mirarentur.~~ ~~Seſoſtris exercitum agens eos qui ſibi uiriliter obſtitiſſent: erecta columna ornabat appoſitis titulis magnificentiſſimis.~~ ~~In eos uero qui ſine armis ceſſiſſent pudenda muliebria adſculpebat monumentis lapidum et columnarum.~~ ~~laſon templa ſibi per ſingulas quas peragraſſet regiones erigebat: quæ omnia Parmenio deleuit: ne cuius esſet illic nomen celebre præter Alexandri.~~ ~~Hæc illi inter expeditionem: Verumet parta uictoria / pacatiſque rebus inſuper ſic facere uſurparunt.~~ ~~In Palladis ſolertis templo compedes quibus uincti lacedemones fuiſſent ſuſpendere.~~ ~~Lapidem quo rex machienſium ictus a Phymio rege et peremptus ſit / euiani non modo aſſeruarunt templo: ſed etiam uelut deum adorarunt.~~ ~~Aeginitæ roſtra nauium hoſtibus arrepta dicarunt templo.~~ ~~Eos imitatus Auguſtus uictor ægypti ex roſtris nauium columnas conflauit quattuor: quas poſtea princeps Domitianuſ locauit in capitolio.~~ ~~His lulius Cæſar adiecit duas: unam in roſtris: alteram ante curiam uictis poenis nauali certamine.~~ ~~Aut quid ego hic turres / templa obeliſcos / pyramides / labyrinthos et eiuſmodi referam: quæ hiſtorici collegerunt.~~ ~~Ad id quidem hoc deuenit ſtudium celebrandi ſui operibus iſtiuſmodi: ut etiam urbes poſteritatiſ gratia in ſua ſuorumque nomina condiderint.~~ ~~Alexander / ut cæteros omittam præter eas quas nomini ſuo etiam quadrupedi Bucephalæ aſtruxit urbem.~~ ~~Sed meo quidem iudicio illud Pompeii fuit perquam decentius.~~ ~~Fugato. n. Mitridate quo ſoci eum ſupaſſet: eo condidit urbem nicepolim / minori ſitam in armenia.~~ ~~Omnes tamen uiciſſe Seleucus uiſus eſt.~~ ~~Nam is quidem uxori apamias urbes condidit tres: matri laodicias qinque: ſibi ſeleucias nouem: patri antiochias decem.~~ ~~Alii non tam impenſæ magnitudine quam nouis aliquibus inuentis fructum poſteritatis captauere.~~ ~~Cæſar ex baccis lauri quam in triumpho geſſerat ſiluam ſatiuam effecit: et ſacrauit futuris triumphis.~~ Apud aſcalum ſyriæ inſigne fuerat templum in quo ſimulacrum locatum eſt Dercetæ uultu hominis: corpore poſtremo piſcis: quod ſe illac in ſtagnum præcipitaſſet: additumque eſt nefaſtum fore ſyrium qui piſcem eſtagno deguſtaſſet. ~~Apud lacum fucinum mutinii Medeam angiſtem ad ſerpentis effigiem finxere quod eius ope ſerpentum iniuria liberati ſint.~~ His perſimile eſt hydra Herculis io et belua lernæ: et quæ priſci poetæ carminibus expinxere: quæ mihi quidem commenta uehementer probantur / modo ferant præ ſe quod uirtutem ſapiat: ueluti illud eſt quod illi ad ſepulchrum Simandis inſculpſere. ~~Stat. n. iudex et primatum conuentus ueſtiti ſacris: eorum ex collo ad pectus pendet ſuſpenſa ueritas clauſis ſubnutans oculis.~~ ~~In medio eſt librorum cumulus inſcriptuſque titulus.~~ ~~Animi hac uera medicamenta ſunt.~~

~~Sed omnium ni fallor egregius fuit uſus ſtatuarum.~~ ~~Ornamento enim ueniunt et ſacris et profanis et publicis et priuatis ædificiis: mirificamque præſtant memoriam cum hominum tum et rerum.~~ ~~Et profecte præſtantiſſimo ingenio quicumque is fuit: qui eas adinuenerit ſtatuas: una cum religione ortaſ rabitrantur: et ſtatuarum inuentores ætruſcos fuiſſe prædicant.~~ Alii Telchines Rhodios primos fuiſſe rentur: qui ſta tuas deorum fabricarint: conſueſſeque illas ſcribunt religionibus abdicatas magicis nubes / imbres / et eiuſmodi induce re: nouaſque formas animantium ad arbitrium immutare. ~~Primus græcis Cadmus Agenoris filius ſtatuas deorum in templo conſecrauit.~~ ~~Apud Ariſtotelem primas athenis in foro poſitas legimus Hermodoro et Ariſtogitoni: quod hi primum tyrannidem ſubſtuliſſent.~~ ~~Has Alexander abſportatas a Xerſe ex ſuſis reſtituiſſe athenienſibus meminit Arrianus hiſtoricus.~~ ~~Romæ tantam affuiſſe copiam ſtatuarum ferunt: ut alter adeſſe populus lapideus diceretur.~~ ~~Rapſinates peruetuſ ægyptiorum rex Vulcano poſuit ſtatuas lapideas cubitos altas quinque atque uiginti.~~ ~~Soſoſtris ægyptius ſe atque uxorem ſtatua poſuit cubitos alta duos et triginta.~~ ~~Amaſis apud memphim ſtatuam poſuit accubantem: eius magnitudo pedes erat ſeptem et quadraginta: inque baſi duæ aſtabant aliæ pedes altæ uiginti.~~ Ad ſimandum louis ſtatuæ appoſitæ erant tres Memnonis opus mirificum: unico cæſæ in lapide: quarum una ſedens tanta fuit: :ut eius pes ſeptem excederet cubitos: et præter artificis manum atque lapidis uaſtitatem quod mirere nulla erat in tanta mole fixura aut macula: cumque lapides ad conceptas magnitudines non ſufficerent: æreas conflare poſteri agreſſi ſunt centicubites. Sed præcæteris Semiramis cum et lapis deficeret: et maius aliquid concupiſceret: quam quod ære poſſet aſſequi: apud montem mediæ / qui bagiſtanus dicitur in petra ſtadiorum ſeptem et decem ſuam in ſculpſit effigiem: quam centum uiri donis uenerarentur. Illud de ſtatuis minime prætereundum cenſeo quod apud Dio dorum legimus: ſtatuarios ægyptios tantum ualere ſolitos arte et ingenio: ut ex uariis lapidibus diuerſis poſitis locis unum ſimulachri corpus conficerent conuentu partium adeo perfinito: ut uno loco eodem ab artifice eſſe perfecta uideretur. Miroque hoc ex artificio celebre illud apud ſamios phythii Apollinis ſimulachrum extitiſſe prædicant: cuius media fuerit pars Thelleſii opus: reliquam uero partem in epheſo Theodorus perfinierit. Hæc animi gratia dicta ſint: quæ tametſi faciant ad rem plurimum: uelim tamen quaſi accepta referantur mutuo ex proximo qui ſequetur libro: cum de monumentis priuatorum tranſigemus: ad quam rem iſta maxime pertinebant. Nam cum impenſæ quidem magnitudine priuati ſuperari a principibus haud facile paterentur: cum et ipſi flagrarent auiditate gloriæ: uehementerque affectarent quocunque daretur pacto nominis ſui claritatem effundere: ea de re impenſis quidem quoad fortuna ſuppeditabat non pepercere. ~~Quod autem eſſet in poteſtate artificum: et uiribus ingenii poſſet occupari: id totis ſtudiis uſurparunt.~~ ~~Ergo lineamentorum elegantia et operis decentia maximis regibus pares eſſe contendentes aſſecuti ſunt meo iudicio ut in ea re non multo fuerint poſtponendi.~~ ~~Itaque in librum proximum reſeruentur.~~ ~~Hoc ſpondeo.~~ ~~Afferent ea quidem iucunditatem cum legeris.~~ ~~Sed quod hic faciat ad rem non prætereamus.~~

~~Sunt qui ſtatuas in templis ponendas negent.~~ ~~Numam regem ex pythagoreorum diſciplina prohibuiſſe fertur ne quod in templis ſimulachrum imponeretur.~~ ~~Seneca inde ſe ſuoſque ciues ſubirridebat.~~ ~~Atqui ludimus inquit pupis ut pueri: ſed maioribus inſtituti rationem adducentes ſic ratiocinantur.~~ De diis quis nam adeo erit ineptus / ut non intelligat mente non oculis diffiniendum eſſe: et formas omnine poſſe dari nullas certum eſt: quibus tantam rem aliqua uel minima ex parte imitari aut fingere liceat. Et conferre quidem arbitrantur / ſi demum formæ penitus nullæ aderunt factæ manu: quo aſſequamur / ut de primo rerum principe ſuperumque intelligentiis quiſque ſibi animo ea fingat: quæ ad ſuas ingenii ui res accomodentur. ~~Sic enim promptius altiſſimi nominis maieſtatem multo uenerabuntur.~~ ~~Alii ſecus.~~ Namque ſpecies quidem hominum collaras in deos fuiſſe dicunt quodam optimo ſapientique conſilio: quo facilius a uite prauitate imperitorum animi conuerterentur: ubi adeſſent ſimulachra, quæ adeuntes deos ipſos adire ſe crederent. Alii effigies eorum qui de genere hominum benemeriti eſſent: quos ue in deorum numero memoria conſecrandos cenſuiſſent / locis ſacratis ponendos uiſendoſque dedere: quo eos poſteri uenerantes ad uirtutis imitationem ſtudiis gloriæ incenderentur. ~~Sed ſtatuas præſertim in templis permaximi intereſt quales quibus locis frequentes: qua etiam ex materia factas apponamus.~~ ~~Non enim quales in hortis ridiculas illius auiſtuporis dei: non quales in porticu bellatorum hominum et cuiuſmodi.~~ ~~Neque in anguſto ignobilique loco ponendas cenſeo.~~ ~~Sed prius de materia / mox de reliquis tranſigemus.~~

~~Priſci inquit Plutarchus ex ligno ſimulacra faciebant uti in delo Apollinis: utique in urbe Populonia louis ex uite: quod etiam incorruptum manſiſſe multi ferunt.~~ ~~Vtique Dianæ epheſiæ: quod alii ex ebano: Mutianus ex uite fuiſſe tradit.~~ ~~Peras qui templum Argolicæ condidit: et filiam antiſtitem conſécrauit / ex trunco pyri louem effecit.~~ ~~Fuere qui deos fingi prohibuerint ex lapide quod ſit durus et immanis.~~ ~~Aurum itidem atque argentum reſpuebant: quod ex terra in fæcunda et infoelici: quod ue morboſus ei color eſſet.~~ ~~Atqui Iupiter inquit ille anguſta uix rectus ſtabat in æde: Inque Iouis dextra fictile fulmen crat.~~ ~~Apud ægyptios fuere qui deum igneum: æthereoque inhabitare igni putarint: nec poſſe hominum ſenſu capi: ea de re deos ex criſtallo uoluere.~~ ~~Alii nigro ex lapide deos aptiſſime fingi arbitrantur: quod eum eſſe colorem incomprehenſibilem ducerent.~~ ~~Alii demum auro: quod ſyderibus conueniret.~~ ~~Ego uero qua ex materia deorum ſtatuas fieri probem addubitaui.~~ ~~Digniſſimam nimirum dices materiam eſſe oportere: qua deum fingas: ſed dignitati perproxima eſt raritas.~~ ~~Tamen is non ſum / qui ex ſale quales efficere ſolinus refert ſiculos conſueſſe: aut quales inquit Plinius ex uitro feciſſe uelim.~~ ~~Neque item ex puro auro aut argento: non id quidem ut illi quod ex terra ortum ſterili et eo lore morboſum recuſarint.~~ Multa ſunt me quæ moueant inter quæ illud eſt: quod ad religionem ſpectare ipſe mihi persuaſerim: ut quas deorum loco adorandas ponimus / quae prope id aſſequi liceat / diis ipſis perſimiles apponamus. ~~Perennitate igitur quoad per mortales fieri poſſit immortales habendas cenſeo.~~ ~~Aut quid eſſe cauſæ dicam cur a maioribus acceptam opinionem de iſtiuſmodi rebus tanti faciant: ut iſtic audire dei pictam effigiem.~~ ~~Illic uero eiuſdem ipſius iſtius dei ſtatuam proxima in ſtatione locatam preces etiam uota iuſtorum audire minus opinentur.~~ ~~Quin et quas uulgus maiorem in modum uenerabatur ſi tranſtuleris: ueluti decoctoribus qui amplius credat aut ſua commendet uota non in uenies.~~ ~~Stabiles igitur et ſuas proprieque dicatas et digniſſimas habere ſedes oportet.~~ ~~Aiunt ex auro nuſquam ex hominum memoria uiſum opus elegans quaſi metallorum princeps honeſtari fucato artificio dedignetur.~~ ~~Id ſi ita eſt deorum ſtatuas quas eſſe decentiſſimas affectamus auro facere non condicet.~~ ~~Adde quod facile quidem acti cupiditate non barbam potius auream abſtulerint: quam totos integros deos colliquarint / ſi erunt auro.~~ ~~Ex ære perplacebit: ni me quam perpuriſſimi marmoris candor illectat.~~ ~~Sed erit in ære quippiam quod ex perennitatis fructu inprimis probem: modo fecerimus tales: ut maior ſit deteſtandi facinoris ratio ſi deleuerit: quam emolumenti / ſi alios in uſus conflarit.~~ ~~Tales erunt quidem quas malleo aut fuſura tenui lamia ueluti ſola ductas cute informarimus.~~ ~~Scribunt ſimulachrum factum ex ebore tantæ magnitudinis / ut id templi tecta uix caperent.~~ ~~Non laudo.~~ ~~Aptum enim eſſe oportet magnitudine formæque lineamentis: et partium modo.~~ ~~Et fortaſſis barba et ſupercilio ſeueriores maximorum deorum facies cum molliori uirginum effigie non belle condicunt.~~ ~~Tum et raritas deorum augebit ni fallimur uenerationem.~~ ~~In ara percommode locabuntur bini: aut nihilo plus quam tris.~~ ~~Reliquorum numerus per ſcaphas aptiſſimis ſedibus diſponetur.~~ ~~Horum quiſque deorum heroum habitu et geſtu ſuam quoad per artificem id peſſis ui tam et mores exprimat expoſco.~~ Nolo quod pulchrum illi ducunt / pugilem aut ludionem ſcænicum geſtiat: ſed ex uultu totaque corporis facie gratiam et maieſtatem deo dignam præbere de ſe uelim adeuntibus: ut quaſi nutu et manu benigniſſime excipere: atque ſupplicantibus gratificari ultro uelle uideatur. ~~Huiuſmodi in templis ponendas ſtatuas: re liquas uero theatris et profanis edificationibus demandandas ſtatuo.~~

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE RE AEDIFICATORIA LIBER OCTAVVS QVI PVBLICI PROFANI ORNAMENTVM INSCRIBITVR.~~

~~RNAMENTA QVAE OPERIbus adhibeantur ad rem ædificatoriam plurimum facere alibi diſſeruimus: et ornamenta ædificiis non deberi omnibus eadem ſatis conſtat.~~ ~~Nam ſacra quidem opera præſertim publica ut reddas ornatiſſima omni arte atque induſtria est elaborandum: ſuperis ea enim parantur: profana uero non ni ſi hominibus.~~ ~~Ergo dignioribus minus digna cedant condecet: ſuis tamen ornamentorum partibus honeſtabuntur.~~ ~~Sacra publica eſſe qualia oportet libro ſuperiore tranſegimus.~~ ~~Sequitur ut profana recenſeantur.~~ ~~Explicabimus igitur quod cuique ornamenti impartiundum ſit.~~

~~Apprime publicum eſſe interpretor uiam.~~ ~~Nam ea quidem cum ciuium cauſa / tum et peregrinorum etiam commodis paratur.~~ ~~Sed cum proficiſcentium alii tellure / alii aqua ſe tranſ ferant: de utriſque dicendum eſt.~~ ~~Illud repetas uelim quod alibi diximus.~~ ~~Viam aliam militarem aliam non militarem.~~ ~~Tum et aliter eſſe habendam uiam intra urbem: aliter per agrum.~~ Militarem uiam quæ per agrum ſit / uehementer ornabit ager ipſe / per quem dirigatur: ſi erit ille quidem cultus / conſitus / refertus uillis / diuerſoriis / rerum amoenitate et copia: ſi modo mare / modo montes / modo lacum / fluentem / fontes ue / modo aridam aut rupem aut planitiem modo nemus uallemque exhibebit. ~~Ornamento etiam erit / ſi non præceps / non ardua / non ſordida: ſed / ut ſic loquar / uaga et æquabilis et omnino patula occurret.~~ ~~Quas quidem res ut aſſequerentur / maiores quid non aggreſſi ſunt?~~ ~~Non illud refero / in centeſimum uſque milia re ſtratas uias lapide præduro: et maximorum lapidum ſtrue coaggeratas.~~ ~~Appiam uiam inſtrauere a roma uſque brunduſium.~~ ~~Viſuntur paſſim totis uiis militaribus proſciſſæ rupes lapideæ: delumbati montes: perfoſſi colles: æquatæ ualles: impenſa incredibili et operum miraculo.~~ ~~Quæ omnia et utilitati et certe ornamento ſunt.~~ ~~Præterea ornamentum afferent digniſſimum: ſi frequentes occaſiones offenderint uiatores: quibus ad ducantur in ſermones rerum præſertim dignarum.~~ ~~Facundus aiebat Laberius comes in uia pro uehiculo eſt.~~ ~~Et profecto non minimum leuamur ab itinerationis tedio confabulatione.~~ Qua de re cum in cæteris maiorum inſtitutis eorum prudentiam maximi ſemper feci: tum et in hoc uehementer laudo tametſi maiora ſpectarint inuento hoc de quo mox dicturi ſumus: quam ut peregre proficiſcentibus gratificarentur. ~~Hominem inquit lex. xii. tabularum in urbe ne ſepellito: ne urito.~~ ~~Tum ſenatus etiam conſulto peruetuſto cautum fecerant: ne mortuum quempiam intra urbis moenia ſepellirent: præter uirgines ueſtales atque imperatorem: quod hi legibus non tenerentur.~~ ~~Valeriis inquit Plutarchus et fabriciis licebat honoris gratia ſepelliri in foro: ſed eorum poſteri cum eo impoſuiſſent: illico face ſuppoſita aſportabant: indicantes id licere ſed nolle.~~ Ergo ſepulchra ſuorum locabant per agrum locis idoneis et conſpicuis per peruiam: atque efficiebant quoad per eorum facultates et artificum manus licebat / ut eſſent illa quidem ornamentis refertiſſima. ~~Stabant idcirco lineamentis aſtructa exquiſitiſſimis.~~ ~~Non deerat columnarum copia.~~ ~~Splendebant cruſtationes.~~ ~~Nitebant et ſtatuæ / et ſigna / et tabulæ.~~ ~~Spectabantur ducti æro aut marmore uultus artificio pereleganti.~~ ~~Quo inſtituto quantum illi quidem uiri ſapientiſſimi et rei publicæ et bonis moribus proſpexerint / non eſt ut longum proſequar.~~ ~~Tantum ea pertingam: quæ ad rem noſtram faciant.~~ Etenim quid putes uiatores ſi quando uia appia / aut quauis alia militari uia proficiſcebantur: quod eas intuerentur mirifice refertas copia monimentorum: an non maiorem in modum delectabantur: cum hoc et illud atque item alterum / atque item aliud ſepulchrum ornatiſſimum ſeſe offerret: unde titulus effigieſque uirum illuſtrium recognoſce rentur. ~~Quid igitur ex tam multis inditiis ueteris memoriæ / num parum præſtabatur occaſionis / unde ſummorum hominum geſta re petentes et uiam ſermone leuarent: et urbi dignitatem ad/ augerent.~~ ~~Sed erat iſtuc quidem minimum.~~ ~~Illud erat magis penſandum: quod patriæ ciuiumque fortunis atque ſaluti belliſſime ex ea re prouideretur.~~ ~~Inter præcipua cur legem agrariam diuites recuſarint fuiſſe teſtatur Appianus hiſtoricus / quod impium ducerent monumenta maiorum ad alienos tranſire.~~ Quanta igitur patrimonia ad pronepotes perueniſſe arbitramur hac una uel charitatis / uel pietatis / uel religionis ueneratione atque obſeruatione: quæ aſſotus alea decoctoreſque perdidiſſent. ~~Adde quod erat iſtud quidem cum familiis / tum urbi ornamentum nominis et poſteritatis: quo iterum atque iterum excitarentur: ut mallent laudatiſſimorum uirtutes imitari.~~ ~~Demum quid illud?~~ ~~quibus nam oculis ſi quando id ita accidiſſet inſolentem intra ſuorum monumenta craſſabundumque intueri hoſtem potuiſſent.~~ ~~Quis nam ignauus et uecors non illico exarſiſſet uindicandi et patriæ et decoris cupiditatem?~~ ~~Et quantum fortitudinis ſeu in dignitas / ſeu pietas / ſeu dolor inde ſuſceptus in uirorum animis iniieciſſent.~~ ~~Itaque laudandi ueteres.~~ ~~Noſtros tamen non auſim uituperare: qui intra urbem ſacratiſſimis locis condant: modo cadauer non intra templum inferant / ubi patres et magiſtratus ad aram uocatis ſuperis conueniant.~~ ~~Ex quo illud fiat interdum: ut ſacrificis puritas contaminetur corrupti uaporis feditate.~~ ~~Quanto commodius hi qui cremare corpora inſtituere.~~

~~Sed iuuat hic de ſepulchrorum rationibus non præterire quæ quidem dicenda uideantur.~~ ~~Proxime enim accedunt ut opera putentur publica quando religioni commendantur: ubi corpus demortui hominis condas / inquit lex / ſacer eſto.~~ ~~Et nos id ipſum profitemur: ſepulchrorum iura ad religionem pertinere.~~ ~~Itaque cum omnibus rebus religio præferenda ſit de his quamuis ad priuatorum iura pertineant: ante quam ad publica profana proſequar dicendum cenſeo.~~ Nulla pene uſpiam tam efferata fuit gens: quæ non habendam ſepulchrorum rationem ſenſerit: præter nescio quos iotophagos quos ex ultima indorum barbarie prædicant ſuos mari ſolitos defuncto, iacere. ~~Parum intereſſe aſſeuerantes humo ne an aqua an igne diſſoluerentur.~~ ~~Albani etiam curam habere defunctorum nefas eſſe arbitrabantur.~~ ~~Sabæi corpora defunctorum æque atque ſtercus ducebant: quin et reges ſterquillinus deiiciebant.~~ ~~Tragloedites mortui ceruicem cum pedibus alligabant: et raptim cum riſu et iocis efferebant: nullaque loci habita cura mandabant terræ: atque ad caput capræ cornu apponebant.~~ ~~Sed iſtos nemo qui humanitatem ſapiat approbabit.~~ ~~Alii cum apud ægyptios / tum et apud græcos non ſolum corpori ſed etiam nomini amicorum monumenta ædificabant: quorum pietatem nemo non laudat.~~ Eos uero apud indos qui quidem eſſe omnium præclariſſima monumenta dicerent / quæ hominum memoria poſteritati mandata ſeruarentur: qui ue probatiſſimorum funera non re alia quam eorum laudes cantando celebrabant / audiendos in primis puto. ~~Sed eorum cauſa qui ſuperſtites ſint / etiam corporis rationem habendam ſtatuo.~~ ~~Adde quod ad nominis poſteritatem ſepulchra plurimum ualere in promptu eſt.~~ Maiores noſtri his qui de republica ſanguine et uita egregie meriti eſſent: ut gratias referrent: cæteroſque ad parem uirtutis gloriam excitarent: cum ſtatuas tum et ſepulchra dare publice conſueuerunt. ~~Sed ſtatuas fortaſſis dedere multis: ſepulchra paucis: quod illas intelligerent interire tempeſtate et uetuſtate.~~ ~~Sepulchrorum aut ſanctitas inquit Cicero in ipſo ſolo eſt, quod nulla re deleri neque moueri poteſt.~~ ~~Nam ut cætera extinguntur / ſic ſepulchra ſunt ſanctiora uetuſtate.~~ Atqui religioni dicarunt ſepulchra eo ſpectantes ni fallor / ut cuius uiri memoriam ſtructuræ et ſoli ſtabilitati commendaſſent / deorum metu et religione tuerentur: quo etiam hominum manu inuiolatum ſeruaretur. ~~Hinc illud ex lege xii. tabularum quod ueſtibulum adituſue ad ſepulchrum capere uſu non licebat.~~ ~~Adde et legem / quam poena grauis indicta erat ſi quis buſtum uiolaſſet: aut ex ſepulchro columnam diſieciſſet: fregiſſet ue.~~ ~~Demum apud omnes gentes bene moratas ſepulchrorum habita eſt ratio.~~ ~~Tanta fuit apud athenienſes cura ſepulchrorum: ut etiam peremptos bello ſi quis dux honeſtare ſepulchro neglexiſſet capite plecteretur.~~ ~~Apud hebreo, lege cauebatur: ne hoſtem quidem inſepultum relinquerent.~~ ~~Multa de funerum ſepulchrorumque generibus referuntur: quæ ab re eſſet proſequi.~~ ~~Vti illud eſt quod de ſcythis fertur: eos inter epulas honoris gratia ſolitos comedere defunctos et alios nutrire canes: a quibus uita functi uorarentur.~~ ~~Sed de his hactenus.~~ ~~Ferme omnes qui rem publicam bene conſtitutam ſuis eſſe legibus uoluere / in primis curarunt / ut cum funera tum et ſepulchra nequicquam ſumptuoſiora fierent.~~ ~~Ex Pittaci lege ſuper terræ tumulum aliud non licebat præter columnellas tris non plus altas cubitos apponere aut menſuram.~~ ~~Conuenire enim arbitrabantur ut in qua re communis omnium natura eſſet: in ea nullum fortunæ diſcrimen haberetur: ſed eſſent omnia plebi æque atque locupletioribus communia.~~ Ita ex uetere quidem more gleba pura operiebantur: idque recte fieri interpretabantur quando quidem corpus quod ex terra eſſet / quaſi in matris gremium conderent: indixere nequis ſepulchrum faceret operoſius quam quod decem homines efficerent triduo. ~~Verum qui curioſiſſime ſepulchra condidere præcæteris fuere ægyptii.~~ ~~Nanque errare quidem genus hominum prædicabant qui domos breuiſſimi temporis diuerſorium lautiſſimas ædificarent: ſepulchra uero ubi diutiſſime eſſent requeturi præ illis negligerent.~~ ~~Sed mihi ſic fit ueriſimile.~~ ~~Gentes tum quidem per illam ueterem poſteritatem ſic inſtituiſſe.~~ Nam quo loci cadauer condidiſſent: illic notationis gratia principio poſuiſſe aut lapidem aut fortaſſis quod Platoni ſuis in legibus perplacuit: arborem et mox coepiſſe aliquid ſuper circum ue aſtruere: nequid fera ſuffodiendo eruendoque fædum efficeret. Cum uero deinceps ea rediſſet anni facies: ut agrum uiderent aut florentem aut onuſtum meſſe / uti cum erat cum ſui e uita deceſſiſſent: nimirum excitabantur in eorum animis deſideria cariſſimorum quos amiſiſſent: ſimulque illorum dicta et facta repetentes locum adibant: et defuncti memoriam quibus poterant rebus honeſtabant. ~~Hinc fortaſſis ortum eſt illud/ ut aſſueuerint cum cæteri tum præſertim græci bene de ſe meritorum tumulos honeſtare inferiis.~~ ~~Conueniebant enim inquit Tuchidides illic cum indumentorum apparatu: et fructuum primitias afferebant.~~ ~~Quod quidem opus et piiſſimum et maxime religioſum putarunt: ut etiam publice id facerent.~~ ~~Ex quo fit ut ſic proſequar coniectura.~~ ~~Hinc eos ad ſepulchra / non tu mulos modo aut columellas operimenti notationis ue cauſa: uerum et ponere delubra etiam inſtituiſſe: quo haberent ubi id ſacrum facerent cum dignitate.~~ ~~Ex quo illud curarunt ut eſſent illa quidem perquam decentiſſima: atque omni ex par te cultiſſima.~~ ~~Sed loca ubi ſepulchra iſtiuſmodi ponerent / apud ueteres fuere uaria.~~ ~~Ex pontificia lege publico in loco facere ſepulchrum uetabantur.~~ ~~Platoni ſic uiſum eſt hominem habendum ita ut neque uiuus neque mortuus ulla ex parte hominum cetui ſit grauis.~~ ~~Eaque de re cum extra urbem tum et non alibi quam in agro penitus ſterili conderent edicebat.~~ ~~Hunc imitati fuere qui certum ſepulchris locum deſignarint ſub diuo: et ab hominum cætu excluſum: quos ego uehementer probo.~~ ~~Alii contra: cadauera condita gypſo aut ſale ſeruabant domi.~~ ~~Micerinus ægyptiorum rex mortuam filiam in boue ligneo condiderat: apud ſeque ſeruauerat aula regia: iubebatque in ſingulos dies ei qui myſteriis præerant parentarent.~~ ~~Solitos refert Seruius ueteres præſtantiſſimis filiis atque nobiliſſimis locare ſepulchra excelſis et maxime conſpicuis in montibus.~~ ~~Alexandrini per Strabonis hiſtorici tempora ſepta et hortos habebant condendis corporibus dicatos.~~ Proxima patrum noſtrorum ætate ſacella templis maioribus adacta extruebant ſepulchrorum cauſa: uiſunturque toto in latio buſtuaria familiarum ſuffoſſa tellure inſtructa diſtinctis per parietem buſtulis: quibus crematorum reliquias conderent: ſtatque breuis titulus etiam piſtori / tonſori / eo / quo / aliptæ / et eiuſmodi qui in familia uerſabantur. ~~Vbi autem putos infantulos condidiſſent ſollatia matrum / eorum effigies gypſo expreſſas in urna intercludebant.~~ ~~Maiorum effigies præſertim ingenuorum marmoreas apponebant.~~ ~~Hæc illi.~~ ~~At nos eos non improbabimus ubi uis corpus condendum inſtituerint: qui digniſſimis locis nominis monumenta mandarint.~~ ~~Cæterum quæ iſtiuſmodi in monumentis de lectent hæc ſunt.~~ ~~Forma operis et titulus.~~ ~~Quam formam ædificandi ueteres præcæteris condignam ſepulchris putarint.~~ ~~non facile dixerim.~~ ~~Auguſti ſepulchrum romæ ſtructum marmoreo fuit lapide quadrato: et opertum arboribus fronde perpetuo uirenti.~~ ~~In ſummo Auguſti ſimulacrum extabat.~~ ~~In inſula tyrina non longe a carmania Erithræ ſepulchrum fuit ingens tumulus ſilueſtribus palmis conſitus.~~ ~~Zarinæ ſacrorum reginæ ſepulchrum fuit pyramis trilatera: et in ſummo coloſus aureus.~~ ~~Arthacheo præfecto xerſis ab uniuerſo exercitu tumulus tellure congeſta effectus eſt.~~ Sed apud omnes quod primum quaererent videre uideor fuisse ut a caeteris lineamento differrant: non quo aliorum opera uituperarent: ſed quo inuenti nouitate ad ſe ſpectandum illectarent: exque profuſa ſepulchrorum conſuetudine et ſtudio nouis in dies lineamentis inuentis: eo progreſſi ſunt: ut nihil excogitari amplius poſſit quod illi non uſurparint / belliſſimeque perfecerint: et cuncta demum eiuſmodi ſunt ut egregie probentur. ~~Sed ex omni multitudine hoc aduertimus: alios nihil plus curaſſe quam ut id quod corpus caperet honeſtarent.~~ ~~Alios uero amplius quæſiſſe quidpiam aſtruere: cui titulos et rerum geſtarum famam pulcherrime commendarent.~~ ~~Ergo illi aut marmoreo tantum ſcrineo contenti extitere aut inſuperſacellum addidere quantum loci religio poſtulaſſet.~~ ~~Alteri uero columnam pyramidem aut molem et eiuſmodi maxima opera ſuperaſtruxere / non ea quidem in primis ſeruandi corporis gratia: ſed uel magis nominis atque poſteritatis.~~ ~~Apud aſon troadis lapidem haberi diximus ſarchophagon qui corpora confeſtim conſumat.~~ ~~In congeſtitio obruderatoque ſolo confeſtim humor abſumitur.~~ ~~Iſtiuſmodi minuta non proſequar~~

Nunc quoniam ueterum ſepulchra probentur: uideo alibi ſacella / alibi pyramides / alibi columnas / alibi aliud ut moles et eiuſmodi poſitas: de his nobis ſingulis dicendum cenſeo: ac prius de ſacellis. ~~Velim ſacella iſtæc ſint ueluti puſilla templorum exemplaria.~~ ~~Neque recuſabo ſi adiunxeris lineamenta a uariis quibuſuis ædificiorum generibus collecta: modo ea quidem ad gratiam faciant atque etiam ad perennitatem.~~ ~~Nobili ne materia an potius ignobili monimenta hæc quæ æterna eſſe concupiſcimus aſtruxiſſe conferat non ſatis conſtat propter aſportantium iniurias.~~ ~~Sed ornatus nimirum delectat: quo / ut alibi diximus / nihil ad conſeruandas res poſteritatique commendandas commodius eſt.~~ Ex C. Cæſaris atque ex Claudii ſepulchris tantorum principum / quæ quidem proculdubio clariſſima fuere / nihil plus hac tempeſtate relictu uidemus quam ſingulos puſillos quadratos lapides bicubitales: quibus eorum nomina ſeruentur. ~~Ea quidem ni fallor nominis monumenta ſi commendata maioribus lapidibus fuiſſent: cum cæteris abrepta ornamentis et diffracta iam tum pridem defeciſſent.~~ ~~Alibi alia uiſuntur ſepulchra uetuſtiſſima, quæ nemo uiolarit / quod ſint opere reticulato / aut lapide a alios uſus inutili: ut facile a cupidorum manibus ſeſe uindicarint.~~ Ex quo illud eſt quod hic monendos putem eos: qui ſua uelint eſſe ad modum perpetua: ut lapide aſtruant non infirmo quidem ſed non adeo elegam i ut ea quiſpiam aut facile concupiſcat: aut leuiter arripiat. ~~Præterea pro cuiuſque dignitate modum in his habendum puto.~~ ~~ut etiam in regibus profuſam impenſarum inſolentiam uituperem.~~ ~~Et certe portenta illa opum quæ ſibi ægyptii aſtruxere ipſiſ quoque ſuperis ingrata deteſtor: quandoquidem illorum nemo in tam faſtuoſiſſimis ſepulchris humatus ſit.~~ Laudabunt fortaſſis alii noſtros ætruſeos quod ægyptus in magnificentia operum ſimilium non multo ceſſerint: atque inter caeteros Porſennam qui quidem ſub urbe cluſio ſibi ſepulchrum condidit lapide quadrato in cuius baſi alta pedes quinquagenos labyrinthus fuerit penitus inextricabilis: et ſupra id pyramides ſurgebant quinque ſingulæ ſingulis angulis / una in medio. ~~Quarum latitudo in imo ad pedes fuerit quinos et ſeptuagenos: et in earum ſummo aderat orbis æneus: ex quo pendebant excepta catenis tintinnabula: quæ uento agitata longe ſonitum referebant.~~ ~~Idque in opus inſuper quattuor aſſurgebant aliæ pyramides altæ pedes centenos.~~ ~~Et in haſce iterato aliæ non modo uaſtitate uerum etiam lineamento incredibiles.~~ ~~Iſta mihi prodigioſa et ad nullos optimos uſus accomodata nequicquam ſatis probabuntur.~~ ~~Illud Cyri perſarum regis probarunt: eiuſque moderationem omnibus uaſtiſſimorum operum iactantiis præferendam exiſtimarunt.~~ ~~Namque illi quidem apud paſargadas reſtudinatum domicilium perpuſillum quadrato lapide aſſurgebat porta puſilla uix bipedali.~~ ~~Intus pro regis dignitate aurea in urna reconditum Cyri erat corpus.~~ ~~Aediculam hanc nemus ex omni pomorum genere conſitum circuibat: et late locus uirebat prato irriguo: neque deerant rhoſa paſſim / et florum copia omnia odorata læta amoena.~~ ~~Conueniebatque cum his titulus aſcriptus.~~ ~~Homo ego ille ſum Cyrus Cambiſis filius: quem meminiſtis perſis impium conſtituiſſe.~~ ~~non eſt igitur ut inuideas quod me hoc habeat domicilium.~~

~~Sed iam redeo ad pyramides: Pyramidem alii fortaſſis triangulam reliqui omnes quadrangulam effecere.~~ ~~Earum placuit altitudo quanta et latitudo.~~ ~~Laudatur qui alibi ita duxerit in pyramide lineas ut a ſole umbram non exciperent: has plerique omnes quadrato lapide: nonnulli etiam lateritus excitarunt.~~

~~columnarum aliæ ædificatoriæ: quibus paſſim in ædificiis uterentur: aliæ fuere amplitudine ad ciuiles ædificandi uſus minime aptæ: ſed ſolum notationis et poſteritatis gratia excogitatæ.~~ ~~De his igitur dicendum.~~ ~~Eius partes hæ ſunt / propodio et crepidine ſurgentes ab ipſo pauimento ſoli adſunt gradus.~~ ~~In eos ara quadrangula.~~ ~~In hanc rurſus altera eminet ara prima non nihil minor.~~ Tertio loco baſis columnæ: mox columna ipſa: in eam capitulum: extremo loco ſtatua ſuggeſto imposita. sunt qui inter primam atque secundam aram quippiam ueluti lataſtrum ſuggesti loco interposuerunt: quo eſſet opus celsiore cum uenuſtate. ~~Iſtarum partium omnium lineamenta ſumetur uti in operibus templorum ex diametro imæ columnæ.~~ ~~Sed basis isthaec ubi uaſtiſſima fient opera unicum tantum habebit non plures quales cæteræ columnæ toros.~~ ~~Diuidetur idcirco baſis craſſitudo in partes quinque: duas dabis toro: lataſtro aut tris.~~ ~~Lataſtri amplitudo quaque uerſus capiet ex diametro columnæ dimidium dimidii quinquies.~~ ~~Aræ aut in quibus aſſideat baſis partes habebunt haſce.~~ ~~Supremo loco quod ipſum omnibus debetur partibus ſtructuræ prominebit cimatium: in imo quidem aderit ſoccus.~~ ~~Sic. n. ſimilitudinis gratia appello id ornamentum porrectum aut gradibus / aut undula / aut gulula / quod quidem partis alicuius propria ſit baſis.~~ ~~Sed de ara iſtiuſmodi nonnulla dicenda ſunt: quæ ex induſtria in hunc locum deſtinata ſuperiori libro praetermiſimus.~~

Dixi accidiſſe ut columnis murulos ſubſtinendos ducerent: Cum igitur poſitis murulis itiones expeditiores habere uoluiſſent amotis reliquis intermediis tantum ex murulo ſub baſibus columnarum reliquerunt: quantum ferendis columnis ipſis ſufficeret. ~~Id nos ſic relictum aram nuncupamus.~~ ~~Huic mutulo fuerat ornamentum in ſummo cimatium: gulula / aut undula / aut quiduis tale.~~ ~~Tum et par in imo ſoccus reſpondebat.~~ ~~His igitur ambobus ornamentis aram incinxere: effecereque ipſum id cimatium ad aræ ipſius altitudinem ex quanta aut ex ſexta.~~ ~~Aram aut poſuere craſſam nuſquam minus quam ut ad amplitudinem baſiscolumnæ reſponderet: ne quid lataſtri ſuperaſtructio in uacuo penderet.~~ ~~Alii firmitudinis gratia octauam lataſtri addidere craſſitudini muruli.~~ ~~Cæterum arulæ altitudo præter cimatium et ſoccum aut fuit par latitudini ſuæ aut ſupauit ex quinta.~~ ~~Itaque iſtiuſmodi apud elegantes fuiſſe murulos et aras inuenimus.~~ ~~Redeo ad columnam.~~ ~~Sub columnæ baſi ara ſtatuetur: quæ ad baſim columnæ uti mox diximus commodis dimenſionibus reſpondeat.~~ ~~Huic cimatium erit integrum opus coronæ præſertim ionicæ: cuius meminiſti eſſe lineamenta hæc.~~ ~~Infimo loco gulula: mox gradus: poſt rudens: poſt mutulorum frons prætectus: ultimo ſupremo loco undula cum funiculis et nextrulo ordinibus inuerſis.~~ ~~Ara uero altera huic ſubſtituta itidem parilibus ducetur lineamentis: ita ut ſuper eam nihil aſtructi pendeat in uacuo.~~ ~~Sed huic ab ſolo ipſo pauimenti aſſurgent gradus aut tris aut quandoque altitudinibus inter ſe et retractionibus imparibus.~~ ~~Hi uero gradus una nihil plus quam quartam: nihil minus ſextam aræ ſupra ſe impoſitæ partem omni altitudine ſui adæquabunt.~~ ~~In ara iſtac adaperietur hoſtiolum appingenturque ornamenta ei aut dorica aut ionica: qualia in templis recenſuimus.~~ ~~In altera autem ſublatiore ara tituli aſcribentur: et exuuiarum congeries aſculpetur.~~ Siquid inter haſce duas aras ſubinterponetur: altum fiet ex tertia ſuæ amplitudinis: idque ſpatium occupabunt ſigna adpacta uti ſunt plaudentes deæ / Victoria / gloria / Fama / copia / et eiuſmodi. ~~Fuere qui ſupremam aram cruſtarint ære aurato Aris abſolutis et baſi ſuperexcitabitur columna: eius proceritas ſepties diametrum complebit ſui.~~ ~~In ſummo ſcapo columna ſi erit ampliſſima fiet gracilior quam in imo non plus quam ex decima.~~ ~~In cæteris minoribus ea ſequemur quæ libro ſuperiore tranſegimus.~~ Fuere qui columnæ altitudinem ad pedes centenos duxerint: totamque circum aſperam ſignis et rerum hiſtoria conueſtitam reddiderint: introrſuſque gradus ad cocleam ſcalpſerint: quibus ad ſummum uſque conſcendas. ~~In columna iſtiuſmodi capitulum appoſuere doricum amota colli adiectione ſupra ſummum capituli operculum: in minoribus columnis trabs faſciæ coronæque ornamenta quaque circumſepta imponuntur.~~ ~~In maximis aut columnis iſta prætermittentur.~~ ~~Tantorum. n. lapidum fruſta non ſuppeditarent: neque facile operi ſuperſtituerentur.~~ ~~In utriſque ſupremo loco apponetur quippiam: quod ipſum pro baſi ſit: in qua ſtatua collocetur.~~ ~~Id ſi forte erit quadrata ara: tunc illa quidem ſuis angulis ſolidum columnæ non excedet.~~ ~~Sin autem eadem erit rotunda: eius amplitudo quadrati iſtius lineas non exibit.~~ ~~Statuæ magnitudo erat ex tertia ſuæ columnæ.~~ ~~Ac de columnis hactenus.~~

~~Ad molem quidem ſic lineamenta ueteres ducere aſſueuere.~~ ~~Primo loco quadrata arca templorum more exaggerata ſurgebat.~~ ~~Inde paries attollebatur nihil minus quam ex ſexta: nihil plus quam ex quarta longitudinis areæ.~~ ~~Ornamenta parieti aut non niſi in ſummo atque in imo atque etiam in angulis adigebantur.~~ ~~Aut præter id adpactæ per parietem columnationes prominebant.~~ ~~Sed ſi non niſi in angulis columnæ apponebantur: tunc totius parietis altitudo præter gradus crepidinum diuidebatur in partes quattuor: ex quibus dabantur tris columnæ cum capitulo et baſi.~~ ~~Suprema uero pars unica dabatur reliquis ornamentis: hoc eſt trabi / faſciæ / et coronæ.~~ ~~Rurſus pars iſtæc unica ſuprema diuidebatur in modulos ſexdecim: trabi dabantur moduli quinque: faſciæ itidem quinque: coronæ cum undula dabantur ſex.~~ Quod aut erat ſub trabe uſque ad crepidinem aggerationis diuidebatur in partes quinque et uiginti: ex quibus tres dabantur altitudini capituli: duæ autem baſi: reſiduum inter medium complebat columnæ longitudo: fiebantque in angulis iſtiuſmodi ſemper quadrangulæ columnæ. ~~Baſis unico formabatur thoro: fiebatque is ex dimidia totius altitudinis baſis.~~ ~~columna in imo nextruli loco eadem habebat lineamenta proiecturæ ſui: qualia in ſummo ſcapo latitudo columnæ in his operibus fiebat ex quarta ſuæ longitudinis.~~ Vbi autem refertus erat paries ordine columnationis: tunc quæ inbant columnæ latæ habebantur ex ſuæ longitudinis ſexta: reliquæ uero per parietem columnæ earumque ornamenta ex templorum lineamentis ducebantur. Inter has columnationes et proxime ſuperiores hoc intereſt: quod in illis ab angulo ad angulum tota parietiſ longitudine: cum in imo baſis tum et in ſummo torques et nextrulum columnæ ſub trabe perducitur. ~~Id non fit ubi plures columnæ adpactæ prominent.~~ ~~Tametſi fuerint quae baſis lineamentum eſſe iſtic toto operi ueluti in templis circumduxerint.~~ ~~Intra quadrangulum hunc parietum ambitum ſeſe attollebat rotundum et conſpicuum opus eminens amplius quam parietes iam poſiti parte diametri ſui nihilo minus dimidia: nihilo plus tertia bis.~~ ~~Etuſque rotundi latitudo ex maximo iſtius quadrangulæ areæ diametro capiebat nihil minus dimidiam: nihil plus ſextam quinquies.~~ Plurimi quintam occuparunt ter: iterabantque rotunda quadratis: et uiciſſim ſecundo quadrato alterum rotundum quibus dixi rationibus ſuperimponentes ad quartam uſque aſtructionem: et ornabant quæ hactenus recenſuimus. non deerant per molem ipſam aſcenſus commodiſſimi: et ſacellorum religiones: et præſurgentes a pariete in præcelſum columnationes: et inter columnas ſtatuarum decus et tituli aptis locis diſpoſiti et collocati.

~~Sed iam uenio ad titulos.~~ ~~Eorum fuit uſus et multiplex et uarius apud ueteres.~~ ~~Non. n.~~ ſepulchris ſolum: ſed et ſacris ædibus et priuatis etiam domibus habebantur: Inſcribebant inquit Simacus / faſtigiis templi nomina deorum quibus dicaſſent: noſtri ſacellis cui et quo eſſent annorum tempore dicata inſcribere aſſueuerant. ~~Quod mihi uehementer placet.~~ ~~Et ne ſit hoc quidem ab re / cum appuliſſet cizicum Crates philoſophus: atque paſſim priuatorum ædibus inſcriptos uerſiculos hoſce inueniret.~~ ~~Natus Iouis fortiſſimus uir Hercules hic habitabat: intret hanc donum nihil mali: irriſit: ſuaſitque potius inſcriberent.~~ ~~Hic paupertas habitat.~~ ~~Hanc. n.~~ ~~omne monſtri genus promptius et ualidius abacturam quam Herculem.~~ ~~Sed tituli quidem erunt aut ſcripti: quos epigrammata nuncupabant: aut notati ſignis et imaginibus.~~ ~~Sepulchris Plato uerſus non plus quattuor ſcriberent edicebat.~~ ~~Atqui tu media mihi inquit ille / carmen pone columna: Sed breue: quod currens uector ab urbe legat.~~ ~~Et certe nimia prolixitas cum alibi tum maxime in his perquam odioſa eſt.~~ Aut ſi tandem paulo prolixior eſt: omnino ſit elegans dictum: habeatque in ſe quod animum moueat ad pietatem / miſericordiam: ad gratiam: quod ue legiſſe non poeniteat / et mandaſſe memoriæ / et pronuntiaſſe iuuet. ~~Laudatur illud Omeneæ.~~ ~~Si penſare animas ſinerent crudelia fata: Penſarem pro te cara Omenæa libens.~~ ~~At nunc / quod ſupereſt / fugiam lucemque deoſque: Vt te immatura per ſtyga morte ſequar.~~ ~~Et alibi.~~ ~~Nemo inquit ille mihi funera faxit.~~ ~~Cur uiuus uolito docta per ora uirum.~~ ~~Ad ſepulchra eorum qui apud termophilas occidere lacedemonii inſcripſerant.~~ ~~Hoſpes nuncia lacedemoniis nos hic iacere dum eorum iuſſa ſequimur.~~ ~~Neque etiam aſpernabimur / ſi quid habebit lepiditatis miraculum.~~ ~~Heus uiator: hic uir et uxor non litigant.~~ ~~Quæres qui ſumus: non dicam.~~ ~~At eodum ipſa dico: hic Belbius balbus me Brebiam peppam nuncupat.~~ ~~Oe coniunx etiam defuncta garris: Iſtiuſmodi perplacent.~~

~~Notas litterarum maiores ære inauratas marmoribus affigebant.~~ ~~Aegyptii ſignis utebantur hunc inmodum.~~ Nam oculo deum: uulture naturam: ape regem: ciclo tempus: boue pacem et eiuſmodi ſignificabant: dicebantque quibuſque ſuas tantum litteraſ notas eſſe: et futurum olim / ut earum cognitio penitus pereat: ut apud nos ætruſcos euenit per ætruriam ex oppidorum ruinis et buſtuariis defoſſa uidimus ſepulchra litteris uti omnes ſibi perſuadebant inſcripta ætruſcis. ~~Earum notæ imitantur græcas: imitantur etiam latinas: ſed quod moneant intelligit nemo.~~ ~~Itaque et cæteris fore futurum ut eueniat id æque autumant.~~ ~~Suum aut adnotandi genus quo iſtic ægyptii uterentur toto orbe terrarum a peritis uiris quibus ſolis digniſſime res communicandæ ſine perfacile poſſe interpretari.~~ ~~Hos plerique imitati uaria ſepulchris aſculpſere.~~ ~~Ad ſepulchrum Dyogenis cynici columna erat erecta: in qua ex pario lapide canem impoſuerant.~~ ~~Sepulchrum apud ſyracuſas Archimedis uetuſtate neglectum ut uepribus obrutum.~~ ~~ſuiſque incognitum ciuibus arpinas Cicero ſe inueniſſe gloriabatur coniectura ex chylindro et ſpherula: quam uidiſſet inſculptam eminenti quadam in columna.~~ ~~Ad ſepulchrum Simandi ægyptiorum regis ſculpta eius erat mater ſaxo cubitorum uiginti: tria regia inſignia ſupra caput geſtans: quo oſtendebat filiam uxorem et matrem fuiſſe regis.~~ ~~Sardanapali aſſyriorum regis ſtatuam ſepulchro appoſuere manus collidentem plauſu / atque ſubſcripſerant.~~ ~~Tarſum archileumque condidi die non amplius una.~~ ~~At tu mi hoſpes agedum comede et bibe cum feſtiuitate iocoque: doquidem cætera quæ hominum ſunt haud quaquam hoc digna ſunt id eſt plauſu.~~ ~~Itaque iſtiuſmodi notis et ſignis illi quidem utebantur.~~ ~~Noſtri uero latini clariſſimorum uirorum geſta exprimere ſculpta placuit hiſtoria.~~ ~~Hinc columnæ: hinc arcus triumphales / hinc porticus referti picta ſculpta ue hiſtoria.~~ ~~Sed in his non niſi digniſſimarum grauiſſimarumque rerum uelim monumenta mandes.~~ ~~De his hactenus diximus.~~ ~~Terreſtres uias aquarum traiectiones iiſdem gaudebunt rebus: quæ et uiis terreſtribus probentur.~~ ~~Sed quando maritimis atque non nihil etiam terreſtribus uiis ſpecula debeatur: de ea tranſigendum eſt.~~

~~Præcipuum afferunt ornamentum ſpeculæ: ubi aptis locis poſitæ: et lineamentis commodis eductæ ſint.~~ ~~Quod ſi erunt etiam non rariſſimæ: illæ quidem ſeſe procul uiſendas præſtabunt cum dignitate.~~ ~~Non tamen proximam abhinc ad annos ducentos ætatem laudo: quam habuit comunis quidem morbus turrium aſtruendarum etiam minutis in oppidis.~~ ~~Nemo pater familias turre potuiſſe carere uiſus eſt.~~ ~~Hinc paſſim ſiluæ ſurgebant turrium.~~ ~~Sunt qui putent aſtro mouente etiam hominum animos uariari: ad annos abhinc. ccc: uſque. cccc.~~ ~~tantus uiguit feruor religionis ut nati homines uiderentur non aliam ad rem magis quam ad ſacras ædes aſtruendas.~~ ~~non dico plus.~~ ~~Romæ per hos dies tametſi de numero plus parte dimidia corruerint ſacra ſupra duo milia etiam quingenta luſtrauimus tecta.~~ ~~Aut quid hoc eſt quod uidemus certatim totam italiam innouari?~~ ~~Quantas urbes totas aſſerulis compactas pueuri uidebamus: quas nunc marmoreas reddidere?~~ ~~Redeo ad ſpeculas.~~ non hic refero quod apud Hero dotum legimus: ſpeculam fuiſſe in medio templo ad babylonem: cuius baſis quaque uerſus ſtadium adimpleret integrum: ſtructu riſque conſtaret octo alteris in alteris ſuperimpoſitis. ~~Quod quidem opus laudabo in ſpeculis.~~ ~~Structuræ.~~ n. ~~in altum iſtic aceruatæ ad gratiam atque ad firmitatem faciunt: quandoquidem carum teſtudinationibus concatenationes ita interſerantur: ut parietes belliſſime contineantur.~~ ~~Specula erit aut quadrangula aut rotunda.~~ ~~in utriſque altitudo latitudini reſpondeat ex quota neceſſe eſt.~~ Quadrangula cum gracilis ſutura eſt / lata fiet ex ſexta ſuæ altitudinis: rotunda quater habebit diametrum in altitudine: craſſiſſima quæ futura eſt ſi erit quadrangula: fiet lata nihil plus quam ex quarta ſuæ altitudinis. ~~Si rotunda diametrum habebit ter.~~ ~~Craſſitudini parietis ſi erit illa quidem ad cubitos alta quatraginta dabis nihil minus pedes quattuor.~~ ~~Si ad cubitos uſque fiet quinquaginta tunc ei pedes dabis quinque.~~ ~~Inque cubitos ſexaginta dabis ſex.~~ ~~At deinceps pari gradatione proſequere.~~ ~~Atqui hæc quidem puris ſimplicibuſque ſpeculis debentur.~~ ~~Sed fuere qui ſpeculis ad medium altitudinis porticum adiecerint extrinſecam columnis expeditis.~~ ~~et fuere quae porticum hanc ad cocleam lineam circumduxerint: et fuere qui totam porticibus quaſi coronis cinxerint: et qui totam ſculptis animalibus conueſtierint.~~ ~~In his columnationum ratio a cæteris publicis operibus non deuiabit.~~ ~~Verum licebit omnia ad gracilitatem de ducere præter pondus aſtructionis.~~ Sed ſpeculam qui uolet tutiſſimam contra uim tempeſtatis / et aſpectu iucundiſſimam facere: ſuperadiiciet quadratis rotunda / at rurſus quadrata rotundis: deducetque gradatim opus / ut ex columnarum ratione gracileſcat. ~~Deſcribam qualem fore decentiſſimam arbitremur.~~ ~~Principio quadrangulæ ex area ſurgent crepidines: earum altitudo capiet totius proceritatis quæ in opere a ſummo uertice uſque ad imum pedem futura ſit decimam.~~ ~~Latitudo habebit iſtius ipſius proceritatis quartam.~~ ~~columnæ pro parietibus ad ſingula crepidinis latera binæ in medio: et ſingulæ pro angulis appingentur ſuis cum ornamentis diſtinctæ: uti mox diximus in ſepulchris.~~ ~~In crepidine iſtiuſmodi adſiſtetur quadrangulum ueluti ſacellum cuius amplitudo capiet altitudinem crepidinis bis.~~ ~~Altum fiet æque atque latum: appingenturque huic columnæ extrinſecus quales in templis diximus tertio gradu et item quarto atque item quanto.~~ ~~Sacella deinceps apponentur rotunda.~~ ~~Erunt igitur rotunda ſacella hæc numero tria: et ca nos ab arundinibus ducta ſimilitudine appellabimus nodos.~~ ~~Nodorum igitur ſingulorum altitudo fiet quanta cuique ſit latitudo: addita inſuper latitudinis eius ipſius duodecima.~~ ~~Quam partem eſſe nobis pro ſocco uolumus.~~ ~~latitudo autem ducetur a quadrangulo infimo ſacello quod in prima crepidine conſtitutum ſit hunc ſcilicet in modum.~~ ~~Latus enim ſacelli iſtius quadranguli in partes diuidetur duodecim: ex his abiecta parte una id quod reſiduum ſit / dabis proximo primo nodo.~~ ~~Rurſuſque nodi huiuſce primi diametrum diuidito in partes itidem duodecim: exque partibus his nodo ſecundo partes dabis undecim.~~ ~~Tertium uero nodum pari ratione ex ſui undecima graciliorem efficies quam ſecundas.~~ ~~Hac gradatione aſſequemur id quod in columnis plerique docti ueteres probarunt / ut ſit truncum opis imo in pede craſſius ex quarta quam in uertice.~~ ~~Nodis columnæ cum ornamentis appingentur nihilo plus octaua / nihil minus ſexta.~~ ~~Tum et nodo cuique atque itidem ſacello aptis locis adaperientur feneſtræ et ſcafi cum ornamentis quæ illis debeantur.~~ ~~In feneſtra apertionis uacuum non plus capiet quam dimidium intercolumnii ſui.~~ Sextus ſummus gradus operis iſtac in ſpecula qui quidem ſupra tertium quem dixi nodum apponetur: quadrangulum erit opus: et ſtatuetur eius altitudo atque item latitudo: ut tertiam diametri ipſius ſupremi nodi non plus capiat quam bis. ~~Huic ornamento erunt ſolum columnæ angulares adpactæ pilis: quibus teſtudo incumbat.~~ ~~Aderunt et trabs et capitula et iſtiuſmodi ornamenta.~~ ~~Sed media parietis iſtius ſpatia fient ueluti in quadriuiis peruia.~~

~~Septimo et ultimo gradu excitabitur nudis atque expeditis columnis quaque undique peruia porticus rotunda.~~ ~~Columnarum erit longitudo cum ornamentis / quanta et in area iſtac ſit diameter.~~ ~~Diameter uero ipſe ex amplitudine ſacelli ſub ſe ſtatuti quartam capiet ter.~~ ~~Tectum imponetur huic ipſi columnationi circulari ſphericum.~~

~~In ſacellis uero quæ quidem erunt rectilinea et quadrangula / ſurgent in angulis extremis criſtæ.~~ ~~Earum tanta erit proceritas: quanta eſt ſub ſe coronæ faſciæque et ima trabis altitudo.~~ ~~Primo in ſacello quadrangulo quod in imo ſupra crepidinem ſit ſpatium medianum ex tota extrinſeca ſui amplitudine capiet octauam quinquies.~~

Sed apud ueteres illud perplacuit regis Ptolomei ad inſulam pharum: qui ad nocturnos nauigiorum uſus ignes in ſublimi ſpecula conſpicuos haberi iuſſit penſiles et continuo deambalantes: ne quid flammæ a longinquo ſydera eſſe putarentur. ~~Mobiles etiam imagines monſtrantes qua parte orbis uentus applicet: qua ue coeli regione ſit ſol: et quantum diei peregerit iſtic pulcherrime facient ad rem.~~ ~~Hactenus de his.~~

~~Sequitur ut intra urbem ingrediamur.~~ ~~Sed ſint uiæ quædam multo digniores quam quidem eſſe natura ſui et intra urbem et extra urbem poſſunt: uti ſunt quæ in templum / baſilicam / ſpectaculum ue ducant.~~ ~~De his igitur prius.~~

~~Legimus Eliogabalum latiores et digniores huiuſmodiuias ſtrauiſſe ſaxo macedonico atque porphiritico.~~ ~~Laudatur apud hiſtoricos uia: qua apud Bubaſtim ægyptiam urbem iretur in templum.~~ ~~Erat enim directa per forum / et in ſtrata lapidibus egregiis.~~ ~~Eius latitudo plectra implebat quatuor.~~ ~~Hinc atque hinc uaſtiſſime uirebant arbores.~~ ~~Apud hieroſolymam fuiſſe refert Ariſteus arduos per urbem tranſitus elegantes per quos patres dignioreſque honeſtius incederent.~~ ~~Id quidem uel ea maxime de re: ne quid ſacra ferentes profanorum contactu polluerentur.~~ ~~Celebris etiam eſt apud Platonem uia a gnoſio in antrum et ſacellum louis percupreſſata.~~ ~~Comperio inter cæteras apud Romam duas fuiſſe huius generis uias longe digniſſimas admiratione.~~ ~~Vnam a porta ad baſilicam uſque Pauli ſtadia circiter quinque.~~ ~~Alteram a ponte ad baſilicam uſque Petri pedes.~~ ~~MMD. opertam porticu ex marmoreis columnis et plumbea tectura.~~ ~~Ornamenta hæc uiis huiuſmodi mirifice conueniunt. Sed re deo ad militares.~~

~~Viarum quidem et earum quæ extra urbem ſint / et earum quæ intra urbem ſint / caput et quaſi terminus quidam eſt terreſtribus porta maritimis niſi fallimur portus.~~ ~~Ni forte ſit ea quidem ſubterranea: quales aegyptiis thebis fuiſſe prædicant ut per eas reges exercitus emitterent / nullo id oppidanorum ſentiente.~~ ~~Quales etiam apud peneſtrum in latio perplurimas fuiſſe comperio ſuffoſſas a monte ſummo uſque ad plana miro artificio.~~ ~~In earum una Marium obſidione preſſum interiſſe ſcribunt.~~ ~~Ex eo qui uitam ſcripſit Apollonii uiam inueni dignam memoratu.~~ ~~Nam Meda inquit mulier apud babylonem uiam lapide aſtructam et bitumine perduxit latam ſub fluminis alueo: qua ſicco iretur pede a regia ad alteram domum e regione tranſ fluuium poſitam.~~ ~~Sed liceat non omnia græcis credere hiſtoricis.~~ ~~Redeo ad rem.~~ ~~Portæ ornabuntur non ſecus atque arcus triumphorum: de quibus mox dicturi ſumus.~~ Portum ornabunt productæ circum porticus crepidine hirta ſpatiis laxæ: et prominens celebre ſpectatumque templum: et pro templo fori amplitudo patula: et ipſis in faucibus coloſſi: quales cum cæteris in locis pluſculis / tum et apud rhodum: quo loci Herodem tris appoſuiſſe prædicant. ~~Celebratur apud hiſtoricos moles in ſamo ad portum exaggerata quam fuiſſe ferunt orgias altam uiginti: et ad duo intra mare ſtadia extenſam.~~ Itaque iſtæc ornabunt portum: ſi facta erunt arte eleganti: materia non uulgari: Atqui uiam quidem intra urbem præter id quod recte conſtratam et omnino mundiſſimam eſſe oportet belliſſime ornabunt porticus lineamentis pariles: et hinc atque hinc mutuo coæquate domus ad lineam et libellam. ~~Sed uici ipſius partes quibus egregie ornamenta debeantur ſunt hæc.~~ ~~Pons: triuium.~~ ~~Spectaculum uero haud aliud quippiam eſt / quam forus gradibus circumſeptus.~~

~~Incipiam igitur a ponte / quando is potiſſima eſt pars uiæ. Partes pontis ſunt pilæ / arcus / et inſtratura.~~ ~~Sunt etiam pontis partes uia media: qua iumenta reptant: et hinc atque hinc decurſoria: quibus togati uadant: et pro lateribus ſpondæ: aliquibus et tectum.~~ ~~Quale romæ ad pontem omnium præſtantiſſimum Adriani opus me ſuperi dignum memoratu: cuius etiam ut ita loquar cadauera ſpectabam cum ueneratione.~~ ~~Steterat. n. illic tectum columnis excitatum quadraginta duobuſ marmoreiſ opere trabeato / tectura ænea / ornatu mirifico.~~ ~~Pontem æque atque latam uiam efficiemus.~~ ~~Pilae fient inter ſe numero et amplitudine compares.~~ ~~Earum craſſitudini dabitur apertionis tertia.~~ ~~Proræ in pilis producentur aduerſus uim aquæ quoad operi dimidiam latitudinem pontis adiiciant: emergentque uſque ſuperent alluuiones.~~ ~~Puppis itidem æque producetur: non tamen dedecebit.~~ ~~ſi quid erit ea quidem minus acuminata et quaſi retunſa.~~ ~~Placebitque ſi ex prora puppique anterides firmitudinis gratia ad pontis latera ſubſtinenda in altum præſurgent: quarum craſſitudo in imo nihil minus occupet latitudinis pilæ quam tertiam bis.~~ ~~Arcus apertionum totis extabunt capitibus ex aqua.~~ ~~Eorum lineamenta ex ionica aut potiuſ ex dorica ducentur trabe: fientque craſſi ex totius apertionis in magnis pontibus nuſquam minus quam ex quanta et decima.~~ ~~Pro ſponda potis firmitudinis gratia diſponentur ad lineam et libellam arulæ quadrangulæ: in quibus etiam ſi libeat columnas excites tecti ſuperadducendi gratia.~~ ~~Spondarum erit altitudo cum ſocco et cimatio pedes quattuor.~~ ~~Spatia inter aras complebis pluteo.~~ ~~Arulis et pluteo cimatium erit gulula: aut potius undula per totam ſpondæ lineam producta.~~ ~~Cimatio par imo ſoccus reſpondebit.~~ Decurſoria quæ ſecundum mediam pontis uiam ad ſpondam mulierum et peditum gratia adiecta ſint uno atque item altero adſtabunt gradu celſiora / quam ipſa iſtac uia media quæ iumentorum gratia ſilice inſternatur. ~~columnarum altitudo cum ornamentis erit quanta et pontis latitudo.~~

~~Triuium et forum ſola differunt amplitudine.~~ ~~Puſillus ni mirum eſt forus triuium.~~ ~~Iubebat Plato ad triuium haberent ſpatia: ubi nutrices cum pueris conuenirent / eſſentque una.~~ ~~Credo id quidem quo et pueri ualidiores redderentur uſu auræ liberioris: et nutrices laudis ſtudio eſſent lautiores et minus inter tot eius ipſius rei obſeruatrices errarent negligentia.~~ ~~Certe ornamento erit et triuiis et foro / ſi aderit elegans porticus: ſub qua patres conſidentes ue aut meridient: aut mutua inter ſe officia præſtolentur.~~ ~~Adde quod ludibundam et certantem ſpatiis laxioribus iuuentutem patrum præſentia ab omni laſciuientis ætatis improbitate et ſcurrilitate deterrebit.~~ ~~Forus alius argentarius: alius olitorius: alius boarius: alius lignarius et huiuſmodi: quibus et locus in urbe et propria debentur ornamenta.~~ ~~Sed argentarium eſſe omnium præſtantiſſimum conuenit.~~ ~~Forum græci quadratum conſtituebant: porticibus ampliſſimis et duplicibus circuibant: columnis et trabibus lapideis ornabant: ſupraque in contignationibus ambulationes faciebant.~~ ~~Apud noſtros italos fori latitudo tertiam bis habebat longitudinis: et quod ex uetere inſtituto illic gladiatoria munera ſpectarentur: rarioreſ ad porticum columnæ ſtatuebantur.~~ ~~Circaque ad porticum argentariæ tabernæ adigebantur: et ſupra in coaxationibus meniana / et quæ ad uectigalia publica ſeruirent parabantur.~~ ~~Hæc illi.~~ At nos forum etiam probabimus / cuius area duo compleat quadrata: porticus et quæ circa aſtruentur certis dimenſionibus ad ſubdiualem aream reſpondeant condecet: ne quid aut uaſtior appareat ſi depreſſa circum aderunt ædificia: aut arctior nimium alta ædificiorum ſeptus aceruatione. ~~Percommoda erit tectorum altitudo: quæ fiat ex tertia latitudinis fori: aut nihil minus demum quam ex duodecima bis.~~ ~~Exaggeratas eſſe porticus uelim ex quinta ſuæ ipſius latitudinis.~~ ~~Atqui latitudo quidem erit quanta et columnis altitudo.~~ ~~columnationis lineamenta ex baſilica ducentur.~~ ~~Sed in his coronæ faſcia et trabs ſimul partem columnæ capient quantam.~~ Quod ſi primas in contignationes et alteras ſuperaſtruere columnationes iuuabit: fient illæ quidem graciliores breuioreſque quam primæ ex quarta: ſubtendeturque aggerationis inſtar ſoccus: cuius altitudo capiat aggerationis infimæ dimidiam.

~~Sed quod foroſque triuiaque maiorem in modum exornent ſunt arcus ad fauces uiarum ſtatuti.~~ ~~Eſt. n. arcus ueluti perpetuo patens porta.~~ ~~Inuentum quidem arcum arbitror ab his qui imperium propagarint.~~ ~~Nam hi quidem inquit Tatius ex uetere more pomerium quoque ampliabant.~~ ~~Quod feciſſe Claudium prædicant.~~ ~~Ergo aucta urbe antiquas portas utilitatis gratia ſeruandas ducebant cum alias ob res: tum fortaſſis etiam ut eſſent in aduerſis caſibus contra irrumpentium hoſtium uim tutiores.~~ ~~Deinceps quod opus id celeberrimo ſtaret loco: ea re illic captas ab hoſte exuuias et notas uictoriæ deponebant.~~ ~~Inde ceptus ornari arcus eſt: adiectique et tituli et ſtatuæ et hiſtoria.~~ ~~Arcum aptiſſime aſtruemus illic: ubi uia in plateam aut forum terminabit: et præſertim uia regia.~~ ~~Sic. n. appello uiam quæ intra urbem omnium digniſſima eſt.~~ ~~Atqui arcus quidem non ſecus atque pons tris habebitur itiones peruias.~~ ~~Mediam qua miles.~~ ~~Hinc uero atque hinc quibus matres: ſuique uictorem exercitum redeuntem ad patrios deos conſalutandos comitentur: et ouantibus plaudant ac congratulentur.~~ ~~Vbi arcum ædifices areæ linea quæ ſecundum uiam ſit / dimidium habebit eius lineæ: quæ quidem tranſuerſam uiam a dextris ad ſiniſtram interſecet.~~ ~~Et iſtius tranſuerſæ lineæ longitudo nihil capiet minus cubitos quinquaginta.~~ ~~Opus hoc per maxime pontibus ſimile est.~~ ~~Sed conſtat pilis non plus quattuor: apertionibus tribus.~~ Ex areæ linea breuiore hoc eſt quæ ſecun dum uiam eſt / octaua ad latus areæ quod forum ſpectet: et rurſus ad alterum poſticum latus areæ itidem octaua relinquetur / ut eam occupent arulæ: quibus columnæ ad arcus excitabuntur. Areæ uero altera linea quæ prolixior eſt / hoc eſt quæ tranſuerſam ad uram obducitur / octo in modulos diuidetur: ex quibus duo dabunt apertioni mediæ: ſingulis uero pilis et item ſingulis collateralibus apertionibus ſinguli dabuntur moduli. ~~Pilarum quidem latera mediana quæ ad perpendiculum uſque ad medianæ ipſius apertionis arcum ferendum tollentur modulos fient alta duos addita et parte moduli tertia.~~ ~~Eadem erit ratio laterum attollendorum in reliquis duabus collateralibus apertionibus.~~ ~~Ad ſua. n. ſpatia ſi mili dimenſione referentur.~~ ~~Teſtudo peruiis apertionibus erit for nix.~~ Ornamenta quæ pilis in ſummo ſub arcu et fornice extendentur capitula imitabuntur doricum: ſed habebunt lancis operculique loco coronices prominentes opere corynthio aut etiam ionico: et ſub corona colli inſtar expeditam habebit faſciam. ~~Subinde quod in ſummis columnarum ſcapis adiungitur / torquem habebit atque nextrulum.~~ ~~Tota iſtæc ornamenta ſimul collecta fient ex nona altitudinis pilæ.~~ ~~Rurſus nona iſtæc pars in particulas minutas diuidetur nouem: quarum ſupremas quinque dabis coronæ: tris dabis faſciæ: unam uero dabis torqui et nextrulo.~~ ~~In flexa trabs hoc eſt arcus qui pro fronte uergitur craſſitudine ſui capiet apertionis nihil plus duodecima: nihil minus decima.~~ Columnæ contra medias frontes pilarum appinguntur legittime atque expedite: ponenturque ſic / ut ſupremo ſcapo aequent apertionis uerticem: longitudine aut ſui diſtendent quantum eſt aptionis medianæ laxitas. ~~Sub columna ſubigetur baſis arulaque et ſoccus: ſupraque columnam capitulum ſeu corynthium ſeu italicum: ſupraque id trabs faſcia et corona ionica aut corynthia.~~ ~~Singula hæc ſuis aptiſque expedientur lineamentis: de quibus ſupra tranſegimus.~~ ~~Supra columnationes iſtiuſmodi excreſcent alæ nouiſſimi ſuperaſtructi parietis uſque addant opi etiam dimidiam eius quod eſt a baſi infima ad extremam lineam ſuæ coronæ.~~ ~~Huius ſuperadiccti parietis altitudo in partes diuidetur undecim.~~ Ex his ſuprema dabitur puris coronis nulla aut faſcia aut trabe ſubſtituta: et in imo pars una et dimidia dabitur ſocco: qui quidem habebit ornamentum in uerſam undulam ex tertia ſuæ altitudinis. ~~Statuæ in capitibus trabium quae ſeſe ex ope ad columnas præhendendas porrigunt expedite locabuntur: habebuntque ſub pedibus arulam æque craſſam atque columna in imo est.~~ ~~Statuarum aſtitudo tota cum arula ex undecim iſtiuſmodi partibuſ parietis iſtius capiet.~~ ~~viii. In ſuprema demum operis ſponda præſertim qua forum ſpectet quadrigæ et maiores ſtatuæ et animantia et huiuſmodi rerum ſimulacra diſponentur.~~ ~~Eis ſubſtituetur pro ſocco ubi acquieſcant murulus triplo altus quam eſt operis proxima et contigua ſub ſe corona.~~ ~~Statuarum altitudo quæ ultimo et ſupremo iſto in loco apponentur priores quas columnis impoſueram is ſtatuas excedent nihilo plus ſexta: nihil mi nus nona bis.~~ ~~Per frontes parietum locis idoneis tituli et ſculptæ hiſtoriæ adcruſtabuntur ſpatiis diffinitis cum circulo tum et quadrangulo.~~ Itione autem peruia uſque ad dimidium parietis: in quem fornix mediana incumbat: hiſtoriæ ab illius medio ſupra ponentur bene: ab illius uero medio infra propter illutationes illæ quidem non recte habebuntur. ~~Pilis pro ſocco ſubſtituetur gradus altus non plus cubitum et ſemis / ne quid axis rotarum abtergat: fietque decuſſatus inuerſa undula.~~ ~~Vndula uero fiet ex quarta altitudinis ſocci.~~ ~~De his quoque hactenus.~~

~~Venio ad ſpectacula.~~ ~~Epimenidem ferunt eum / qui in ſepulchro annos ſeptem et quinquaginta obdormuerit / cum athenis lo cum ludorum aſtruerent increpaſſe ciues dixiſſeque.~~ ~~Ignoratis quidem hic locus quantarum cauſa cladium futurus ſit: id ubi intelligeretis / dentibus diſcerperetur.~~ ~~Et noſtros non audeo improbare pontifices morumque magiſtros, ſi conſulto ſpectaculorum uſum prohibuere.~~ ~~Moyſem laudant: qui unico in templo gentem omnem ſuorum conuenire ſolemnibus: et commeſſationes ſtatutis temporibus inter ſe concelebrare inſtituit.~~ ~~Quid ego hunc ſpectaſſe aliud dixerim præter hoc ut vellet cociliis et communione ciuium miteſcere animos atque ad amicitiæ fructum patiores reddere.~~ ~~Sic cenſeo maiores noſtros non magis feſtiuitatis iucunditatiſque gratia in urbibus ſpectacula conſtituiſſe / quam utilitatis.~~ ~~Et profecto ſi rem diligenter penſitabimus: multa occurrent cur iterum atque iterum indoleas: tam præclarum utileque inſtitutum iam tum pridem obſoleuiſſe.~~ Nam cum ſpectaculorum alia ad oblectamenta pacis et ocii: alia ad ſtudia belli et negocii comperta ſint: in altero quidem certe ingenii mentiſque uigor et uis excitatur / aliturque: in altero animi uiriumque robur et firmitas mitifice adaugetur. In utroque certa et conſtans uia ineſt: quæ maiorem in modum ad patriæ ſalutem et decus faciat. Archades quod eſſent uita auſteri et duri / quo ciuium animos mitigarent ludos in ueniſſe prædicant: quos poſtea qui dimiſerint ita animis duruiſſe meminit Polibius: ut tota gratia execrabiles haberentur. ~~Sed ludorum alioquin peruetus memoria eſt: uariique fuiſſe auctores perhibentur.~~ ~~Nam Dyoniſium quidem ſaltationem et ludos principio inſtituiſſe ferunt.~~ ~~Herculem etiam aucto rem fuiſſe certaminum comperio.~~ ~~Tum agonem apud olympum ex cogitatum atque inuentum ab ætholis et epeis poſt reductionem a troia praedicant.~~ ~~Apud græcos Dyoniſium lenneum qui primus tragoediarum choros inuenerit: primum etiam et ſpectaculorum ſedes conſtituiſſe referunt.~~ ~~In italiam primus L. Mummius theatrales ludos in triumpho edidit annis ante Neronem principem ducentis: migraruntque in urbem hiſtriones ab ætruſcis.~~ ~~Equorum certamina a tyriis: omnibuſque fere ludorum reliqua uarietas ab aſia extitit ad italos deportata.~~ ~~Ludos ego bonam illam poſteritatem quæ Ianum ſignabat in ære facile crediderim ſpectaſſe ſub fago aut ſub ulmo ſtantem.~~ ~~Primus ſollicitos inquit Naſo / feciſti romule ludos: Cum iuuit uiduos rapta ſabina uiros.~~ ~~Tunc neque marmoreo pendebant uela theatro: Nec fuerant liquido pulpita rubra croco.~~ ~~Illic quas tulerant nemoroſa palatia frondes Simpliciter poſitæ: ſcæna ſine arte fuit.~~ ~~In gradibus ſedit populus de ceſpite factis: Qualibet hirſutas fronde tegente comas.~~ ~~Ferunt tamen yolaum lpſiclei filium primum instituiſſe gradibus extructas ſedes in ſardinia inſula: cum ab Hercule theſpiadas accepiſſet.~~ ~~Sed ex uetere more lignea tum primum fiebant theatra.~~ ~~Quin et ea re incuſarunt Pompeium: quod ſpectaculi ſe dem poſuiſſet: non ut antea ſubitariis gradibus ſed manſuris.~~ ~~Poſtea ad id deuenere ut intra urbem theatra maxima haberentur tria et amphitheatra cum alia plura: tum id quod hominum milia caperet plus.~~ ~~cc.~~ ~~et circum omnium maximum.~~ ~~Cuncta hæc quadrato lapide / et marmoreis columnis inſignia.~~ ~~Adde quod huiuſmodi non contenti etiam temporaria ſpectacula marmore et uitro et ſignorum copia incredibili excitarunt.~~ ~~Spectaculum ad id uſque tempus omnium capaciſſimum per bellum Octauiani at ſit apud placentiam urbem galliæ.~~ ~~Sed de his hactenus.~~ ~~Specta culorum alia ad ocium: alia ad negocium ſpectant.~~ ~~Coniuncta otio quæ oblectent ſunt poetæ / muſici / hiſtriones.~~ ~~Quæ uero ad rem belli ſpectant / ſunt lucta / pugil / cæſtus / iacula curricula et ſiqua ſunt armorum præludia iſtiuſmodi: quæ heri quotannis iubebat Plato: quod ad rei pu.~~ ~~ſalutem et urbis decus mirifice conferant: uaria iſtis debentur opera: uariiſque perinde nominibus nuncupantur.~~ ~~Nam cum ſint quidem alia in quibus poetæ / comici / tragici et eiuſmodi uerſentur: hæc nos theatra dignitatis gratia appellabimus.~~ ~~Alia uero in quibus ingenua iuuentus curriculis / biga / quadriga ue exerceatur: hic circus appellabitur.~~ ~~Alia demum in quibus uenationes concluſis feris habeantur: hoc amphitheatrum dicetur.~~ Spectacula ferme omnia ſtructam cornibus ad bellum aciem imitantur: conſtantque area mediana: in qua ludiones / pugiles / iuga et eiuſmodi exerceantur: et gradationibus: in quibus ſpectatores confideant : ſed differunt lineamento areæ. ~~Nam ex his id quidem cuius forma ſeneſcenti lunæ ſimilis eſt theatrum nuncupatur.~~ ~~Cum autem in oblongum cornibus protendetur: ea re circus dicetur: quod in eo et bigæ et quadrigæ metas certando circuant.~~ ~~Atqui in his quoque certamen nauale habebatur aqua immiſſa alibi ex riuo: alibi ex aquæ ductu.~~ ~~Sunt qui dicant ueteres inter enſes et flumina tali ſeſe ludo ſolitos exerceri: eaque re circenſes nominatos.~~ ~~Et ludorum iſtorum fuiſſe Monagum neſcio quem apud helidem aſiæ inuentorem.~~ ~~Quæ uero duobus theatris iunctis frontibus concludebatur: caueam nuncupabant: quod ipſum opus amphitheatrum dicitur.~~ Spectaculis inprimis loca perquam ſaluberrima captentur opus eſt: nequid auræ graues et ſoles / cætera ue quæ primo recenſuimus libro offendant: et præſertim theatrum: quod menſe auguſto poetas et umbratiles leueſque animorum delitias quærat populus omnino eſſe a ſole auerſum atque obtectum oportet. ~~Nam intra ſtructuræ ambitum circum impreſſus radius corpora excoqueret: et humoribus inferue factis facile in morbos inciderent.~~ ~~Sonorus etiam ſit locus ne ceſſe eſt / et minime ſurdus: et habeat conuenit porticus aut iunctas operi: aut perproximas: quibus ſeſe populus a repentinis imbribus tempeſtateque recipiat.~~ ~~Plato theatri ſedem probauit intra urbem: equorum curricula extra urbem.~~ ~~Theatri partes hæ ſunt / expeditum ſinus areæ medianæ ſubdiualis.~~ ~~circumqueaream hanc ſubſelliorum gradationes: et pro faucibus exaggetum opus pulpiti: ubi quæ ad fabulam pertineant coaptentur.~~ ~~Et in ſupremo ambitu porticus et tecta: quibus uox diffuſa contineatur / fiatque ſonorior.~~ Sed theatra græca a latinis differebant ea re quod illi choros et ſcænicos ſaltatores media in area per ducentes pulpito indigebant minore: noſtri quod totis ludionibuſ fabulam agerent in pulpito. ~~Id ea de re habere laxius uoluere.~~ ~~In hoc omnes conuenere: ut principio emiciclum in area circum ſcriberent: emiciclique cornua producerent.~~ ~~Sed ita alii rectis lineis alii flexis.~~ ~~Qui rectis utebantur lineis: eas producebant æquidiſtantes inter ſe uſque adderent cornibus emicicli quantum eſſet diametri quarta.~~ ~~Qui uero flexis utebantur lineis illi quidem integrum perſcribebant circulum: exque integro cicli ambitu quartam partem adimebant.~~ ~~Quod igitur reſiduum eſſet theatro relinquebant.~~ ~~Poſitis areæ limitibus gradationes ſubſelliorum expediebantur.~~ ~~Principio ſtatuebant quam eſſe altas gradationes uellent: ex earumque altitudine quantum ſpatii in imo eſſent occupaturæ diffiniebant.~~ ~~Theatra plerique omnes alta efficiebant quantum eſſet area mediana.~~ ~~Depreſſioribus. n. theatris comptum habebant uoceſ dilabi atque euaneſcere: præaltis roborari et durius exaudiri.~~ ~~Sed inter elegantes fuere quae iſtius areæ partem quantam dederint altitudini theatri quater.~~ ~~Ex iſta totiuſ opis altitudine nuſquam occuparunt gradationes minus quam dimidiam: aut pluſ quam tertiam bis.~~ ~~Gradibus ſubſelliorum alii dedere latitudini dimidiam altitudinis bis: alii dedere latitudinis quantam altitudini bis.~~ ~~Nos id opus deſcribemus / quod omni ex parte fore abſolutiſſimum et probatiſſimum arbitramur.~~ ~~Fundamenta.~~ n. extrema gradationum hoc eſt pariet quibus deſinat ſupremus conſcenſus gradationum iacietur tam longe a centro emicicli / quantum erit ipſius areæ medianæ ſemidiameter addita parte ipſius illius tertia. Primi ad conſcendendum gradus non ab ſolo areæ medianæ incohabuntur: ſed illic ad prima hoc eſt ad infima gradationum initia maximis in theatris extolletur altus paries ex nona ſemidiametri areæ medianæ: ut inde incohantes gradus ſeſſionum conſcendat: in minoribus uero extolletur pedes nihil minus ſeptem. ~~Gradus iſti conſtituentur alti pedem unum et ſemis: lati quoque et ſemis et pedes binos.~~ Sed gradibus teſtudinabuntur itiones compares et commoderatæ directæ partim in aream media nam: partim ut inde ſupremas gradationes conſcendas / eruntque numero ex laxitate quoad eaſ theatri amplitudo poſtularit. Sed ex his ſeptem erunt itiones primariæ in centrum directæ atque omnino expeditæ: et diſtabunt earum ingreſſus inter ſe paribus interuallis: earumque itionum una erit cæteris aptior in medio emicicli ambitu conſtituta. ~~Quam ego apertionem regiam nuncupo quod per eam regia perducatur uia.~~ ~~Vnaque item itio ad caput diametri dextrum: altera ad ſiniſtrum.~~ ~~Binæ aut ſubinde hinc: et contra binæ alteræ hinc per emiciclum intermediæ itiones conſtituetur.~~ ~~Inter haſce quidem etiam alii meatus habebuntur quales et quammultos theatri ambitos patietur.~~ Totas gradationes ſubſelliorum ueteres in maximis theatris diuidebant in partes tris: circumducebantque ſingulis diuiſionibus gradum illic duplo cæteris latiorem: qui quidem ſuperiores gradus ab inferioribus qua ſi interiecta circuitionis areola diſſeparet. ~~In haſce igitur / ut ſic eas appelleant / perſectiones conſcenſus per ſubreſtudinata gradationum confluebant.~~ Aduerti aliquibus in theatris præclaros architectos et bene conſultos artifices prouidiſſe: ut ad ſingulas primarias itiones adiunctæ eſſent hinc atque hinc ſcalæ inteſtinæ: quarum altera cupidiores et agiliores hirto et feſtino aſcenſu continuatis gradibus in altum conuolarent. ~~Aliæ uero ſcalæ caſtigatiores paterent / haberentque areas interiectas et refractiones quibus matronæ et grandæui ſeſe lento ferrent gradu: atque inter conſcendendum interquieſcerent.~~ ~~Hæc de gradationibus.~~ Cæterum pro faucibus theatri coaptabantur exaggerata ſpatia: quo loci uerſarentur perſonati: qui fabulam agerent: et quibus erat in locis conſuetudo: ut patres et magiſtratus certo et digniſſimo loco ſegregati a plebe conſiderent / puta ipſa in area mediana ſubſelliis poſitis ornatu eleganti. ~~Fiebat tum quidem pulpitus tam amplus: ut in eo ludiones et muſici et qui choros agerent multo maiorem non deſiderarent.~~ ~~Eius ipſius pulpiti area ad centrum uſque emicicli ſeſe proferebat: exagerabaturque pedes non plus quandoque quo ſenatores ex plano geſtus omnes artificum belliſſime conſpectarent.~~ ~~Quibus uero ex uſu non ueniebat ut area mediana togatis occuparetur: ſed tota ſaltatoribus et concinentibus concederetur / pulpiti area fiebat puſillior.~~ ~~Verum celſius exaggerabatur uſque interdum ad cubitos ſex.~~ Atque ornabatur quidem hæc pars in utriſque columnis et contignationibus alteris in alteram poſitis ex domorum imitatione: habebatque aptiſ locis fores ualuaſque unam medianam ueluti regiam ornatu templorum: et in proximo alias: quibus proſcæniti actores progrediendi et ſeſe recipiendi aditus haberent: prout fabularum actus poſtularent. Cumque in theatro triplex poetarum genus uerſaretur: tragicum / qui tyrannorum miſerias recitarent: comicum / qui patrumfamilias curas et ſollicitudines explicarent: ſatyricum / qui ruris amoenitates / paſtorumque amores cantarent. Non deerat ubi uerſatili machina e ueſtigio frons porrigeretur expictus: et appareret ſeu atrium / ſeu caſa / ſeu etiam ſylua: prout iis condicerent / fabuliſque agerentur: Itaque et area et gradationes et artificum ſcænicorum pulpita erant iſtiuſmodi. ~~Vnam ex primariis in theatro partibus uocum et ſonorum confirmandorum gratia inuentam diximus eſſe porticum.~~ ~~Hæc ſupremis erat poſita gradationibus et apertionibus columnationum ſpectabat aream theatri medianam.~~ ~~De hac dicendum eſt.~~ ~~A philoſophis. n. ſic acceperant aerem percuſſu uocis et ſonitus fractione moueri orbibus non ſecus atque aqua in ciclos moueatur: cum quippiam repente emerſerit.~~ intelligebantque ueluti in cythara et ueluti in conuallibus præſertim nemoroſis ſonumque uocemque multo reddi ſonoriorem et clariorem: ubi tumeſcentes: ut ſic loquar motionum orbes quippiam offenderint: quod radios uocis a centro exeuntes ueluti immiſſam ad parietem pilam ſiſtat atque ab ſe repellat. ~~Ex qua reiectione orbes illi ſpiſſiores confirmatioreſque reddantur.~~ ~~Hinc igitur moti theatra principio ad ciclum eſſe ducenda inſtituerunt.~~ Et ne quid uox interea offenderet quo minus libero fluxu ſuprema theatri corriperet / gradus ita poſuere / ut eorum porrectos angulos omnes eadem recta linea contegeret: ſupremoque in loco gradationum quod maiorem in modum conferret / porticum adiunxere ſpectantem / ut dixi / aream medianam theatri: cuius frons apertionibus eſſet prorſus expeditiſſimus. ~~Poſtica uero eius porticus pars contra apertiones intercolumniorum penitus eſſet obcluſa pariete perpetuo.~~ Tum et quaſi pro ſocco opis ſubcolumnationibus etiam parietis ſpondam ſubexcitabant: quo extumeſcentes uocum orbes concogerentur: quas quidem ex porticu denſatus illac aer molliſſime exciperet: integraſque pleno appulſu non reuibraret: ſed potius refirmaret. Adiiciebantque præterea cum umbræ fouendæ cauſa / tum et uocum gratia ſuperne temporarium uelum pro coelo theatri: quod quidem ſtellis circum allaqueatum diſtenſumque umbra ſui ex ſublimi aream medianam una et gradationes et ſpectantes cooperiret. ~~Atque habebat iſta quidem porticus plurimum artificii.~~ Namque iſtius unius ſubſtinendæ gratia ſub ea ſubſtituebantur aliæ et columnationes et porticus in exteriorem theatri partem patentes: fiebantque in maximis theatris duplices: ne forte ſi quando imber uento acriore actus et tempeſtas inſurgeret per eas porticus perambulantes aſpergerentur. Erantque apertiones et columnationes primis iſtiuſmodi ſubſtitutis porticibus non quales in templis recenſuimus aut in baſilicis: ſed ope ſolido et pariete firmiſſimo ductis lineamentis ex arcu triumphorum. ~~De his igitur inferioribus quæ ſupremarum cauſa fiant / prius dicendum eſt.~~ ~~Apertionum in his porticibus talis est ratio / ut contra ſingulas itiones quibus petas aream medianam theatri ſingulæ obiiciantur apertiones.~~ ~~Tum apertiones has etiam aliæ certis ordinibus comitentur neceſſe eſt.~~ ~~Singulaſque apertiones conuenit altitudine latitudine omnibuſque denique lineamentis et ornamentis inter ſe altetæ alteris reſpodeant.~~ ~~Etiam oportet ut peruia longitudinis laxitas per ipſam porticum ſit quantum eſt apertionis uacuum inter pilas.~~ ~~Conuenit etiam pilæ ipſæ iſtic murales ſint ex dimidia uacui ſuæ apertionis .~~ ~~Quas omnes res ſolerti induſtria diligentiſſime curaſſe officii est.~~ ~~Cererum columnæ non uti in arcubus triumphalibus extantes expeditæ: ſed pro mediis frontibus pilarum adpactæ apponentur ſubſtituenturque arulæ columnis ex ſexta altitudinis columnationis.~~ ~~Cætera ſequentur ornamenta uti in templis.~~ ~~Altitudo uero cum totis ornamentis columnarum et coronæ fiet ex dimidia perpendiculi intimarum gradationum.~~ Itaque duos habebit ordines iſtiuſmodi columnationum extrinſecarum / quarum ſecunda teſtudinatio ſummam æquabit altitudinem gradationum ad quam quidem altitudinem ex libella coæquabitur etiam pauimentum porticus eius / quam dixi introrſum aream ſpectare medianam theatri lineamentum areæ theatri imitatur ueſtigium preſſum pede equino. ~~His pactis ſubaſtituetur ſuprema porticus.~~ Eius frons atque columnatorum non uti ſub ſe ſubſtituta quaſ recenſuimus ab extrinſeco recipient lumina: ſed contra uti de ea prius diximus ſpectabit aream medianam theatri: hoc opus nos cum ea re fiat ne uoceſ dilabantur ſed concogantur plenioreſque remittantur / circumuallationem appellabimus. ~~Huius circumuallationis altitudo ter capiet dimidiam altitudinis primæ columnationis extrinſecæ partes quidem habebit haſce.~~ Parietem columnis ſubſtitutum: hanc nos partem ſuggeſtum appellabimus: et capiet is paries ex tota circumuallationis altitudine / quæ a ſupremis gradibus theatri ad ſui tecti operimenta ſit in theatris maximis nihil plus tertiam in minoribus nihil minus quartam. ~~In hoc pariete ſtabunt columnæ ſuperinſtitutæ / et capient longitudine ſui cum baſibus capituliſque tantum ex tota altitudine circumuallationis / quantum ſit eius ipſius dimidia.~~ ~~Haſce ſupra columnas uenient ornamenta / et una quod baſilicas imitetur / præſurget alamentum parietis ſuper columnas inducti.~~ ~~Qui quidem paries ſextam ſibi totius circumuallationis partem reſiduam occupet altitudine.~~ ~~columnæ iſtic erunt expeditæ ductis lineamentis earum ex baſilica.~~ ~~Numero æquabunt columnas quæ in porticu extrinſeca adpactæ ſit: inque radiis eiſdem ſtatuentur.~~ ~~Radios appello rectas lineas ductas a centro theatri ad ſingulas columnas exteriores.~~ In pariete aut circumuallationis quod columnis ſubſtitutus ſit: quem eundem ſuggeſtum appellamus / adaperientur uada infimis itionibus in theatro ad perpendiculum reſpondentia: aptiſque iſtiuſmodi et parilibus locis formabuntur ſcafi: quibus ſi libeat ænea uaſa inuerſa pendeant: ut eorum percuſſu uox cum eo appulerit reddatur ſonorior. Hic illa Vitruuii non proſequar: quæ ex muſicorum partionibus ſumpta ad quorum rationes per theatrum diſponi præcipiebat uaſa / quæ principales et medias et ſuperexcellentes uoces atque conſonantes referrent: dictu quidem res perfacilis: ſed quam id aſſequi re in promptu ſit / nouere experti. ~~Illud tamen non aſpernabimur: quod etiam Ariſtoteli perſuadetur.~~ ~~Vaſa quæ uis uacua etiam et puteos conferre ut reſonet uox.~~ ~~Redeo ad porticum ipſam circumuallationis.~~ Hæc quidem porticus parietem habent poſticum integrum: quo quidem tota uallatio circumclauditur: nequid eo appulſæ uoces effundantur, Ad cuius parietis cutim extimam theatri quæ ad uenientes ſpectet appingentur ornamenta columnarum numero altitudine et perpendiculis et iſtiuſmodi partibus reſpondentes ſubſtitutis columnationibus: quæ ſub ſe in porticibus pro fronte ſunt. ~~Ex his quæ dicta ſunt in promptu eſt quibus in rebus, theatra maxima differant a minoribus.~~ ~~Namque in illis quidem extrinſeca porticus in imo dupla eſt: in his autem ſimpla.~~ ~~Rurſus in illis non niſi ſecunda porticus extrinſeca operi attollitur: in his etiam tertia imponitur.~~ Hoc etiam differunt quod aliquibus in theatris puſillis non intima porticus adhibetur: ſed ſolo pariete et coronis circumuallatio aſtruitur: ut habeat iſtic uim coronæ ad uoces firmandas: qualem in maximo theatro habet circumuallatio et eius porticus. ~~In maximis uero aliquibus theatris ſuperna iſtæc ipſa porticus poſita duplex eſt.~~ ~~Cæterum theatris pro tecto ſubdiualia pauimenta cruſtantur faſtigianturque / ita ut ſtillicidia in gradationes procliuentur.~~ ~~Sed conceptarum pluuiarum riuuli per impluuia inter angulos parietum ſorbentur: occultiſque fiſtulis demittuntur in cæcas cloacas.~~ ~~Circa ſummam extrinſecam theatri coronam ſedes et mutuli coaptantur: quibus ad ludos publicos ornandos nauales mali inſtituti funiculos et loramenta ſuperextenſi ueli excipiant atque contineant.~~ ~~Sed cum tanta moles ſtructuræ ſit ad iuſtam altitudinem tollenda craſſitudo idcirco parietis oneri ferendo apte finienda eſt.~~ ~~Fiet ergo extremus paries primis columnationibus craſſus ex parte quanta et decima totius futuræ altitudinis operis.~~ ~~Interſtitutus uero inter ambas porticus paries qui alteram ab altera porticu ſeparet: cum erunt porticus duplices cedet exteriori ex quarta.~~ ~~Deincepſ qui parietes his ſuperexcitabuntur cedent ſuis inferioribus ex craſſitudinis eorum duodecima.~~

~~Hactenus de his diximus theatris.~~ ~~Sequitur ut circum et amphitheatra explicemus.~~ ~~Iſtiuſmodi omina ex theatris emanarunt.~~ ~~Nam eſt quidem circus nil fere aliud quam theatrum productis cornibus in extenſum lineis æquidiſtantibus: ſed porticus adiunctas non habet natura ſui.~~ ~~Amphitheatrum uero duobus conſtat theatris iunctis gradationum cornibus inter ſe ambitu perpetuo.~~ ~~In hocque differunt quod eſt quidem theatrum ueluti pars amphitheatri dimidia: Differunt etiam quod aream habet amphitheatrum media nam uacuam pulpitis ſcænicis atque penitus expeditam.~~ ~~In cæteris uero præſerti gradatione atque et porticu itionibuſque eiuſmodi conueniunt.~~ Amphitheatrum uenationum gratia in primis poſitum interpretamur: eaque de re placuiſſe rotunda facere: quo illic concluſa et uexata fera cum nuſquam inueniret angulum ubi ſeſe reciperet promptius a concertantibus promoueretur. ~~Eo. n. immittebantur qui miris modis contra beluas ferociſſimas decertarét.~~ ~~Intra quos alii ſaltu et haſtæ adminiculo obuium taurum ſeſe in altum attollentes fallebant.~~ ~~Alii armaturam ex ſtimulis cannarum induti ſeſe ultro urſis attrectandos præbebant.~~ ~~Alii archa hoſtiolis pervia crebris flexionibus ſeſe ſubterducentes leonem irritabant.~~ ~~Alii pallio et malleo ferreo confiſi inſultabant.~~ Denique ſiquid cuique aut ex ingenio inuentum ad fallendum: aut ex animi uiriumque firmitate aderat præſtantiæ ad ſubeundum in medio periclitabantur / prout quiſque aut præmia aut laudem appetendam inſtituiſſet. ~~Comperio et in theatris atque amphitheatriſ ſolitos principes populo ſpergere poma et demittere auiculas: quibus raptorum rixæ pueriles excitarentur.~~ ~~Amphitheatri area mediana et ſi a duobus iunctis theatris circunualletur / non ea tamen re penitus oblonga fiet / quod fieret ſi producta amborum theatrorum brachia in opus uenirent.~~ ~~Sed habebit latitudinis lineam certa rone ductam ex areæ longitudine.~~ ~~Fuere apud maiores quam octauam longitudinis dederint latitudini ſepties.~~ ~~Fuere et quam tertiam latitudinis dederint longitudini quater.~~ ~~Cætera proſecuti ſunt uti in theatris.~~ ~~Nam circum quidem extrinſeca porticus: et in ſuprema itidem gradatione porticus quam eandem circumuallationem appellauimus adhibita eſt.~~

~~Sequitur circus.~~ ~~Hunc ex coeleſtium imitatione inſtitutum referunt.~~ Nam ei quidem a domiciliis coeli quoque xii. adeſſe hoſtiorum in greſſus ex planetarum numero vii. impoſitas habere inſignes mæras terminoſque ad orientem adeſſe atque ad occidentem longo inter ſe tractu diſtantes: quo bigæ et quadrigæ per media circi ſpatia uti ſol / uti ue luna per zodiacum diſcurrentes certent: exque horarum numero miſſilibus perfici quattuor et uiginti. Certantes itidem quattuor ſecerni claſſibus: et ſuum ſingulis adeſſe ueſtibus colo rem: uirenten / quo hærbidum anni tempus: roſeum / quo æſtatis ignitum aerem: album / quo expalleſcentem autumnum: fuſcum: quo triſtem hyemem ſignificarent. Ad circos area mediana erat non expedita uti in amphitheatro: neque uti in theatris occupata pulpitis: ſed per lineam longitudinis / quæ in duo curricula hoc et in duo media latitudine areæ diuideret / aptis locis mætæ excitabantur: quas certantes ſeu quadrupedes ſeu uiri circuirent. ~~Mætæ aut erant primariæ tris: earum mediana erat omnium digniſſima / eratque quadrangula et procera ſenſim graciliſcens.~~ ~~Eaque re quod ita graciliſcat obeliſcum nuncupabant.~~ ~~Duæ reliquæ mætæ erant aut coloſſi aut criſtæ lapideæ ſurgentibus in altum roſtris prout eaſ artifices ad uenuſtatem et gratiam deformaſſent.~~ ~~Inter utraſque hinc binæ atque hinc itidem binæ ſeu columnæ ſeu minores mætæ interponebantur.~~

~~Romæ circum maximum comperio apud hiſtoricos longum tria fuiſſe ſtadia: latum unum: is hac ætate dirutus est: et qualis fuerit ne minima quidem apparet coniectura.~~ ~~Sed alibi ex dimenſionibus opum ſic comperio.~~ ~~Aſſueſſe ueteres aream circi medianam facere latam nihil minus cubitos ſexaginta: longam uero quoad latitudinem caperet ſepties.~~ ~~Latitudo in partes diuidebatur geminas coæquales lineaque inlongum producebatur: in qua mætæ conſtituerentur ſic.~~ ~~Nam eam ipſam longitudinem diuidebant in partes ſeptem: unam dabant anfractui: quo ex dextro curriculi ſpatio in ſiniſtrum curriculum certatores propter metam ultimam inuergerent.~~ ~~Deinceps uero alias mætas per eandem lineam ita diſponebant: ut per longitudinem circi æquis inter ſe ſpatiis diſtarent: et cape rent totius longitudinis ſeptimam quinquies.~~ ~~Ducebaturque a mæta ad mætam ueluti crepido alta pedes nihil minus ſex.~~ ~~Duo illa hinc et hinc curriculi ſpatia ita diſcriminans / ut ſiue iugati ſiue ſingulares equi certantes declinarent / illi quidem quo tranſuerſum flecterent non haberent.~~ ~~Adiungebanturque lateribus circi hinc atque hinc gradationes nihil plus quam ex quinta: nihil minus quam ex ſexta totius latitudinis areæ medianæ.~~ ~~Et gradus earum a crepidine incohabant uti in amphitheatris ſpectatorum gratia: ne quod in ſe a beſtiis periculum incurreret.~~

~~Inter publica etiam opera ſunt ambulationes: quibus iuuentus pila / ſaltu / et armis tractandis exerceatur.~~ ~~Patres aut de ambulatione / aut ſi ualitudinarii ſint / geſtatione reconfirmentur.~~ ~~Sub diuo aiebat Celſus phyſicus commodius exercemur quam in umbra: ſed quo commodius etiam umbra id poſſent porticus adiungebantur: quibus aream circumcluderent.~~ ~~Areamque ipſam alii marmoribus et teſſellato inſternebant: alii uiridantia obiiciebant aſpectui: complebantque myrtho, iunipero / citro / et ci pariſſo.~~ ~~Huic operi porticus a tribus lateribus erant ſimpli ces et admodum amplæ / ut porticibus fori adderent nonam bis.~~ ~~Quarto aut a latere quod meridiem ſpectaret porticus fiebat longe ſpatioſiſſima et dupla.~~ ~~Pro fronte habebat columnas doricas altas ex altitudine porticuſ.~~ ~~Columnaſ anteriores quibus porticus anterior ab interiore diſcriminaretur / celſiores facere iubebant quam primarias ex quinta ferendi columnas ac diſpluuiandi tecti gratia.~~ ~~Eaque nimirum de re fieri ea docuit ionicas / quod natura ſui celſioreſ ionice ſint quam doricæ.~~ ~~Sed non uideo in hiſ porticibuſ cur coelum tecti coæquatum utrinque ad libellam feciſſe non liceat: ad gratiam certe condiceret.~~ ~~At in utriſque columnationibus craſſitudo columnarum ſic finiebatur.~~ ~~Nam in doricis quidem imæ columnæ craſſitudo altitudinis ſuæ integro cum capitulo et baſi quintam decimam capiebat bis.~~ In ionicis autem atque corynthiis dabatur craſſitudini columnæ in imo una ex octo et dimidia partibus: quas integer columnæ truncus caperet: cætera diffiniebantur uti in templis: adiungebanturque extremo parieti porticus perquam digniſſima ſeſſiones: quibus togati et philoſophantes digniſſimis de rebus diſputarent. ~~Sed ex his erant ſeſſiones aliæ æſtiuæ / aliæ brumales.~~ ~~Nam qua parte boreas aquilo ue perflaret / æſtiuas adhibebant.~~ ~~Brumalibus aut ſoles lætiſſimos captabant immunes uentis.~~ Ea re brumales concluſæ integris adſtabant lateribus: æſtiuæ ſublato pariete hinc atque hinc / quo tecta ſubſtinerentur: aduerſus uero boream extabant feneſtris uel potiuſ columnatione propatulæ: mare montes / lacum / et quas uis amoenitates liberrime ſpectantes: quantumque poterant luminis admittentes. Ad dextram autem ambulationis porticum atque itidem ad ſiniſtram adiungebantur itidem aliæ ſeſſiones ab extrinſecis uentis circumtectæ: quæ ſolem matutinum poſt meridianumque ſuſciperent ex coelo areæ medianæ. ~~Seſſionum quidem iſtarum lineamenta erant uaria.~~ ~~Namque aliæ producebantur ad emiciclum: aliæ ad rectas lineas: utræque ad aream et porticum aptis reſpondebant dimenſionibus.~~ ~~Latitudo operis totius dimidium habebat longitudinis.~~ ~~Diuidebatur latitudo in partes octo: dabanturque areæ medianæ ſubdiuali partes ſex: porticibus aut ſingulis ſingulæ.~~ ~~Vbi aut ſeſſionem ad emiciclum producebant: tunc eius diameter bis quintam partem areæ ſubdiualis capiebat.~~ ~~Sed paries poſticus in porticu fiebat ad ſeſſionem ipſam peruius apertionibus.~~ ~~Altitudo emicicli iſtius ſeſſionis in maximis operibus tanta erat quanta et latitudo.~~ ~~At in minoribus habebat quartam latitudinis nihil minus quinquies.~~ ~~Supra tectum porticus ad frontem emicicli et ſeſſionis apertiones feneſtrarum eminebant: quibus intra emiciclum ſoles exciperentur: atque locus abunde illuſtraretur.~~ ~~Sin aut quadrangulæ ſeſſiones adiungebantur: tunc fiebant duplo latiores quam porticus: et longitudini quoque dabatur duplex latitudo ſui.~~ ~~Longitudinem iſtic appello / quæ ſecundum porticum extenditur.~~ ~~Ergo ingredientibus in ſeſſionem eius longitudo a dextris protenditur ad ſiniſtram a dextris in ſiniſtram ſit.~~

~~Eſt etiam inter publica opera porticus litigioſa minorum iudicum quam ſic efficiebant.~~ ~~Earum amplitudo pro urbis et loci dignitate habebatur minime modica: erantque ad porticum iunctæ cellæ in ordinem conticuæ quibus de conſidentium arbitrio negocia finirentur.~~ ~~Quæ hactenus dixi maxime publica eſſe uidebantur: quod in his et plebei et patritii paſſim ac libere conuenirent .~~ ~~Sed ſunt quoque publica nonnulla: quæ non niſi primariis ciuibus et publicum negocium gerentibus pateant: uti eſt comitium curia ſenatuſque.~~ ~~De his nobis dicendum eſt.~~

~~Plato comitium haberi templo ſtatuebat.~~ ~~Romæ comitiorum proprius erat dicatus locus.~~ ~~Apud cerauniam conſitus arboribus lucus Ioui dicatus aderat.~~ ~~Quo loci Achei de repu.~~ ~~conſultaturi conuenirent.~~ ~~Aliæ perplures ciuitates medio in foro conſulebant.~~ ~~Romanis ſenatum cogere niſi augurato loco non licebat: et maxime templis conueniebant.~~ ~~Poſtea curias habuere: et curias duorum eſſe generum aiebat Varro: alteram ubi rem ſacerdotes curarent diuinam: alteram ubi ſenatus humanas moderaretur.~~ ~~Quid aut cuique proprium ſit / nihil habeo certi: ſed ſic poſſumus interpretari: hanc templo / illam baſilicæ ſimiliorem futuram eſſe.~~ ~~Erit igitur ſacerdotum curia teſtudinata: ſenatoria uero curia opta contignatione.~~ ~~In utriſque rogati conſultatores uerba habituri ſunt: uocum idcirco ratio habenda est.~~ ~~Adeſſe ea de re oportet quod uocem non ſinat altius diffluere / et maxime in teſtudine / ne quid durius in aurem retonet.~~ ~~Venuſtatis nimirum atque in primis utilitatis gratia coronæ parietibus appingentur.~~ ~~Quadrangulas ex ueterum operibus effectas curias annotaui.~~ ~~In teſtudinatis habetur paries altus æque atque eſt opis lata frons / adempta illius parte ſeptima teſtudine fornicea obteguntur.~~ ~~E regione hoſtii introeuntibus patet tribunal: cuius ſagicta partem capit cordæ tertiam.~~ ~~Hoſtii latitudo ſeptimam occupat illius parietis partem apertione.~~ Circa dimidiam parietis altitudinem addita etiam dimidiæ octaua prominent extantes coronæ cum faſcia trabe et columnis: quas alii plures: alii pauciores poſuere prout confertis aut diſpanſis delectati ſunt: ducta columnationum ratione ex porticu templorum. ~~Supra coronas dextra atque ſiniſtra in pariete in ſcafis ſtatuæ et quæ ad religionem faciant collocabuntur.~~ ~~Sed pro fronte operis in pariete ad parem cum ſcafis altitudinem duplo lata feneſtra quam altior adaperiebatur columnellis duabus interſtitutis: quibus ſuperliminare aſſideat.~~ ~~Itaque huiuſmodi erit pontificia.~~ ~~Senatoria quidem curia ſic fiet.~~ ~~Latitudo areæ capiet longitudinis tertiam bis: altitudo ad: rabes tecti erit quanta ſit areæ latitudo / addita parte ipſius latitudinis quarta.~~ ~~Circa parietem coronæ appingentur ſic.~~ ~~Nam altitudo quidem a contignatione diuidetur in partes nouem: ex quibus dabitur pars una ſolido: quod ſit pro crepidine: et podio: in quo excitentur columnæ.~~ ~~Hanc ſolidi parietis partem occupabunt ſubſelliorum renes.~~ Quod aut reliquum erit ſupra id diuidetur in partes ſeptem: ex his partes dabis integras quattuor columnationibus primis: in haſce primas imponentur alteræ: quibus trabs regius et ornamenta quæ ſequuntur habebuntque. ~~Columnationes tam primæ quam ſecundæ ſuas habebunt baſes, capitula / et coronas / et eiuſmodi: quales baſilicis deberi diximus.~~ ~~Eorum interualla ad dextram atque item ad ſiniſtram parietem numero fient impari et maxime uno: ſpatia erunt coæqualia.~~ ~~In frontibus uero inter ualla fient non plus tria: ex quibus medianum cæteris erit latius ex quarta.~~ ~~Per ſingula interualla ſeu columnarum ſeu mutulorum quæ ſupra medianas coronices ſint / fient feneſtræ.~~ ~~Eſſe enim oportet curias huiuſmodi illuſtriſſimas.~~ ~~Ponenturque ſub feneſtris plutei / uti in baſilicis diximus.~~ ~~Atque feneſtrarum quidem ornamenta quæ illis pro fronte in ſummo pariete ſint non excedent celſitudines columnarum proximarum præter capitula.~~ ~~Altitudo autem apertionis feneſtrarum diuidetur in partes undecim: ex his dabuntur latitudini partes ſeptem.~~ ~~Quod ſi amoris columnis mutulos capitulorum loco ponere libuerit: tunc his utemur lineamentis: quibus in portis uterentur ionici.~~ ~~Perpendebunt igitur hic / quales illic auriculæ.~~ ~~Eorum hæc eſt ratio.~~ ~~Mutulorum ipſorum latitudo fiet quantum fuiſſet in columnationibus supremus columnæ ſcapus amota torquis et nextruli prominentia.~~ ~~Pendebitque quantum ſuiſſet altitudo corynthii capituli amoto capituli operculo.~~ ~~Prominentia mutuli iſtius non excedet cimatium trabis regiæ.~~

~~Habuere et pleriſque in locis cum ad neceſſitatem tum ad uoluptatem nonnulla quæ ornamentum reciperent: et urbem digniorem redderent.~~ ~~Perpulchrum fuiſſe apud achademiam lucum diis ſacratum referunt: quem excidit Sylla ad aggerem contra athenas extruendum.~~ ~~Alexander ſeuerus adiunxit thermis ſuis nemus: thermiſque antonianis egregias addidit natationes.~~ ~~Agrigentini ſtruxere ex uictoria: Zelonis contra charchedonioſ natationem ſtadiorum ſeptem: profundam cubitos uiginti: ex qua etiam uectigal caperent.~~ ~~Apud tyburtum publicam et celebrem fuiſſe bibliothecam memini me legiſſe.~~ ~~Libros athenis publice poſuit Piſiſtratus primus.~~ ~~Xerſes eam librorum copiam in perſas aſportauit.~~ ~~Seleucus reſtituitchstelle ṡ In ægypto.~~ ~~Prolomei reges bibliothecam habuere uoluminum ſeptingentorum milium.~~ ~~Sed quid publica miremur?~~ ~~In gordianorum bibliotheca libros fuiſſe ad lxii.~~ ~~M. comperio.~~ ~~In agro laodiceo templo Nemeſis maxima concelebrabatur medicorum ſcola a zeuſide conſtituta.~~ ~~Apud carthaginem ſcribit Appianus ſtabula fuiſſe elephantorum trecenta.~~ ~~et ſtabula item equorum. cccc: et naualia quæ caperent naues, ccxx.~~ ~~et armamentum et horrea et ubi pabula exercitus conderent atque ſeruarent.~~ ~~Vrbem Solis quam thebem nuncupant / ſtabula habuiſſe publica centum amplitudinis tantæ / ut ſingulis ſub recto equi ducenti haberentur.~~ ~~In propontide inſula cizico duo erant portus.~~ ~~In medio erant naualia: ſub quorum tectis naues haberentur ducentæ.~~ ~~Apud pyreum armamentarium Philonis opus celebre et ſtatio erat inſignis nauium quadringentarum.~~ Naualia ſtruxit Dyoniſius ad portum ſyracuſarum partita ædificiis centum ſexaginta: quibus ſingulis binæ caperentur naues: et armamentum quo paucis diebus plus centum uiginti ſcutorum et incredibilem gladiorum uim congeſſit: Apud ſithicum ſpartanorum nauale extitit ſtabulorum plus centum ſexaginta. ~~Itaque iſtiuſmodi uaria apud uarios fuiſſe comperio.~~ Sed qualia eſſe oporteat / nihil habeo præcipuum quod referam: niſi ut quod in eis ad uſum futurum ſit ex priuatis excipiatur: quod uero ad dignitatem atque ornamentum eſſe futurum uelis: id ex publicorum rationibus uſurpetur. ~~Hoc non prætermittam bibliothecis ornamento in primis erunt libri et plurimi et rariſſimi præfertur: ex docta illa uetuſtate collecti.~~ ~~Ornamento etiam erunt mathematica inſtrumenta cum cætera tum ſimilia: quæ feciſſe Poſſidonium ferunt.~~ ~~In quibus ſeptem planetæ propriis motibus mouebantur.~~ ~~Quale etiam illud Ariſtarchi: quem in tabula ferrea orbis deſcriptionem et prouincias habuiſſe prædicant artificio eleganti.~~ ~~Et Tyberius quidem recte imagines ueterum poetarum bibliothecis dicauit.~~ ~~Quæ ad publica ſpectarent opera exornanda ferme omnia mihi uideor abſoluiſſe.~~ Diximus ſacra / diximus profana / diximus templa / porticum / baſilicas / monumenta / uias: portum / triuia / foros / pontem / arcum / theatra / curricula / curias / ſeſſiones / ambulationes / et eiuſmodi: ut præter thermas nihil amplius reſiduum ſit in quo uerſemur.

~~Thermas fuere qui uituperarint / quod molliri corpora arbitrarentur.~~ ~~Alii ita probarunt / ut ſepties die lauarentur.~~ ~~Noſtri ueteres medici curandis corporibus lauacro intra urbem extruxere thermas complures impenſa incredibili.~~ ~~Inter cætera Heliogabalus thermas fecit locis multis: ſed niſi ſemel in ſingulis lauari ſe paſſus eſt: mox lotus diruit: ne ex uſu bal/nea haberet.~~ ~~Apud me nondum ſatis conſtat priuatum ne magis opus ſint an publicum.~~ ~~Certe quantum uidere licet ex utriſque mixtum est.~~ ~~Inſunt. n. multa ducta a priuatis: et multa item ducta a publicis ædificiis.~~ ~~thermarum opus cum ampliſſima indigeat area urbis partes occupabit non celeberrimas / neque item neglectiſſimas: eo enim et patres et matronæ munditiæ gratia conueniunt.~~ ~~Termarum tecta circumeunt plateæ: plateas uero concludit ſeptum parietis minime depreſſi.~~ ~~Nec niſi certis aptiſque locis ingreſſuſ præbetur in plateas.~~ ~~Sed tectis medium eſt quaſi centrum ædis atrium ampliſſimum et digniſſimum cum cellis ex lineamento templi: quod eſſe ætruſcum diximus.~~ ~~In antrum datur aditus ex ueſtibulo quodam primario: cuius frons ſeſe porrigit ultro me meridiem uerſus ſpectans.~~ ~~Ingredientes a ueſtibulo ſeptentrionem petunt.~~ Ex hoc ueſtibulo maximo datur aliud arctius ſeu ueueſtibulum ſeu potius itio in atrium illud ampliſſimum, Ex atrio ad ſeptentrionem uerſus patet adapertus egreſſus atque laxus in aream amplam ſubdiualem. ~~Ad iſtius areæ ſubdiualiſ dextrum caput atque item ad ſiniſtrum perampla et perquam ſpatioſa habetur porticus: peneſque ipſam porticum a tergo adiungitur lauatio frigida.~~ ~~Regrediamur iterum ad atrium primarium.~~ Ad extremum iſtius atrii caput dextrum ad orientem uerſus protenditur itio teſtudinata admodum patula et plane lata / cellis hinc fulta ternis: atque item alteris ternis comparibus mutuo correſpondentibus. ~~Ex itione iſtac ſubinde ſeſe offert area ſubdiualis: quam xiſtum appello circumſepta porticibus.~~ ~~Sed ex his ea porticus quæ e regione contra fauces itionis pateat: penes a tergo ſui maiuſculam habet ſeſſionem.~~ ~~Quæ uero porticus iſtic pro fronte ſui meridianum excipiat ſolem / habet illa quidem lauationem eandem ipſam quam diximus frigidam.~~ ~~Porticibus etiam areæ ſubdiuali amplæ ſubiunctam habet etiam contiguam ſibi ueſtiariam.~~ ~~Porticus uero contra iſtanc quæ e regione obiecta eſt pones a tergo habet tepidarias lauationes: quæ a meridie ſoles feneſtrarum apertionibus excipiant.~~ ~~Adſunt etiam aptis locis ad angulos in porticibus xiſti ueſtibula minora ingredientibus: atque in exteriorem illam plateam / qua tecta termarum circueuntur egredientibus oportuna.~~ ~~Talis igitur ſeries rerum ad dextrum atrii caput protendetur contra par æque ad alterum atrii caput ſiniſtrum ad occidentem uerſus reſpondeat.~~ ~~Itio partibus obfulta cellis ternariis / et ſubinde parilis quoque area ſubdiualis xiſti cum porticibus ſeſſione ueſtibuliſque angularibus.~~ ~~Rurſus egredior ad primarium totius opis ueſtibulum / quod eſſe contra meridiem diximus.~~ Ad huius quidem dextram ſuccedunt per lineam in orientem ductam manſiones numero tris: et ad ſiniſtram quoque lineam iſtac uerſus occidentem in continuum perductam etiam tris: ut ſint hæ mulierum uſibus: hæ uero alteræ uirorum. ~~Primis igitur manſionibus ponebant ' ueſtem: ſecundis ungebantur: tertiis lauabantur.~~ ~~Quartas insuper manſiones aliqui amplitudinis gratia addidere: fortaſſis id quidem ut eo familiares et comites ueſtiti exciperentur.~~ ~~Manſionibus iſtis balnearibus a coelo meridiano feneſtris ampliſſimis ſol exciperiebatur.~~ Inter iſtas manſiones atque cellas illas quas adhærere lateribus itionum intimarum diximus / quæ quidem itiones ex atrio in aream xiſti porticatam protendantur / interliquebatur ſpatium ſubdiuale / qua meridianum latus inteſtinarum cellarum quæ ad itionem ex atrio adiacent / lumen exciperet. ~~Hunc uniuerſum tectorum ambitum circuebant ut dixi plateæ perquam ſpatioſæ quæ quidem etiam ludorum curriculis ſufficerent.~~ ~~Neque deerant aptis locis mætæ / quas certantes circuirent.~~ Ad plateam meridia nam quæ pro ueſtibulo extendatur areæ laxamentum fundebatur ad uerſus meridiem productum in emiciclum: cui opi circumeminebant gradationes ex theatri imitatione: præſurgebatque paries quo meridianas auras abarcerent. ~~Et totas plateas iſtiuſmodi qua / ſi oppidum extremus et continuus quidam paries ſeptas et concluſas continebat.~~ ~~Adiungebanturque ſepto ſeſſiones digniſſimæ cum emiciclæ tum et quadrangulæ thermarum tecta primaria circum ſpectantes.~~ ~~His ſeſſionibus et ſoles et umbras hinc matutinas hinc ueſpertinas ſuiſ horarum conuerſionibuſ ciueſ ad arbitrium captabant.~~ ~~Tum et præſertim ad ſeptentrionem ultra ſeptum hoc maximum pietis applicabantur areæ ſubdiuales altitudine mediocres oblongæ finitæ linea ad arcum modice inflexa.~~ Eas areas ambibat in conflexum porticus recluſa ſuo poſtico pariete: et nihil ſpectabat amplius quam modicum coeli / quod iſtic ex ſua area ſubdiuali inter parietem ſepti et ipſam hanc inflexam porticum relictum eſſet æſtiuum diffugium. ~~Nam eo ſol ob areæ anguſtias et parietum altitudinem uixdum æſtiuo ſolſtitio penetrabat.~~ ~~In angulis ſepti maximi ueſtibula ſacellaque habebantur: quibus ut alii dicunt purgatiores factæ matronæ diis propitiarentur.~~ ~~Itaque ſumma hæc erat partium ex quibus thermæ conſtarent.~~ Earum partium lineamenta ſummebantur ex his quæ ſupra recenſuimus / atque item ex his quæ mox dicturi ſumus: prout magis illis aut iſtis hoc eſt publicis aut priuatis conuenirent: opiſque totius area in pleriſque omnibus quadratos capiebat pedes plus centenos decies centies.

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE RE AEDIFICATORIA LIBER NONVS QVI PRIVATORVM ORNAMENTVM INSCRIBITVR.~~

~~mEMINISSE OPORTET PRIVAtorum ædificiorum alia urbana eſſe / alia ruſticana.~~ ~~Ex hiſque alia quibus tenuiores / alia quibus lautiores uterentur.~~ ~~Nos de his omnibus exornandis tranſigemus.~~ ~~Sed prius nonnulla quæ faciant ad rem non præter mittamus.~~ Apud maiores noſtros uideo prudentiſſimis et modeſtiſſimis uiris uehementer placuiſſe cum in cæteris rebuſ et publiciſ et priuatiſ / tum hac una in re ædificatoria frugalitatem atque parſimoniam omnemque luxuriem in ciuibus tollendam cohercendamque putaſſe: eoſque huic rei et monitis et legibus omni ſtudio atque induſtria prouidiſſe comperio. ~~Ergo apud Platonem illi probantur / qui ſanxiſſent quod alibi diximus / nequis illuſtriores picturas afferret quam quæ templo a ueteribus pictæ haberentur.~~ ~~Templumque uetuit pictura ornari alia / quam ut unicam pictor unus unica abſoluiſſet die.~~ ~~Deorum que itidem ſimulacra aut ligno tantum aut lapide facerent edicebat: æs aut ferrum que ad uſus bellorum quorum eſſent inſtrumenta relinquerent.~~ ~~Priſcorum athenienſium mores Demoſthenes ſuorum temporum moribus longe præferebat.~~ ~~Nam publica inquit ædificia et præſertim templa tam multa tam magnifica / tam ornata nobis relinquerunt: ut quibus ſuperarentur nullus relictus ſit locus.~~ ~~At priuata quidem ea fecerunt moderatione: ut etiam præclariſſimorum uirorum ædes non multo a mediocrium ciuium ædibus differrent.~~ ~~Quare inter mortales aſſecuti ſunt: ut inuidiam gloria ſuperarent.~~ ~~Sed ne hi quidem laudandi lacedemoniis uidebantur / ſi forte urbem fabro magis quam rerum gloria excoluiſſent: ſe aut laudandos qui ciuitatem haberent uir tute cultam magis quam ſtructura.~~ ~~Apud eos ex Lycurgi lege tecta niſi ſecuri / et fores niſi ſerra elaborari permittebatur.~~ Ageſilaus cum in aſia quadratas ædium trabes uidiſſet / arriſit: rogauitque num apud eos quadratæ ſi orte eſſent / rotundas efficerent: et recte quidem: nam pro uetere ſuorum modeſtia priuatam eſſe domum ad uſus neceſſitatem ædificandam / non ad uenuſtatem et delitias arbitrabatur. ~~Apud germanos per Cæſaris tempora cauebatur / ne accuratius præſertim rure ædificarent: nequid inde inter ciues diſſenſionis cauſa oriretur cupiditate rei alienæ.~~ ~~Valerius romæ cum in aesquiliis domum haberet altiſſimam inuidiæ uitandæ cauſa diruit / et in plano ædificauit.~~ ~~Itaque hanc frugalitatem bona illa poſteritas et publice et priuati ſecuta est quoad per bonos mores licuit.~~ Poſtea uero aucto imperio tantum in pleriſque omnibus creuit luxuries / praeterquam in Octauiano / nam is quidem ſumpto oſiore ædificatione grauabatur: quando et uillam quoque nimium profuſe extructam diruit / tantum inquit ex creuit luxuries in urbe: ut inter cæteros fuerint ex Gordianorum familia qui domum ſtruxerint uia peneſtrina columnis ducentis uno ſtilo et pari magnitudine. ~~quarum quinquaginta numidicaſ: quinquaginta claudianas: quinquagita ſimiadas: quinquaginta iſteas fuiſſe memini me legiſſe.~~ ~~Quid illud quod etiam meminit Lucretius?~~ ~~Aurea fuiſſe iuuenum ſimulacra præ ædes lampadas igniferas manibus retinentia dextris: lumina nocturnis epulis ut ſuppeditarent.~~ ~~Quorſum hæc?~~ ut ex eorum compatione id ſtatuam ipſum quod alibi diximus placere quæ pro cuiuſque dignitate moderentur: et ſi me audias malim quidem in priuatis lautiſſimi aliquid deſiderent / quod ipſum ad ornamentum faciat quam ut modeſtiſſimi et parciſſimi ulla ex parte luxuriem reprehendant. ~~Verum quando poſteritati famam tum ſapientiæ tum etiam potentiæ relinquendum omnes aſſentiamur: eaque re uti aiebat Tuchidides magna ſtruimus / ut poſteris magni fuiſſe uideamur.~~ ~~Quando item patriæ familiæque condecorandæ non minus quam lautitiæ gratia noſtra ornamus quod eſſe boni uiri officium quis neget?~~ ~~Placebit nimirum qui partes eas quæ maxime publicæ quæ ue in primis hoſpiti gratificaturæ ſit: uti est frons ædis / ueſtibulum et eiuſmodi admodum eſſe decentiſſimas uoluerit.~~ Cumque uituperandos profitear qui modum exceſſerint: maiore tamen dignos uituperatione cenſeo: qui grandi impenſa ita ædificarint / ut eorum opera ornari non poſſint quam qui ornatum pluſcula impenſa concupiuerint. ~~Sed ſic ſtatuo uerum certumque ædificiorum ornamentum qui recte uolet aduertere, intelliget profecto non opum impendio / ſed uel maxime ingenii ope compari atque conſiſtere.~~ ~~Credo ne uolet quidem qui ſapiat in ſuis priuatis ædibus pandis egregie differre ab aliis: cauebitque nequid ſumptu et oſtentatione contrahat inuidiæ.~~ At uolet contra qui bene conſultuſ ſit in artificiſ diligentia et conſilii iudiciique laudibus a nemine uſpiam ſupari: ex quo omnis partitio et lineamentorum conuentio mirifice comprobetur / quod ipſum ornandi genus præcipuum primariumque est. ~~Sed redeo ad rem.~~

~~Domus regia et illius qui libera in urbe ſenator prætorius conſularis ue ſit / prima erit omnium / quam eſſe decentiſſimam deſideres .~~ ~~In his qua parte quippiam coueniat quod publicum ſit / ſupra qui id ornetur diximus.~~ ~~Nunc uero quæ tantum priuatis uſibus commodentur ornata facere ordiamur.~~ ~~Veſtibulam quidem uelim pro cuiuſque dignitate ſeſe præſtet honeſtiſſimum atque ſplendidiſſimum.~~ ~~Succedat et porticus clariſſima.~~ ~~Neque deſint ſpatia magnifica.~~ ~~Demum et cætera deinceps omnia ex publicorum imitatione ſibi quantum res ipſa permittat quod faciat ad decus dignitatemque deſument.~~ Hac rerum moderatione adhibita ut præ ſe ferat longe uenuſtates maluiſſe captare quam ullos faſtus ſequi : ea re uti in libro ſuperiore in opibuſ publicis profana quantum par fuit ſacris dignitate conceſſerunt: ita iſtic priuata in omni ornamentorum elegantia et copia ſuperari ſe facile a publicis patientur. ~~Non ſibi quod camillo inter crimina obiiciebatur ualuas aſſiſcet æneas aut eburneas.~~ ~~Non ſplendeſcent lacunaria multo auro et uitro.~~ ~~Non imeto et pario marmore uniuerſa colluſtrabuntur.~~ ~~Templorum. n. iſta ſunt: ſed utetur mediocribuſ eleganter: elegantibus moderanter.~~ ~~Contentus erit cupreſſo / larice / buxo.~~ ~~Cruſtabit ope albario ſignito: picturaque ſimpliciore ueſtiet.~~ ~~Lunenſi uel potiuſ tyburtino lapide coronaſ ducet non tamen præclara illa omnia ab ſe penitus abdicabit atque proſcribet.~~ ~~Sed quaſi in corona gemmas digniſſimis locis perciſſime collocabit.~~ ~~Quod ſi breuiſſime totam rem diffiniſſe iuuat / ſic ſtatuam.~~ ~~ſacra ita parari oportere / ut ad maieſtatem et pulchritudinis admirationem addi amplius nihil poſſit.~~ ~~Priuata aut ita habenda / ut contra adimi nihil poſſe uideatur / quod eximia cum dignitate coniunctum ſit.~~ ~~Cæteris uti ſunt publica profana id quod inter iſtæc medium ſit relinquendum cenſeo.~~ ~~Itaque in priuatis ornamentis ſeueriſſime continebit ſeſe: tamen in pleriſque liberiore utetur uia.~~ Nam columnam quidem ſiquid forte toto erit corpore tenuior / aut uentre fortaſſis non nihil turgidior / aut retractione gracilior quam publicorum exacta ratio permiſerit : non tamen uitio dabitur atque improbabitur: modo id nihil habeat informe aut deprauatum. ~~Quin quod publicis operibus non conceditur / ut a grauitate et conſultiſſima lineamentorum lege paulo aberretur: id in iſtis etiam ad iucunditatem interdum facit.~~ Et quam illud cadebat peruenuſte quod feſtiuiſſimi aſſueuere ad fores tricliniorum pro lateribus hoſtii uaſtas mancipiorum ſtatuas ſuperliminare in caput ſuſtentantes appangere: et columnas in porticibus præſertim hortorum ponere: quæ aut arborum truncos nodis deſectis: aut faſces loro concinctos referrent: aut quæ uolubiles et palmatæ et aſperæ frondibus et auiculis riuuliſque refertæ eſſent. ~~Aut etiam ubi robuſtiſſimum eſſe opus uoluiſſent: quadrangulam columnam / cui dimidia rotunda hinc: atque altera hinc dimidia promineret.~~ Tum et pro capitulis aut fiſcellas pendentibus racemis fructibuſque plenas: aut reuirentem ſummiſ caulibus palmam: aut anguium globos uariis implexibus connodatos: aut alis plaudentes aquilas : aut gorgoneos uultus colubribus inter ſe rixantibus imponerent: et quæ ſimilia longum eſſet proſequi. Sed his quoad poterit artifex digniſſimas partium formas productis arte linearum et angulorum finibus tuebitur: et uoluiſſe non fraudare opus decenti membrorum concinnitate: ſed uiſentes loco ludere uenuſto / uel potius oblectare inuenti lepiditate uideatur. ~~Cumque tricliniorum et itionum et conceptaculorum alia popularia ſint: alia occluſoria et prorſus intima: in illis ſeruiet ſplendori forenſi cum publica urbis pompa nequaquam odioſa.~~ ~~In his aut reconditioribus paulo ſublaſciuere ad arbitrium licebit:~~

Sed cum priuatorum ædium aliæ ſint urbanæ / aliæ non urbanæ: quod cuique ornamenti condicat conſideremus inter ædes urbanas et uillam præter illa quæ ſuperioribus libris diximus / hoc in tereſt / quod urbanarum ornamenta præ illis multo ſapere grauitatem oportet: uillis aut omnes feſtiuitatis amoenitatiſque illecebræ concedentur. ~~Tum et hoc intereſt / quod in urbanis multa ex uicini perſcripto modereris neceſſe eſt: quæ uilla liberiore iure proſequemur.~~ ~~Exaggeratio cauendum eſt ne multo ſuperbior ſit quam uicini ædificii cohæſio poſtulet.~~ ~~Porticus etiam ex coniunctorum parietum ductu ſibi modum ſtatuent laxitudinis.~~ ~~Parietum craſſitudo et altitudo romæ non ad arbitrium finiebatur.~~ ~~Nam ex uetere lege craſſiorem ducere non licebat Cauit et Iulius Cæſar ob ruinarum picula necubi intra urbem paries attolleretur ſupra.~~ ~~His legibus uilla non tenetur.~~ ~~Babiloniis ciuibus dabatur laudi quod in ædibus contignationum quattuor habitarent.~~ ~~Roma uotiua oratione Aelius Ariſtides orator laudans in contione admirabile illud præ dicabat quod maximas domos maximiſ domibus ſuperimpoſuiſſent / grata aſſentatio.~~ ~~Sed populi amplitudinem is magis quam operum rationes comprobabat.~~ Tyrum aiunt altitudine domorum ſuperaſſe romam: ex eaque re olim parum abfuiſſe quando tota terremotibus corrueret: ædificiis cum ad commoditatem / tum et in primis ad gratiam faciet / ſi nullas habebit plus ſatis conſcendendi aut deſcendendi neceſſitates. ~~Et recte illi quidem admonent: qui ſcalas eſſe ædificiorum perturbatrices prædicant: ab quarum impeditione ueteres ualde præcauiſſe uideo.~~ ~~At uilla ut altera imponat alteris ædificia nulla cogit neceſſitas.~~ ~~Nam fuſiore quidem laxamento ſibi ſpatia decentiſſima uendicabit: quibus æquali gradu alia ex aliis ſubueniant.~~ ~~Quod ipſum mihi etiam in urbibus modo id liceat uehementer perplacebit.~~

~~Eſt et genus quoddam ædificii priuati: quod una ædium urbanarum dignitatem et uillæ iucunditates exigat: quod ſuperioribus libris huic loco prætermiſimus deſtinatum.~~ ~~Hi ſunt horti ſuburbani: quos minime negligendos duco.~~ ~~Faciet. n. ad breuitatem / cui uehementer ſtudeo.~~ ~~Nam una quidem quid cuique generum iſtorum deceat explicabimus.~~ ~~Sed prius est ut de horto ipſo aliqua referam non prætermittenda.~~ ~~Qui apud ueteres aiunt qui agrum parauit / domum uendat urbanam: Cui urbana cordi ſunt / ruſtica non ſunt opus / fortaſſis eo tendunt / ut eſſe hortum commodiſſimum ſtatuant.~~ ~~Aere monent phyſici fruamur quam id fieri poſſit liberrimo et puriſſimo.~~ ~~Hoc non inficior præſtabit alto in ſeceſſu poſita uilla.~~ ~~Alia ex parte urbanorum ciuiliumque negociorum ratio patremfamilias exigit: ut perquam frequenter ſeſe habeat foro / curia / templiſ ue.~~ ~~Hoc facillime ut poſſis domuſ dabit urbana.~~ ~~Sed illa negociis: hæc ualitudini aduerſatur.~~ ~~Conſueuere duces mutare caſtra: nequid fetores grauius offendant.~~ ~~Quid tu futurum ex urbe cenſeas: in qua tot ſordium tantis temporibus accumulationes ſeruatæ quam que undique euaporent?~~ Hæc cum ita ſint omnium quæ ad uſus commoditatem ædificentur primarium ſaluberrimumque eſſe hortum ſtatuo: qui neque ab rebus urbanis agendis detineat: neque non ſit aeris impuritate immunis. ~~Curabat Cicero ſibi per Atticum hortos pari loco celebri.~~ ~~At ipſe non adeo uelim celebres / ut nunquam pro foribus enem abſque toga liceat.~~ ~~Illud uelim præſtari commoditatis quod ille apud Terentium ſe cape gloriabatur dicens.~~ ~~Ne ulla me aut uillæ aut urbis ſatietas teneat.~~ ~~Belle apud Martialem.~~ ~~Rure morans quod agam, reſpondeo pauca roganti.~~ ~~Prandeo / poto / cano / ludo / lauo / coeno / quieſco Inde lego / phoebumque cio / muſamque laceſſo.~~ ~~Et urbi ſane uicina iuuant / facileſque receſſus: Vbi quæ libeant / ex libidine liceant.~~ ~~Celebritatem dabit urbis propinquitas: uiæ claritas: regionis amoenitas.~~ ~~Delectabit iſtic ædificatio: ſi tum primum ex urbe egreſſis tota ſe facie uidendam obtulerit lætam: ac ſi ad ſe proficiſcentes illectet atque præſtoletur.~~ ~~Velim ea re elatula: et uelim in eum locum uia præſurgat cliuo molli adeo ut uadentes fallat: quoad conſcendiſſe non ex alia re quam circunſpectato agro id ex altitudine loci ſentiant.~~ Prati ſpatia circum florida: et campus perquam apricus: et ſiluarum umbræ ſubgelidæ: et limpidiſſimi fontes ac riuuli: et natationes: et quæ alibi uillis deberi diximus / non deerunt ad uoluptatem æque atque ad uſum. Ceterum tota ædium facies atque congreſſio / quod in omni ædificatione iterum atque iterum conciliat ad gratiam peruelim penitus ſit quaque undique illuſtris atque admodum perſpicua coelo latiſſimo plurimum admittat lucis / plurimum ſolis / plurimumque ſalubris auræ. ~~Nolo ſpectetur uſpiam aliquod / quod triſtiore offendat umbra.~~ ~~Arrideant omnia aduentu hoſpitis atque congratulentur.~~ ~~Sub tecta ingreſſi in dubio ſint malint ne animi gratia iſtic reſidere ubi ſint: an ulteriora petere: quorum hilaritate ac nitore prouocentur.~~ ~~Ex quadrangulis areis rotundas: ex rotundis rurſus angulares: ex his in eas progreſſus detur: quæ neque totæ rotundæ: neque lineis omnibus rectis concludantur;~~ ~~Cumque ad ſinum interiorem domus inieris non aderit ubi gradum deſcendiſſe oporteat.~~ ~~Verum in ultimum uſque conclaue aut æquabili ſolo / aut limitibus modicis penetrabitur.~~

~~Sed cum partes ædificiorum inter ſe multum differant natura.~~ ~~ſ. et ſpecie: de his omnibus nobis conſideranda cenſeo quæ alibi etiam huic loco deſtinata reliquimus .~~ ~~Nam ſunt quidem quæ tu ſeu rotunda facias ſeu quadrangula / modo recte ad uſum conferant minimi intereſt.~~ ~~Quanta uero eadem ſint / et quibus locis diſponatur plurimum intereſt : Et earum aliæ maiores fiant neceſſe eſt.~~ ~~Vti ſunt ædium ſinus aliæ minore indigent area: uti eſt conclaue penetraliaque omnia.~~ ~~Aliæ ſunt mediæ uti coenacula atque etiam ueſtibulum.~~ ~~Membro cuique in ædibus quæ nam apta diſpoſitio ſit alibi diximus: Areis uero qui differant iſta inter ſe non eſt ut referam.~~ ~~Sunt. n. multa ex parte arbitrii et ex uaria locorum uiuendi ratione immutantur.~~ ~~Veteres aut porticum ædibus aut ſeſſionem apponebant: utrumque non ſemper lineis rectis / ſed inſinuatis in theatri modum.~~ ~~Ad porticum adigebant ueſtibulum ferme omnes rotundum.~~ ~~Inde erat itio in ſinum ædium: et quæ ſuo loco diximus: quorum ſi proſequar lineamenta nimium prolixus ſim.~~ ~~Sed quæ faciant ad rem hæc ſunt.~~ ~~Area ſi erit rotunda dimetietur ex lineamentis templorum: ni hæc differant: quod altitudines parietum celſiores iſtic debentur quam in templis: quid ita ſit modo uidebis.~~ ~~Si erit quadrangula: tunc erit quidem in quo ab his differat quæ de ſacris et quæ de publicis profanis diximus.~~ ~~Aliquod tamen habebit quod cum ſenatu et curia etiam conſentiat.~~ ~~Ex uulgato uetere maiorum more atrium aut latum erit ex tertia longitudinis bis: aut longitudo quidem ipſa latitudinis tertiam habebit quinquies: aut dabitur longitudini quantam latitudinis ſepties.~~ ~~Cui uis iſtarum ſic inſtituiſſe ueteres uidebantur / ut parietem in altum attollerent quoad pars longitudinis areæ tertia altitudini daretur quater.~~ ~~Nos ex operum dimenſionibus ſic compertum habemus: altitudinem poſcere quadrangulas areas in pariete: aliam ubi teſtudinetur: aliam ubi contignetur.~~ ~~Item in maximis ædificiis aliud prouidendum: aliud in minuſculis.~~ ~~Non enim par in uniſque proportio interuallorum eſt a centrico ſpectantis radii puncto ad extremas conſpectas altitudines.~~ ~~Sed de his alibi.~~ ~~Arearum magnitudines ex tecto: tecti uero ex trabium longitudine / quibus operimento opus ſit diffinimus.~~ ~~Tectum eſſe dicam mediocre / cui ferendo mediocris ſufficiat arbor et materia.~~ Et ſunt quidem præter iſtas quas recenſebamus complures aliæ linearum concinniſſimæ dimenſioneſ et correſpondentiæ quaſ conabimur ſubcincte et dilucidiſſime explicare hunc in modum ſi erit areæ longitudo ad latitudinem dupla: tunc in cotignatis fiet altitudo quanta et latitudo: addeturque in ſuper et eius ipſius dimidia. ~~In teſtudinatis uero parieti addes latitudinis tertiam.~~ ~~Hoc in mediocribus.~~ ~~Verum in maximis ædificiis ſi erunt teſtudinata: tunc altitudo a ſummo ad imum quartam habebit latitudinis quinques : in contignatis uero quantam ſepties.~~ ~~Sin autem erit areæ longitudo tripla ad latitudinem / tunc ſi contignabitur / addetur quarta latitudinis ter.~~ ~~Si teſtudinabitur / fiet altitudo æqualis latitudini addita et dimidia.~~ ~~Sin aut erit quadrupla in teſtudinatis capiet longitudinis dimidiam.~~ ~~In trabeatis uero diuidetur latitudo in partes quattuor.~~ ~~Atque ex his dabis altitudini partes ſeptem.~~ ~~Si erit quincupla / fiet altitudo uti in quadrupla: et eius ipſius altitudinis addetur ſexta.~~ ~~Quod ſi erit ſexcupla / fiet uti in proxima: ſed addetur pars non ſexta ut ibi / ſed quinta.~~ ~~Si erit area lateribus comparibus / excedet altitudo teſtudinatorum uti in triplis: trabeatæ uero non excedent.~~ ~~Quin et in maiuſculis areis licebit deprimere quoad latitudo ſuperet altitudinem ex quarta.~~ ~~Quibuſ longitudo excedet latitudinem parte ſui nona / fiet ut æque altitudo ab latitudine excedatur ex nona ſui: hac non niſi in trabeatis utimur.~~ ~~Cum habebit longitudo tertiam latitudinis quater / tolles in altum pietatem quantum est integra latitudo addita et amplius eiuſdem ſexta in contignatis.~~ Sin aut teſtudinabitur addito inſuper ut habeat integram ipſam quidem latitudinem / atque etiam longitudinis partem ſextam: Cum dabitur longitudini dimidia latitudinis ter: tunc in contignationibus altitudo excedet latitudinem ex parte ſeptima. ~~In teſtudinatis uero addes partem lineæ vii.~~ ~~longioris / qua area circumclaudatur.~~ Si denique haſce habebit linearum coniunctiones ut ſit linearum altera v. altera vii. aut altera tres / altera quinque et eiuſmodi / quas aut loci neceſſitas / aut inuenti uariatio / aut ornamentorum ratio poſtularit. ~~Tunc ambæ iungentur lineæ / et altitudini dabitur dimidia.~~ ~~Hic illud non prætereo.~~ ~~Atria nuſquam fieri oportere longiora quam ut ſint ad latitudinem dupla.~~ Conclauia nunquam fieri longiora quam ut ſint lata ex tertia minus quam longa / Tripla uero et quadrupla et deinceps iſtiuſmodi longiora porticibus debentur : quæ et ipſæ ſexcuplam non excedent. ~~In pariete habebuntur apertiones et feneſtrarum et hoſtiorum.~~ ~~Feneſtra ſi adaperietur in pariete latitudinis / quæ natura ſui breuior eſt quam ſit areæ longitudo / tunc fiet non plus unica.~~ ~~Atque erit illa quidem ita poſita: ut in ea latitudinis linea breuior ſit linea altitudinis : aut contra ut eius latitudo amplior ſit quam altitudo: quod genus feneſtrarum accubantium dicitur.~~ Si igitur erit latitudo uti in foribus retractior: tunc dabis ut ſit uacuum apertionis a dextra in ſiniſtram pars totius parietis intimi nihil plus tertia / nihil minus quarta, Apertioniſque ipſius infima linea diſtabit a pauimento nihil plus quam ex nona totius altitudinis quater: nihil minus quam eadem ex nona bis. ~~Longitudo apertionis capiet dimidiam latitudinis ter.~~ ~~Itaque ſic fiet ſi erit in apertione latitudinis linea quam altitudinis breuior.~~ ~~Sin aut erit apertio a dextris ad ſiniſtram laxior: et ab imo ad ſummum preſſior: tunc ex tota parietis linea dabis amplitudini apertionis nihil minus dimidiam / nihil plus tertiam bis.~~ ~~Altitudo aut in ea fiet itidem aut ex dimidia latitudinis: aut bis partem illius occupabit tertiam.~~ ~~Sed binæ interſtituentur columnellæ ſuperliminaris ſuſtinendi gratia.~~ ~~Quod ſi erunt feneſtræ habendæ in pariete prolixiore / tunc fient plures / et numero impares.~~ ~~Numerum probaſſe in his maiores uideo ternarium / et fient hunc in modum.~~ ~~Tota parietis longiſſima linea diuidetur in partes nihil plus ſeptem: nihil minus quinque.~~ ~~Ex quibus tibi ſummito partes tris: eaſque feneſtris ſin gulas ſingulis diſtribuito.~~ ~~Altitudini autem apertionis dabis quartam latitudinis ſepties: aut quantam nouies.~~ Quod ſi demum placuerint feneſtræ numeroſiores: tunc id opus quando natu/ naturam ſapiat porticus ab illis et præſertim a theatralibus dimenſiones apertionum / quas ſuo loco diximus / tranſumentur. ~~Hoſtiorum apertiones fient quales ſenatui curiæ ue deberi diximus.~~ ~~Feneſtras ornabis opere corynthio: primarium hoſtium ionico: Fores tricliniorum et cellarum et eiuſmodi dorico.~~ ~~Hæc de lineis quantum ad rem facerent hactenus.~~

~~Sunt præterea quæ adigas ornamenta priuatis ædibus aliqua non prætermittenda.~~ ~~Veteres in pauimentis porticus quadrangulos rotundoſque labyrintbos pingebant / quibus pueri exercerentur Vidimus per areas pictam hærbam uolutilem flagelliſ undantibus late circumfuſis.~~ ~~Viſuntur et qui trapetes in cubiculis inſtratos finxerint teſſellatura ex marmore.~~ ~~Alii corollis et ramuſculis inſperſere.~~ Laudarunt Oſi illius inuentum: qui pauimentum pergami ſtrauerit: in quo reliquiæ a coena remiſſæ apparerent: opus me ſuperi coenaculo nequicquam indecenſ: Agrippam percommode feciſſe arbitror: qui cruſtis figulinis pauimenta conſtrauerit. ~~Odi ſumptuoſitatem.~~ ~~Delectant quæ ingenium ad uenuſtatem et lepiditatem attulerit.~~ ~~In cruſtationibus parietum nulla picturæ coniectatio erit gratior atque ſpectatior quam quæ lapideas columnationes exprimat.~~ ~~Porticum qua ſpatiari conſueſſet Titus Cæſar terſis foeniceis lapidibus diſtinxerat: quorum ſplendore quaſi ex ſpeculo omina uiderentur.~~ ~~Antonius Caracalla princeps in porticu pinxit geſta et triumphos patris.~~ ~~Ipſum id etiam effecit Seuerus.~~ ~~Agathocles aut non patris res geſtas ſed ſuas pinxit.~~ ~~Apud perſas pingere aut aliud fingere ex uetere lege non licebat quam cædes a ſuis regibus ferarum interfectarum.~~ ~~Et certe ſuorum ciuium fortia et memoratu digna facta uultuſque tum in porticibus tum in tricliniis aptiſſime pingentur atque applicabuntur.~~ ~~Statuas eorum quam rem pu. auxiſſent .~~ ~~C. Cæſar ſumma cum omnium approbatione ſua poſuit in porticu.~~ ~~Mihi hi quidem probantur.~~ ~~Sed parietem nolim affatim refertum eſſe aut ſimulachris aut ſignis aut penitus opertum hiſtoriaque occupatum.~~ ~~Videre hoc licet in gemmis atque maxime in margaritis: ſi gregatim compingantur / ſordeſcunt.~~ Velim id circo certis aptis digniſque locis diſtinctas haberi per parietes formas lapideas / ubi collocentur cum ſtatuæ tum et tabulæ: quales triumpho detulit Pompeius: in quibus laudes rerum a ſe geſtarum mari et terra pictæ intuebantur. ~~Vel adeſſe potius uelim quæ poetæ ad bonos mores confinxerint: uti illud Dædali: qui ad cumas in foribus Icarum uolantem pinxit.~~ ~~Cumque pictura et poetica uaria ſit: alia quæ maximorum geſta principum digniſſima memoratu: alia quæ priuatorum ciuium mores: alia que aratoriam uitam exprimat.~~ ~~Prima illa quæ maieſtatem habet publicis et præſtantiſſimorum operibus adhibebitur.~~ ~~Vltima hortis maxime conueniet / quod omnium ſit ea quidem iucundiſſima.~~ ~~Hilare / ſcimus maiorem in modum animis cum pictas uidemus amoenitates regionum / et portus et piſcationes / et uenationes / et natationes / et agreſtium ludos / et florida et frondoſa.~~ ~~Illud etiam Octauiani principis faciat ad rem: qui quidem maximorum animalium oſſa inuiſa immania ornamento ſuarum ædium apponebat.~~ ~~Antris et criptis aſſueuere cruſtam ueteres adigere aſperam ex induſtria adpactis minutis glebis ex pumice aut ſpuma lapidis tyburtini: quam Ouidius uiuum appellat pumicem.~~ ~~Et uidimus qui cæram uiridem induxerint: quo muſcoſi antri lanugines fingerent.~~ Illud uehementer delectauit quod uidimus ad ſpeluncam: quo loci aquæ fons erumperet cruſtam ductam ex uariiſ conchis oſtreiſque maritimis aliis inuerſis / aliis incumbentibus compactis ex colorum uarietate inter ſe artificio ſane lepidiſſimo. ~~Vbi uxoribus conueniant non niſi digniſſimos hominum et formoſiſſimos uultus pingas monent.~~ ~~Plurimum. n. habere id momenti ad conceptus matronarum et futuram ſpeciem prolis ferunt.~~ ~~Aquarum ſpectare fontes pictos et riuulos maiorem in modum febricitantibus confert.~~ Experiri hoc licet / ſi quando per noctem ſonus cubantem fruſtrabitur: tunc limpidiſſimas quas uſpiam uideris aquas fontium / riuorum / aut lacus ubi mente repetere inſtiteris / illico uigiliarum illa ſiccitas humectatur / irrepitque ſopor / quoad dulciſſime obdormiſcas. ~~Accedent et horti plantarumque delitiæ / et porticus hortenſis / qua ſoles / qua item umbras captes.~~ ~~Aderit et area feſtiuiſſima.~~ ~~Prærumpent aquulæ præter ſpem locis compluſculis.~~ ~~Itiones diffinient planta: quæ perhenni uireant folio: uallabis parte obtecta buxo.~~ ~~Nam aperto coelo et uento et præſertim maris aſpergine leditur atque marceſcit.~~ ~~Aprico autem loco ſunt qui myrthum / quod æſtiuo tempore lætum fieri dicant exponunt.~~ ~~Sed gaudere myrthum laurum hæderamque umbra Theophraſtus aſſerit: eaque re breui ſerendam interuallo putat: quo ſolis æſtus mutua uiret umbra.~~ ~~Neque deerunt cupreſſi ueſtiti hædera.~~ ~~Præterea et cicli et emicicli: et quæ deſcriptiones in areis ædificiorum probentur ex lauro ex citro / ex iunipero deflexis ac ſeſe mutuo complectentibus ramis concludentur.~~ ~~Phiteon agrigentinus trecenta uaſa lapidea in ſua priuata domo habuit: quorum quodque caperet amphoras centum.~~ ~~Talia in hortis uaſa pro fontibus ornamento ſunt.~~ ~~Vitem ueteres qua ſtratas horti obtegerent columnis marmoreis imponebant.~~ ~~Earum craſſitudo longitudinis habebat decimam ope corynthio.~~ ~~Arborum ordines ad lineam et interuallis comparibus et angulis correſpondentibus ponentur / uti aiunt ad quincuncem.~~ ~~Hærbis rarioribus / et quæ apud medicos in precio ſint hortum uirentem reddet.~~ ~~Gratum id quod apud maiores uillici aſſueuere dominis applaudere inſcriptis eorum nominibus per aream buxo aut hærbis odoratis.~~ ~~Sepem obiiciet rhoſa: innectet corilos et punicas.~~ ~~At ille corna inquit uepres et pruna ferat et quercus et ilex.~~ ~~Multa fruge pecus: multa dominum iuuet umbra.~~ ~~Sed iſta uillis fortaſſis conuenient fructuariis magis quam horto.~~ ~~Quin et illud Democriti quod ferunt.~~ ~~Parum prudenter eum facere / qui aut lapide aut lapidea ſtructura circumſepiat hic non improbatur.~~ ~~Laſciuientium.~~ n. ~~proteruiæ proſpiciendum eſt.~~ ~~Statuas ridiculas per hortum non reprobo: modo nihil obſcoeni.~~ ~~Itaque iſtiuſmodi quidem erunt horti.~~

Vrbana aut domus inteſtinis parietibus conclauiorum coenaculorum ue feſtiuitate nequicquam cedet hortenſibus: ſed extimis uti eſt porticus et ueſtibulum non ita feſtiuitates captabit ut non multo meminiſſe grauitatis uideatur. ~~Atque præſtantiſſimorum quidem ciuium porticum trabeatam eſſe condecet: mediocrorum autem arcuatam.~~ ~~In utriſque teſtudinata perplacebit .~~ ~~Ornamenta et trabis et coronarum quæ columnis imponentur capient columnationis quartam.~~ ~~Si in primas columnationes columnæ alteræ ſuperponentur / fient ſecundæ breuiores primis ex quarta.~~ ~~Quod ſi et tertiæ ſuperexcitabuntur / fient illæ tum quidem ex quanta breuiores quam ſubſtitutæ.~~ ~~In iſtarum ſingulis arulæ et plutei quæ columnis ſubiguntur partem ſuæ columnæ habebunt quartam.~~ ~~Vbi aut unica fiet collumnatione contentus ad rationes publicorum operum quæ profana ſint ſe accomodabit.~~ ~~Faſtigium priuatis ædibus non ita fiet / ut templi maieſtatem ulla ex parte ſectetur.~~ ~~Veſtibulum tamen ipſum fronte paulo ſub elatiori atque etiam faſtigii dignitate honeſtabitur.~~ ~~Reliquum parietis utrimque leni ſurgente criſta coronabitur.~~ ~~Et præſertim primarios angulos ædificii ſtare criſta non nihil ſuperbiore conferet ad elegantiam.~~ ~~Mihi non probantur qui ædibus priuatorum ciuium pinnaſ et minas impoſuere.~~ ~~Arcis. n. iſta ſunt uel potiuſ tyrannorum: aliena a ciuibus pacatis et bene inſtituta re pu.~~ ~~quandoquidem aut conceptum metum aut paratam iniuriam ſignificent.~~ ~~Meniani opus pro fronte ædis præſtabit lepiditatem ſi erit non uaſtum non profuſum non indecens.~~

Nunc quod dicturos polliciti ſumus ad ea uenio ex quibus uniuerſa pulchritudinis ornamentorum que genera exiſtant: uel quæ potius expreſſa ex omni pulchritudinis ratione emanarint: difficilis nimirum perueſtigatio . Nam quicquod unum illud quod ex uniuerſo partium numero et natura exprimendum ſeligendumque ſit / aut ſingulis impartiundum ratione certa et coæquabili / aut ita habendum ut unam in congeriem et corpus plura iungat / contineatque recta et ſtabili cohæſione atque coſenſu: cui nos hic perſimile quippiam quærimus: profecto ipſum id eorum omnium uim et quaſi ſuccum ſapiat neceſſe est: quibus aut cohæreſcat aut immiſceatur: alioquin diſcordia diſcidiiſque pugnarent atque diſſiparentur. Quæ ſane proquiſitio atque ſeleceo cum cæteris in rebus minime prompta / minime expedita eſt: tum egregie in his de quibus dicturi ſumus omnium anceps atque periculoſa eſt: tam multis conſtat res ædificatoria partibus: tamque uariis ornamentorum generibus ſingulæ ſe uti uidiſti partes dignari poſtulant. ~~Sed nos ex inſtituto pro ingenii uiribus rem proſequemur: non illa repetentes / qua ratione ex partium numero ſolida integrorum cognitio percipiat .~~ ~~Verum quod faciat ad rem hinc ordiemur / notantes quid nam ſit quod ſui pulchritudinem efficiat.~~ ~~A peritiſſimis ueterum admonemur et alibi diximus eſſe ueluti animal ædificium in quo finiundo naturam imitari opus ſit.~~ ~~Perueſtigemus igitur quid ita ſit in corporibus a natura productis cur alia pulchriora alia minus pulchra aut etiam deformia dicantur.~~ In promptu eſt ex his quæ in pulchrorum numero cenſeantur non eiuſmodi cuncta eſſe / ut inter ſe protinus nihil differant: quando uel ea re maxime qua non conueniunt eadem ipſa re ineſſe quippiam aut impreſſum aut inſuffuſum ſentimus. ~~Cur quæ diſſimillima ſint / tamen una eſſe admodum uenuſta profiteamur.~~ ~~Vtar exemplo.~~ ~~Puellam aliquis teneritudine gracilem cupiet.~~ ~~Ille apud comicum cæteris puellis anteponebat uirginem illam quod eſſet illa quidem habilior et ſuci plena.~~ ~~Tibi fortaſſis perplacebit uxoris forma: quæ neque tenuitate in ualidos: neque membrorum ſpiſſitudine ruſticanos pugiles imitetur.~~ ~~Sed quantum illi addi / huic detrahi ſeruata dignitate poſſit: tantum in ea reperiatur.~~ ~~Quid igitur quod iſtarum alteram aut alteram mauis / ea de re cæteras eſſe forma non liberali et digna ſtatues minime.~~ ~~Sed iſtæc ut præcæteris placeat efficere potuit quippiam/ quod quale ipſum ſit non requiro.~~ ~~Vt uero de pulchritudine iudices non opinio: uerum animis innata quædam ratio efficiet.~~ ~~Id ita eſſe apparet: quandoquidem turpia / infor mia / obſcoena nemo est quin illico intuens offendatur atque oderit.~~ ~~Vnde aut is animi ſenſus excitetur et prodeat / etiam non requiro funditus.~~ ~~Sed ex his quæ ultro ſeſe offerunt quantum ad rem faciat penſitemus.~~ ~~Eſt. n. in formis profecto et figuris ædificiorum aliquid excellens perfectumque naturæ quod animum excitat eueſtigioque ſentiatur.~~ ~~Credo equidem formam / dignitatem / uenuſtatem / et quæuis ſimilia in his conſiſtere: quæ ſi ademeris aut minutaris: illico uitientur et pereant .~~ ~~Hoc ſi perſuadetur / haud erit quidem prolixum ea recenſere quæ adimi / augeri / mutariue præſertim informis atque figuris poſſint.~~ Conſtat. n. corpus omnem partibus certis atque ſuis: ex quibus nimirum ſiquam ademeris: aut maiorem minorem ue redegeris: aut locis tranſpoſueris non decentibus / fiet ut quod iſto in corpore ad formæ decentiam congruebat uitietur.

Ex quo ſtatuiſſe poſſumus / ne cætera iſtiuſmodi prolixius proſequar / præcipua eſſe tria hæc in quibusomnes quam quærimus ratio conſumetur numeruſ et quam nos finitionem nuncupabimuſ et collutatio. ~~Sed est amplius quippiam ex his omnibus compactis atque an nexis: quo tota pulchritudinis facies mirifice colluceſcat.~~ ~~Id apud nos concinnitas nuncupabitur: quam eandem profecto omnes eſſe gratiæ atque decoris alumnam dicimus.~~ ~~Atqui esse quidem concinnitatis munus et paratio partes/ quæ alioquin inter ſe natura diſtinctæ ſunt perfecta quadam ratione conſtituere / ita ut mutuo ad ſpeciem correſpondeant.~~ ~~Hinc fit / ut cum ſeu uiſu ſiue auditu ſeu quauis ratione admoueantur ad animum / concinna confeſtim ſentiantur.~~ Natura. n. optima concupiſcimus / et optimis cum uoluptate adhæremus: neque in toto corpore aut partibus uiget magis concinnitas quam in ſe ipſa atque natura: ut eam quidem eſſe animi rationiſque conſortem interpreter: habetque campos latiſſimoſ ubi exerceatur atque effloreſcat. ~~Totam complectitur hominiſ uitam et rationes: totamque pertractat naturam rerum.~~ ~~Quicquid. n. in medium proferat natura / id omnem ex concinnitatis lege moderatur.~~ ~~Neque ſtudium eſt maius ullum naturæ quam ut quæ produxerit abſolute perfecta ſint.~~ ~~Quod ipſum amota concinnitate minime aſſequeretur: ſummus. n. qui operatur conſenſus partium interiſſet.~~ Sed de his hactenus: quæ ſi ſatis conſtant / ſtatuiſſe ſic poſſumus pulchritudinem eſſe quendam conſenſum et conſpirationem partium in eo / cuius ſunt ad certum numerum finitionem collocatio neque habitam / ita uti concinnitas hoc esse abſoluta primariaque ratio naturæ poſtularit. ~~Hanc ipſam maiorem in modum res ædificatoria ſectatur.~~ ~~Hac ſibi dignitatem / gratiam / auctoritatem uendicat / atque in precio est.~~ Cuncta quæ hactenus diximus cum ita eſſe ex ipſa rerum natura percepiſſent maiores noſtri : nec dubitarent his neglectis ſe nihil aſſecuturos / quod ad opis laudem et decus faceret: non iniuria naturam optimam formarum artificem ſibi fore imitandam indixere. ~~Ea re leges quibus illa in rebus producendis uteretur quoad hominum induſtria ualuit collegerunt: ſuaſque ad rationes edificatorias tranſtulerunt.~~ ~~Spectantes igitur quid natura et integrum circa corpus et ſingulas circa partes aſſueuerit / intellexere ex primordiiſ rerum / corpora portionibus non ſemper æquatis conſtare.~~ Quo fit / ut corporum alia gracilia / alia craſſiora / alia intermedia producantur: ſpecianteſque ædificium ab ædificio / uti ſuperioribus tranſegimus libris: fine et officio plurimum differre. ~~Ea re haberi uarium oportere.~~ ~~Natura idcirco moniti tris et ipſi adinuenere figuras ædis exornandæ: et nomina impoſuere ducta ab his / qui alteris aut aliis delectarentur: aut ſorte uti ferme inuenerint.~~ ~~Vnum fuit eorum plenius: ad laborem perhennitatemque aptius: hoc doricum nuncuparunt.~~ ~~Alterum gracile lepidiſſimum: hoc dixere corynthium.~~ ~~Medium uero quod quaſi ex utriſque componerent ionicum appellarunt .~~ ~~Itaque integrum circa corpus talia excogitarunt.~~ Poſt hæc cum tria illa quæ recenſebamus aduertiſſent præcipue ad pulchritudinem aſſe quendam facere: numerum / finitionem / collocationem: his tribus quomodo uterentur naturæ opibus penſitatis compertum fecere principiis uti opinor ductis hinc.

~~Namque ex numero quidem ipſo primum intellexere alium eſſe parem: alium imparem.~~ ~~Ambobus uſi ſunt.~~ ~~Sed paribus alibi: imparibus item alibi.~~ ~~Oſſa. n. ædificii naturam ſecuti hoc eſt columnas et angulos et eiuſmodi numero nuſquam poſuere impari.~~ ~~Nullum. n. dabis animal quod pedibus aut ſter aut moueatur imparibus.~~ Tum et contra nuſquam pari apertiones numero poſuere: quod ipſum naturam obſeruaſſe in promptu eſt / quando animantibus hinc atque hinc aures / oculos / nares compares quidem: ſed medio loco unum et propatulum appoſuit os. Verum inter numero pares atque impareſ nonnulli ſunt / et familiares naturæ magis quam cæteri: et apud ſapientes in primis celebres: quos ſibi in componendis partibus ædificiorum uſurparunt architecti ea maxime de re quod habeant in ſe quippiam: quo merito digniſſimi cenſeantur. ~~Et. n. naturam quidem ternario conſtare principio philoſophantes omnes aſſeuerant.~~ Et quinarium cum tam multa tamque uaria tamque admirabilia penſito quæ aut in ſe quinarium obſeruent: aut a quinarium habentibus / quales ſunt hominum manus / prodierint: no iniuria diuinum et merito diis artium Mercurioque in primis dicatum aſſentior . Et ſeptemnario conſtat ſummum rerum opificem deum maiorem in modum delectari : qui ſeptem poſuerit coelo uagantes ſtellas: et quem ſuas eſſe delitias uoluerit hominem ita moderetur / ut et concipi et perfici et adoleſcere et confirmari et huiuſmodi omnia ad hunc ipſum redegerit numerum ſeptemnarium. ~~Veteres inquit Ariſtoteleſ nato infanti nomen ante diem a natiuitate ſeptimum non imponebant / quaſi non prius ſaluti deſtinato.~~ ~~Namque et in matrice ſemen et natus infans ab ſui ortu plurimum infra diem ſeptimam periclitatur.~~ ~~Ex imparibus etiam numeris celebrant nouenarium: ad quem numerum ſolers natura ſpheras appoſuit coelo.~~ ~~Tum et apud phyſicos conſtat naturam parte integri nouenaria multis et maximis in rebus uti aſſueſſe.~~ ~~Nona. n. ex annuo ciclo ſolis pars dierum eſt circiter quadraginta.~~ ~~Hunc ad numerum formari in utero foetum aiebat Hypocras.~~ ~~Tum et motus a grauioribus pleriſque ualitudinibus ad conualeſcentiam ex quadrageſima terminari die paſſim conſpicimus.~~ ~~Purgari deſinunt quæ concepere / ſi erit maſculus.~~ ~~Et rurſus poſt partum nato maſculo ad iſtam hanc diem purgari incipiunt matres.~~ ~~Et infantem ipſum ante quadrageſimam quoque diem inter uigilandum neque ridere neque lacrhymas fundere uiſum affirmant: dormientem uero feciſſe utrum que referunt.~~ ~~De imparibus hactenus.~~ Ex paribus aut fuere inter philoſophantes qui diuinitati conſecratum dicarint numerum quaternarium: eoque ſibi præſtari maximum iuſiurandum uoluerint: et ſenarium inter rariſſimos perfectum nominant: qui ſuis omnibus integris conſtet partibus. ~~Octonarium in rerum natura uim habere maximam conſpicuum eſt.~~ ~~Menſe præterquam in ægypto qui naſcuntur octauo uitam produxiſſe nullos uidemus.~~ ~~Quin et ſi peperit menſe pregnans octauo / et foetus mortuus ſit: matrem etiam ſubinde morituram dicunt.~~ ~~Tum ſi concubuerit menſe octauo parens fiet infans oppletus lentoris mucoſi / et cute reddetur foeda atque oſtreacea ualde obſcoena.~~ ~~Decimum putabat Ariſtoteles numerum omnium haberi perfectiſſimum: ea fortaſſis re uti interpretantur, que quattuor continuis collectis cubis eius quadratum compleatur.~~ ~~Itaque his paſſim inde uſi architecti ſunt.~~ ~~Sed paribus quos apertioni deſtinarunt denarium: imparibus uero noueuarium trangreſſi maxime in templis non ſunt.~~ ~~Nunc ſequitur ut de finitione dicendum ſit.~~

~~Finitio quidem apud nos eſt correſpondentia quædam linearum inter ſe / quibus quantitates dimetiantur.~~ ~~Earum una eſt longitudinis : altera latitudinis: tertia altitudinis.~~ ~~Finitionis ratio aptiſſime ducitur ex his / quibus perſpectum quidem et cognitum esse naturam ſeſe nobis ſpectandam admirandanque præbere.~~ ~~Et profecto iterum atque iterum affirmo illud Pytagoræ.~~ ~~Certiſſimum eſt naturam in omnibus ſui eſſe perſimilem.~~ ~~Sic ſe habet res.~~ ~~Hi quidem numeri per quos fiat ut uocum illa concinnitas auribus gratiſſima reddatur / iidem ipſi numeri perficiunt / ut oculi animuſque uoluptate mirifica compleantur.~~ ~~Ex muſicis igitur quibus ii tales numeri exploratiſſimi ſunt: atque ex his præterea quibus natura aliquid de ſe conſpicuum dignumque præſter tota finitionis ratio perducetur.~~ ~~Sed non longius proſequar quam ad rem faciat architecti.~~ ~~Sinamus ergo quæ ad ſingularum uocum ordines / quæue ad tetracordorum rationes pertinent.~~ ~~Quæ aut ad opus noſtrum faciant hæc ſunt.~~ ~~Armoniam eſſe dicimus uocum conſonantiam ſuauem auribus.~~ ~~Vocum similiæ graues / aliæ acutæ.~~ ~~Grauior uox a longiore neruo reſonat: acutæ a breuioribus.~~ ~~Ex uocum iſtarum uaria diſparitate uariæ habentur armoniæ: quas ex cordarum conſonantium mutua comperatione ueteres ad certos numeros collegere.~~ ~~Conſonantiarum iſta ſunt nomina.~~ ~~Diapente: quæ eadem ſexquialtera .~~ ~~Diateſſeron: quæ ſexquitertia.~~ ~~Tum et diapaſon: quæ dupla.~~ ~~Et diapaſon diapente quæ tripla.~~ ~~Et diſdiapaſon: quæ quadrupla nuncupatur.~~ ~~Hiſ addidere tonum: qui et ſexquioctauus dicitur.~~ ~~Conſonant huiuſmodi quas recenſuimus cordarum inter ſe comperationibus ſic ſe habent.~~ ~~Namque ſexquialtera eo dicta eſt / quod iſtic neruus maior longitudine ſui integrum minorem atque inſuper alteram in ſe minoris partem contineat.~~ ~~Quod. n. apud ueteres ſexqui dicebatur / ſic nos interpretamur dictum.~~ ~~In ſexquialtera igitur maiori dabitur neruo numerus ternarius: minori autem binarius.~~ ~~Sexquitertia dicta / in qua maior corda minorem contineat integram atque inſuper minoris ipſius partem quoque tertiam.~~ ~~Maiori ergo dabis numerum quattuor: minori tria.~~ ~~In ea uero conſonantia quæ diapaſon dicitur / numeri habentur reſpondentes ex dupla uti binarii ad unitatem / et totum ad ſui dimidiam.~~ ~~In tripla ternarii ad ipſam eandem unitatem / aut integri ad ſui partem tertiam: in quadrupla quaternarius ad ipſam itidem reſpondet unitatem uti integrum ad ſui quartam.~~ ~~Numeri demum ipſi muſici / ut eoſ ſummatim colligan / hi ſunt.~~ ~~Vnus / duo / tres / quattuor.~~ ~~Eſt etiam ut dixi tonus: in quo maior neruus ad minorem comperatus eum ſuperat ex minoris parte octaua.~~ His omnibus numeris utuntur architecti perquam commodiſſime: et binatim ſumptis uti ponendis foro plateis et areis ſubdiualibus / in quibus ſolum duæ conſiderantur diametri latitudinis et longitudinis. Ternatim etiam ſumptis utuntur ueluti in feſſionibus publicis et ſenatu ponendo atque aula et eiuſmodi: in quibus una comparant longitudini latitudinem: et utriſque iſtorum altitudinem uolunt ad armoniam correſpondere.

~~De his nobis dicendum eſt.~~ ~~Prius de areis: in quibus binatim diametri coaptantur.~~ ~~Arearum aliæ breues: aliæ prolixiores: aliæ mediæ: omnium breuiſſima eſt quadrata: cuius latera quæuis mutua longitudine ſunt æqualia: et angulis reſpondent omnibus rectis.~~ ~~Proxima eſt iſtic ſexquialtera / tum et inter breues areas annumerabitur ſexquitertia.~~ ~~Tres igitur iſtiuſmodi reſpondentiæ quæ eadem apud nos ſimplices nuncupantur breuibus debentur areis.~~ ~~Mediocribus quoque æque tris conueniunt.~~ ~~Earum optima eſt dupla: huic proxima quæ a ſexquialtera duplicata componitur.~~ ~~Atqui producitur ea quidem ſic: poſito minimo areæ numero puta quattuor / producitur prima ſexquialtera: fient ſex.~~ ~~Huic etiam addis rurſus etiam iſtius alteram: fiunt nouem.~~ ~~Ex cedet igitur longitudo maxima iſtic breuiſſimam ex dupla atque amplius ex duplæ tono et mediarum etiam erit quam dederis bis ſumpta ſexquitertia pari ducta ratione uti proxima.~~ ~~Erit igitur ex hac re ſumpta productione linea iſtic minor ut nouem longiſſima ut ſexdecim.~~ ~~Ergo hic maior linea exceditur a dupla minoris uno minus tono: In prolixioribus areis ratio ducitur ſic.~~ ~~Nam aut iungitur dupla cum ſexquialtera et fit tripla: aut iungitur duplæ etiam ſexquitertia / et fiunt extremi numeri uti tres et octo: aut ſumuntur ut reſpondeant mutuo diametri ex quadrupla.~~ ~~Diximus de breuioribus arcis in quibus numeri reſpondeant aut ex æquo / aut uti duo ad tres aut uti tres ad quattuor.~~ ~~Et de mediocribus areis in quibus reſpendent numeri aut ex dupla / aut uti quattuor ad nouem / aut uti nouem ad ſexdecim.~~ ~~Vltimo recenſuimus prolixiores in quibus reſpondent ex tripla aut ex quadrupla / aut uti tres ad octo.~~ ~~Ternatim aut uniuerſos corporis diametros / ut ſic loquar / coadiugabimus numeris his: qui aut cum ipſis armoniis innati ſunt: aut ſumpti aliunde certa et recta ratione ſunt.~~ ~~In armoniis inſunt numeri / ex quorum correſpondentiis proportiones earum complentur uti in dupla / tripla / quadrupla.~~ ~~Nam dupla quidem ex ſimplici habetur ſexquialtera: cui adiuncta quoque ſit ſexquitertia exemplo huiuſmodi.~~ ~~Eſto ſit duplæ numerus minimus duo.~~ ~~Ex hoc produco per ſexquialteram ternarium: ex ternario inde per ſexquitertiam habebitur quaternarius: qui idem numerus ad binarium duplus eſt.~~ ~~Aut itidem ſic.~~ ~~Eſto ſit minimus numerus tris: produco ſexquitertiam: fiunt quattuor: addo ſexquialteram: habentur ſex: qui relati ad tris complent duplam.~~ ~~Tum et tripla componitur ex dupla et ſexquialtera ſimul iunctis.~~ ~~Eſto ſit numerus iſtic minimus binarius: Is ex dupla fiet quaternarius: huic addo ſexquialteram: fit ſenarius: qui quidem ſenarius numerus reſpondet ad binarium ex tripla.~~ ~~Aut iſtuc itidem ſic.~~ ~~Poſito eodem binario minori capio eius ſexquialteram fiet ternarius.~~ ~~Addo etiam duplam ternarii: habemus ſenarium ipſum minoris triplum.~~ ~~Similibus extenſionibus producitur quadrupla ex quibus componitur dupla addita illis altera quoque dupla.~~ ~~Nam fit ea quidem ex dupla duplicata: quæ eadem diſdiapaſon appellatur.~~ ~~Fitque in modum hunc.~~ ~~Eſto ſit numerus iſtic minimus duo: hunc duplo / et fit diapaſon: quæ reſpondet utique quattuor ad duo.~~ ~~Hanc iterum duplo: et fiunt biſdiapaſon: in qua respondent ad duo octo.~~ ~~Componitur etiam quadrupla iſtec additis ad duplam ſexquialtera et ſimul ſexquitertia .~~ ~~Id qui fiat ex proxime dictis conſpicuum eſt.~~ ~~Nam quo ſit explicatio iſtæc apertior poſita puta dualitate per ſexquialteram fit ternarius: qui per ſexquitertiam fit quaternarius.~~ ~~Qui demum quaternarius per duplam fit octonarius.~~ ~~Aut ſic.~~ ~~Nam poſito quidem ternario habes ex dupla iſtius ſenarium: cui addis alteram ſui partem: fiunt nouem: huic addis tertiam / dabuntur duodecim: qui quoque ad ſui minimum tris quaternarius eſt.~~ ~~His numeris quales recenſuimus utuntur architecti non confuſe et promiſcue: ſed correſpondentibus utrinque ad armoniam.~~ Vti qui parietes uelit attollere in area fortaſſis: cuius longitudo ſit ad ſui latitudinem dupla: is iſtic utatur reſpondentiis no quibus tripla: ſed iis tantum: quibus eadem ipſa coponatur dupla. ~~Aeque itidem ſequetur in area tripla: nam ſuis quoque utetur reſpondentiis : utetur in quam non aliis quam ſuis.~~ ~~Itaque diffiniet diametros ternatim numeris quoſ recenſuimus: uti accommodatiores eos uenire ſuum ad opus intelligat.~~ ~~Diametris etiam finiundis innatæ ſunt quædam correſpondentiæ quæ numeris nequicquam terminari poſſunt : ſed captantur radicibus et potentiis.~~ ~~Radices ſunt latera quadratorum numerorum.~~ ~~Potentiæ quidem ſunt ipſorum quadratorum areæ.~~ ~~Ex arearum accretione concipiuntur cubi.~~ ~~Cuborum primus cuius radix unitas diuinitati conſecratus eſt / ea re quod ex unitate productus totus ipſe quaque unus ſit.~~ ~~Accedit quod aiunt unum eſſe omnium figurarum in primis ſtabilem: et in omnem baſim æque conſtantem et permanſurum .~~ ~~Sed unitas ſi non ipſa numerus eſt: ſed numerorum ſcaturigo ſeſe ipſam continens atque profundens: primum eſſe numerum fortaſſis licebit dicere dualitatem.~~ ~~Ex radice hac producis aream quaternariam / quam qui in altum ſuſtulerunt ad radicis parilitatem complebitur cubus octonarius: ex cubo iſtiuſmodi finitionum conſtitutiones habebuntur.~~ ~~Namque imprimis quidem iſtic ſe offerret ipſum cubi latus / quod cubica dicitur radix cuius area numerorum esse quattuor: et cubi ipſius plenitudo octo.~~ ~~His accedit linea ab angulo areæ ad oppoſitum angulum: per quod directum ducta quadratum areæ diuidens in duo æqualia / ex quo diameter dicta esse.~~ ~~Hæc. n. quanta ſit ad numerum ignoratur.~~ ~~Sed eſſe hanc conſtant radicem areæ octonariæ.~~ ~~Eſtque ſubinde et ' diameter cubi: quam certo ſcimus eſſe radicem numeri duodenarii.~~ Poſtremo est linea in triangulo rectangulo maxima / cuius quidem trianguli duo minora latera rectum angulum continentia ſint: eorum alterum radix quaternariæ areæ: alterum uero latus ſit radix duodenariæ. ~~Tertia uero linea maxima recto angulo ſubtenſa radix numerorum exiſtat ſexdecim.~~ ~~Tales igitur quales recenſuimus diametris finiendis et numerorum et quantitatum correſpondentiæ innatæ ſunt.~~ ~~Iſtorum omnium uſus est / ut minima linea detur areæ latitudini: maxima uero huic correſpondens longitudini.~~ ~~Mediæ uero dentur altitudini.~~ ~~Sed interdum pro ædificiorum commoditate commutabuntur.~~

~~Quæ aut diffinitionis ratio non innata armoniis et corporibus: ſed ſumpta aliunde ad diametros ternatim iungendos ſub ſeruiat nunc dicendum eſt.~~ ~~Et. n. ſunt quidem trium diametrorum in opus coaptandorum annotationes quædam ualde commode ductæ cum a muſicis / tum a geometris / tum etiam ab arithmetricis: quas iuuabit recognouiſſe.~~ ~~Has philoſophantes appellarunt mediocritates: earum ratio et uaria et multiplex esse.~~ Sed in primis apud ſapientes captandarum mediocritatum modi ſunt tres: quorum omnium ſinis ut poſitis duobus extremis medius quidam comparetur numerus ambobus illis poſitis correſpondens certa cum ratione: hoc eſt / ut ita loquar / affinitatis quadam adiunctione. ~~Hac in diſquiſitione terminos conſideramus tris: duos / quorum alter hinc maximus: et contra hinc alter minimus dicatur.~~ ~~Tertius uero intermedius utriſque correſpondeat ex mutua relatione interuallorum: quibus interuallis hic medius numerus ab utriſque diſtet.~~ ~~Ex tribus quas in primis probarint philoſophantes / facillima inuentu mediocritas eſt: quam arithmetricam dicunt.~~ Poſitis enim extremis numerorum terminis: hoc eſt hinc maximo / puta octauo: atque hinc e regione minimo / puta quattuor: hos ambos in unam iungis ſummam: fient igitur duodecim: qua ſumma compoſitatum in duas partes diuiſa accipiam ex eis alteram: ea erit unitatum ſex. ~~Hunc numerum ſenarium iſtic eſſe arithmetrici mediocritatem ſtatuunt: quæ quidem inter illos poſitos extremos quattuor atque octo æquo ab utriſque diſtet interuallo.~~ ~~Altera uero mediocritas geometrica est: ea captatur ſic.~~ ~~Nam minimus quidem terminus puta quattuor in maximam puta nouem ducitur.~~ Ex his ita multiplicatis fit ſumma unitatum ſex et triginta: cuius ſummæ / uti loquuntur / radix / id eſt lateris numerus totiens ſumptus quotiens in eo adſit unitas ipſam compleat aram numerorum triginta ſex. ~~Erit igitur radix iſtæc ſex: nam ſexies ſumpta aream dabunt ipſam triginta ſex.~~ ~~Hanc arithmetricam mediocritatem perdifficile eſt ubiuis adinueniſſe numeris: ſed lineis eadem belliſ ſime explicatur: de quibus hic non eſt ut referam.~~ ~~Tertia mediocritas quæ muſica dicitur paulo eſt quam arithmetrica laborioſior: numeris tamen belliſſime diffinitur.~~ In hac proportio quæ minimi eſt terminorum poſitorum ad maximum / iſta eadem proportione ſe habeant oportet diſtantiæ hinc a minimo ad medium: iſtinc a medio ad maximum terminorum exemplo iſtiuſmodi. Eſto ſint poſiti numeri: minor triginta: maior uero ſexaginta: hi quidem iſtic ſeſe habent ex dupla: capio igitur numeros: qui minores eſſe in dupla non poſſunt: hi ſunt hinc unus: hinc uero contra duo: iungo eoſ / fiunt tres. Diuido exinde totum illud interuallum quod inter maximum datum numerum ſexaginta et minimum triginta eſt in partes iſtas ipſas tris: erit hinc ſingula trium partium iſtarum decem: adiungam ea de re minori termino unam iſtarum partium hoc eſt decem / fient quadraginta. ~~Hæc erit quæſita mediocritas muſica: quæ diſtet a maximo numero ex duplo interualli eius: quo medius ipſe numerus diſtat a minimo.~~ ~~Hac. n. proportione maximum extremorum reſpondere ad minimum propoſueramus.~~ Huiuſmodi mediocritatibus architecti et totum circa ædificium et circa partes operis perquam plurima digniſſima adinuenere quæ longum eſſet proſequi. Atque mediocritatibus quidem iſtiuſmodi ad altitudinis diametrum extollendam apprime uſi ſunt.

~~Sed columnarum ponendarum modum et dimenſionem quam illi tria in genera pro trium temporum uarietate diſtinxerint / pulchrum erit intellexiſſe.~~ ~~Hominem. n. contemplati columnas ſibi ex illius ſimilitudine faciundas cenſuere.~~ ~~Itaque diametros hominis metiti a latere ad alterum latus ſextam: ab umbilico aut ad renes deci decimam eſſe partem longitudinis inuenere.~~ ~~Quod ipſum noſtri ſacrorum interpretes aduertentes arcam per diluuium factam ad hominis figurationem autumant.~~ ~~Ad tales dimenſiones fortaſſis columnas poſuerunt: ut eſſent aliæ ad baſim ſexcuplæ: aliæ uero decuplæ.~~ ~~Sed nature ſenſu animis innato / quo ſentiri diximus concinnitates tantam iſtic craſſitudinem / et contra hic tantam gracilitatem non decere moniti abdicarunt utramque.~~ ~~Denique hos inter exceſſus eſſe quod quærerent exiſtimarunt.~~ ~~Ea re arithmetricos imprimis imitati ambo illa extrema in unum coegere: et ſummam iunctorum per mediam diuiſere.~~ Ex quo eum qui a ſenario et denario numero ſpatiis comparibus diſtaret / numerum eſſe octona octonarium compertum fecere: placuit atque adeo ea de re longitudini columnæ octies diametrum dedere baſis / et ionicas nuncupauere. ~~Doricum uero columnarum genus quod craſſioribus debetur ædificiis eadem ipſa ratione qua ionicum habuere.~~ ~~Namque iunxere quidem minimum illum terminorum qui fuit ſex medio huic conſtituto ionicis / qui fuit octo: et facta ſumma esse denum et quattuor.~~ Hanc ſummam diuiſere in partes æquales: et datus eſt inde nume rus ſeptenarius ad quem numerum columnas duxere doricas / uti eſſent illis quidem baſes ſcaporum amplæ ex parte ſeptima longitudinis ſui. ~~Tum et graciliores quidem quas corynthias appellarunt / ex medio illo ionico numero cum maximo terminorum iunctis / et iunctorum ſumma quoque per medium diuiſa conſtituerunt.~~ ~~Nam fuit quidem ionicarum numerus octo: maximi uero terminorum numerus decem: qui collecti unam in ſummam dedere numeros octo et decem: cuius erit pars altera nouem.~~ ~~Itaque nouies diametrum imi ſcapi dedere longitudini corythiarum columnarum Ionicis aut octies.~~ ~~Doricis ſepties.~~ ~~De his hactenus.~~

~~Sequitur ut de collocatione dicendum ſit.~~ ~~Collocatio ad ſitum et ſedem partium pertinet: ea magis ſentitur / ubi male habita eſt / quam intelligatur per ſe qui decenter ponenda ſit.~~ ~~Nam ea quidem multa parte ad iudicium inſitum natura animis hominum refertur.~~ ~~Et multa etiam parte finitionis rationibus condicit.~~ ~~Tamen ad rem de qua agitur ueluti genera ſint hæc.~~ ~~Suo quidem poſitæ loco partes etiam minimæ quæ per opus ſint / aſpectu uenuſtatem afferunt.~~ ~~Alieno aut ac non ſe digno et condecenti loco poſitæ uileſcunt / ſi elegantes ſunt: ſin aut minus uituperantur.~~ Eccum et in operibus naturæ illa quidem / et ſi forte catello aſini auriculam fronti appegerit: aut ſi pede prodibit quiſpiam prægrandi: aut manu altera uaſtiore: altera uero perpuſilla : is quidem informis ſit. ~~Et oculo ſpectare altero ceſio, altero nigranti ipſis etiam iumentis non probatur: tam ex natura eſt / ut dextera ſiniſtris omni parilitate correſpondeant.~~ Quare imprimis aſſeruabimus ut ad libellam et lineam et numeros et formam et faciem etiam minutiſſima quæque diſponantur: ita ut mutuo dextera ſiniſtris: ſumma infimis: proxima proximis / æqualia æqualibus æquatiſſime conueniant ad iſtius corporis ornamentum: cuius futuræ parteſ ſint. ~~Quin et ſigna et tabulæ et quicquid inſigne applicabitur ita coaptentur neceſſe eſt: ut innata locis accommodatioribus et ueluti gemella uideantur.~~ ~~Veteres hanc parilitatis coæquationem tanti fecere: ut etiam ponendis marmoreis tabulis uolucrint quantitate / qualitate / circumſcriptione / et ſitu / et coloribus exactiſſime reſpondere.~~ ~~Illud egregium apud priſcos: in quo artis præſtantiam ualde admirari ſolitus ſum.~~ ~~Statuis cum alibi tum in faſtigiis templorum ponendis curarunt / ne iſtic poſitæ alteris poſitis e regione ulla ex parte aut lineamento aut materia differrent.~~ Bigas. n. et quadrigas uidemus equorum et ductorum et adſiſtentium ſtatuas uſque adeo mutuo ſimiles ut in ea re naturam ſupaſſe poſſumus atteſtari: in cuius opibus ne naſum quidem naſo ſimilem intueamur. ~~Itaque et quid nam ſit pulchritudo: et quibus conſtet partibus / et quos ad numeros noſtri maiores et quali finitione collocarint hactenus.~~

~~Sequitur ut ſummas et breues quaſdam admonitiones colligam: quas ueluti leges cum in tota exornatione pulchritudinumque comperatione / tum et in tota re ædificatoria obſeruaſſe ne ceſſe eſt.~~ ~~Faciet etiam ad ipſum id quod pollicebamur nos ueluti epilogum collecturos.~~ ~~Principio quidem quod uitia omnia deformitatis longe fugienda fore diximus: uitia idcirco præſertim grauia in medium proferemus.~~ ~~Vitiorum alia ex conſilio ac mente: uti iudicium / electio: alia ex manu: uti ea quæ fabrili opere tractantur.~~ ~~Conſilii iudiciique errores atque peccata priora ſunt natura ſui et tempore /atque in ſe magis graues: atque item poſt commiſſum peccatum cæteris longe minus emendabiles.~~ ~~Ergo ab his ordiemur.~~ ~~Vitio quidem dabitur / ſi regionem inſalubrem / impacatam infecundam / infoelicem / triſtem / maliſque tum patentibus tum etiam occultis obnoxiam uexatanque elegeris / ubi opus ponas.~~ ~~Erit et uitium / ſi areæ modum præſcripſeris non aptum / non accomodatum.~~ ~~Si membra membris adiunxeris: quæ non mutuo inter ſe conſentiant ad uſus incolarum atque commoditatem.~~ ~~Si non ſingulorum ordinibus.~~ ~~Si non toti familiæ liberorum / ſeruorum / matronarum / puellarum / urbanorum ruſticanorumque commodiſ ſatiſ cum dignitate cúiuſque prouiſum ſit una et hoſpiti etiam atque ſalutatoribus.~~ ~~Si aut nimium uaſta: aut nimis puſilla / aut nimium patentia / aut plus ſatis recondita / aut nimis coniuncta / aut nimis diſſepata / aut ualde plura / aut pauciora effeceris quam res poſtulet.~~ ~~Si deerunt quibus æſtum / quibus frigora coleres ſine moleſtia.~~ ~~Si non aderunt diuerſoria: quibus te per bonam ualetudinem exerceas atque oblectes: quibus etiam ab inualidis et non bene habentibus coeli temporumque offenſiones prohibeas.~~ ~~Adde ſi non erit ab hominum iniuria / a ſubitis caſibus ſatiſ munita et tuta.~~ ~~Si erit paries aut gracilior quam ut ſeſe ferre et tectum poſſit: aut longe craſſior quam firmitudo exigat.~~ ~~Si tecta inter ſe ſtillicidiis / ut ita loquar / altercantia.~~ ~~Si imbrium uim in parietem intra itionem fundentia.~~ ~~Si nimium excelſa / aut nimium depreſſa poſueris.~~ ~~Si apertionum hiatus uentos infectos / pruinas moleſtas / ſoles importunos.~~ ~~Aut contra ſi obſtruſiores cæcitatem odioſam intulerint.~~ ~~Si oſſibus parietum non pepercerint.~~ ~~Si perpediti an fractus itionum.~~ ~~Si foeda obſcoenaque offenderint / et iſtiuſmodi quæ ſuperioribus libris qualia eſſe debeant explicauimus.~~ ~~Cæterum quæ inter ornamentorum uitia imprimis odiſſo oporteat / erant ueluti in operibus naturæ ſiquid forte præpoſterum, mancum / exuberans / aut ulla ex parte informe interceſſerit.~~ ~~Nam ſi id quidem in natura improbatur / atque monſtro habetur / quid in architecto: qui uſus ſit partibus indecenter ?~~ ~~Et ſi ſunt partes quidem / quibus circa formas utatur / lineæ anguli / extenſio et talia.~~ Ergo recte aſſeuerant qui dicunt reperiri uitium nullum deformitatis obſcoenius atque deteſtabilius quam aut angulos aut lineas aut ſuperficies numero magnitudine ac ſitu non diligenter examinateque inter ſe comparatas coæquatas atque compactas intermiſcere. Et quis non uehementer redarguat eum / qui ubi nulla cogat neceſſitas ex aberrantis lumbrici imitatione ducat parietis lineas horſum / iſtorſum / incompoſite / inconſiderate alias oblongas: alias minuſculas / angulis imparibus compactione informi: eademque præſertim in area iſtic obtuſiore / ex aduerſo acutiore confuſa ratione / perturbato ordine / conſilio non præcogitato et caſtigato. Et uitium erit ita rem duxiſſe / ut cum alioquin ex fundamentorum rationibus ſeſe habeat non peſſime: tamen ita ſit / ut cum ornamenta deſiderent / tamen excultiora reddi ornamentorum elegantia nullo pacto poſſit ueluti qui in parietibus nihil curarit præterquam ut tecta ſuſtineant: nihil uſpiam reliquerint ubi apte atque diſtincte aut columnarum dignitatem / aut ſtatuarum decus / aut tabularum et picturæ uenuſtatem aut cruſtationum lautitiem recte poſſis impertiri. ~~Huic uitio pene coniunctum est: ſi quæ pari potueris impenſa efficere / ut eſſent illa quidem longe pulcherrima et multo uenuſtiſſima / non id totis uiribus aſſequi elaboraris.~~ ~~Eſt. n. informis profecto et figuris ædificiorum aliquod excellens perfectumque a natura quod animum excitat / e ueſtigioque ſentitur ſi adſit: ſi uero deſit maiorem in modum deſideretur.~~ ~~Et ſunt præ præſertim oculi natura percupidi pulchritudinis atque concinnitat : et in ea re ſeſe præſtant moroſos et admodum difficiles.~~ Neque ſcio unde ſit: cur magis quod deſit flagitent: quam probent quod adſit Quærunt. n. continuo quod addi ad nitorem ſplendoremque poſſit: et offenduntur quidem ni quantum a curioſiſſimo atque perſpicaciſſimo atque etiam diligentiſſimo prouideri fierique potuiſſe iudicent: tantum uideant artis laboris induſtriæque expoſitum. ~~Quin et interdum quid nam ſit quod offendat nequeunt explicare præter unum id quod immoderatam ſpectandæ pulchritudinis cupiditatem non habeant qui penitus adimpleant.~~ ~~Quæ cum ita ſint / profecto erit officii omnem ſtudio opera et diligentia eniti ut quoad in nos ſit / quæ aſtruamus ornatiſſima ſint: et præſertim quæ eſſe ornata omnes concupiſcunt.~~ ~~Quo in genere ſunt publica et imprimis ſacra.~~ ~~Ea. n. extare nuda ornamentis homo perpeti poterit nemo.~~ ~~Erit etiam uitium / ſi quæ publicis debentur ornamenta / ea priuatis adiunxeris: aut contra / quæ priuatis / tu ea publicis appoſueris: præſertim ſi erunt illa quidem ſuo in genere nima.~~ ~~Si erunt non manſura ueluti qui futilia caduca putidulaque picturæ illimenta publicis adegerit.~~ ~~Aeterna. n. eſſe publica oportet.~~ ~~Et uitium profecto graue eſt / quod ipſum apud nonnullos ineptos uidemus: qui opera uixdum inchoata fuco picturæ et ſculpturæ inſignibus expoliunt atque explent.~~ ~~Ex quo fit ut caduca iſtæc prius deleantur / qua opus eductum ſit.~~ Nudum enim abſoluiſſe oportet opus antequam ueſtias: ultimum erit / ut ornes: cui rei et temporum et rerum occaſio et facultas ſeſe tum demum præſtabit / cum id commodiſſime et ſine ulla impeditione poteris. ~~Sed ornamenta quæ adigas uelim bene multa experte ſint eiuſmodi / ut in his perficiundis complures mediocrium artificum manus exerceantur.~~ ~~Si qua uero placuerint elegantiora et cultiora ut ſtatuæ tabulæ ue / quales Phidiæ Zeuſiſ ue: illæ quidem quod rariores habeantur / locis æque rarioribus et digniſſimis collocabuntur.~~ ~~Deiocem illum medorum regem non laudo qui ecbatanam urbem ſepteno incinxit muro / diſtinxitque coloribus ut eſſent alii purpurei: alii cerulei: alii argento tecti: alii etiam aurati.~~ ~~Odi et calliculam qui equile habuit marmoreum: præſepe eburneum.~~ ~~Quæ ædificabat Nero cuncta erant auro tecta diſtincta gemmis.~~ ~~Eliogabbalus inſanior / qui ſtrauit auro pauimenta / dolens quod non poſſet electro.~~ Et uituperandi nimirum hi opum immo inſaniæ oſtentatores: qui ſubſidia mortalium hominumque ſudores in ea re profundant / quam neque uſuſ neque inchoati opis ratio expoſcebat: quam ue nulla aut ingenii admiratio honeſtet: aut inuenti gratia commendet. ~~Hæc igitur uitia ut uitentur / iterum atque iterum admoneo priuſquam opus aggrediare: totam rem et ipſe tecum penſites: et una peritos conſulas exemplaribus ad modulos diductiſ.~~ Ex quibus uelim bis / ter / quater / ſepties / decies / cum intermiſſis / tum reſumptis temporibus omnes repetas futuri opis partes / quoad a radicibus imiſ ad ſummam uſque tegulam nihil neque abditum / neque propatulum / neque magnum neque paruum toto ſit in opere futurum: quod non tibi et diu et multum percogitatum / perconſtitutum / deſtinatumque habeas quibus rebus / locis / ordine / numeroque locaſſe / adiunxiſſe / præfiniſſeque deceat aut præſtet. Itaque ſic efficiet bene conſultus : parate accurateque rem aggredietur: condiſcet uires naturamque ſoli / ubi ædes ponat: diſcetque cum ex ueteribus ædificiis / tum ex uſu et conſuetudine incolarum quid ſub eo coelo / quo ædificandum ſit / quiſque lapis / quid harena / quid calx / quod materia ex eo loco ſumpta / quid etiam aliunde importata ualeat contra tempeſtates. ~~Statuet fundamentorum pedamentorumque latitudinem / altitudinem et primos ortus.~~ ~~Tum parieti et corticibus et infarcturæ et nexuris et oſſibus repetet quid quale ue ſingulis debeatur.~~ ~~Repetet etiam quod apertionibus / quid tecto / quid cruſtationi / quid pauimento ſubdiuali / quid operi inteſtino debeatur.~~ Præſcribetque loca / uias / argumenta / quibus ſuperflua noxia foedaque deriuentur / auertantur / coherceantur: uti ſunt pluuiarum egerendarum cloacæ: et arearum exſiccandarum foſſuræ: prohihendarum humectationum præmunitiones: uti etiam ſunt quæ irruentium ponderum / impetentium undarum laceſcentium uentorum uim/ molem / iniuriam fruſtrentur atque ſuperent. ~~Denique omnia diffiniet / nihil relinquet / cui non quaſi legem modumque præſcribat.~~ ~~Hæc ferme omnia tametſi ad firmitatem uſunque pertinere in primis uideantur / tamen de ſe hoc præſtant / ut ſi negligantur / uitium afferant perquam maximum deformitatis.~~ ~~Quæ potiſſimum ad ornamenti elegantiam faciant / hæc ſunt.~~ Exactam eſſe oportet condecorandi operis rationem / atque porro expeditam rebus illuſtribus non nimium crebre confertis / non inculcatis / unamque in cogeriem coactis: ſed ita diffinite apte appoſiteque diſtributis et collocatis: ut qui mutarit omnem concinnitatis iucunditatem perturbatam ſentiat. Præterea nihil habendum eſt quauis parte operis neglectum atque expers artificii: non tamen omnia æquabiliter eſſe ornatu eximio perducta / et diuitiis reſerta uelim: ſed copia utetur non magis quam uarietate. ~~Ex præſtantiſſimis alia ponet locis primariis: alia etiam collocabit media inter minus elegantes: alia iterum inter poſtremas.~~ Illud in ea re cauebit / ne precioſiſſimis nimium friuola / ne grandioribus minutiſſima / ne retractioribus anguſtioribuſque multo perfuſa atque ampliſſima coniungat: ſed quæ erunt inter ſe dignitate diſſimiles et generibus no uſque pares artificii conformatione coæquabuntur. ~~Vt cum alia grauitatem maieſtatemque præ ſe ferant: alia iucunditatem et feſtiuitatem exhibeant.~~ Omnium ratio et ordo ita comperentur : ut non modo ad opus honeſtandum certatim conueniant: ſed ne altera quidem ſine alteris per ſe conſtare / aut ſatis ſuam ſeruare dignitatem poſſe uideantur: iuuabitque certis locis paulo neglectiora intermiſcere: quo excultioribus lumen compatione ſui reddatur illuſtrius: Illud omnino cauebitur / ne lineamentorum rationes peruertantur. ~~Id fieret ſi corynthiis dorica / ut dixi aut doricis ionica miſcerentur et eiuſmodi.~~ ~~Ordini etiam ſuæ dabuntur partes: nequid interrupte / nequid confuſe diſſeminetur: ſed locis et ſuis et aptis collocetur.~~ ~~Media enim mediis / et quæ a mediis pariter diſtabunt pariter collibrabuntur.~~ Erunt denique omnia dimenſa et nexa et compacta lineis / angulis / ductu / cohæſione / comprehenſione / non caſu: ſed certa et diffinita ratione: præbebuntque ſe ut per coronas / per intercapedines / omnemque per intimam extimaque faciem operis quaſi fluens libere et ſuaue decurrat intuitus uoluptatem augendo ex uoluptate ſimilium diſſimiliumque rerum: neque qui ſpectent ſatis diu contemplatos ducant ſe quod iterum atque iterum ſpectarint atque admirentur: ni iterato etiam interabeundum reſpectent. ~~Et cum ſatis quæſierint toto in opere nuſquam offendant aliquod non æquabile: non correſpondens: et totis numeris ad decus gratiamque conſentiens .~~ Itaque huiuſmodi ex modulis excogitabuntur atque penſabuntur: neque ſolum quæ inchoes / ſed etiam quæ inter efficiendum uſul futura ſunt ex ipſis exemplaribus admoniti præcogitemus neceſſe est / atque etiam paremus. Quo coepto opere non hæſitandum non uariandum / non ſuperſedendum: ſed tota re breui et circumſcripta quadam explicatione percepta quæ apta commodaque ſint exquiſita collecta promptaque ſuppeditent. ~~Itaque hæc ſunt quæ et conſilio et iudicio curaſſe architectum oporteat.~~ ~~Fabriles aut errores non conuenit repetere: ſed curabit fabros / ut perpendiculis / linea / regula / normaque recte utantur.~~ Aptis aut temporibus ædificabit / intercalabit / reſummetque opus attemperate: pura / incorrupta / in permixta / ſolida / ſincera / commoda / accomodata / ualida / ponet diſponetque / ſuiſ et aptis locis atque ſedibus collocabit / ut ſtent / iaceant incumbant / fronte / latere ſeu patenti ſeu apto: uti cuiuſque natura et uſus exigat.

~~Sed quo in his rebus curandis / parandis / exequendis ſeſe recte atque ex officio gerere architectus poſſit / nonnulla ſunt minime negligenda.~~ Cogitandum ei quid ſuſcipiat muneris / quod profiteatur / quem ſeſe haberi uelit / quantam rem aggrediatur / quantum laudis / quantum emolumenti / quantum gratiæ atque etiam poſteritatis / ſi ſuo recte functus fuerit officio nanciſcatur. Et contra ſiquid imperite / inconſulte / inconſiderate inchoarit: quantum uituperationis / quantum odii ſubiturus ſit / quam dicax / quam aptum / patens aſſiduumque teſtimonium ſtultitiæ ſuæ generi hominum exhibiturus ſit. ~~Magna eſt res architectura: neque eſt omnium tantam rem aggredi.~~ ~~Summo ſit ingenio / acerrimo ſtudio / optima doctrina / maximoque uſu præditus neceſſe eſt: atque imprimis graui ſinceroque iudicio et conſilio qui ſe architectum audeat profiteri.~~ ~~De re. n. ædificatoria laus omnium prima eſt iudicare bene quid deceat.~~ ~~Nam ædificaſſe quidem neceſſitatis est: commode ædificaſſe cum a neceſſitate id quidem: tum et ab utilitate ductum eſt.~~ ~~Verum ita ædificaſſe / ut lauti approbent: frugi non reſpuant: non niſi a peritia docti et bene conſulti et ualde conſiderati artificis proficiſcetur.~~ ~~Præterea facere quæ uſui commoda uideantur: et quæ poſſe pro inſtituto et fortune ope fieri non dubites / non magis architecti est / quae operarii fabri.~~ ~~Sed præcogitaſſe ac mente iudicioque ſtatuiſſe quod omni ex parte perfectum atque abſolutum futurum ſit: eius unius esse ingenii quale quærimus.~~ ~~Ingenio igitur inueniat: uſu cognoſcat: iudicio ſeligat: conſilio componat: arte perficiat oportet quod aggrediatur.~~ Quarum rerum omnium eſſe fundamentum ſtatuo prudentiam et conſilii maturitatem: reliquas aut uirtutes / humanitatem, facilitatem / modeſtiam / probitatem non in eo magis deſidero quam in cæteris cuiuis artificio deditis hominibus. ~~Iſta. n. ſunt quæ qui non habeat / ne hominem quidem putandum cenſam.~~ ~~Sed omnino ei fugienda eſt leuitas / peruicacia / iactantia / intemperantia / et ſiqua ſunt / quæ bonam gratiam minuant in ciuibus: odium ue augeant.~~ ~~Cæterum ſic gerat uelim ſeſe uti in ſtudiis litterarum faciunt.~~ ~~Nemo. n. ſe ſatis dediſſe operam litteris putabit: ni auctoreſ omnes etiam non bonos legerit atque cognorit: qui quidem in ea facultate aliquid ſcripſerint quam ſectentur.~~ Sic iſtic quot quot ubique aderunt opinione et conſenſu hominum probata opera perquam diligentiſſime ſpectabit: mandabit lineis: notabit numeris: uolet apud ſe diducta eſſe modulis atque exemplaribus: cognoſcet / repetet ordinem / locos. genera numeroſque rerum ſingularium / quibus illi quidem uſi ſunt: præſertim qui maxima et digniſſima effecerint: quos fuiſſe uiros egregios coniectura esse: quando quidem tantarum impenſarum moderatores fuerint: non tamen uaſta illa exaggeratione operum mouebitur / ut in eo acquieſcat. Res magna esse / inquit ille / quam colonus facit: ſed imprimis diſquiret quid in quocumque ſit artificii percogitati et reconditi aut in uenti ratione rarum et admirabile: aſſueſcetque ſecum nihil probari / niſi quod omnino ſit elegans dignumque admiratione ingenii: et quicquid erit ubique probabile ad ſe recipiet ut imitetur. ~~Quæ autem multo fieri poſſe lautiora intelliget: ea tractabit artificio et meditatione ut corrigat atque emendet.~~ ~~Quin et quæ alioquin erunt non peſſima enitetur ingenti uiribus reddere meliora: ſemperque acri et concitata rerum optimarum perueſtigatione maiora concupiſcens ingenium exercebit atque augebit.~~ Eoque pacto non diſperſas modo et quaſi diſſeminatas / uerum etiam intimis penetralibus / ut ita loquar / naturæ conditas laudes omnes ad ſe colliget: animoque concipiet / quas in ſuis opibus cum mirifico laudis et gloriæ fructu conferat. ~~Gaudebit et aliquod in medium ſuo depromptum ingenio afferre: quod admiremur / forte quale fuit illius inuentum: qui ædem ſtruxit ſacram nullo adhibito ferramento.~~ ~~Quale ue illius / qui romæ ſtantem tranſtulit coloſſum atque ſuſpenſum: cui operi quod etiam faciant ad rem quattuor et uiginti exercuit elephantos.~~ ~~Quale ue illius qui ex fodina labyrinthum aut templum aut quoduis utile uſibus et præter ſpem effecerit.~~ ~~Neronem architectis uſum referunt prodigioſis: quibus nihil ueniebat in mentem / niſi quod efficere homines uix poſſent.~~ ~~Hos nequicquam probo.~~ ~~Verum ita uelim comperent ſeſe / ut ſemper omni in re utilitati et frugalitati primas dare partes uoluiſſe præſe ferant.~~ ~~Quin et cum ornamenti gratia omnia fecerit tamen ita parabit ut in primis utilitatis gratia id feciſſe non neges.~~ ~~Et probabo ſi nouis inuetiſ operum probatiſſimæ rationes ueterum et illiſ noua ingenii commenta non deerunt.~~ Itaque hunc in modum uires ingenii ſui uſu et tractatione rerum quæ ad hanc eruditionem multa cum laude aſſequendam conferant excitabit: officiique putabit non eam ſolum facultatem habere / qua ſi careat / non is ſit / quem ſeſe eſſe profiteatur. Verum bonarum omnium artium cognitione et cultu quantum ad rem faciat ipſum ſe muniet: promptum expeditumque reddet / quo ad plura aut maiora in ea re adiumenta doctrinæ non deſideret: ſibique nunquam ponendum ſtudium: nunquam ceſſandum ſtatuet ab induſtria / uſque ſentiat ſe his eſſe perſimilem: quorum laudibus addi amplius nihil poſſit. Neque ſibi ſatiſfactum putabit: ſiquid uſpiam erit ulla ex parte conferens: quod arte et ingenio poſſit conſequi: ni id præhenderit / penituſque tenuerit: atque pro uiribus egerit / ut in ſe ſit ipſum id laudis ad ultimam ſui generis ſpeciem formamque redactum.

~~Quæ aut conferant / immo quæ ſint architecto penitus neceſſaria ex artibus hæc ſunt.~~ ~~Pictura et mathematica.~~ ~~In cæteris doctus ne ſit non laboro.~~ Nam qui architectum dixerit iuriſconſultum eſſe oportere / quod aquarum arcendarum / finium regundorum ope rum nuntiandorum iura / et quæ multa huiuſmodi interdicto diffiniuntur inter ædificandum tractentur non auſcultabo. ~~Aſtrorum etiam in eo exactam peritiam non poſtulo ea re / quod ad boream bibliothecas: ad occiduum ſolem balnea poſuiſſe conueniat.~~ ~~Ne muſicum etiam eſſe oportere dixero ea re / quod in theatris uaſa reſonantia apponantur.~~ ~~Aut rhetorem quod quæ acturus ſit prædocuiſſe redemptorem iuuet.~~ ~~Satis. n. rerum earum de quibus dicturus ſit / cogitatio / peritia / conſilium / diligentia præſtabit: quod apte accomodateque ad rem et prudenter loquatur.~~ ~~Quod ipſum in eloquentia primarium et præcipuum eſt.~~ ~~Nolo quidem elinguem: nolo auribus ad armoniam penitus obtuſis.~~ ~~Sat erit ſi non inpublico / in alieno ædificarit: non luminibus offecerit: non ſtillicidio: non deriuatione: non itinere ſeruitutem indixerit: præter interdictum.~~ ~~Si uentos qua parte orbis / et quibus nominibus appellentur tenuerit .~~ ~~Qui ſi tamen inſtructior fuerit non recuſabo.~~ ~~Verum pictura et mathematica non carere magis poterit quam uoce et ſyllabis poeta.~~ ~~Atque haud ſcio an ſit ea ſatis uel mediocriter præcepiſſe.~~ De me hoc profiteor / multas incidiſſe perſæpius in mentem coniectationes operum / quæ tum quidem maiorem in modum probarim eas cum ad lineas redegiſſem / errores inueni in ea parte ipſa quæ potiſſimum delectaſſet et ualde caſtigandos. ~~Rurſus cum perſcripta penſitaui / et numero metiri adorſus ſum / indiligentiam cognoui meam / atque redargui.~~ ~~Poſtremo eadem cum modulis exemplaribuſque mandaſſem: nonnumquam ſingula repetenti euenit / ut me etiam numerum fefelliſſe depræhenderim.~~ ~~Sed ne Zeuſim quidem eſſe pingendo / aut Nichomacum numeris / aut Archimedes angulis et lineis tractandis uolo.~~ ~~Sat erit ſi noſtra quæ ſcripſimus pictura elementa tenuerit.. Si eam etiam peritiam ex mathematicis adeptus ſit / quæ angulis una et numeris et lineis mixta ad uſum eſt excogitata.~~ ~~Qualia ſunt quæ de ponderibus / de ſuperficiebus / corporibuſque metiendis traduntur: quæ illi podiſmata embadaque nuncupant.~~ ~~His artibus adiuncto ſtudio et diligentia ſibi gratiam architectus opes no miniſque poſteritatem et gloriam nanciſcetur.~~

~~Vnum hic non præteriſſe iuuet / quod ad architectum pertinet: non ultro omnibus qui ſe ædificaturos prædicant / opera pollicenda tua est.~~ ~~Quod leues et gloriæ plus ſatis cupidi certatim faciunt.~~ ~~Equidem haud ſcio an expectandum ſit ut iterum et iterum expoſcant.~~ ~~Tibi. n. credant oportet ſponte ſua qui tuo ſe uti uelle conſilio præſe ferant.~~ ~~Aut quod ego ut mihi unus alter ue imperitus credat ultro meas dignas et utiles excogitationes explicaturus prodeam nulla repenſa gratia.~~ ~~Te. n. ut meis monitis peritiorem efficiam in ea re: in qua aut maximo te leuem diſpendio: aut commodis et uoluptati uehemeter conferam / me ſuperi præmium meretur non mediocre.~~ ~~Dignitatem idcirco ſeruaſſe conſulti eſt / fidum conſilium poſcenti / caſtigataque linea menta præſtitiſſe ſat eſt.~~ Quod ſi forte ad te ſuſcepis / ut operis curator et finitor eſſe uelis: uix erit ut uites ne omnia aliorum uitia erroreſque ſeu imperitia ſeu negligentia commiſſa ſint / ad unum te ipſum referantur. ~~Adſtitoribus iſta quidem ſolertibuſ circumſpectis rigidis demandanda ſunt: qui quæ facto opus ſit diligentia / ſtudio / aſſiduitate procurent.~~ ~~Velim quoque quoad liceat cures / ſit res tibi non niſi cum ſplendidis / et harum rerum cupidiſſimis principibus ciuitatum.~~ ~~Opera . n. quibusuis præſtita non dignis uileſcit.~~ ~~Quid putas ſummorum uirorum auctoritates quibus in primis inſeruiendum cenſueris / tibi ad fructum laudis conferat?~~ ~~Ego uero præter id quod plerique omnes neſcio quo pacto uidemur interdum ex fortunatorum ſenſu et iudicio pluſ longe ſapere uulgo quam ſit in re.~~ ~~Is ſum qui cuipiam architecto prompte abundeque ea præſtari / quæ ad opus efficiendum exigantur.~~ ~~Hoc tenuiores perſæpe cum minus poſſint / etiam minus uolunt.~~ Adde his quod uidere licet: ubi alioquin par ſit artificiſ ingenium et induſtria illic æque atque iſtic in opere comperari : tamen ex pretio et præſtantia rerum quibus id opus conſtet gratia in altero multo habebitur quam in altero accumulatior. ~~Poſtremo gloriæ cupiditate nuſquam quippiam præſertim inſuetum atque inuiſum temere aggrediaris moneo.~~ ~~Penſata digeſta ſint ad minimum omnia quæ in medium afferentur.~~ ~~Aliorum. n. manu perficere quæ tuo proprio ingenio commentatus ſis laborioſa eſt res: et alienis uelle uti pecuniis ad arbitrium quis non intelligit quam nuſquam futurum ſit uacuum querimonia?~~ Tum et commune illud uitium quo ſæpius fiat / ut ferme nullum maximorum operum grauibus atque ualde uituperandis erroribus careat peruelim abste longe abigas quotus erit omnium qui non affectet uitæ / artis / morum / inſtitutorum tuorum emendator moderator directorque uideri. ~~Maxima quæque ædificatio ad uitæ hominis breuitatem et operis magnitudinem uix nunquam dabitur / ut per eundem abſolui poſſit qui poſuerit.~~ ~~At nos procaces qui ſequimur omnino aliquid innouaſſe contendimus et gloriamur.~~ ~~Ex quo fit / ut aliorum bene inchoata deprauentur et male finiantur.~~ ~~Standum quidem cenſeo auctorum deſtinationibus : qui per maturitatem illas excogitarunt.~~ ~~Potuit enim primos eos conſtitutores aliquid mouiſſe / quod ipſum te diutius et diligentius perſcrutantem atque rectius conſulentem quoque non latebit.~~ ~~Tamen quicquid attentandum inſtitueris / id non niſi de peritiſſimorum conſilio uel potiuſ edicto aggrediaris moneo.~~ ~~Sic. n. et commodis ædificationis et tibi ab obtrectatorum inſimulationibus belliſſime conſulueris.~~ ~~Diximus publica: diximus priuata: diximus ſacra: diximus profana: quæ ad uſun.: quæ ad dignitatem: quæ ad uoluptatem.~~ Nunc quod reliquum eſt / ſiquid aut architecti inperitia atque indiligentia: aut temporis hominum ue inſuria aut ſiniſtris impræmeditatiſque caſibus per ædificium manarit uitii / dicemus quo pacto id corrigi reſtituique poſſit. ~~Fauete his ſtudiis litterati.~~

~~LEONIS BAPTISTAE ALBERTI DE RE AEDIFICATORIA LIBER DECIMVS ET VLTIMVS QVI OPERVM INSTAVRATIO INSCRIBITVR.~~

~~I DE OPERVM VITIIS EMENdandis deinceps diſputandum eſt / conſideraſſe oportet quæ nam ea quidem et qualia ſint uitia quæ manu hominum emendentur.~~ ~~Sic. n.~~ ~~et phyſici arbitrantur maximam re mediorum partem ex morbi cognitione pendere .~~ Aedificiorum uitia cum publicorum tum priuatorum alia ab architecto ſunt ueluti inſita atque innata: alia importantur aliunde Et rurſus horum alia emendari arte poſſunt et ingenio: alia penitus emendari nequeunt Ab architecto ea ſunt qualia proximo ſuperiore libro quaſi digitum intendentes oſtendimus. ~~Nam alia quidem animi ſunt uitia: alia manuſ.~~ ~~Animi electio: partitio : diſtributio: finitio: præpoſtera / diſſipata confuſa.~~ ~~Manus aut uitia ſunt paratio / collectio / aſtructio / coagmentatio neglecta atque deſidioſa et eiuſmodi in quæ uitia male conſulti atque in diligentes facile incidunt.~~ Quæ aut importentur uix recenſeri poſſe arbitror / tam multa et tam uaria ſunt / inter quæ illud eſt quod aiunt / omnia uinci æuo: et inſidioſa nimiunque ualida eſſe tormenta uetuſtatis: nec poſſe aduerſus foedera naturæ niti corpora quin ſenectutem ſubeant: ut uel ipſum coelum mortale arbitrentur nonnulli ea re quod corpus ſit / ſentimus quid ardor ſolis quid umbræ gelatio / quid pruinæ / quod uenti ualeant. ~~His tormentis actos cernimus fatiſcere et putreſcere etiam duriſſimos ſilices: et altis a rupibus auelli protrudique ſaxa immania tempeſtate : ut multa cum parte montis corruant.~~ Adde his hominum iniurias: Me ſuperi interdum nequeo non ſtomachari / cum uideam aliquorum incuria / nequid odioſum dicam dicerem auaritia / ea deleri / quibus barbarus et furens hoſtis ob eorum eximiam dignitatem peperciſſet . ~~Quæ ue tempus peruicax rerum proſternator aterna eſſe facile pariebatur.~~ Adde caſus repentinos incendiorum: adde fulgura: terremotus: et aquarum impetus atque inundationes: et quæ multa in dies prodigioſa naturæ uis poſſit afferre / inaudita inſperata / incredibilia / quibus omnes bene deducta ratio architecti uitietur atque diſturbetur. ~~Athlantem inſulam epyro non minorem euanuiſſe aiebat Plato.~~ ~~Ex hiſtoriis accepimus buram helidemque alteram hiatu / alteram undis deletam fuiſſe.~~ ~~Tritonidamque paludem e ueſtigio diſparuiſſe .~~ ~~Et contra apud argos ſubito exundaſſe paludem ſtymphalidam.~~ ~~Apudque teramenem repente inſulam cum aquis calidis excreuiſſe.~~ Et ex pelago inter thyreſiam et theram prorupiſſe flammam / quæ totum mare integros dies quattuor æſtuans ardenſque reddiderit: ſubinde inſulam emerſiſſe ſtadiorum duodecim in qua rhodii templum tutori Neptunno ædificarint. ~~Et mures alibi adeo multos concreuiſſe / ut ſequuta ſit peſtis.~~ ~~Et ab hiſpanis legatos ad ſenatum miſſos / qui auxilia peterent contra lepuſculorum iniurias: et quæ multa his ſimilia in eo collegimus opuſculo qui theogenius inſcribitur.~~ ~~Sed non omnia quæ importantur aliunde uitia talia ſunt ut emendari nequeant.~~ ~~Neque ab architecto ſiquod aderit uitium tale ſemper erit emendari ut queat.~~ ~~Corrupta. n. funditus et omni ex parte penitus deprauata emendationes non ſuſcipiunt.~~ ~~Quæ item ſic ſe habent / ut niſi totis lineis peruertantur reddi nequicquam poſſunt meliora: ea quidem non emendantur magis quam ut noua illic faciaſ demoliuntur.~~ ~~Sed non hic inſiſto.~~

~~Nos ea proſequamur quæ reddi manu poſſint commodiora.~~ ~~Ac primum quidem publica.~~ ~~Horum maximum et ampliſſimum est urbs uel potius / ſi id ita interpretari libeat / urbis regio.~~ ~~Regio qua indiligens architectus urbem condiderit hæc forte patietur uitia emendanda.~~ ~~Nam aut contra repentinas hoſtium excurſiones erit non ſatis tuta: aut coelo erit immiti et parum ſalubri / et quæ ad uſum facient non abunde ſuppeditabunt.~~ ~~De his igitur tranſigemus.~~ ~~Ex lidia in ciliciam iter est perquam anguſtum a natura inter montes ut regioni facere uoluiſſe portam dicas.~~ ~~In faucibus iugi quaſ græci pilas nuncupant iter etiam esse: quod terni cuſtodiant armati: uia prærupta crebris aberrantibus riuis / qui ex radicibus montium manant.~~ ~~Similes in piceno ſerræ: et quas uulgo foſſumbronias nuncupant: et alibi complures.~~ ~~Sed hi aditus natura muniti non ubique ad arbitrium habentur: poſſe tamen uidemur multa ex parte naturam imitari.~~ ~~Quod ipſum locis pleriſque fecere prudentiſſimi ueteres.~~ ~~Nam hi quidem quo regionem contra hoſtium excurſiones munitam redderent ſic rem parunt.~~ ~~Referam ex geſtis præſtantiſſimorum principum breuiſſime quæ ad rem faciant.~~ ~~Apud euphratem Artaxerxes foſſa lata pedes. lx. longa paſſuum milium decem ab ſe hoſtem excluſit.~~ ~~Murum per britaniam Cæſares inter quos Adrianuſ milia. lxxx. duxit : quo barbaros a romanorum agro ſepararet.~~ ~~Antonius etiam pius eandem per inſulam murum aſtruxit ceſpiceum.~~ ~~Seuerus poſt hunc tranſuerſam per inſulam utrimque ad fines oceani perduxit uallum milia paſſuum.~~ ~~c. et duo et uiginti.~~ ~~Apud margianam regionem indiæ Anthiochus ſoter quo loci anthiochiam condidit: muro ambitum regionis circumdedit longo ſtadia.~~ ~~M. quingenti .~~ ~~Duxit et ſeoſoſis murum a latere ægypti arabiam uerſus a peluſio ad urbem uſque ſolis quam thebem nuncupant deſerta per loca ſtadia itidem quingenta et mille.~~ ~~Neritom ad leucidem cum fuiſſet continens abſciſſo hyſtmo mari perducto fecere ut essent inſula.~~ ~~At chalcidenſes et boetii eurippo aggerem duxere: quo euboia boetiæ iungeretur: ut eſſet altera alteri ſubſidio.~~ ~~Ad oxum fluuium alexander ſex condidit oppida inter ſe non multo diſtantia: ne ſubitis hoſtibus laceſſitis procul eſſent auxilia petenda.~~ ~~Tyrſes appellantur alto uallo munita præſidia caſtellis ſimillima: quibus contra hoſtium aditus paſſim utebantur.~~ ~~Perſæ iactis cataractis fluuium impedierant tygrim / nequa poſſet nauis hoſtiliter aſcendere.~~ ~~Eas Alexander quod eſſe animi opus diceret ignaui diruit; ſuaſitque potius uirium uirtute confiderent.~~ ~~Sunt qui regionem aquarum copia inducta effecere ut eſſet ſimilis arabiæ: quam paludibus et ſtagnis ab euphrate contra hoſtium ingreſſus fuiſſe munitiſſimam ferunt.~~ ~~Regionem igitur præſidiis talibus contra hoſtem munitam reddidere.~~ ~~Hiſdem artibus effecere ut eſſet quidem hoſtium regio imbecillior.~~

~~Quæ aut ſint quæ coelum graue faciant / ſuo prolixius loco diximus: ea tu ſi collegeris / ferme eſſe generibus hæc inuenies.~~ ~~Nam aut ſoles immodici aut crudæ umbræ aut graues afflatus obiicientur: aut ex terra malis uaporibus inficietur: aut ex ipſo erunt coelo quæ nocuum importent malum.~~ Coelum quidem uix poſſe putant ullis artibus emendari hominum: ni illud conferat quod ſcribunt / placatis ſuperis deorum ue monitis uti clauo per conſulem affixo acres interdum fuiſſe ſedatas peſtes. ~~Contra ſoles uentoſque incolis oppidorum et uillarum quod forte iuuet non deerit.~~ ~~Sed regioni uniuerſæ quod ſatis conferat compertum non habemus.~~ ~~tametſi magna ex parte uitia quæ ex aura importantur emendari poſſe non negem: ubi euenerit / ut uapores ex terra noxii tollantur.~~ ~~Quam ob rem non eſt ut illa proſequar.~~ Solis ne ui: an concepto uiſceribus intimis ardore tellus duo illa ſpiret: anhelitum .ſ. qui ſublatus in aerem frigore in pluuias niueſque concogatur: et ſiccum ſpiritum / quo putant fieri / ut uentorum impulſus moueantur. Tantum conſtet apud nos ſpirare utrumque ex tellure: ac ueluti ex corporibus animalium qui exalant uaporeſ ipſum id ſape ſentimus: quale illud ſit corpus a quo effunditur: ex peſtilenti peſtifer: ex odorato ſuauis et huiuſmodi. ~~Interdum etiam fieri in promptu eſt / ut qui ſudor et uapor alioquin ſuapte natura minime moleſtus ſit / ueſtium tamen nidore infectus tetrum oleat.~~ ~~Sic in tellure.~~ ~~Namque qui ager neque aqua bene opertus ſit / neque etiam ſatis ſiccus ſit: ſed ex utriſque luteſcat: is quidem pluribus de cauſis anhelitus ſpirituſque fundet infectos et noxios.~~ ~~Et faciat hoc qui dem ad rem.~~ ~~Nam ubi mare altum ſit frigidas / alibi uero tepentes in uolui undas ſentimus.~~ Id ea re fieri prædicant / quod profundius immergi et altius penetrare ſolis ardores non poſſunt: atque uti ignitum candenſque ferrum ſi forre in oleum dimiſeris / fueritque tum quidem oleum modicum / illico fumos excitabit acres turbulentos. ~~Id uero ſi oleum multo ſupernatabit extinguetur / fumoſque non dabit.~~ ~~At nos de his qua coepimus breuitate proſequemur.~~ ~~Palude iuxta quoddam oppidum exſiccata / et ex ea re orta cum eſſet peſtilentia / Apollinem ſcribit Seruius rogatum iuiſſe penitus exſiccarent.~~ Apud tempe lata ſtagnabat aqua: Hercules ducta foſſa purgauit: hydramque quo ex loco eruptiones aquarum propinquam ciuitatem uaſtarent uti ferunt exuſſit: inde factum aiunt ut conſumato humore ſuperfluo ſoloque denſato exundantium ſtillarum meatus abſtraſi ſint. ~~Olim nilus plus æquo excreuerat abſque luto multa et uaria animantia concreta reſtiterant.~~ ~~Siccato igitur ſolo putruerant: inde ingens manarat peſtis.~~ ~~Sub argeo monte ciuitas inquit Strabo Mazara bonis quidem abundat aquis: ſi æſtate quo fluant non pater / aerem ea re dant inſalubrem et peſtilentem.~~ ~~Tum et in libya ad ſeptentrionen / atque item in æthiopia non pluit: ex quo ſæpe lacus ob ſiccitatem fiunt coenoſi.~~ ~~Eaque de re cum cætera iſtiuſmodi animantia orta corruptionibus / tum maxime locuſtarum ingens copia exuperat.~~ Contra iſtiuſmodi fetores et putredinum uim Herculis utraque remedia percommoda adhibebuntur foſſa ducta / nequid ex mora ſtagnantis aquæ ſolum illuteſcat: proxime pandetur ſolibus / Nam hi quidem ignibus uſum Herculem interpretamur. ~~Et confert ſaxo / tellure / harena ue complere.~~ ~~Quo autem pacto concaua ſtagnantium aquarum poſſis facile harena complere ex fluuio ſuo dicetur loco.~~ ~~Rauennam inquit Strabo per ſua tempora quod plurimo inundaretur mari ſolitam affici odore tetro: aere tamen fuiſſe non peſtilenti.~~ ~~Et mirantur quid ita: ni forte quod euenire urbibus uenetiarum dicunt id fiat ea re / quod circumfluentes paludes uentis æſtuque maris actæ nunquam conquieſcant.~~ ~~Huic perſimilem quoque fuiſſe alexandriam ferunt.~~ ~~Sed ibi per æſtatem nili in crementa id uitium amouere.~~ ~~Natura igitur admonemur quod facto opus ſit.~~ ~~Nam iuuabit quidem aut penitus exiccare: aut reddere bene aquoſam riuis / fluento / mariue immiſſo: aut demum tellure exempta uſque ad intimam ſcaturitatem aquæ in fodere.~~ ~~De his hactenus.~~

~~Nunc ſi quod ad uſus neceſſitatem deerit / id ne deſit prouideamuſ Neceſſaria quæ nam ſit non longius repeto / in promptu ſunt.~~ ~~Eſca: ueſtis: tectum: et imprimis aquae.~~ ~~Aquam mileſius Tales principium eſſe rerum et humanæ coniunctionis dixit.~~ ~~Plus mille uicos ſe inquit uidiſſe Ariſtobolus deſertos quia indus fluuius alio diuertiſſet.~~ ~~Ego uero eſſe aquam animantibus ueluti pabulum caloris / uitæque alimentum non negarim: aut quid plantas referam?~~ ~~quid cætera / quibus mortales utuntur?~~ ~~Sic exiſtimo quæ in terris creſcant et coaleſcant omnia / ſi aquam ademeris / fore ut futura ſint nulla.~~ ~~Apud euphratem pecora a paſtu pellunt que pratis plus ſatis feracibus nimium pingueſcant: eius rei cauſam putant humoris exuberantiam eſſe.~~ ~~Marique immaniſſima uige re corpora ea potiſſimum cauſa aſſeuerant: quod ex aqua nutri menti copia multa ſuppeditetur.~~ ~~Regibus lacenarum meminit Xenophon dignitatis gratia dabatur ut ſtagnum aquæ haberent pro foribus ante domum.~~ ~~In nuptiis in experiationibus ac ferme omnibus denique in ſacris uetuſtiſſimo ritu aquam adhibemus.~~ ~~Quæ omnes res indicio ſunt quanti maiores noſtri aquam fecerint.~~ ~~Sed quis negarit eius copiam multis modis plurimum generi hominum inſeruire atque opitulari / ut nuſquam adeſſe non modica putanda ſit / niſi cum affluentiſſime omnes ad uſus abundarit.~~ ~~Ab aqua igitur quando ea uti aiunt per bonam et malam ualitudinem utimur ordiemur.~~ ~~Maſſagetæ multis locis ſciſſo arago fluuio regionem aquoſam reddidere.~~ ~~Ad babylonem qua eſſet in ſicco ædificata tygris et euphrates immiſſi ſunt.~~ ~~Aquæ ductum in urbem ecbatanam induxit Semiramiſ perfoſſo monte alto ſtadia uiginti quinque foſſura lata pedes quindecim.~~ ~~Ab choro fluuio arabiæ uſque in deſerta et arida loca Arabs rex eo loci Cambiſem expectans aquam deduxit facto / ſi omnia credimus Herodoto / ex taurorum pellibus aquæductu.~~ ~~Apud ſamios rara inter opera admirabantur foſſam ſtadia longam ſeptuaginta / ductam per montem altum orgias centum quinquaginta.~~ ~~Admirabantur et cuniculum Megarei opus altum pedes uiginti: quo fons in urbem deduceretur.~~ ~~Sed meo iudicio urbs roma omnes facile et opum magnitudine et ducendi artificio / inductarum aquarum copia longe ſupauit.~~ ~~Aquam unde ducas non ſemper amnes fontes ue patebunt.~~ ~~Puteos Alexander iuſſit fodi ſecus mare et littus perſicum ut claſſem aquaret.~~ ~~Hannibal cum a Scipione urgeretur inquit Appianus ad colliam urbem mediis in agris quod aqua non adeſſet puteis effoſſis militum neceſſitati prouidit.~~ ~~Adde etiam quod aqua non omnis inuenta uſibus hominum accomodatur.~~ Nam præter id quod aliæ calidæ / aliæ frigidæ reperiuntur: quod ue aliæ dulces / aliæ acidæ: aliæ amaræ aliæ puriſſimæ / aliæ limoſæ / uiſcoſæ / unctuoſæ / piceæ / aliæ quæ etiam immiſſa reddant ut ſint ſaxea: aliæ curſu eodem partim claræ partim fluant turbulentæ: et alibi aluo eodem hic dulces alibi ſalſæ amaræ ue: ſunt etiam alia memoratu digna: quibus aquæ inter ſe natura et ui multo differant / quæ plurimum ad ſalutem et perniciem hominum faciant. ~~Et liceat quoque nobis aliqua de aquarum miraculis recenſere: quæ oblectent.~~ ~~Arſiones apud armeniam ueſtes eo lotas lacerat.~~ ~~Diana apud camerinum non coit cum uiro.~~ ~~In debri oppido garamanthum fons die friget / noctu feruet.~~ ~~Apud ſegeſtanos helbeſus in medio curſu ſubito efferueſcit.~~ ~~In epyro fons ſacer / quo ardentia immiſſa extinguntur: extincta incendantur.~~ ~~In eleuſina fons ad ſonitum tybiarum exultat.~~ ~~Peregrina animantia ſi ex indo potarint colores mutant.~~ ~~In littore quoque maris eryctrei fons eſt / quem ſi oues biberint / illico mutant uellus in colorem atrum.~~ ~~Sunt et laodicenſium fontes apud quos conceptus quadrupes colore enaſcitur giluo.~~ ~~In agro cadareno aqua eſt / quam ſi guſtarit pecus pilos et ungues amittat.~~ ~~Ad mare hyrcanum eſt lacus / quo lotus quiuis incidat in ſcabiem: et ſolo curetur oleo.~~ ~~Suſis aqua est / quæ diſcutiat dentes.~~ ~~Apud ſtagnum zelonium fons ex quo ſteriles fiant: aliuſque mox / ex quo reddantur fæcundæ.~~ ~~Et in chio qui inſipientes reddat: Et alibi quæ non pota modo / ſed uel guſtata riſu in mortem ſoluat.~~ ~~Eſt qua etiam ſi laueris interimat.~~ ~~Et in archadia apud non agrum aquæ genus alioquin puriſſimum: ſed tam tam habet ueneni uim / ut nullo queat metallo cotineri.~~ ~~Et contra ſunt quæ bonam inſtaurent ualitudinem puteolanæ / ſenenſes uolaterranæ / bononienſes / et quæ paſſi per italiam celebrantur.~~ ~~Sed illud maius quod de corſica referunt aquam affuiſſe / quæ oſſa confracta reſolidaret: qua et uenena peſſima curarentur. Sunt et alibi quæ bonum ingenium diuinantemque inſpirent.~~ ~~In corſica item fons oculis utilis: ſi quis fur coram furto negarit ſacramento / et oculos lauerit cæcatur.~~ ~~De his hactenus.~~ ~~Cæterum aqua locis aliquibus neque pura neque impura penitus inuenietur.~~ ~~Ciſternis ea re pluuiam excipere et aſſeruare paſſim per apuliam aſſueuerunt.~~

~~Quattuor igitur circa rem aquarum ſunt / quæ ad opus faciant.~~ ~~Vt inuenias: ut ducas: ut ſeligas: ut aſſerues.~~ ~~De his nobis dicendum eſt.~~ ~~Sed nonnulla præcenſenda ſunt: quæ ad uniuerſum uſum aquarum pertineant.~~ Aquam non niſi in uaſe detineri poſſe arbitror: et illis aſſentior / qui ea de re moti mare quoddam immenſum eſſe uas autumant: eorumque ſimilitudine fluuium eſſe quoque uas ualde oblongum interpretantur. ~~Sed hoc intereſt quod in his aquæ nulla extrinſecus adhibita ui ſuapte natura per fluant et moueantur.~~ ~~Alteræ uero facile acqeſcerent / ni uentorum appulſu agitarentur.~~ ~~non illa philoſophantium hic proſequar / petant ne aquæ mare quaſi quietis locum: radio ne fiat lunæ ut mare momentis augeatur / uiciſſimque diminuatur.~~ ~~Nihil enim ad rem noſtram conferent.~~ Illud non prætereundum eſt quod ipſis oculis perſpicimus : aquam natura petere ima : nec pati aerem uſpiam eſſe depreſſiorem ſe: odiſſeque omnium tum leuiorum tum grauiorum quam ipſa ſit corporum mixtionem: et cupere complere omnes in quaſcumque influat concauitatum formas: et ſuiſ quo magis uti prohibeaſ uiribus / eo contumacius illuctari aduerſum atque inniti: neque interquieſcere quoad pro uiribus aſſequatur quæ ad quietem affectat. ~~Adeptis ubi conquieſcat ſedibus ſeſe tantum contentam eſſe: mixta omnia cætera aſpernari.~~ ~~Superficiemque ſummam ſeſe ad coæquatam altitudinis parilitatem limbo extremiſque labris collibrare.~~ ~~Et quod etiam ad aquas pertineat memini ex Plutarcho.~~ ~~Quærebat enim an infoſſa tellure aqua ueluti ſanguis in uulnus inſtillaret.~~ ~~An potius ueluti mammas nutricis lac ſenſim generatum conflueret.~~ Sunt qui aquas quæ perhennes fluant / non ueluti ex uaſe conceptas effundi : ſed locis unde manarint aſſiduis momentis generari aſſeuerant ex aere non quidem omni: ſed eo qui demum paratior ſit ut fiat uapor. ~~Terram. n. et præſertim montes ueluti ſpongiam eſſe meatibus refertam: per quos conceptus aer inſpiſſetur frigore / atque concogatur.~~ ~~Id cum cæteris inditiis / tum uel hinc præberi ut ita exiſtimant quod maxima quoque flumina maximis a montibus orta intueantur.~~ Alii non penitus iſtorum auctoritati acquieſcunt: Et. n. cum plureſ alii tum pyramuſ inquiunt fluuiuſ minime exiguus / nauigabilis. n. eſt: quid ita non ex montibus: ſed media exoritur planicie. ~~Quare qui dixerit tellurem humores imbibere imbrium / qui quidem grauitate ſui atque ſubtilitate penetrent: inque uacua locorum inſtillent / fortaſſis erit minime redarguendus.~~ ~~Namque uidere quidem licet regiones: ubi imbres rariſſimi ſint / aquis omnino deficere.~~ ~~Libyam quaſi lipygiam dicta ferunt quod raro ibipluat: ergo aqua indigeat.~~ ~~Aquas demum uberrimas inueniri ubi plurimum pluerit quis negabit?~~ ~~Facit etiam ad rem conſiderandam quod uidemus puteum fodienti non prius præberi aquas quam ad fluminis libramentum deſcenderit.~~ Apud uolſconium montanum oppidum ætruriæ puteo profundiſſimo / ducentos enim ac uiginti pedes antequam uenas ullas attigerint deſcenderunt / aqua non prius repta est quam ad fontium libramentum uentum eſt quæ ſuis locis de montis latere ſcaturiat. ~~Idem ipſum quidem montanis puteis euenire locis ferme omnibus intelliges.~~ ~~Compertum habemus ſpongiam ex aeris humectatione commadeſcere: indeque libram efficimus: qua uentorum aeriſque grauedines et ſiccitates ponderamus.~~ ~~Atque ego uero nequicquam negarim ſuccum nocturni acriſ a leui tellure attrahi: aut ſponte meatibus ingredi facileque poſſe in humorem uerti.~~ ~~Tamen quod affirmem nihil ſatis apud me conſtitutum habeo: tam uaria de iſtiuſmodi rebus apud ſcriptores comperio tamque multa et diuerſa ultro ſeſe conſideranti offerunt.~~ Et conſtat quidem locis pluribus aut terremotu aut ſponte ſua repente fontes erupiſſe / et fluxiſſe diu / et temporibus defeciſſe uariis: ut aliæ quidem per æſtum alie per hyemem euanuerint: et fonteſ poſteaquam aruiſſet rurſus aquarum affluentia exuberaſſe. ~~Et aquae fontium non a tellure meo: ſed etiam mediis ex fluctibus maris dulces emanaſſe. Ipſis etiam ex plantis aquas præberi affirmant.~~ In inſula quadam apud eas quæ fortuitæ dicuntur ſurgere aiunt ferulas ad arboris magnitudinem: ex quibus quæ nigræ ſint ſuccum exprimas amarum: ex albis uero aqua excillet perpura potui commodiſſima: mirabileque in montibus armeniæ quod ſcribit Strabo ſane grauis auctor inueniri animalia uermes media ortos in niue quidem pleni ſunt aqua potu optima. ~~Apud feſulas apud etiam urbinum quauis montanæ ſint urbes / aqua illico fodientibus præſto eſt: id quidem quod ſint petroſi et petræ compactæ creta.~~ ~~Adeſſe etiam glebaſ puriſſimam aquam tunicæ ſuæ uerticulo continentes.~~ ~~Quæ ſi ita ſunt profecto naturam noſſe minime facile et ualde obſcurum eſt~~

~~Redeo ad rem.~~ ~~Latentes aquas indiciis inuenies.~~ ~~Indicia præſtabit forma et facies loci / terræque genus: quo aquam requiras : et quædam quæ hominum ſolertia adinuenit .~~ ~~Natura ſic ſe habet ut qui locus ſinuoſus et ſubincauo ſimilis ſit. is quidem quaſi uas ad aquam continendam paratum eſſe uideatur.~~ Vbi plurimum ſoles poſſint / quod humores illic radio exurantur: aquæ aut exiguæ aut nullæ reperientur: aut ſiquæ tandem in campeſtribus apparebunt / graues illæ quidem et lentoſæ ſalſinoſæque habebuntur. ~~Ad ſeptentrionem in montibus / et ubi opaciſſima umbra eſt / perprompta ſuccedet aqua.~~ ~~Montes qui diu niue operti ſtent aquas exhibent uberrimas.~~ ~~Hoc aduerti montes qui in ſublimi habeant pratum complanatum aquis nunquam defeciſſe.~~ ~~Et omneſ ferme amnes non aliunde quam ab locis iſtiuſmodi exoriri comperies .~~ Aduerti etiam fontes non ſcaturire alibi quam ubi ſub ſe atque circum habeant ſolum telluris integrum et ſolidum: ſupra uero ſe aut planities incumbat ſidens: aut tellure ſint operti rarenti et ſoluta: ut ſi rem penſites quaſi fracto catini latere collectam emanare aquam non inficieris. ~~Hinc illud eſt quod tellus denſior minus aquarum / et eas quidem non niſi in ſummo præbet.~~ ~~Solutior uero tellus plus humoris / ſed non niſi in profundo reddat.~~ Aliquibus locis quod ſylua cæſa ſit / aquam exortam fuiſſe meminit Plinius: meminit Tatius Moyſen cum per diſerta peregrinaretur et ſiti periclitaret / ex coniectura ſoli herbidi aquarum uenas adinueniſſe. ~~Aemilius cum haberet exercitum apud olympum et aquæ penuria laborarent: ex uiriditate ſyloarum admonitus inuenit.~~ ~~Quærentibus aquam militibus puella uirguncula uenas quaſdam uia collatina monſtrauit: quas ſecuti foſſores uberrimum patefecere fontem: et fonti ædiculam iunxere: et rei memoriam appinxere.~~ ~~Terra ſi ueſtigiis preſſa facile ceſſerit / et una pedibus adhæſerit / aquam ſubeſſe indicat.~~ Sunt etiam indicia proximiora illic ſubeſſe aquam ubi ea naſcantur et uigeant quæ aquas optent / aut aquis producantur: ſalicta / camuſcula / uincus / hædera / et quæ non niſi multo humoris nutrimento ad eam qua ſit peruenire amplitudinem poſſint. ~~Quæ terra uites bene frondoſas alit: quæ ue præſertim hebulum et trifolium prunamque ſilueſtrem ferat / bonum ſolum et dulces præſtare uenas inquit Columella.~~ ~~Tum et ranulæ et lumbrici copia et culices et cateruæ puſillorum uermium alatorum ubi uolitando inglomerantur / illic ſubliteſcere aquam indicant.~~ ~~Quæ aut ingenii perſpicacitas indagarit hæc ſunt.~~ ~~Aduerterunt. n. perſcrutatores cum reliquam omnem tellurem / tum maxime montes conſtare cutibus quaſi paginibus aliis denſioribus / aliis rarioribus / aliis tenuioribus.~~ Et montibus aduerterunt eſſe cutes haſce alteris alteras ſuperimpoſitas atque exaggeratas / ita ut extrinſecus exaggerationum ordines et lineæ compactionum a dextris in ſiniſtram ſint ad libellam ductæ: introrſus aut uerſus mentis centrum cutes deprimantur ad lineam obliquam tota ſublimi ſuperficie in pronum coæquabili / ſed ductu ſui atque ſucceſſu ad intimum non continuato. ~~Nam in quoſque ſingulos centenos ferme pedes in tranſuerſum deſcenſum cute abruptæ gradibus ſubſidunt.~~ ~~Ac deinceps ordinum interruptione iſtiuſmodi parili gradatione uſque ad montis contra utroque ex montis latere procurrunt.~~ ~~His igitur perſpectis acres ingenio uiri facile intellexere aquas ſeu genitas ſeu pluuias per intercutes atque interpacturas paginarum excipi: ex quo intima montis madida redderentur.~~ ~~Inde argumentum ſumpſere / ut ſuffoſſo monte aquis collitentes peterent ex eo præſertim loco ubi gradatiorum deſcenſus et ordinum lineæ mutuo concurrant.~~ ~~Qui locus maxime perpromptus eſt illic / ubi muſculi montium alter alteri cohærentes ſinum aliquem effecerint.~~ ~~Præterea compertum fecere cutes inter ſe uaria et diuerſa eſſe natura ad aquas inbibendas ue exhibendaſue.~~ ~~Rubra. n. ſaxa ferme nunquam inueniri non aquoſa: ſed aſſueſſe fallere quod per interuenia quibus id genus lapidis abundat / dilabantur.~~ ~~Et ſilicem lapidem omnem ſuccoſum et rediuiuum: qui in radice montis interfractus et admodum aſper ſit / aquam facile exhibere.~~ ~~Terram quidem tenuem etiam exhibere copiam aquæ: ſed eſſe malo ſapore.~~ ~~Sabulum uero maſculum et harenam quæ carbunculus dicitur aquas præbere minime incertas ualde ſalubres et perhennes.~~ ~~Contra euenire in cretam: quod. n. nimium denſa ſit ex ſe aquam non præbere: ſed aduentitiam ſuſtinere.~~ ~~In ſabulo admodum exiles et limoſas / et in profundo ſidentes inueniri.~~ ~~Ex argilla aquam manare tenuem: ſed cæteris dulciorem.~~ ~~Ex tofo frigidiorem.~~ ~~Ex nigra tellure limpidiorem.~~ ~~Glaream uero ſi ſolutior ſit / ſpe fodi non certa.~~ ~~Vbi uero denſior coeperit profundius fodi non penitu incerta.~~ ~~In utriſque inuenta ubi ſit / haberi ſapore bonam.~~ ~~Arte etiam adhibita locum ipſum ubi uena ſubeſt cognitum eſt / compertum dedere.~~ ~~Sic. n. admonent.~~ Coelo ſereno mane ad diluculum procumbito: mentumque firmato ipſo in ſolo: inde circum proximam regionem quaque undique luſtrato: quod ſicubi ſurgentes uaporeſ uideriſ criſpare aere qualeſ gelida hyeme hominum anhelitus ſolent: illic aquam putato non deeſſe: ſed quo fias certior fodito locum fouea profunda et lata cubitos quattuor: in ea circa ſolis occaſum collocato aut teſtam nuper ex fornace exemptam: aut uellus lanæ ſucidæ: aut fictile crudum: aut nudum æneum uas inuerſum et perunctum oleo / et operito aſſeribus foueam / terraque inſternito. Poſtridie mane ſi ponderi multum acceſſerit teſta: ſi infuſa lana ſit: ſi commaduerit fictile: ſi ſtillæ ad uas hærentes pendebunt: item ſi ardens lucerna illic intercluſa minus olei conſumpſerit: aut ſi illic facto foco tellus ſumarit: proculdubio aquæ non deerunt. Iſta quo tempore fieri magis conducat non ſatis explicarunt. ~~Sed apud ſcriptores alibi ſic inuenio.~~ ~~Per ſydus caniculæ terram et animantium corpora multo humeſcere.~~ ~~Ex quo fit ut per eos dies arbores ſub corticibus admodum commadeſcant humoris exuberantia.~~ ~~Tum et per id temporis in hominibus aluus ſoluitur: et præ nimia corporum humectatione crebræ infeſtant febres: aquas etiam per id tempus plus emergere ſolito.~~ ~~Cauſas rei arbitratur Theophraſtus / quod auſtri tum flarent / qui natura ſui udi et nebuloſi ſint.~~ ~~Ariſtoteles aſſerebat cogi terram ut uapores emittat ab ingenito igne qui uiſceribus immixtus ſit.~~ ~~Hac ſi ita ſunt ea nimirum tempora conuenient: quibus ignes hi aut ualidiores ſunt / aut minus ab humoris copia preſſabuntur: quibus ue tellus ipſa non penitus arens uſtaque ſit reddita.~~ ~~Ac mihi quidem tempora ad eam rem probantur: ſiccioribus in locis uer: umbroſioribus autumnus.~~ ~~Spe igitur ex his quæ diximus inditiis confirmata fodere aggrediemur.~~

~~Foſſura erit duplex.~~ ~~Nam alia puteus in profundum: alia cuniculus in oblongum.~~ ~~Puteum fodientes nonnunquam periclitantur.~~ ~~Fit id aut malo uapore ſurgente: aut foſſuræ lateribus corruentibus.~~ ~~Serui apud ueteres aliquo ex maleficio damnati ad fodinas metallorum mittebantur: quo loci ex aeris peſtilentia breui conficerentur.~~ ~~Contra uapores ſic monemur.~~ ~~Aerem aſſidua uentilatione commoueamus: et lucernas ardentes adhibeamus: quo ſi forte uapor leuis eſt / conficiatur flammis.~~ ~~Si grauior : tunc habeant foſſores unde muniti nocuum malum attemperate fugiant.~~ ~~Graui enim uapore inceſſate flamma extinguetur.~~ ~~Si aut ingrueſcent / perſeuerabunt ue uapores / fodito inquiunt utrimque in dextram ſiniſtraque ad latus æſtuaria: quibus liberrime uis mala uaporis aſpiret.~~ ~~Contra ruinæ periculum ſic opus ducito.~~ ~~Primo in ſolo ubi puteum fodere inſtituas corona inſternito marmoream aut firmiſſima ex materia tantam quantam uelis eſſe putei amplitudinem.~~ ~~Ea tibi erit tollendi operis baſis.~~ ~~In hanc igitur aſtruito putei latera alta cubitos tris / ſinitoque ſicceſcat.~~ ~~Cum ſiccuerit infodito in imum purei: atque eximito quæ intus ſint. Fiet ut quanto foſſuram deprimat / tanto ſeſe ſtructile opus imprimat profundumque petat.~~ ~~Tu inde additamentis cum foſſuræ tum ſtructuræ tuto ad quantam uoles altitudinem deuenies.~~ ~~Parietem putei ſunt qui extrui ſine harenato uelint: ne uenæ obſtruantur.~~ ~~Alii triplicem abduci iubent parietem: quo aqua ex imo fundo inſtillet nitidior.~~ ~~Sed maxime intereſt quo fodias loco.~~ ~~Nam cum habeat quidem tellus cutes alteras in alteris uarias fit ut interdum imbrium aquæ ſub congeſtitia tellure illico in prima denſiore cute inuenta contineatur.~~ ~~eandem quod impura quidem ſit aſpernabimur .~~ ~~Contraque interdum eueniet: ut aqua inuenta ubi ad huc profundius excauare proſequaris / illa euaneſcat / abque oculis deperdatur .~~ ~~Fit adeo id ea re quod uaſis quo ea continebatur fundum perfoderis.~~ ~~Qua de re perplacent qui puteum ſtructura finiunt huiuſmodi.~~ Quaſi. n. uegetem effecturi circulis ligneis tabuliſque obuallant intima effoſſi putei uallationis lorica duplici: ita ut inter utramque interſit ſpatium cubiti: in idque inter uacuum quod inter loricas ipſas eſt refundunt pultem ex glarea maiuſcula aut potius ex ſiliceis marmoreiſue fragmentis ſub actis calce: Sinuntque menſes ſex opus inter haſce uallationum formas ſicceſcere atque dureſcere. Id opus integri uaſis uicem et munus præſtat: a cuius fundo non aliunde ſurgens pleuis purataque aqua influat: Cuniculum ſi feceris eadem foſſoribus contra uapores obſeruabuntur quæ recenſuimus. ~~Nequid uero in caput ruat fulctura ac deinceps etiam teſtudinato communietur.~~ Sed per cuniculum crebra æſtuaria perducentur partim ad perpendiculum / partim in linea obliqua: non ea re tantum / quo uapores nocuos uetent: uerum et maxime quo eximendi atque exhauriendi deſecta ſubreptaque operis exitus expeditiores pateant. ~~Quærentibus aquas inter fodiendum ni aſſiduo humectiores glebæ reſpondebunt: et ferramenta facilius deſcenderint fruſtrabitur ſpes aquæ inueniendæ.~~

Inuentis aquis uelim non temere uſibus hominum dentur / ſed cum urbibus aquæ copia non ſolum optatur / ut potent / uerum etiam ut lauent / ut hortis / coriariis / fullonibus / cloacis: ut etiam imprimis ſubitis incendiorum caſibus abunde ſuppeditet: optimarum ſeligenda erit / quam potui des. Cæteræ demum uti quibuſque conferant accomodentur: Aquam aſſerebat Theophraſtus quo frigidior ſit / eo planetis eſſe commodiorem: tum et lutoſa atque turbulenta / quæ præſertim a ſolo delabitur fertili reddi agrum ualidiorem conſtat. ~~Equi puriſſimis aquis non delectantur: muſcoſis tepentibuſque pingueſcunt.~~ ~~Fullonibus crudiſſimæ in precio ſunt.~~ Apud phyſicos ſic inuenio: neceſſitatem aquæ ad tuendam mortalium uitam eſſe duplicem: unam ut ſitim ſedet : alteram ut quæ inter ueſcendum ſumpſerint nutrimenta quaſi uehiculum perducat in uenas: quo depuratus coctuſque inde ſuccus in membra adigatur. ~~Et ſitim aiunt appetentiam eſſe quandam humoris imprimis frigidi.~~ Et frigidas putant aquas præſertim poſt coenas bene ualentibus ſtomachum corroborare: Paulo aut gelidiores etiam firmioribus ſtuporem inducere: præcordia tundere: neruos quatere: et cruditate uirtutem concoquendi extinguere. ~~Oxus fluuius quod ſemper ſit turbulentus / ea re potui inſaluberrimus eſt.~~ ~~Accolas romæ cum ab aeris inconſtantia tum a nocturnis fluuii uaporibus / tum etiam poſt meridianis uentis graues excitatæ febres occupant.~~ ~~Nam hi quidem per æſtatem nona diei hora qua maxime corpora aſtu ferueant algentes perflant : uenaſque obſtipant.~~ ~~Sed mea ſententia et febres et mali plerique omnes morbi maxima ex parte a tyberinis aquis eueniunt quas cuncti forme nunquam non turbidas potant.~~ ~~Neque ſit ab re quod phyſici ueteres curandis febribus romanis ſquillitico potiſſimum abſciſiuis utamur monent.~~ ~~Ad rem redeo.~~ ~~Optimam inueſtigemur aquam.~~ ~~Ex aquis Celſus phyſicus ſic ſtatuit: leuiſſimam eſſe pluuiatilem.~~ ~~Secundo loco fontanam.~~ ~~Tertio fluenti .~~ ~~Quarto putei.~~ ~~Poſtremo loco eam: quæ ex niue aut glacie liquata ſit.~~ ~~Grauiorem his eſſe quæ ex lacu.~~ ~~Omnium autem peſſimam quæ ex palude.~~ ~~Sub argo monte ciuitas mazara aquis abundat alioquin bonis: ſed quod æſtate quo fluant non habeant / ſunt inſalubres et peſtilentes.~~ ~~Iſta quidem in ſententia periti omnes ſunt: ut aquam natura ſui dicant corpus eſſe impermixtum et ſimplex: cui frigiditas et humiditas ineſt.~~ ~~Eam igitur optimam dicemus: quæ a natura ſui minime aliena minime prauata ſit.~~ Quare ni puriſſima et omni lentitudinis mixtione omniſque ſaporis odoriſque uitio immunis fuerit / proculdubio ſaluti plurimum officiet / inteſtinos uti loquuntur euentationum meatus obſtruendo: uenas oblimando: ſpirituſque miniſtros uitæ intercludendo atque obfocando. Hinc eſt quod aiunt / pluuiam quando quidem ex tenuiſſimis uaporibus coactis conſtet / merito eſſe omnium optiman / modo id ei non adſit uitium / quod aſſeruata facile putreſcit / et fetore inficiatur / craſſiorque reddita alui duritiem inducit. Dixere aliqui fieri id quod a nubibus ex ni mium uariis et diuerſis in unum commixtis aquis hauſtæ ſint: puta ex mari: in quod omne fontium genus confluat: et nihil ad corruptionem dari aptius paratiuſque quam diſſimilium confuſam commixtionem poſſe. ~~Confuſus in unum multarum uuarum ſuccus uetuſtatis impatiens eſt.~~ ~~Apud hebreos peruetus fuerat lex ne quid ſemina niſi ſelecta et ſimplicia ſeminarent / naturam indicantes diſſimilium permixtionem penitus abhorrere.~~ ~~Qui autem Ariſtoteli aſſentiuntur / et hauſtos a terra uapores in parte aeris quæ algida ſit / frigore primum ueluti in caliginem cogi: et mox in guttas depluere arbitrantur / aliter ſentiunt.~~ ~~Cultas arbores aiebat Theophraſtus ocius in morbos incidere quam ſilueſtres.~~ ~~Has. n. rigidas duritie indomita aduentitiis impreſſionibus acrius reſiſtere.~~ ~~Has uero alteras teneritudine ſui exhibere ſeſe ad repugnandum inualidas / quod ſint ad obſequium domitæ diſciplina.~~ ~~Simile et illi in aquis ducuntur / quo tene riores dederis / eo ut ſuis utar uerbis / eſſe paſſibiliores.~~ ~~Et fieri aſſeuerant hinc ut decoctæ aquæ et ignibus factæ mitiores ociſſime frigeſcant / ociſſime iterato ferueſcant Sed de pluuia ſatis.~~ ~~Proxime ad iſtas nemo non probat fontes.~~ ~~Sed qui flumina fontibus præferunt / ſic inquiunt.~~ ~~Quid nam aliud eſſe flumen dicemus quam exuberantiam fluxumque plurimorum fontium unam in coniunctionem atque corriuationem ſolibus / motu / uentiſque nimirum commaturatam.~~ ~~Puteum etiam fontem eſſe arguunt / ſed profundiorem.~~ ~~Quod ſi radium ſolis aliquid aquis conferre non negabimus / qui nam iſtorum crudior ſit in promptu esse.~~ ~~Ni forte igneum uerſari ſpiritum uiſceribus terræ conſentimus: quo aquæ ſubterraneæ concoquatur.~~ ~~Aquæ puteorum inquit Ariſtoteles æſtate poſt meridiem fiunt tepidæ.~~ ~~Sunt qui aſſeuerant aquas puteorum a ſtare non eſſe ſed uideri comperatione feruentis aeris gelidas.~~ ~~Tum contra multorum inueteratam opinionem experiri licet hauſtas nuperrime nequaquam irrorare: ſi id quo exceptæ ſint / uitrum ſatis terſum et ſucidiore non punctum ſit.~~ Sed inter prima principiorum quibus uniuerſa conſtant cum duo maxime ex pythagoreorum ſententia eſſe maſcula dicantur / calor atque frigus: ſitque caloris natura et uis penetrare / ſoluere / rumpere / rapere ad ſe humorem atque depaſci. ~~Frigoris uero comprimere / conſtringere / im duritiem cogere atque conformare.~~ ~~Ab utriſque tamen aliqua ex parte præſertim in aquis par prope effectus manat: ſi adſint illi quidem immodici / aut plus ſatis aſſidui.~~ ~~Inferunt. n. ambo ' ferme pares conſumptiones partium tenuiſſimarum: unde aritudines uſtionum ſubſequuntur.~~ ~~Ex quo illud eſt quod arbores caloribus uſtas atque etiam eaſdem frigore quoque etiam uſtas dicimus.~~ ~~Id quidem quoniam mollioribus abſumptis partibus confectiſque a gelu a ſole ue materiem ſcabram et torridam relictam uidemus.~~ ~~Itaque pari quidem ratione aquæ et ſolibus lentoſæ et gelu cineroſiores redduntur.~~ ~~Sed inter probatas aquas alia rurſus differentia eſt.~~ ~~Nam coeleſtes quidem aquas plurimum intereſt quo anni tempore / qua diei hora himbribus quo flante uento collegeris: quo etiam loco aſſeruaris: quam etiam diu aſſeruatæ ſint.~~ ~~Aquas poſt brumam grauiores dari e coclo putant.~~ ~~Collectam per hyemen eſſe affirmant dulciorem / quae quæ aſtate colligatur.~~ ~~Primæ poſt caniculam pluuiæ amaræ et peſtilentes ſunt.~~ ~~Aduſtis. n. terræ mixtionibus inficiuntur: et terram quidem ob eam rem ſapere amaritudinem dicunt / quae ſolibus aduſta ſit.~~ ~~Hinc eſt quae collectam tectis quam ex area præferunt: et collectam tectis alteram ex priore pluuia dilutis haud inſalubrem putant.~~ ~~Phyſici qui punica ſcripſere lingua ſic affirmant.~~ ~~Pluuiam quæ per æſtatem præſertim cum tonitru ceciderit impuram eſſe et ſalſitudine nocuam.~~ ~~Nocturnum arbitratur Theophraſtus bymbrem præſtare diurnis.~~ ~~Ex his ſalubriorem putant eam quæ ceciderit flante aquilone.~~ ~~Aquam pluuidam Columella fore ait non peſſimam / ſi tubulis fictilibus ducatur in ciſternam contectam.~~ ~~Sub diuo. n. et ſolibus facile putreſcere: ligneo etiam uaſe aſſeruata uitiis obnoxia.~~ ~~Aquæ fontium etiam inter ſe differunt: eas quidem quæ a monticulorum radicibus ſcaturiant putabat Hypocras eſſe omnium optimas.~~ ~~Tum de fontibus ueteres ſic ſtatuebant.~~ ~~ut inter optimos primo haberent loco fontem / qui ſeptentrionalem / qui ue æquinoctium ad ſolem orientem ſpectet.~~ ~~Vltimo ponunt loco fontem / qui meridiem.~~ ~~Proximos optimis eos putant qui ad exortus hyemales ſint: et occiduos etiam non uſque quaque penitus aſpernantur .~~ ~~Qui locus rore et plurimo et leuiſſimo eſſe udoſus ſolet / is quidem ſuauiſſimas præbebit aquas.~~ ~~Roſ enim non niſi quietis puris temperatiſque aere locis inſpergitur.~~ ~~Theophraſtus aquam terra infici arbitratur non ſecus atque in fructibus ſuccus uitis arborum que: qui omnes terram quam ſuxerint et eas res quæ radicibus iunctæ ſint ſapiant.~~ ~~Tot genera uini haberi dixere ueteres / quot ſint terræ glebæ /ubi uitis plantetur.~~ ~~Patauina dicebat Plinius uina ſalicem ſapiunt / qua illi maritant uites.~~ ~~Cato uites docet ubi medicentur ueratro hærba ad aluum ſine periculo ducendam / manipulis eius hærbæ ad radices inter ablaqueandum deiectis.~~ ~~Hinc eſt quae aquas præferendas putant / quæ ex petra rediuiua erumpant / quam quæ ex limoſo ſubgemunt.~~ ~~Sed præſtare omnibus arbitrantur quæ ex ea tellure extillarint: quam tu ſi in peluim aquæ admiſcueris ut luteſcat ſedato motu confeſtim ſidat.~~ ~~Et aquam colore / ſapore odoreque non omnino impuro relinquat.~~ ~~Eadem ratione aquis quæ per ſaxa præcipites uoluantur putabat eſſe optimas Columella quod aduentitiis mixtionibus non inficiantur.~~ ~~Sed aqua non omnis quæ per ſaxa fluat eiuſ modi eſt / ut eam egregie probem.~~ ~~Nam ſi alueo decurrat cæco ripiſque multo umbroſis atque profundis incrudeſcit.~~ ~~Sin aut alueo defluat patulo / tunc Ariſtoteli facile aſſentior.~~ ~~Nam feruore quidem ſolis parte leuiori conſumpta reddetur craſſior.~~ ~~Scriptoreſ nilum fluminibus omnibus præferunt his de cauſis.~~ Primo quidem quod curſu deſcendat multo: quod ue terras ſecet puriſſimas / et nullis infectas uitiis putredinis aut ſicci nocui contagione uitiatas: quod ue ſeptentrionem petat / quod ue alueo fluat pleno et purgato: Aquas quæ quidem curſu longiore et tardiore ueniant / negandum non eſt motu minus crudas: laſſitudineque magis extenuatas / atque inde bene deſecatas reddi / ſordium ſarcina inter fluendum deſtituta. Tum et in hoc ueteres omnes conuenere / aquas non modo eſſe tales / qualis ſit terra: uti nunc dicebamus / ubi quaſi in parentis gremio aſſeruentur: utrum etiam tales reddi / quale ipſum ſit ſolu qua perfluant: qualis etiam ſit ſuccus hærbarum quem lauerint: non ea præſertim re quod eas defluendo libet: quam uel maxime ea re quod ſudores immiſcuerit terræ iſtius in qua peſtilens hærba uigeat. ~~Hinc eſt quod aiunt degeneras hærbas præbere aquas nimirum inſalubres.~~ ~~Pluuiam aliquando ſenties ferentem / atque fortaſſis etiam amaram.~~ ~~Id fieri ex loci infectione aiunt: unde primum is ſudor euaporarit.~~ ~~Succum etiam terreſtrem ubi natura digeſtum et maturum eſt / dulcia: et contra ubi in digeſtum / amara omnia reddere quibus admiſceatur prædicant.~~ ~~Quæ ſeptentrionem petant aquæ / eas forte ea re dices eſſe commodiores quod frigidiores ſint Nam radios quidem ſolis præcipites fugiunt: et luſtrantur ſole potius quam urantur.~~ ~~Contra ſunt quæ in hauſtrum.~~ ~~Nam illæ quidem ſeſe ueluti in flammas ultro ingerunt.~~ Igneum ſpiritum corporibus a natura immixtum aiebat Ariſtoteles borea uento retundi quando gelidus ſit / atque intimum concogi / nequid euaneſcat: ex quo aquæ coctiores redduntur: et ſpiritum eundem ipſum hunc flamma ſolis diſſipari conſtat. ~~Puteos et aquarum fontes ſub tectis uaporem non emittere ex peritorum ſententia referebat Seruius.~~ ~~Id quidem ea re fit / quod aerem denſatum ex pariete tecto comprehenſum atque grauem tenuis ille miſſus anhelitus perfindere / peruadere ſummouereque non potest.~~ ~~Libero aut et ſoluto cælo liquidius efflat / et quaſi anhelitus ſoluitur atque expurgatur.~~ ~~Hic eſt quae puteum ſub diuo probant: contectum aut ædificio non probant.~~ ~~In cæteris ea ferme omnia puteis deſiderantur / quæ in fontibuſ exiguntur’ Genere enim puteus et fons cognati ſunt: nulla ue differunt præterquam fuſionis motu.~~ ~~Tametſi non infrequentes inuenias puteos: quorum uenæ largo fluxu moueantur: Affirmant que nullaſ perhennes dari poſſe aquas motu penitus immunes.~~ ~~Immota. n. aqua ubi uis inſalubris est.~~ ~~Quod ſi multa in ſingulas horas aqua ex puteo hauriatur: erit is quidem eo æque atque inde redditus ut ſit ueluti depreſſior fons .~~ ~~Contra ſi fons ipſe non redundet / ſed quietus reſideat: erit is quidem modice profundus puteus potius quam fons.~~ ~~Sunt qui putent nullas dari aquas uti aiunt iugi et perhennes / quæ non ad fluentis torrentisque proximi fluxum moueatur.~~ ~~Quod mihi quidem probatur.~~ ~~Apud iuriſconſultos iter lacum et ſtagnum hoc intereſt: quod lacus quidem aquas habet perhennes: ſtagnum uero temporales et collectaſ hyeme.~~ ~~Lacus ipſe iriplex eſt: alter quidem ſtatarius / ut ſic eum appellem / qui ſuis contentus aquis ſeſe contineat: nuſquam redundet.~~ ~~Alter qui fluminis parens aquis profundat.~~ ~~Tertius qui quidem aquas aliunde influenteſ excipiat: iterum que per, fluentem remittat.~~ ~~Primus ſtagni naturam ſapit.~~ ~~Secundus fonti ſimillimus eſt.~~ ~~Tertius ni fallor dilatatus eo loci fluuius est.~~ ~~Ergo ea repetenda non ſunt.~~ ~~quæ de fonte et flumine diximus.~~ ~~Hoc addendum tectas qualeſcumque aquas umbra frigidiores et clariores / ſed crudiores eſſe quam ſit quas luſtrarit ſol.~~ ~~Contra multo excoctas ſole aquas ſalinoſas et lentoſas reddi.~~ ~~In utriſque profunditas prodeſt iſtic ut æſtus feruentes / illic ut gelationes tolleret ſine incommodo.~~ ~~Demum ſtagnum ipſum non ſemper uſque quaque deteſtandum arbitrantur.~~ ~~Nam ubi anguillæ ſcatent / aquas heri non omnino incommodas putant.~~ Stagnantium peſſimam dicunt eſſe aquam / quæ ſanguiſugas alat: quæ tela ſuperinducta pigruerit: quæ fetore nauſeam cierit: quæ colore atro et liuenti / quæ ſpiſſitudinem in uaſe multum aſſeruet: quæ mucoſa grauitate lenteſcat: quæ ſi manus ea laueris / tarde ſicceſcat. ~~Sed ut de aquis ſummatim quæ dicta ſunt colligam: leuiſſimam eſſe aquam oportet limpidam / tenuem / pellucidam.~~ ~~Addenda item his ſunt quæ primo attigimus libro.~~ ~~Præterea ex uſu ueniet: ſi menſes aliquot pecudem et potam et lotam ex ea quam cæteris præſtare diximus inſpexeris quæ membris totoque corporis habitu ualeat.~~ ~~Exque iocinerum habitu didiceris an bene ſit.~~ ~~Nam omnem quidem quod lædat / lædere aiunt tempore: et poſſunt nimirum grauius lædere quæ tardius ſentiantur.~~

~~Denique inuenta et probata aqua prouidendum eſt ut belliſſime ducatur: aptiſſimeque uſibus præbeatur.~~ ~~Aquæ ducendæ ratio duplex est.~~ ~~Nam aut deriuatur aquario ſulco / aut cogitur fiſtulis: In utriſque aqua non mouebitur / niſi quo ea ducatur locus depreſſior ſit quae unde motum inchoarit.~~ ~~Sed hoc intereſt quod deriuata quidem aqua continuo deſcendat opus eſt: coacta aut inſurgere tantiſper aliqua itineris parte poteſt.~~ ~~De his nobis dicendum est.~~ ~~Ergo prius nonulla recenſenda quæ ad rem faciant.~~ ~~Terram qui iſta inueſtigarunt eſſe aiunt ſphericam / tametſi multa ex parte montibus aſperam : multa etiam ex parte ueſtitam mari.~~ ~~Sed maximo in orbe uix ſentiri aſperitatem: eſſeque id ueluti in ouo: quod cum aſperum ſit / tamen in ea ambitus magnitudine minutas illas prominentias non putari.~~ ~~Et conſtare quidem maximum terræ ambitum ſtadia eſſe.~~ Et inueniri montem nullum adeo excelſum neque aquam adeo profundam / cuius perpendiculum milia excedat cubitorum quindecim: Ne caucaſus quidem: cuius cacumen ad tertiam uſque noctis horam illuſtretur ſole. ~~Eſt in archadia mons omnium maximus cyllenus.~~ ~~Eius perpendiculum metiti ſtadia non excedere uiginti atteſtantur.~~ ~~Et mare putant habendum non ſecus atque illimentum: quod ſit ueluti in pomo æſtiuus ros.~~ ~~Sunt qui ioco dicant mundi opificem concauitate maris uelut: ſigillo uſum fuiſſe: cum primo formaret montes.~~ ~~His addunt geometræ quod egregie faciat ad rem.~~ Rectam lineam quæ terræ globum contigerit ſi a puncto contactus ad mille paſſus in longum producatur / fore ut interuallum illic quod inter eam et maximum terræ ambitum ſit no plus denos excedat digytos: ea re ſulco aquario aquam non moueri / ſed ſtagnari in ſingulis octonis pactis ſtadiis uado ſit depreſſiore pedem integrum quam fuit locus / unde inciſa ripa ſit: quem locum iuriſconſulti incile nuncupant dictum a ſaxi terræ ue inciſione: quæ fiat aquæ ducendæ gratia. ~~Sin autem eo ſtadiorum octonum ſpatio pedes declinarit plus ſex / curſum aquæ reddi putant nauibus rapiditate incomodum.~~ Ab incile autem ſuperficies uadi ad foſſuram deriuationis excauati: utrum depreſſior ſit: et quantum obliquitas deſcendat: quo pacto dinoſcatur inſtrumenta quædam et ars perutilis inuenta eſt. ~~Eam rem imperiti fabri cognoſcunt pila ipſam in foſſionem poſita: quæ ſi rotetur / ſatis procliuem ductum fore arbitrantur.~~ ~~Peritorum inſtrumenta ſunt libella / norma / atque denique ſimilia omnia quæ angulo recto finiantur.~~ ~~Ars paulo ſecretior hæc eſt.~~ ~~Sed eam non niſi quantum ad uſum faciat explicabimus: Fit quidem intuitu et ſpectatione / nam ea nos puncta nuncupamus.~~ ~~Si erit illic planities expedita / qua ducenda eſt aqua erit intuitus dirigendi ratio duplex.~~ Nam aut modicis interuallis aut longioribus terminis certa quædam ſigna et limites ponentur: puncta extrema interualli quo magis erunt inter ſe finitima: eo a flexo terræ ambitu directio intuitus minus abſcedet. ~~Quo aut erunt interualla ipſa productiora / eo terræ ambitus ſolunque ab recta libræ linea eſſe pro cliuius inuenietur.~~ ~~In his obſeruabitur ut in quoſque mille paſſus digytos uſque declines decem.~~ ~~Sin aut non erit planities ex pedita: ſed interextabit tumulus: tunc in his quoque duplex erit ratio: una ut altitudinem hinc ab incili: hinc uero centra ab emiſſario condiſcas.~~ ~~Emiſſarium appello deſtinatum uſui locum / quo uelis aquam peruenire: ut inde aut libera / aut ad certos uſus emittatur.~~ ~~Diſcuntur altitudines iſtic productis dimenſionum gradibus.~~ ~~Ex graduum ſimilitudine quibus in templum conſcendimus hic gradus appello: quorum una eſt linea radius intuitus productus ab oculo ſpectantis ad parem oculi altitudinem.~~ ~~Id fit libella atque etiam normis.~~ ~~Altera uero linea eſt / quæ ab oculo ipſo ſpectantis dimenſoris ad pedes cadat ex perpendiculo.~~ ~~In iſtiuſmodi gradibus adnotato ex eorum perpendiculis quæ nam ſumma longitudinum excedat / hinc neque coſcendas ad uerticem ab incili: an contra / qua ab emiſſario.~~ Altera erit ratio / ut lineas ducas ab incili ſummum uſque ad cacumen tumuli qui interſurgit: et inde quoque lineas ad emiſſarium anguloſque ex geometrarum rationibus directos annotes qui inter ſe conueniant. ~~Sed ratio hæc cognitu ſubdifficilis quidem eſt: factu etiam non ſatis fida.~~ ~~Magno enim interuallo anguli error qui ad oculum intuentis cauſetur quamuis modicus ſit: plurimum tamen habet momenti ad rem.~~ ~~Sed rationi huic conſentanea erant quædam / ut mox dicemus quibuſ quidem ſi forte tranſfoſſo monte aqua in oppidum ducenda ſit / ad directiones habendas utamur peroportune.~~ ~~Id fiet ſic.~~ ~~Summo in montis cacumine unde hinc incile / hinc emiſſarium ſeſe uiſendum præſtet complanato in ſolo ſignabis circulum pedes latum decem.~~ ~~Is circulus orizon nuncupatur.~~ ~~In circuli centro figis haſtile, ut ſtet ad perpendiculum.~~ His peractis director artifex extrinſecus ambibit circulum quæritans quo loci linea intuitus ad alterum aquæ ducendæ terminum intenta terminum ipſum petat: et ima centricum illud infixum haſtile contingat. ~~Loco igitur iſtoc in orizonte circuli certo et noto artifex ipſam hanc ſignabit lineam directionis utrinque hinc atque hinc perſcriptum circuli ambitum ſecantem.~~ ~~Erit hæc nimirum linea cicli ipſius diameter : quando per centrum directa utrinque coronam ſecet circuli.~~ ~~Eadem ipſa hæc linea ſi æque contrario ab intuitu in longum et directum producta hinc incile / hinc emiſſarium periierit, rectus ea ductione præſtabitur ducendæ aquæ curſus.~~ Sin autem non petierit: ſed alia quæ incile ſpectet / alia quæ emiſſarium ſpectet diameter diuerſam petierunt directionem / tunc ex mutua linearum iſtarum interſectione ipſum ad centricum haſtile facta patebit qui differant illæ quidem directiones inter ſe. ~~Nos circuli iſtius adminiculo ad urbium prouinciarum que deſcriptionem adnotandam atque pingendam: ad cuniculos etiam ſubterraneos producendos belliſſime utimur.~~ ~~Sed de his alibi.~~ ~~Quo uis igitur riuo adducatur aqua ſeu modica ad potum: ſeu multa ad nauium uſus ſit / his utemur directionibus / quas hactenus recenſuimus.~~ ~~Sed riui parandi opus non idem erit in maiore aquæ copia æque atque in minori.~~ ~~Nos hic ea proſequamur uti coepimus quæ ad potum: poſtea ſuo loco nauigabilem tranſigemus.~~ ~~Opus riui aut erit ſtructile aut foſſile. Foſſa erit duplex: aut quæ per agrum ducatur in plano aut quæ montis intima peruadat / quod cuniculum nuncupant.~~ ~~In his omnibus ubi lapidem / aut tofum / aut denſiorem cretam / aut quid tale quod aquam no combibat inueneris / ſtructura opus non erit.~~ ~~Vbi uero ſolum aut latera non ſolida ſubſequentur: tunc fiet ſtructile.~~ ~~Foſſa cadem ſi ducetur per telluris uiſcera / tunc quibus ſupra diximus rationibus ſuccidetur.~~ ~~Cuniculis ſingulis quoſque in pedes centenos puteorum æſtuaria adapientur: et foſſura atque uti telluris firmitas exiget opere ſtructili firmabuntur.~~ ~~Vidimus puteos in marſis ad emiſſarium fucini lacus ſtructos opere eleganti lateritio cocto altitudine incredibili.~~ ~~In urbe annos ab urbe condita quadringentos et unum et quadraginta romæ nulli fuerant aquæ ductus ſtructiles.~~ ~~Poſtea eo deuenit res ut etiam flumina penſilia inducta ſint.~~ ~~Et fuiſſe ſtructiles ductuſ rome præ dicant uno tempore quam plurimos quorum affluentia omnis domus abundaret.~~ ~~Sed in principio coepere ſtruere ductus ſubterraneos.~~ ~~Id habuit commoditates.~~ ~~Namque latens opus id minus patebat iniuriis.~~ ~~Tum et aquas quod neque gelicidiis neque æſtui caniculæ eſſent expoſiti præbebant paratiores et frigidiores: nec facile ab excurrentibus hoſtibus intercipiebantur.~~ Poſtea delitiarum gratia ut ſubſilientes aquas fontibus hortorum et balneis haberent / ducere opere arcuato aggreſſi ſunt ſtructura locis nonnullis alta pedes plus centum uiginti / perducta paſſus ſexagies milies. ~~Id etiam habebat commoditates.~~ ~~Nam cum alibi tum et tranſtyberim ex aquæductu molebant fruges: quo deſtructo ab hoſtibus faciunda tyberi molendina curarunt in nauibus.~~ ~~Adde quod aquarum copia urbis facies et ſpiritus purior atque purgatior effectus eſt.~~ Adiunxere etiam architecti quæ ad uſus ciuiles horarum et temporum ſumma cum rerum illic motarum feſtiuitate facerent: puſilla enim pro frontibus emiſſarii ſimulachra ex a re obambulantia et ludos triumphique pompam repræſentabant. ~~Audiebantur et muſica / organa / uocumque concinnitates per quam ſonoræ et ſuaues mouente aqua.~~ ~~Structiles riuos operiebant teſtudine paulo craſſiore: nequid aquam intepeſceret ſolibus / cruſtabantque intrinſecus cruſta qua pauimenta cruſtari diximus / craſſa digitos ne minus ſex.~~ ~~Cæterum ſtructilis riui partes hæ ſunt.~~ ~~Ad incile obiicitur ſeptum: deinceps per interductum interſeruntur caſtella.~~ ~~Vbi uero prominentius ſolum offenderint: ſpecus foditur extremo loco ad emiſſarium adiungitur calix.~~ ~~Iſta ſic a iuriſconſulto diffiniuntur.~~ ~~Riuus locuſ eſt per longitudinem depreſſus.~~ ~~Septa ſunt quæ ad incile apponuntur aquæ deriuandæ gratia.~~ ~~Caſtella receptacula ſunt, quæ aquam publicam ſuſcipiunt .~~ ~~Specus ſublatus eſt ripis locus ex quo aqua deſpicitur.~~ ~~Calix extrema eſt ducti pars / quo aqua funditur.~~ ~~Cuncta hæc pariete firmo et fundo perquam ſtabili et cruſta integra minimeque futili perficiantur neceſſe eſt.~~ Pro faucibus ſepti obiicietur porta, qua poſſis turbidiorem fluentum excludere ualuis obductis: et opus ad arbitrium ſiquid ulla parte collapſum ſit / reficere aqua non impediente: ſubappingeturque cribrum æneum / quo aqua relictis frodibus et ſurculis caducorum que impuritaribus nititior influat. A ſepto in centenos deinceps cubitos caſtellum / et rurſuſ in contenos alios cubitos item caſtellum aut ſpecus interſtruito latum pedes uiginti, longum triginta / profundum ſub riuo ductus ad pedes quindecim . ~~Id quidem adeo ut terrenæ labentis aqua mixtiones impetu raptæ et conuectæ inuenta interquieſcendi ſede e ueſtigio ſidant: undamque riuo defectiorem admittant.~~ ~~Calix modum aquæ fundendæ ex fluentis appulſu atque ex fiſtulæ qua uomat habitu uariabit.~~ ~~Quo erit enim aqua ex largo et celeri fluento excepta: quo ue erit eadem uia ducta expeditiore et preſtura accumulatione augebit modum.~~ ~~Segnities quidem ductus deperdit fundendi modum.~~ Fiſtula ad libram atque in directum collata modum ſeruabit: fiſtulamque ipſam qua mittas aquam compertum habent / ut ſic loquar / micturitu aquæ delimari: et nullum metalli genus denſius reſiſtere quam aurum. ~~Qui igitur et foſſili et ſtructili opere aqua deriuetur hactenus.~~ ~~Ceterum cogetur quidem aqua fiſtulis plumbeis uel potius tabulis.~~ ~~Nam plumbeas quidem phyſici inteſtinorum excoriationes inducere atteſtantur.~~ ~~Par uitium dabit æs.~~ ~~Quæ potentur et quæ edantur ex uaſe terreo ſaporatiora eſſe periti affirmant.~~ ~~Naturalem. n. benequieſcendi ſedem tum aquæ / tum rerum quis terra tulerit nimirum eſſe terram profitentur.~~ ~~Ligneæ fiſtulæ ad tempus aliquod aquam colore / ſapore / non grato inficiunt.~~ ~~Fiſtulas eſſe firmiſſimas oportet: uaſa ænea inducunt epilentiam / cancrum / epatis dolorem et ſpleniſ.~~ ~~In fiſtula uacui diameter habebit ſolidi lateris craſſitudinem nil minus quater pixidatis commiſſuris.~~ Tubuli alter in alterum inibit: calce uiua ex oleo leuigabuntur et communientur ſtructura ualidiſſima / ponderum que gravi accumulatione firmabuntur: præſertim ubi curuo ducas aquam tractu ubi ue indepreſſius dimiſſa rurſus præſurgat: ubi ue in anfractum inuerſiones coarctiores reddantur. ~~Nam ex pondere quidem impreſſantis aquæ / exque illabendi mole atque impetu facile tubuli tollerentur et diſrumperentur.~~ ~~Id periculum ut euitarent periti maxime in geniculis lapide rediuiuo præſertim rubro ad opus perforato utebantur.~~ Vidimus marmora pedes longa plus duodecim a ſummo ad imum traiecto foramine peruia lato palmum: quod effeciſſe ænea fiſtula tornatili et harena aptiſſimis coniecturis indiciiſque ex ipſo lapide intelleximus. Id etiam uitium ut euites eruptionis tardabis aquæ celeritatem flexionibus alioquin minime geniculatis ſed modice flexis / ita ut modo in dextram flectantur modo in leuam: modo etiam ſubeant / modo ſcandant uicibus iteratis. ~~Adiicietur etiam his quod fit ſepti caſtellique loco cum nitidificandæ aquæ gratia tum etiam ut ſiquid uitii apparuerit facilius qui locus emendandus ſit pateat.~~ ~~Sed ne ponetur quidem caſtellum in imo decurſu uallis: neque ubi aqua preſſibus cogatur conſcendere / ſed ponetur ubi perpetuam curſus æquabilitatem ſeruet.~~ ~~Quod ſi forte ductus agendus erit, ut ſtagnum lacum ue tranſcendat / leuiſſima id fiet impenſa hunc in modum.~~ ~~Habeto tigna ilicea: in eaque per tigni longitudinem cauabis ſulcum latum et profundum ad tubuli modum: inque ſulco iſto tubulos coaptato et leuigato calce / firmiſſimisque firmato æneis.~~ ~~Poſt hæc ratibus per lacum ad lineam expoſitis tigna iſtiuſmodi alternis capitibus alternis tignis iniungito et innectito hunc in modum.~~ Habeto quidem fiſtulas plumbeas craſſitudine compares: tubulis longas pedes quoad habiliſſime ubi id ita opus ſit inflectantur: has filtulas ſic liceat loqui tubulis impixidabis et calce ex oleo ſubacta compacturas illutabiſ : atque æneiſ nexibuſ affirmabiſ : eoque pacto componito et porrigito ſuſpenſum ex ratibuſ opuſ tignorum uſque a ripa ad alteram perueniat ripam capitibuſ opiſ ambobuſ illa et iſta in ripa reſidentibus in ſicco. Poſtea ubi lacuſ altior eſt / primum ſinito illic materiam hanc ipſam tignorum quam tubuliſ comperaſti in profundum ſenſim et coæquabiliter: reliqua una ſubcomitante congerie iſtac deſcendere fumum adminiculiſ fiet illic ut plumbeæ fiſtulæ quantum reſ poſtulet inflectantur: et opuſ tignorum ſe ſe aptiſſime in fundo lacuſ collocet. ~~Paratiſ igitur ductibuſ prima immiſſione aquæ ſimul immittiſ fauillam / ut ſiqua ſint non ſatiſ oblita coagmenta illiniantur.~~ ~~Dabiſ et aquaſ ſenſim nequid ea ingurgitanter infuſa ſpiritus per fiſtulas introuertantur.~~ ~~Incredibile dictu est quanta ſit naturæ uis ubi ſpiritus iſtiuſmodi coherceantur / et in anguſto conſtringantur.~~ ~~Inuenio apud phyſicos oſſa tybiarum in homine ex concepti uaporis eruptione obcrepuiſſe.~~ ~~ydraulici aquaſ cogunt ex uaſe in ſublime proſilire aere duas inter aquas interſtricto.~~

~~Venio ad ciſternas. Ciſterna grandius quoddam aquarum est uas caſtello non diſſimile.~~ ~~Fundo igitur omnibusque lateribus bene compacta et ſolida et conſtans ſit neceſſe eſt.~~ ~~Atque ea quidem erit duplex.~~ ~~Alia ut aqua ad potum: alia ut cæteris uſibus puta incendiorum ſeruiat.~~ ~~Illam nos ex uetere more / uti qui argentum nuncupabant eſcarium / ita et nos potoriam appellabimus.~~ ~~Alteram uero quæ ſolum ad qualeſcumque aquas continendas paretur / capacitateque probetur capaquia dicemus.~~ ~~Potoria quidem ciſterna pura ne an impuram aquam præbeat plurimum intereſt.~~ ~~In utriſque curaſſe oportet / ut aqua recte immittatur: recte aſſeruetur: recte uſibus impartiatur.~~ ~~Ductibus aquam ex fluuio fonte que mitti in ciſternam promptum eſt: atque item ex tectis area ue colligere pluuias paſſim conſueuere.~~ Sed mihi perplacuit architecti inuentu: qui ad uaſtam et nudam in ſupremo collis uertice petram prominentem circumexcidit ſcrobem profundam pedes decem quæ ueluti corona circunducta ex nudo illo montis uertice omnem cadentem pluuiam exciperet . ~~Depreſſiore aut in loco ſub colle in plano eadem capaquiam circumquaque peruiam extruxit lateritiam ex calce altam pedes triginta: lata quadraginta: longam quadraginta.~~ ~~Inque hanc per ſubterraneum ductum a ſcrobe ſuperiore imbrem exceptum tubulis inducebat.~~ ~~Nam erat illa quidem ſcrobs multo ſublimi poſita quam eſſet operis capaquiæ tectura.~~ Si angulari glarea aut harena fluuiatili maiuſcula bene lota ciſternam inſtraueris uel potius quota ex parte impleueris / puta uſque ad pedes tris / præſtabit aquam puram / ſinceram / frigidam. ~~Quo ue inſtratura iſtæc erit craſſior: eo dabit aquam limpidiorem.~~ ~~Ciſternis aqua interdum effluit per interuenia male aſtructæ et rimoſæ capaquiæ.~~ ~~Interdum foeditate aqua ipſa uitiatur.~~ ~~Atqui aquam quidem parietum carcere continere perdifficile eſt: niſi ſtructura firmiſſima et præſertim lapide facta ſit ordinario .~~ ~~Et in primis opus ipſum ſicciſſimum ſit oportet antequam aquam immittas.~~ ~~Nam illa quidem de grauitate premit / et humectationibus exſudat: inuentiſque poris eos extillando abſtergit: quoad largioribus ueluti fiſtulis liberrime effluat.~~ ~~Maiores huic incommodo ut præuiderent præſertim in angulis parietum multiplici harenationum illimento prouidebant: cutimque operi obducebant ſumma diligentia marmorato.~~ ~~Sed nulla re commodius a quæ iſtic proruptiones cohercebuntur / quam creta inter ciſternæ parietem atque foſſuræ latus ingeſta et ualde addenſata acri pinſatione.~~ ~~Nos creta ad huiuſmodi opus uterentur iuſſimus ſic ciſſima et in puluerem contrita.~~ Sunt qui putent ſi uitreum uas plenum ſale bene obturaueris calce ſubacta oleo nequid a qua in uas penetret: idque immiſeris ut medias inter aquas ciſternæ pendeat / fore ut aquæ illic nulla putreſcant mora. ~~Addunt aliqui etiam argentum uiuum.~~ ~~Nonulli putant: ſi uas nouum ſicule acri plenum aceto uti diximus bene obturatum immiſeris / mucoſam ocius aquam inſtaurari.~~ ~~Ciſternam puteumque aiunt piſciculis iniectis reddi purgatiorem.~~ ~~Piſcis enim aquæ mucore terræque uligine ali atque depaſci arbitrantur.~~ ~~Fertur Epigenii uetus illa ſententia: quæ ſemel putruerit aqua ſpatio deſecari / et rurſus inſtaurari: poſt id amplius non putreſcere.~~ ~~Quæ putreſcere coepit aqua uehementer ſubagitata iterum atque iterum tranſlata et commota fetorem amittet.~~ ~~Quod ipſum etiam euenire mucoſo conſtat uino atque item oleo.~~ ~~Cum incidiſſet inquit loſephus in aridum locum Moyſes: et non ad eſſet alia niſi puteus amaræ aquæ et ſordidæ iuſſit exhauri ri.~~ ~~Id cum feciſſet miles excuſſione exagitationeque iſtiuſmodi potabilis reddita eſt.~~ ~~Coctura certum eſt aquas atque extillatione purgari.~~ ~~Nitroſæ item amaræque aquæ polenta inquiunt addita mitigantur / ut inter duas horas poſſis bibere.~~ ~~Sed potoriis ciſternis præterea ut aqua purgatior præbeatur adſciſcetur puteolus proprio et ſuo pariete circumcluſus: loco poſitus oportuno: fundo paulo depreſſiore quam ciſterna.~~ ~~Habebitque puteus hic ad latus ſui feneſtrellas obtruſas aut ſpongea aut pumice: ne quid aqua ex ciſterna intus in puteum huc niſi craſſioribus mixtionibus dimiſſis et bene liquata penetret.~~ ~~Apud tharaconem hiſpaniæ pumex candidus inuenitur minutiſſimis refertus meatibus: quibus aqua eueſtigio limpidiſſima extillet.~~ ~~Liquabitur etiam ſi hoſtiolum quo peruentura ſit obſtruxeris uaſe crebris foraminibus omni ex parte perterebrato : et mox completo harena fluuiatili / ut aqua tenuiſſimam per harenam penetret.~~ ~~Apud bononiam tofum habent harenaceum fuluum: per quem aqua guttatim ſtillet leuiſſima.~~ ~~Sunt qui aqua maris panes efficiant: qua nihil ad morbum procliuius.~~ ~~Tantam habent iſtiuſmodi quas recenſuimus inſtillationes uim ut eam ſalubrem reddant.~~ ~~Marina inquit aqua Soliuas arzilla ſi percoletur dulceſcit: et ſalem adimi copertum eſt / ubi tenui torrentis harena iterum et iterum coletur.~~ ~~Vas fictile bene occluſum ſi habueris immerſum mari implebitur dulci.~~ ~~Et hoc ſit non ab re / ubi turbulentam nili fluminis aquam poſuere / ſiquid ſupra limbum et marginem aquæ amigdalam perfricaris / e ueſtigio clareſcet.~~ ~~Hæc ſatis.~~ ~~Si quando uero fiſtularum ductus limo fieri obſtruſi coeperint.~~ ~~immittito aut gallam aut pilam factam cortice ſuberis / illigatam filo tenui et præ longo.~~ ~~Cum igitur pilam fluens unda perductum ad imum caput perduxerit: filo huic tenui aliud firmius ac deinceps funiculum ex ſparto alligato.~~ ~~Poſt id trahendo et retrahendo funiculo abuerrentur quæ obſtiparant.~~

~~Nunc ad reliqua ueniamus.~~ ~~Diximus eſcam et ueſtem deberi accolis.~~ ~~Has res dabit agricultura: quas artes proſequi ad inſtitutum non pertinet: Sunt tamen ex architecto aliqua quæ aratori conferant.~~ ~~Id quidem ubi ager ad cultum ſeu ſiccitate ſeu aquarum nimietate et moleſtia aptus nequicquam ſit de his aliqua breuiſſime cenſuiſſe iuuet.~~ ~~Vineam in prato et humecto facies ſic.~~ Infodies ab oriente in occaſum lineis directis et æquidiſtantibus foueas quam maxime id liceat profundas latas pedes nouem diſtantes inter ſe pedes quindecim: et quam exemeris ex foſſa tellurem accumulabis in area interualli: ut accliuitate meridianum excipiat ſolem. ~~Iſtiuſmodi colliculis factis manu uitis tutior erit et feracior.~~ ~~Contra in colle et ſicco facies pratum ſic: foſſam oblongam non decurſoriam ſed ſtagnantem in parte ſublimiore facies margine ad libellam collibrato et coæquabili.~~ ~~In eam deriuabis aquam ex proximis fontibus: ea ſuperfluens a latere continua parilitate ſubſtitutum corrigabit agrum.~~ In campeſtri ueronenſi ſaxis globoſis referto et alioquin nudo atque penitus infoecundo nonnullis locis crebra irrigatione effecere ut cutis obduceretur ceſpiticea: et pratum excreuerit lætiſſimum. ~~Sylua uti creſcat in paluſtri uerſabis agrum aratro: omnemque extirpabis ceſpitem radicitus: poſt id ad exortum ſpargito glandem ex robore.~~ ~~Hac ſatione locus plantarum copia refertos reddetur: quibus maxima ex parte humor exuberans exhauriatur.~~ ~~Tum et radicum accretione caducorum que foliorum et ſurculorum accumulatione in dies ſolum reddetur ſubelatius.~~ ~~Turbulentas etiam alluuiones ſi immiſeris ut quieſcant / ſidoſis ſuperobduces cruſtam.~~ ~~Sed de his alibi.~~

~~Sin autem aquarum moleſtia regio uexabitur: qualem uidimus galliam ad padum.~~ ~~Quales uenetiæ et eiuſmodi: ſunt quæ conſideraſſ: oportet.~~ ~~Nam aut nimietate ' aut motu uexabunt / aut utriſque.~~ ~~De his nos breuiſſime tranſigemus.~~ ~~Apud lacum fucinum Claudius perfodit montem: et aquæ nimietate obduxit in fluuium ripim.~~ ~~Et lacum uelinum fortaſſis quoque ea re.~~ ~~M. Curius eduxit ut flueret in mare.~~ ~~Et lacum nemorenſem itidem uidemus ſuffoſſo monte deductum in laurentem lacum: ex quo hortorum illa amoenitas et lucus fructifer ſub nemorenſi aquis libera relicta ſit.~~ ~~Cæſar foſſas complures facere apud hylerdam inſtituerat: quibus partem aliquam ſicoris fluuii auerteret.~~ ~~Herymanthus crebris flexionibus curuatus ab accolis agrum rigantibus conſumitur adeo ut reliquias ſine nomine remittat in mare.~~ ~~Cyrus gangem plurimis factis ductibus abſcidit.~~ ~~Numero eos fuiſſe dicit Eutropius centies quater et decies ſex: ad eamque demum exiguitatem reddactum ut ſicco peruaderetur pede.~~ ~~Apud tumulum Halyactis in ſardis quod ex parte maxima ancillæ effecere lacus eſt colous factus manu ad excipiendas alluuiones.~~ ~~Lacum effodit Myris apud meſopotamiam ſupra urbem ambitu ſtadia trecenta et ſexaginta: profundum cubitos quinquaginta: quo nilum ſi quando acrius inſurgeret exciperent.~~ ~~Ad euphratem ne tecta urbis diripiat præter moles quibus coherceretur nonnullos etiam lacus qui excipiant uim fluminis addidere.~~ ~~Addidere etiam caua os ſinus ingentis magnitudinis: quibus ſtantem et quietam aquam undis impetentibus pro aggere obiicerent.~~ ~~De aquis igitur ubi ſuperfluant / et nonnulla ex parte ubi motibus infeſtæ ſint diximus.~~ ~~Siquid uero ad eam rem deerit / dicemus proxime: ubi de flumine et mare tranſigemus.~~

~~Sequitur ut quæ non poſſit ex ſe alimenta regio præbere incolis / illud aliunde quoad id fieri poſſit commode ſuſcipiat.~~ ~~Ad hanc rem facient itinera et uiæ: quæ quidem habenda ſunt ita ut perquam facile commodeque poſſint oportunis temporibus neceſſaria comportare.~~ ~~Itinerum / quod alibi ſuo loco attigimus / duo ſunt genera: terreſtre atque aquaticum.~~ ~~Lutoſa carriſque corrupta ne ſit uia præter exaggerationes / de quibus alibi diximus / curandum eſt ut plurimum capiat ſolis: plurimum uentorum: minimum umbræ.~~ ~~Apud lucum rauennæ per hos dies quod uiam abſciſſis arboribus dilatarint: ſoleſque immiſerint / ex corruptiſſima percommoda reddita eſt.~~ Videre iſtuc licet ſub arboribus quæ propter uiam ſunt / quod ſolum illic tardius ſiccetur fouente umbra fieri ex quadrupedum attritu lacuſculos: qui collecto imbre ſemper commadeſcant atque dilatentur. ~~Aquatica uero uia erit duplex: una quæ coherceri poſſit / ut flumen et foſſa aquaria.~~ ~~Altera quæ non poſſit / uti eſt mare.~~ ~~Et dicere poſſe uideor fluminibus æque adeſſe atque in uaſe uitia: ubi fortaſſe fundo ſint aut lateribus non aptis / non integris / non accomodatis.~~ ~~Nam cum ferendis nauibus opus aqua ſit non modica: ea quidem in lateribus firmis contineatur prorumpet.~~ ~~Agrumque uaſtans late manabit et diſſipabitur: ut etiam terreſtrium itinerum uſuſ turbetur.~~ ~~Præterea ſi erit fundum obliquius / quis dubitat nauim contrariam unda præceps refutabit.~~ ~~Adde etiam ſiquid erit a fundo ſurgens ſalebroſum aut dorſuoſum impediet.~~ ~~Conuecto romam obeliſco ex ægypto intellexere tyberim nauigationibus commodiorem eſſe quam nilum.~~ ~~Illum ſane profuſa patere laxitudine: hunc alterum eſſe profunditatis altitudine potentiorem.~~ ~~Neque enim magis aquarum copia hunc ad uſum nauium quam altitudine indigemus.~~ ~~Tametſi etiam faciat latitudo ad rem.~~ ~~Ripis enim aquæ tardiores redduntur.~~ ~~Fluuio fundum cum erit non ſtabile: huic etiam latera minime erunt ualida.~~ ~~Inſtabile ferme fundum eſt omne præte: id quod ſtructuræ operibus probari diximus: hoc eſt quod ipſum ſoliditate ſui ferrum aſpernetur.~~ ~~Eritque omnino mobile quod ripa in creta / plano in campo globoſoque et rotabili inſtratum ſit ſolo.~~ ~~Cui fluuio latera infirma ſint: huic et alueus erit ſalebris ruinarumque excrementis et truncorum aut lapidum tranſuerſariis molibuſque impeditus.~~ ~~Omnino infirmiſſima et momentis mutabilia erunt latera / quæ alluuio inpoſuerit.~~ ~~Ex hac laterum labilitate ſequuntur quæ de meandro euphrateque feruntur.~~ ~~Nam is quidem quod ſolum ſecet infirmum / multas in dies flexiones innouat.~~ ~~Euphrates uero canales quibus inducitur ſæpiſſime obſtruit laterum ruina.~~ ~~Iſtiuſmodi laterum uitiis maiores prouidebant ſtructo inprimis aggere.~~ ~~Atqui aggeris quidem ipſius modus ad cæteras ædificationum rationes refertur.~~ ~~Nam intereſt quidem qua ducatur linea / aut quo aſtruatur firmeturque opere.~~ ~~Qui agger recta ſecundum flumen ducetur linea: is quidem undis non elidetur.~~ ~~Aggerem uero quem tranſuerſum fluuius offenderit / ſi erit inualidus proſternet: Aut ſi erit depreſſus ſuperfluitabit.~~ ~~Qui iſtic non proſternetur agger / in dies augebitur fundo tenus.~~ ~~Nam conuecta quidem eo compinget / et quaſi ad conſcendendum ſuccumulans alueo ſe ſe attollet : et deſtitutis illic quæ longius uectare aut propellere non liceat alio deflectet.~~ ~~Si proſternet aggerem ui ſui et mole: tunc quibus naturis diximus utetur: complebit uacua : diſpellet aerem: et rapiet quæcumque aduerſentur.~~ ~~Sed grauia et quæ ægre moueantur una cum præterlabendi impetu ſenſim uadendo deſtituet.~~ ~~Hinc eſt quod in faucibus eruptionum inundatio quæ in agrum fit harenam craſſiorem relinquit præaltam.~~ ~~Deinceps uero leuior et limoſior accretio telluris inuenitur.~~ Sin autem ſuperabit alluuio aggerem acque ſuperfundet: tunc ruentium undarum appulſu ſolum illuſum commouebitur: et commota fluxu aſportabuntur / quoad ſubacta foſſione opus ſubrutum collabeſcat. Atqui unda quidem fluens ſi neque directum neque tranſuerſum / ſed ex infractu aggerem offenderit / pro ipſius flexione et fluminis latitudine ripam utranque non minus hanc qua excipiatur quam alteram in quam retundetur / preſſabit atque conficiet. ~~Et ſapit quidem tranſuerſi naturam flexio.~~ ~~Quare offenſiones perferet eaſdem quæ tranſuerſis infeſtæ ſunt: et una duris abſterſionibus delibabitur.~~ ~~Quæ quidem tanto erunt acriores moleſtioreſque quanto illic uertigines citatiores / turbidiores / ut ita loquar ebuliant.~~ ~~Terebra quidem fluenti inuoluolus aquarum et uertigo eſt: cui nulla durities diu queat reſiſtere.~~ Videre id licet cum ex pontibus lapideis quam illi quidem parte inferiore ſint alueo cauato et profundo: tum ex his locis fluenti / quæ ripis coarctata ſunt / ubi ex faucibus anguſtioribus in ſpatia laxiora proruperint / quam illa quidem cadendo eſſe ſe inuergendo late circumuoret atque abſumat quicquid riparum aut fundi offenderit. ~~Pontem Adriani romæ audeo dicere omnium quæ homines fecerint operum eſſe ualidiſſimum: tamen alluuiones adduxere ut dubitem diutius poſſe reſiſtere.~~ ~~Stipitibus enim et ramis quos ex agro alluuiones arripuere / pilas annuis moleſtiis onerant: et fauces arcus multa ex parte obturatas reddunt.~~ ~~Fit ea re ut aquæ intumeſcant: at que inde ex alto præcipites et moleſti uortices corruant et conuergantur.~~ ~~Ergo pilarum puppim ſubruunt: molemque operis perturbant.~~ ~~Hactenus latera.~~ ~~Nunc de fluminis fundo.~~ ~~Nitrotix apud meſopotamios ſcribit Herodotus nimium concitatum euphratis curſum curuo tortuoſoque retardauit ductu.~~ ~~At proxime quidem accedit / ut diutius aſſeruetur ubi tardius effluat.~~ ~~Tum et ſimile quippiam iſtud eſt.~~ ~~uti ſiquis arduo ex monte deſcendat uia non precipiti: ſed nunc in dextram nunc in ſiniſtram cliui.~~ ~~Et fluuii nimia uelocitas utrum a prono eueniat alueo ſatis conſtat.~~ ~~Fluenti curſus nimium citus et contra piger uterque uſibus nocuus eſt.~~ ~~Is quidem ſubruit ripas: is aſter facile hærbeſcit / et facile in glaciem cogitur.~~ ~~Amnem qui anguſtarit / aquas fortaſſis reddet altiores: et alueum qui excauarit / habebit profundiores.~~ ~~Excauandi / impedimenta tollendi / atque purgandi eadem ferme ratio et finis eſt / de quibus mox dicemus.~~ ~~Sed excauatio iſtic erit fruſtra / niſi infra uerſus mare fundum ad defluxus rationes æque depreſſum ſubſequatur.~~

~~Venio ad foſſas.~~ ~~Optandum ne copia aquarum deſit: ne ue uſus ad quos inſtituta eſt impediatur.~~ ~~Ne deſit duplex erit ratio.~~ ~~Prima ut aliunde deriuata abunde influat: altera ut concepta diutius aſſeruetur.~~ ~~Deriuabitur foſſura ex his quæ ſuperius dicta ſunt.~~ ~~Ne aut impediatur iam deductæ uſus aſſequemur cura et diligentia.~~ ~~Siquidem ſæpe purgabitur et importata deplebuntur.~~ Sed foſſam aquariam fluuium eſſe conſopitum dicunt eique ferme omnia debentur / quæ fluento et in primis fundi lateriſque ſoliditas et firmitudo exigit: nequid in miſſas aquas abſorbeat: aut per interuenia deperdar. ~~Et item profundiorem eſſe oportet quam latam: id quidem cum nauis ferendæ gratia tum et a ſole minus exhauriatur / minus hærbeſcet.~~ ~~Multæ ab euphrate in tygrim foſſæ perductæ ſunt / quod ſit ille quidem aluo ſublimior.~~ ~~Gallia pars italia quæ circa infimum padum et athiſim est / tota foſſis enauigatur.~~ ~~id illic facile præſtitit planities.~~ ~~Ex nilo Prolomeus inquit Diodorus / cum nauigaret foſſam aperiebat : enauigata claudebat.~~ ~~Vitiis remedia erunt hæc.~~ ~~Cohercio / purgatio / clauſuræ.~~ ~~Aggere flumina cohercentur.~~ ~~Aggeris lineam ducito / ut non repente / ſed ſenſim premat latera atque interſtringat.~~ Vbi uero ex faucibus anguſtioribus laxiora in uada dimiſſurus ſis: non abrupto immiſſo ſed producto canali ſinito ut deinceps dilatatis undis ſe ſe fluuius in priſtinam amplitudinem uendicet: nequid ob repentinæ libertatis licentiam petulantibus inuoluulis et uortiginibus lædat. ~~Confluebat fluuius melas in euphratem cupiditate fortaſſis nominis adductus.~~ ~~Artanatrix rex exitum fluuio obſtruxit regionemque late inundauit.~~ ~~non multo poſt moles interpellatæ aquæ tantis turbinibus tantoque abrupit impetu ut multa ſecum arua traxerit: multaque ex parte galatiam phrygiamque uaſtauit.~~ ~~Hominis inſolentiam ſenatus mulctauit talentis triginta.~~ Et facit ad rem quod etiam legimus lphicratem cum Stimphalim obſideret aquam Eraſii qui fluuius montem ſubintrat et in agrum argiuum reſurgit obcludere conatus eſt ſpongiis innumerabilibus adiectis. ~~Sed louis monitu reuocatum deſtitiſſe.~~ ~~Quæ cum ita ſint / ſic admonuiſſe iuuet.~~ ~~Opus aggeris facito ualidiſſimum.~~ ~~Validitatem dabit materiæ ſoliditas et operis ratio atque amplitudo.~~ ~~Qua parte unda ſuperuadendo excidat non ad perpendiculum id latus extrinſecum / ſed modice caſtigatum dimittito / ut perquale / niſſime et nulla cum uertigine defluat.~~ ~~Quod ſi cadendo coeperit excauationes facere / confeſtim completo non minuta materia: ſed ſaxo amplo / integro / ſtabili / angulari.~~ ~~Proderit et faſces ſarmentorum coniicere, quo procidens aqua non niſi infracta et laſſa fundum petat.~~ ~~Apud romam uidemus tyberim multa ex parte opere ſtructili coarctatum.~~ ~~Semiramis non contenta lateritio aſpaltum etiam ſuperinduxit aggeri craſſum cubitos quattuor.~~ ~~Quin et muros induxit multa per ſtadia altos ut urbis moenia coæquarent.~~ ~~Regia hæc ſunt.~~ Nos aggere contenti erimus terreno / quali Nicotrix apud aſſyrios ex limo: quali et apud gallias maxima flumina quaſi penſilia uidemus: quoad locis nonnullis interdum ſuperent libella / mappalium culmina. ~~Sat quidem erit ſi pontes ſtructili opere confirmabuntur.~~ ~~Aggeribus extruendis ſunt qui ceſpite hærboſo ex prato ſucciſos probent.~~ ~~Mihi etiam probantur.~~ ~~Radicularum enim complexu ferruminantur modo uehementi pinſatione aſſolidentur.~~ ~~Tota quidem aggeris congeries et præſertim ea pars quam undæ labunt duretur oportet ſpiſſitate impenetrabili atque diſſolubili.~~ ~~Sunt qui uimineas perticas aggeri intertexunt.~~ ~~Firmum id ſane opus: ſed natura ſui temporarium.~~ ~~Nam cum ſint perticæ facile putreſcibiles / ſit ut radii aquarum locos materiæ putre factæ occupent.~~ ~~Atque inde peruadentes auctis meatuum fiſtulis grandiores riui conſequantur.~~ ~~Hoc tamen minus utemur ſi perticis utemur uirentibus.~~ ~~Alii ſalictam / alnum populum / et quæ aquas amant arbores per ripam ordinibus frequentes plantant.~~ ~~Habet id quidem commoditatem.~~ ~~Seruitium ſubeſt id quod de perticis dicebamus.~~ ~~Nam interdum ſtipitibus carie confectis demortuarum arborum perterebrationes et cuniculi manant.~~ ~~Alii / quod mihi in primis placet / uirgulta et omnem hærbarum copiam quæ uiuax aquiſ quæ radicibus quam ramis ferax ſit / ad ripam complantant.~~ ~~Quo in genere præcipua eſt ſaliuncula / uincus / cannuſcula / et inprimis uitrex.~~ Nam is quidem multa et populoſa ſubcreſcit radice / prælongiſque et rediuiuis fibris ſeſe profundit: ramis contra ſurgit humilibus et flexulis: qui undis alludantur / et minime irritent: et quod mirifice conferat planta hac aquarum auiditate continuo ſeſe per fluuium immerſum prouehit. ~~Quo autem loci ſecundum fluminis rigorem agger directus erit nudam et terſam penitus ' eſſe ripam oportet / nequid offendat / quo fluendi lenitas irritetur.~~ ~~Vbi uero ſe ſe in flexu agger obiecerit fluuio / quo illic robuſtius obſiſtat pluteis obfirmabitur.~~ Sin autem tota fluminis moles tranſuerſo erit obice depellenda aut ſuſtinenda: tunc per æſtatem ubi erit aqua minor alueo patenti facito cratem iunctis ſtipitibus robuſteis prelongis: cratemque fibulis bene compaginato et concatenato: ponitoque ſtipites directum per alueum: ut frontibus undam defluentem excipiant: perfigitoque quo ad per id ſolum liceat profundum in alueum palos præacutos inditos foraminibus ad eam rem factis. Qua obfirmata inſternito alternis tranſuerſariis tignis: et in cratem huiuſ modi exaggerato lapidum molem: eamque adglutinato calce: aut ubi per impenſam non liceat faſcibus iuniperi intermixtis annectito. ~~Fiet inde ut ponderis immanitatem cratiſque firmitatem nequeant promouere.~~ ~~Quod ſi uorticibus ſubruere inſtraturam proſequentur / conferet iuuabitque rem.~~ ~~Nam præſtabit quidem ut premendo / et ſe ſe inferendo in profundum pondus ipſum ſedem illic petar firmiſſimam.~~ ~~Sin autem fluuius perhenni erit altitudine ut ratis haſce poſuiſſe non liceat: tunc his utemur argumentis quibus pontium pilas excitari ſuo loco diximus.~~

~~Corroborabitur etiam littus maris aggeribus: ſed non iiſdem est quibus et fluens.~~ ~~Nam fluentium quidem aquæ iniuriis lædunt uia non eadem / qua fluctus maris.~~ ~~Etenim mare aiunt ſuapte natura quietum eſſe atque tranquillum.~~ Sed uentorum agitari pellique preſſura: fierique hinc ut ſurgentes undarum ordines littus petant: quo loci ſi tranſuerſum et præſertim aſperum quid atque hirtum ſeſe illis obiiecerit: totis illæ quidem illic pectoribus impetunt: relixæque reſiliunt et infriguntur: atque ſic ex alto irruentes ſolum commouent: aſſiduaque moleſtia excauant atque demoliunt quicquid obuerſetur. ~~Hoc ita euenire indicio ſunt fundi altitudines: quas ad rupes maritimas inuenias.~~ Sin autem facili et depreſſa accliuitate ſeſe littus ſubactum undis præſtiterit non habens perinde commotum mare / qui cum æſtu feruidiore pugnet / ponit impetus, et in ſe undis mollioribus reciprocans remoratur: et ſiquid ex commotionibus harenarum corripuit atque conuexit / interea deſtituit / et loco relinquit quietiore: ex quo littora quæ iſtiuſmodi porriguntur ex humili campo in dies intra mare excreta eſſe ſentimus. ~~Vbi uero promontorium offen derit mare / et ſubinde in ſinum arcum ue littoris perfluxerit linea incurua / illic ſecundum littus citatum diſcurſitat atque obuergitur.~~ ~~Ex quo fit ut locis eiuſmodi paſſim pro littore excauati productique canales hebeantur.~~ Alii mare ſuapte ſpirare et reſpirare prædicant / annotaruntque hominem nunquam expirare a uita / nili æſtu decedente quaſi argumentum hoc de ſe præſtet: cum noſtra hominum uita ipſius maris animam motumque aliquod habere affine et conſonum. ~~Sed de his hactenus.~~ ~~Cæterum maris quidem incrementa et decurſus alioquin locis mutari palam est.~~ ~~Calcidicum mare ſingulos per dies ſexies alternat fluctus Ad bizantium non mutatur niſi excurſione in ponto.~~ ~~In propontidem ſuapte natura mare continuo ab ſe quæcunque a fluminibus inuecta ſint reiicit ad Iittora.~~ ~~Quæ enim agitationibus commouentur / ubi quieti data ſedes eſt immorantur.~~ ~~Sed cum littoribus pleriſque omnibus uim harenæ aut lapides reiectos intueamur / iuuat id referte quod apud philoſophantes inuenio.~~ ~~Harenam alibi diximus fieri ex limo: quem ſol denſarit poſtquam id æſtus in minuta corpuſcula diſciderit.~~ ~~Lapides a maris aqua gigni autumant.~~ Nam ſole quidem et motu aquam dicunt intepeſcere / exſiccari / ac perinde inſpiſſari partibus leuioribus exhauſtis: ducique ad eam craſſitudinem ut ſi quando mare paululum interquieſcat: ſenſim cutim obducat mucoſam et admodum bituminoſam: rumpique mox cutim hanc / et diſſipari nouiſſimis motibus et colliſionibus inglobeſcere : fierique quippiam ſpongiis perſimile: deferrique globos hoſce ad littus. ~~Quo loci harenas illic commotas adglutinat ſibi atque ad ſe comprehendit.~~ ~~Apprehenſas aut ui ſolis et ſalis exiccari / denſiuſque concogi: et temporibus dureſcere uſque ut fiat lapis.~~ ~~Hæc illi.~~ ~~Nos tamen uidemus ad fluminum hoſtia paſſim excreſcere littora: præſertim ſi ſint illa quidem flumina / quæ per agros ſolubiles fluant: in quæ plures torrentes confluant.~~ ~~Nam ea quidem pro faucibus ad littus maris hinc atque hinc multum harenarum et calculorum exaggerant: littuſque producunt.~~ ~~Id ita eſſe manifeſtant hyſter et phaſis colchorum / et alii maximeque nilus.~~ ~~Aegyptum ueteres nili domum appellauere / et olim mari opertum fuiſſe uſque ad paludes peluſias aſſeuerant.~~ ~~Tum et ciliciæ magnam eſſe agri partem a fluuio adiectam referunt.~~ ~~Ariſtoteles motum eſſe rerum continuum arguit: et futurum ſpatio temporis ut locum mare monteſque commutent.~~ ~~Hinc ille.~~ ~~Quicquid ſub terra eſt inquit in apertum proferet ætas: Defodiet condetque latentia Redeo ad rem.~~ ~~Habet hoc præterea fluctuſ in ſe / ut ad maceriem obiectam appellens infeſtus arietet atque inſurgat recedens aut quam alto cadant propulſæ aquæ tam multo harenas excauent.~~ ~~Videre licet iſtuc quam ad rupes et ſcopulos profundius ſubſiſtat mare: multo ibi illidatur quam ubi nullos interpellatores præter molle caſtigatumque littus offenderit.~~ ~~Quæ cum ita ſint / magna nimirum erit opus induſtria ſolertique ingenio, ut maris uim ſpirituſque coherceas.~~ ~~Artes n. multa ex parte manumque fruſtrabitur mare: et non facile uiribus hominum peruincetur.~~ ~~Proderit quidem quam alibi deberi pontibus exaggerationem diximus.~~

Sed ſi res poſtulabit ut portus muniendi gratia moles producenda in mare ſit / a continenti et ſicco rem incipiemus: additamentiſque deinceps opus producemus in mare: curabimuſque inprimis ut id perquam ſtabile ponatur ſolo: et ubiuis poſueris profuſa maximorum lapidum accumulatione coaceruandum eſt / ita ut ſtet maceries contra fluctus ad lineam ſenſim procliuem: quo appellens undarum moles et / ut ſic loquar minacitas deinceps inſtinguatur: et non inuento qui cum totis pectoribus conflictetur / recurrens non proruat: ſed leniſſime dilabatur. ~~Sic enim refluens unda poſt ſe nouiſſime appellentes fluctus excipiet atque retardabit.~~ ~~Ad rationes portus etiam pertinere fluminis hoſtia uidentur / quando ſeſe eo loci naues a tempeſtatibus recipiant.~~ ~~Hoſtia imprimis communiri et coartari uelim contra fluctus maris.~~ ~~Aiebat Propertius .~~ ~~Vinceris aut uincis hæc in amore rota eſt.~~ ~~Sic fit iſtic.~~ ~~Namque hoſtia quidem ſempiterne aut mari contumacius inceſſante ſuperantur / harenaque obſtruuntur: aut contra peruincunt aſſiduitate impetus et uincendi peruicacia.~~ ~~Quare perplacebit ſi duobus diuerſis ramis modo aquæ ſuppeditent / fluuium dimittas in mare.~~ Non id quidem tantum quo nauibus mutatis uentis promptiores ingreſſus pateant: uerum etiam ut ſi qua tempeſtatum uis obſtiterit aut exitus alter forte hauſtro flante obſtruſus ſit tumidiores acræ alluuioneſ redundent in agrum. ~~Sed pateant qua libero excipiantur mari.~~ ~~De his hactenus.~~

~~Sequitur purgatio.~~ ~~Cæſar maximam adhibuit curam purgando tyberi.~~ ~~Erat. n. iniectis ruderibus repletus.~~ Extant effecti ex textis ex flumine exemptis mentes immodici non longe a tyberi cum in urbe tum extra urbem facti, Tantam materiam tam uiuido ex fluuio quibuſ nam argumentis eduxerint legiſſe me non memini. ~~Sed uſos quidem ſeptis arbitror: quibus diſcluſo fluuio atque exhauſta aqua impedimenta eruerint.~~ ~~Septa ſic fient.~~ Parabis tigna dolata ad rectam lineam: et aſummo ad imum eorum caput per lateris amplitudinem ſulcos induces utrinque profundos digytos quartuor: latos ad tabulæ craſſitudinem: quibus ad opus uſus futurus ſit: et parabis tabulas æquali inter ſe longitudine / æquali etiam craſſitudine. ~~His paratis figito tigna quæ diximus ut ſtent ad perpendiculum interuallis inter ſe moderatis ad tabularum paratarum longitudinem.~~ ~~Tignis ſtatutis et recte firmatis immittito tabula; capitibus / ut per ſulcos tignorum deſcendant in profundum.~~ ~~Simile opus uulgo cataractas nuncupant.~~ ~~Tu uero ſuper iniungito alteras alteris tabulis atque comprimito ut bene cohæreant.~~ Mox diſponito locis aptis et oportunis cocleas aquarias / et ſucones / et ſiphones / et ſitulas / et omne exiccarium inſtrumentum/ atque adhibeto manum operariam perquam numeroſam: et confeſtim opere irrequieto atque nequicquam intermiſſo incluſam a ſepto aqua exhaurito. ~~Siqua uero immingit / obſtruito centonibus .~~ ~~Succedet opus ex ſententia.~~ Inter iſtiuſmodi ſeptum aquarium et aliud quo aſtruendis pontibus uſi ſumus hoc intereſt: Nam illud quidem ſtabile et diu manſurum eſſe oportuit / quoad pilæ non perficerentur modo / uerum etiam extructæ conſolidarentur. ~~Hoc iſtic temporarium eſt: atque poſtridie limo depleto amouendum et tranſferendum.~~ ~~Sic moneo ſiue ſepto iſtoc purges / ſiue obuertas fluuium / caueto ne cum tota aquarum copia et ui uno eodemque concertes loco: ſed additamentis memoratim que opus perducito .~~ ~~Opera quæ quidem contra aquarum molem et impetum fient / ſi ducta in arcum ſint dorſo contra pondus aquæ urgentis obiecto ualidius obſtabunt.~~ ~~Torrentem excauabis ſi tranſuerſum feceris obicem ita ut aqua ſe in altum ſubleuet: cogatur que multo contumeſcere.~~ ~~Aſſequere enim hinc ut ſuperuadens unda ſuo caſu foſſam deprimat: rurſuſque quantum inferiore a parte riui depreſſius infoderis: tantum alueus uſque ad fontem excauabitur.~~ ~~Promens. n. aqua continuate commouet: perturbatque ſolum atque abſportat.~~ Quin et riuum foſſamque aquariam bubulis immiſſis purgabis ſic: Occludito ut aquæ inſurgant: mox coge pecus / ut crebris et concitatis motibus aquam limoſam reddant: confeſtim adapito / ut præceps perfundatur atque abluat. Quod ſi ſorte in flumine demerſum aut infixum quippiam impedierit / præter cæteras quas nouere fabri machinas illud aptiſſimum est ut nauim onuſtam adigas: atque firmiſſime id ipſum hoc ſiue ſit palus / ſeu quid uis eruendum adlaquees: mox nauim leues onere: fiet inde ut ſeſe leuigata attollens nauis radicitus reuellat alligata. ~~Iuuabit ſi clauis modum ſurgente naui palum inuerteris.~~ ~~In agro præneſtino madentem cretam uidimus / in qua ſi fuſtem gladiumque infixeris / non in profundum plus cubitum / nulla ui manu poſſis trahendo euellere.~~ ~~Sin autem inter trahendum paulo inuerteris / uti qui terebrant facile ſequetur.~~ ~~Apud ianuam latens ſub undis ſcopulus fauces ad portum impediebat: inuentus homo eſt per noſtra tempora mira præditus arte et natura qui diminuit: adituſque longe patefecit.~~ ~~Hunc rumor eſt ſolitum ſub aquis durare: et multam per horam anhelitus cauſa non emergere.~~ ~~Limum ex profando hauries rete oſtreaceo ueſtito ſacco trahendo. n. implebitur.~~ ~~Hauries etiam ubi mare modicum ſit / palatia inſpumento.~~ ~~Id fiet ſic.~~ Habeto mioparones duos in horum altero ad puppim firmabis axim: in quo non ſecus atque in libra ludat antenna prælonga / in cuius antennæ capite / quod e naui perſtat / affixa ſit pala pedes lata tris: longa ſex. ~~Hanc operarii immergendo limum deſument: et in altero ad id parato mioparone exponent.~~ ~~Ex his principiis multa fient ſimillima et utiliora: quæ longum eſſet hic proſeque Hactenus de hiſ.~~

~~Sequitur clauſura.~~ ~~Claudetur aquæ defluuium cataractis: claudetur et uallis.~~ ~~In utriſque labra lapidea pilarum opere firmiſſima debentur.~~ ~~Cataractæ pondus tollemus ſine hominum periculo adhibitis ad tractatorium fuſum rotis dentatiſ quas ueluti in horologio moueamus / dentibus alterius fuſi ad id opus et motum adactis.~~ ~~Sed omnium commodiſſima erit ualua: qua medio ſui habeat ſuſum ſtatutum ad perpendiculum uertibilem.~~ ~~Fuſo appingetur ualua quadrangula: ut panſa adeſt ueluti in oneraria naui quadratum explicatur uelum: quod hoc et hoc ſui brachio poſſit ad proram uerſus puppim ue circum agi.~~ ~~Sed ualuæ iſtius brachia erunt non coæqualia altero enim paulo erit retractior ad digytos uſque tris.~~ ~~Nam fiet tum quidem ut uno a puero referetur / et rurſus ſponte claudatur uincente ponderibus latere prolixiore.~~ Dupliceſ facito clauſuraſ ſecto duobuſ lociſ flumine / ſpatio inter miſſo quod nauiſ longitudinem capiat: ut ſi erit nauis conſcenſura cum eo applicuerit: inferior clauſura occludatur: aperiatur ſuperior: ſin autem erit deſcenſura / contra claudatur ſuperior / aperiatur inferior. ~~Nauiſ eo pacto cum iſtac dimiſſa parte fluenti euehetur fluuio ſecundo.~~ ~~Reſiduum aut aquæ ſuperior aſſeruabit clauſura.~~ Illud non prætermittam quod ad uias pertinet / nequid iſta repetamus per oppidum uiam non imponendo atque aggerando ruderibus / quod praua conſuetudine fit: ſed potius adimendo / et late circum ex planando atque abſportando bene terſam beneque auerſam facito: ne inſulæ et ſuperficies urbis ſtratarum accumulationibus immergantur.

~~Nunc cætera minutiora quæ emendari patiantur quam id potero breuiſſime proſequar.~~ ~~Locis nonnullis quod aqua inducta ſit / regio effecta eſt calidior: et contra nonnullis effecta eſt frigidior.~~ ~~Apud Iariſſam theſſaliæ ager ſtagnanti et pigra erat opertus aqua ea re acrem habebant craſſum atquod æſtuoſum.~~ ~~Poſtea educta aqua exſiccatoque agro facta eſt regio frigidior: adeo ut poſthac olea quæ prius multa paſſim ex creuerat circum / nulla ſuperuixerit.~~ ~~Contra apud philippeos: illic. n. meminit Theophraſtus educta aqua exſiccatoque lacu effectum est ut minus rigerent.~~ ~~Harum rerum causam ex puritate in puritateque illic ſpirantis aeris eſſe interpretantur.~~ ~~Nam craſſumquidem aerem tardius moueri: ſed diutius ſeruare quæ a gelu æſtuue impreſſa ſint prædicant.~~ ~~Tenuem uero aerum ſe ſe haberi gelationi aptum / et cito radiorum commutationibus affici.~~ ~~Et aiunt agrum incultum et neglectum aerem præſtare craſſum et immitem.~~ ~~Vbi etiam materia excreuerit conferta / ita ut eo neque ſol neque uenti penetrent / nimirum erit aer crudior.~~ ~~Auerno in lacu antra ſiluarum denſitate ita ambiebantur , ut exalans ſulphur alites per anguſtias ſuperuolantes necaret.~~ ~~Cæſar detectis ſiluis ex peſtilenti reddidit amoenum.~~ ~~Apud liburnum maritimum oppidum ætruriæ grauiſſimis febribus ſingulas per caniculas uexabantur: obiecto ad mare muro accolæ bene habuere.~~ ~~Poſt uero foſſis aqua munitionis gratia inducta iterato periclitantur.~~ ~~Scribit Varro cum exercitum haberet apud corcyram / et paſſim peſte caderent occluſiſſe omnes feneſtras / quæ hauſtri parerent: et eo pacto exercitum ſeruaſſe.~~ ~~Murano celebri uenetiarum oppido raro in peſtem incidunt: cum proxima metropolis ciuitas et frequens et grauiter infeſtetur.~~ ~~Euenire id arbitrantur copia uitrariorum.~~ ~~Nam certum quidem eſt aerem maiorem in modum purgari ignibus.~~ Et odiſſe uenena ignem inditio eſt quae annotarunt uenenoſa animalium cadauera non gignere uermes uti aliorum / ex ea re quae ueneni natura eſt / necare atque protinus extinguere uim omnem ut tæ. ~~Sed eadem ſi tacta ſint fulgure / gignere tum quidem uermes: eo quod ſit eorum uenenum extinctum igni.~~ Gigni autem in cadaueribus animalium uermes non aliunde quam ab ui quadam naturæ ignea mouente humidum id illic aptum ignibus: quos extinguere proprium eſt ueneni: ubi ſuperet: ubi uero ſuperetur igne / nihil poſſe. ~~Si hærbas extirparis uenenoſas et præſertim ſquillam: fiet ut malum id terræ nutrimentum ad ſe bonæ hauriant plantæ: eoque alimenta inficientur.~~ ~~Iuuabit ſiluam præſertim pomariam nocuis uentis obiicere.~~ ~~Nam plurimum intereſt auram qua foliorum umbra excipias.~~ ~~Syluam piceam aiunt partiſicis et hiſ qui longa ualitu dine uires non recolligunt / plurimum prodeſſe.~~ Contra uero arbores / quæ amaro ſint folio / nam illæ quidem auras præbent inſalubres: ſicubi erit ſidoſus / paludeſcens / uliginoſus ue locus / iuuabit bene patulum et bene illuſtrem redde re. ~~Nam fetores et noxiæ beſtiolæ quæ inſurgunt aritudine et uentis cito conficientur.~~ ~~Apud alexandriam locus publicus eſt: quo non alibi urbis excrementa et purgamenta ruderum exponantur.~~ ~~Iamque montem excitarunt tam altum / ut nautis multam oportunitatem præbeant ad hoſtia petenda.~~ ~~Quanto commodius humilia et concaua huiuſmodi lege complebuntur.~~ ~~Venetiæ / quod uehementer probo / per mea tempora purgamentis urbis areas intra paludes ampliarunt.~~ ~~Qui agrum apud ægyptias paludes colunt inquit Herodotus / quo uim culicum et muſcarum uitent altiſſimis pernoctant turribus.~~ ~~Ferrariæ ad padum intra urbem culices haud multæ apparent: extra urbem inſuetis execrabiles ſunt.~~ ~~Pelli ab urbe ignium et fumi copia arbitrantur.~~ ~~Muſca umbroſo et frigenti et uentoſo in loco non uerſatur: præſertim abi feneſtras habuerit in ſublimi.~~ ~~Sunt qui dicant muſcas no ingredi quo lupi cauda ſepulta ſit: et ſquilla ſuſpenſa abigi uenenoſa.~~ ~~Maiores noſtri contra uim aſtuſ plurimis ute bantur remediis.~~ ~~Inter quæ delectant criptoporticus et teſtudinata: quæ quidem niſi ſummo uertice lumen acciperent.~~ ~~Delectabant etiam aulæ feneſtris patulis atque auerſis a meridie : quæ præſertim umbroſas auras a contectis acciperent.~~ ~~Metellus Octauia Auguſti ſorore genitus forum inumbrauit uelis: ut ſalubrius litiganteſ uerſarentur.~~ ~~Sed auram ad refrigerandum plus ualere quam umbram / intelliges uelo ſtratis inducto / ita ut auræ minus perueniant.~~ ~~Plinius conceptacula umbrarum in ædibus fieri ſolita meminit.~~ ~~Ea qualia eſſent non deſcripſere.~~ ~~Sed qualiacunque ſint / natura in eis imitanda eſt.~~ ~~Spectare licet ubi ore aperto oſcites / animam emittis tepentem.~~ ~~Vbi uero labiis preſſioribus ſufflas / tunc miſſus aer ſubgelidus appellit.~~ ~~Sic iſtic in ædificio ubi laxo ueniat aura ſpatio præſertim luſtrato ſole tepet: ubi uero arctiorem per callem umbroſumque confluat: illic citatior refrigeratiorque eſt.~~ ~~Feruens aqua ſi ex fiſtula per aliam frigentem aquam ducta ſit / refrigeratur.~~ ~~Par quidem ratio erit in aura.~~ ~~Quærunt quid ita ſit / quod in ſole perambulantes non fuſcantur: conſidentes fuſcantur / promptum eſt.~~ ~~Nam motu cieri auras: quibus radii uis fruſtretur.~~ ~~Rurſus umbra ex ſe ut gelida ſit proderit tectum tecto / et parietem parieti ob/ ducere.~~ ~~Atque hi quidem quo plus inter ſe diſtabunt / eo erit umbra æſtus ualidior.~~ ~~Quoad locus ita contectus et circum ſeptus minus inferueſcat.~~ ~~Interſtitium enim hoc inter utroſque parietes uim ferme habet eam / quam haberet parilis craſſitudinis murus.~~ ~~Sed eo etiam præſtat / quod murus a ſole conceptum ardorem tardius exuit: et importatum etiam frigus diutius tener.~~ Inter hoſce quos diximuſ parieteſ dupliceſ temperamentum aeriſ æquabiliter perſeuerat: in lociſ ubi ſoliſ ardoreſ offendant / pieſ ductuſ ex pumice in calefactiones minus ſuſcipiet / ac minus aſſeruabit. Hoſtia ad conclauia ſi fuerint ualuiſ conduplicata: hoc eſt ſi ualuiſ exterioribuſ atque item alteris ualuiſ interioribuſ occludantur: ita ut inter primaſ et ſecundas ualuas aer mediuſ ad ſpatium cubiti concludatur / efficient / ut qui intuſ loquantur ab excluſis nequeant ſubaudiri.

~~Nunc ſi ædificandum ſit loco nimium algenti / utemur igne.~~ ~~Vſus ignis uarius eſt.~~ ~~Sed omnium commodus erit is / qui habebitur loco patulo et collucenti.~~ ~~Nam ſi ex concluſo fumorum aut teſtudinatorum præſtabitur / aerem male affectum dabit: qui oculis inducat ſcaturiginem / et aciem hebetet.~~ ~~Adde quae ipſe flammarum et lucis aſpectus ex uiuo foco perquam hilaris / ut aiunt / comes est patribus ad larem confabulantibus .~~ Sed in media gula fumaria ſuperne adeſſe oportet ferream tranſuerſam ualuam: quam tu quidem ubi omnis fumus euacuerit: etpruna candore nitens ſe ſe ipſam fouere coeperit / inuertas: gulamque occludas: nequis externus auræ flatus per eam apertionem poſſit inferri. ~~Paries ſiliceus marmareusue cum et algidus / tum et humectuoſus eſt.~~ ~~Nam aerem frigore ſui concogit: et in ſudorem uertit.~~ ~~Tofineus atque item teſtaceus commodior eſt / ubi penitus ſicuerit.~~ ~~Nouos et madentes intra parieteſ præſertim teſtudinatos qui pernoctabit / graues ſubibit ægrotationes doloris febriumque ex pituita.~~ ~~Inuenti ſunt qui ea re uiſum amiſerint: neruis obtorpuerint: mente animiſque ceciderint: et uecordes facti ſint.~~ ~~Vt autem ocius ſicceſcant / peruiæ apertiones diſcurſitantibus uentis relinquendæ ſunt.~~ ~~Omnium erit commodiſſimus paries ualitudini : qui fiat crudo latere per biennium ante exſiccato.~~ ~~Cruſta ex gypſo inducta acrem ſpiſſitudine inſalubrem reddit / et pulmonibus cerebroque nocua est.~~ Materia præſertim abieginea aut item populea ſi parietem conueſtieris erit locus ſalubrior / et bene ſatis hyeme tepens: æſtate uero haud multo erit calens: ſed ſorice et cimice fortaſſiſ fiet inf;eſtus. ~~Id uitabitur / ſi interuacua oppleueris calamo: ſiue latebras omnes et profugia beſtiis obſtruxeris.~~ ~~Creta et rapillo et amurca ſubacta rectiſſime obſtruentur.~~ ~~Oleum. n. genus omne id animantis quod ex putrefactione ortum ſit: penitus abhorret.~~

~~Sed quando in iſta incidimus / iuuat hic referre nonnulla quæ apud graues auctores legimus.~~ ~~Aedificium omni uacet moleſtia optandum eſt.~~ ~~Oetes Hercuſi ſacrum fecere / quae eos a culicibus liberaſſet.~~ ~~Et Meliuntæ quod campas abegiſſet a uineis.~~ ~~Eoles ſacrificabant Apollini per copiam murum.~~ ~~Magnum id quidem beneficium.~~ ~~Sed quo nam pacto iſta efficerent / non tradidere.~~ ~~Tametſi apud aliquos ſic inuenio.~~ ~~Aſſyrii pulmone uſtolato / cæpe nem ſquilla ex ſuperliminari hoſtii pendenſ uenenoſa omnia fugari animalia.~~ ~~Serpentes inquit Ariſtoteles ex ædibus odore diſpelles rutæ.~~ ~~Et in ollam ſi carnes in ieceris ingreſſam ueſparum copiam concludes.~~ ~~Et ſulfure origanoque agreſti latebris formicarum impoſitis exterminabis formicas. Sabinus tyro ad Mecenatem ſcripſit limo marino aut cinere obruratis eorum feraminibus tolli.~~ ~~Efficaciſſime ait Plinius elitropio hærba curantur.~~ ~~Alii aquam diluto latere immiſſam inimicam putant.~~ ~~Apud ueteres hoc reſtantur mutuas a natura quibuſdam rebus et animantibus inter ſe innatas eſſe inimicitias acres / quoad alter alteri peſtem perniciemque afferat.~~ ~~Ex quo illud fit / quod muſtella nidore uſtæ felis / et ſerpentes odore fugentur leopardi.~~ ~~Et aiunt ad ſanguiſucæ caput / ubi membris hominum pertinacius hæret / ſi cimicem applicaris / illico ſoluetur / languidaque decidet.~~ ~~Et contra fumo uſtæ ſanguiſucæ ab intimis diffugiis cimicem diſcuti atque depelli.~~ ~~Puluerem inquit Solinus ſumptum ex inſula athamo: quæ in britania eſt / qui inſparſerit / illico ſerpentes omnes fugient.~~ ~~Idem ipſum aiunt hiſtorici efficere terram / quæ pleriſque aliis locis / et maxime ex inſula eubuſſo ſumpta eſt.~~ ~~Quæ uero ex inſula galeon garamathum / ſcorpiones atque item ſerpentes interimit.~~ ~~Strabo apud libyam propter metum ſcorpionum pedes cum eant dormitum lectos illinire ſolitos alleo.~~ ~~Cimices quemadmodum interfici oporteat ſcribit his uerbis Saſernas.~~ ~~Cucumerem anguinum condito in aquam: eamque infundito quo uoles: nullæ accedent.~~ ~~Aut felle bubulo cum aceto mixto ungito lectum Alii fece uini latebras oblutari iubent.~~ ~~Radix cerrei / inquit plinius / aduerſatur ſcorpionibus: et contra iſtiuſmodi noxias beſtiolas / maximeque ſerpentes uim habet fraxinus egregiam.~~ ~~Filicis folia ſerpentes non recipiunt.~~ Capillo muliebri aut cornu caprino / aut ceruino / aut ſcobe cedri / aut gutta galbari : aut ſileris uirentiſque hederæ iuniperque incenſis profligabuntur: iuniperique femine uncti penitus immunes ab iniuria ſerpentum ſunt. ~~Haxum hærba odoratu haſpides inebriat: ſopiunturque ut torpeant.~~ ~~Contra crucas palo iubent imponas in hortis oſſa capitis ex femella.~~ ~~Platani aduerſantur ueſpertilionibus.~~ ~~Decoctam ex ſambuci fore ſi aſperſeris cunctas necabis muſcas.~~ ~~Id fiet promptius helleboro.~~ ~~Tum et muſca decocta ex helleboro nigro necabitur.~~ ~~Dens caninus una cum cauda pedibus ue in aula ut fertur ſepultus muſcarum molſtias abigit.~~ ~~Stelliones croci odorem non perferunt.~~ ~~Crematorum lupinorum fumus culices interficit.~~ ~~Mures aconiti odore quanuiſ a longinquo necabantur.~~ ~~Tum et mures atque item cimices fumos odere atramenti.~~ ~~Pulices ſi locum decocta ex coloquintida aſperſeris / aut item tribuli marini omnes euaneſcent.~~ ~~Si uero hirci ſanguine aſperſeris / eo cateruatim omnes curſabunt: fugantur odore braſſicæ / et longius oleandri.~~ ~~Vaſis patulis plenis aqua per pauimentum diſpoſitis temere ſaltitantes pulices facile perdentur.~~ ~~Tineæ abſinthio anicique ſemin ſabinæque odore fugabuntur.~~ ~~Veſtem a tineis non tangi quæ fuerit in funem prædicant.~~ ~~Sed de his hactenus / quæ fortaſſis fuere plura quam grauiſſimus lector poſtulaſſet.~~ Sed dabis ueniam / ſi non aliena ſunt ab emendandis locorum uitiis: tam et ſi contra moleſtiam odioſamque aſſiduitatem infeſtiſſimarum iſtiuſmodi peſtium nihil ſit quod ſatis conferre poſſe uideatur.

~~Redeo ad rem.~~ ~~Mirum quid ita ſit.~~ ~~Parietem atrii ſi ueſtias auleis intextis lanificio, locum habebis tepentem: ſi ex lino / fiet frigidior.~~ ~~Locus ſi erit nimium uliginoſus infodito cloacas et foſſas puteales eaſque completo pumice aut glarea nequid aqua interputreſcat.~~ ~~Poſtea ſolum inſternito carbone ſtratura alta pedem.~~ ~~In idque ſternito fabulonem: aut potius et commodius tubulos: ſuperne pauimentato.~~ ~~Omnino proderit ſi aer ſub pauimento ſpirarit.~~ ~~Sed contra ſolis ardores et contra hyemis ſæuitiem belliſſime faciet: ſi alioquin ſolumnon humectum / ſed ſiccum ſit.~~ Fodito aream coenaculi foſſione ad pedes duodecim : et hunc contabulato materia nuda: pauimento cruſta inducta intro aerem dat ſupra quam poſſes credere frigidiſſimum adeo ut etiam ueſtiti ſocco pedes ea frigeſcant materia nullo impoſito pauimento præter tabulaſ : tectum uero cenaculi iſtius ad ſublime ſupra caput teſtudinato: mirabere quantum aſtate ſub algidus / hyeme tepens ſit. ~~Quod ſi forte eueniet quod ille in ſatyra queritur.~~ ~~Vt eripiat ſonum redarum tranſitus arcto.~~ ~~Vicorum inflexu et inſtantis intonet conuitia mandræ.~~ ~~Ex quo æger ſtrepitu uexatus laboret.~~ ~~Huic incommodo diſcimus ex epiſtola Plinii iunioris quo pacto belliſſime ſubueniatur hiſ uerbis.~~ Iunctum eſt cubiculum noctis et ſomni / non illud uoces ſeruulorum: non maris murmur: non tempeſtatum motus: non fulgurum lumen: ac ne diem quidem ſentis / niſi feneſtris apertis tam alti abditique ſecreti. ~~Illa ratio eſt quod interiacens andron parietem cubiculi hortique diſtinguit: atque ita omnem ſonitum media inanitate conſumit.~~

~~Venio ad parietes.~~ ~~Parietum uitia hæc ſunt.~~ ~~Nam aut rimam faciunt: aut diſſoluuntur: aut oſſa perfringuntur: aut a perpendiculi rectitudine diſcedunt.~~ ~~Iſtorum malorum uariæ ſunt cauſæ: uaria etiam remedia.~~ ~~Cauſarum aliæ manifeſtæ: aliæ occultiores: et niſi poſt acceptum detrimentum quod conferat non ſatis conſtat .~~ ~~Et alia præterea nequicquam obſcura ſunt: ſed fortaſſis non tantum ad perniciem operum ualere / quantum ualeant ſibi ignauia hominum perſuaſit.~~ Cauſa in pariete prompta erit hæc: puta ubi ſit plus ſatis gracilis: ubi ſit nexuris non commodis: ubi apertionibus refertus nocuis: ubi denique oſſa contra iniurias tempeſtatum non ſatis munita ſint. ~~Quæ aut occulta et præter ſpem eueniant hæc ſunt.~~ ~~Motus terræ / fulgura / ſoli naturæque omnis in conſtantia.~~ ~~Sed imprimis quid uniuerſis operum partibus plurimum obſit eſt hominum negligentia atque incuria.~~ Surdus inquit ille / aries parietibus eſt caprificus: neque dictu credibile quam in mania uiderim ſaxa commota et diſtruſa ui et cuneo radiculæ inter fiſſuras obortæ: quam ſi quis tum primum tenellam abſterſiſſet / opus peſte immune perduraſſet . ~~Mihi uehementer probantur ueteres qui familias ex publico conſtituebant ut opera curarent publica atque tuerentur.~~ ~~Fuere quos reliquit Agrippa aſcriptos numero huic. cc. et quinquaginta.~~ ~~Quos uero Cæſar. cccc. et ſexaginta: dicaruntque operi pedes quinos denos proximos: ut circum ad aquarum ductus uacarent: ne radicibus inſurgentium arborum camerationes latera ue ſoluerentur.~~ ~~Id quoque priuati ſpectaſſe uiſi ſunt in his operibus quæ eſſe æterna optarent.~~ ~~Nam in ſuis quidem monumentis ſepulchro rum inſcribebant quot pedes in agrum dicarent religioni.~~ ~~Alii denos quinos: alii uigenos.~~ Sed ne iſta repetam: adultas arbore, interimi abolerique arbitrantur / ſi per eos dies quibus ſol caniculam: ingrediatur unum ad pedem recidantur: et facto foramine per medullam oleum quod petroleum nuncupant / infundatur : ſulfuris farina immixta: aut ſi decocta ex putaminibus labarum uſtis abunde inſpargantur. ~~Syluam extirpabis inquit columella / lupini flore ſucco cecutæ uno die commacerato et inſperſo radicibus.~~ ~~Menſtruo tacta arbor amittit frondem inquit Solinus.~~ ~~Alii etiam necari afferunt.~~ ~~Radice paſtinacæ marinæ arbores contactæ necantur inquit Plinius.~~ ~~Nunc redeo ad ſuperiora.~~ Paries ſi erit plus ſatis gracilis: tunc aut nouiſſimum alterum parietem applicabimus ueteri ut fiat unuſ: aut impenſæ uitandæ gratia oſſa tantum interſtruemus / hoc eſt pilas columnas ue trabeales. ~~Applicabitur paries parieti ſic.~~ Nam in ueterem parietem pluſculis locis captus lapideſ ualidi ex lapide rediuiuo perfigentur: puta obfirmabuntur prominentes ut nouiſſimum quem attollis parietem ineant / ac ueluti duas inter cruſtas pro nexura ſint: et non niſi ordinario nouus astruetur paries hic lapide. ~~Pilam per parietem excitabis ſic: eius futuram latitudinem ſignabis in uetere pariete rubrica.~~ ~~Poſt id ab ipſo fundamento incipies murum perfodieſ feneſtra: cuius latitudo ſit parte aliqua maior quam perſcriptum illud in pariete / quod rubrica ſignaſti.~~ ~~Altitudo uero feneſtræ erit non multa.~~ ~~Mox ſumma diligentia quadrato lapide ordinibus æquatis obſtruetur.~~ ~~Fiet hoc pacto / ut illa parietis pars quæ intra perſcriptiouem rubricæ relicta eſt / pilæ craſſitudine comprehendatur: et paries conſtabiliatur.~~ ~~Pari deinceps ratione qua primam pilæ iſtius partem ſubſtituiſti deinceps reliquas ſuperinducito partes ad ſummam uſque operis finitionem.~~ ~~De gracilitate hactenus.~~

~~Nexuræ uero ubi deerunt ferreis uel potius æneis illaqueationibus utemur.~~ ~~Sed cauandum ne uulneribus oſſa debilirentur.~~ Sed ſi forte pondus irruentis telluris urgebit latus / aut humectatione uitiabit / ducito ſecundum parietem foſſi latam uti res poſtulet: et emiciclos extruito / qui quidem ponderis uim incumbentis telluris excipiant: et nares pluſculis locis adigito: quibus inſtillans humor fundatur atque expurgetur. ~~Aut tigna inſternito / quæ frontibus protunſum abirruente tellure parietem captu prehendat atque detineat: tignaque iſtæc tranſuerſariis adfibulato ac deinceps congeſtitiis onerato.~~ ~~Conferet quidem id.~~ ~~Nam denſabitur aggeſta congeries priusquam materiæ neruus deficiat.~~

~~Venio ad ea quæ non prouideri / ſed iam effecta emendari poſſint.~~ Fixura in pariete atque linearum proclinatio interdum fiet a teſtudine quod arcus parietes trudant aut quod impoſitam ponderum iniquitatem non tolerent: ſed grauia ferme omnia uitia iſtiuſmodi non niſi a fundamentis ueniunt: uerum aliunde an a fundamentis ſint inditiis intelligemus. ~~Nanque fixura quidem parietis / ut ab ea incipiam / quam in partem ſurgendo deflexerat / illic ſubeſſe uitii cauſam indicabit.~~ ~~Sin autem in nullam partem fixura deflexerit / ſed ſurſum recta conſcenderit in ſummo dilatabitur.~~ ~~Conſiderabimus hinc et hinc lapidum ordines.~~ Nam hi quidem quam in partem a libella deſcenderint / illinc ſubeſſe fundamentum infirmum demonſtrabunt: Sin aut in ſummo illeſus fuerit paries / et ab imo rimæ plures hiabunt labris: quæ ſe ſe capitibus ſuis interſurgendum contingant: tunc firmos eſſe angulos parietum / ſed uitium adeſſe indicant in media longitudinis fundamenti. ~~Sin aut unica tantum iſtiuſ modi erit rima / quo illa quidem erit in ſummo adapertior tanto in angulis factam commotionem indicabit.~~ Itaque fundamentis prouidiſſe ubi opus ſit: tunc pro operis magnitudine et ſoli firmitate iuxta parietem anguſtum fodito puteum ſed profundum uſque ſolidum firmumque inuenias: ſuffoſſoque illic infimo pariete confeſtim ordinario lapide ſuffarcinato: et ſinito dureſcat. ~~Cum duruerit / alium ſimilem alibiputeum info dito / parique ratione ſubaſtruito / ſinitoque ſicceſcat.~~ ~~Hoc igitur pacto traductis foſſuris parieti firmamentum ſubſtitues.~~ Quod ſi ex ſententia ſolum conſtans non præ ſtabitur: tunc certis locis paulo ab angulis diſtantibus hinc atque hinc ad radices parietis utroque latere hoc eſt in area quæ ſub tecto eſt / et area quæ extra eſt e regione factis puteis figentur pali in ſolo confertiſſimi: et ' inſternentur tignis omni ex parte firmiſſimis ſecundum parietis longitudinem. ~~Poſt id traiicientur craſſiores et longe ualidiſſimi trabes per tranſuerſas parietis radices: ita ut in tignorum ſtraturas inſideant: et dorſo parietem quaſi pontes iuga ue ſuſtineant.~~ ~~In omnibus iſtiuſmodi quas recenſuimus inſtaurationibus prouidendum eſt ne ſit nouum hoc quod adiungis opus aliqua ex parte ſui imbecillius quam ut onus ſuſceptum diuque bem que perferat .~~ ~~Nam illico tota parietis moles in hanc ipſam imbecilliorem partem ſidendo conflueret.~~ Sin autem illic fundamenta ad medium parietis erunt commota: et ſupernæ partes illeſæ conſtant: tunc ſignabis in parietis facie arcum rubrica amplum quantum exigit res: hoc eſt ut concipiat ſub ſe id totum quod commotum ſit. Tum ab altero quouis capite arcus iſtius incipiens tranſfodito parietem foramine non maiore / quae quod unicum ad ſe capiat lapidem arcus: quem nos lapidem alibi cuneum nuncupauimus: cuneumque hunc ipſum ad ſuas lineas inſtituito uti radius a centro iſtius cicli productus diriget. ~~Poſt id proximum aliud contiguum foramen adaperito: ſimilique cuneo repleto: ac deinceps opere ſucceſſiuo arcum pficito.~~ ~~Succedet inſtitutum nullo cum periculo .~~

~~Columna et oſſa ſicubi erunt debilitata / ſic reſtitues.~~ Subſtruito ad trabem operis arcum ualidum tegula et gypſo ſubiectis quoque ex gypſo pilis ad eam rem accomodatis / ut arcus iſtic qui nouiſſime ſubducetur apertiones ueteres bene compleant: fiatque aſtructio hæc ſumma feſtinantia nulla operis intermiſſione. ~~Gypſi natura eſt ut inter ſicciſcendum excreſcat.~~ Ergo aſtructio hæc nouiſſima humeris ſuis quoad erit in ſe ſuſceptum ſublenabit onus ueteris parietis formicis ue. Tu paratis rebus illinc læſam columnam eximito: et loco integram ſubſtituito. ~~Quod ſi ex materia fulcire et ſubiicibus eniti libuerit: ex trabibus ſtateras ſubmittito: et productum earum ſportulis harena onerato.~~ ~~Extollent pondus ſenſim ſine ulla quaſſatione coæquabiliter: et paries ſi a perpendiculo diſceſſerit: ſtatuito tigna ut hæreant adpacta parieti.~~ ~~His ſingulis adiicito ſingula fulcimenta ex materia bene ualida pedibus imis a pariete diuaricatis.~~ ~~Tunc uectibus aut cuneolis ſenſim ſtringito / ut parietem urgeant.~~ ~~Sic diſtributis conatibus compingendo paries ad perpendiculum reſtituetur.~~ ~~Si id non licuerit / firmabis fulctura trabium firmo in ſolo: et trabes bene picabis pice et oleo: nequid calcis contactu uitientur.~~ ~~Mox aſtruito quadrato ex lapide anterides: ita ut picata fulctura conueſtiatur.~~

~~Incidet forte ut coloſſus ædicula ue in alteram partem tota cum baſi proclinati ſint: tunc ſubleuabis qua ſubſidant: aut ſubdemes qua præſurgant.~~ ~~Audax utrumque opus.~~ ~~Prius igitur et baſim et quæ diſſolui motu poſſint tignis et omni illaqueatione bene coniugato et concingito.~~ ~~Cingendi genus commodum / ergaſcula cuneis perſtricta ſubleuabimus ſub miſſa trabe in modum uectis: quod ipſum ſtateram nuncupauimus .~~ ~~Subdemes foſſura ſenſim producta.~~ ~~Ea fiet ſic.~~ Nam incipies a medio lateris ſub ad radices imi pedamenti: et illic ad profundum ſubcides apertionem non multum latam: altam uero quoad eam ordinariis lapidibus firmiſſimis ſubſtitutis poſitis ad arbitrium ſubinſternere. ~~Apertionem hanc ſubſtruendo non ad ſummum uſque penitus completam reddes: ſed palmos aliquot relinques in uacuo: quos cuneis robuſteis non inter rariſſimis complebis.~~ ~~Pari deinceps opere totum ſuffulcies latus iſtic ſacelli: quod inde preſſius ſidere uelis.~~ ~~Iſta ubi onus ſuſceperint / tu belle et cautiſſime cuneos ipſos ſubmoueas: pronum parietem ad iuſtam perpendiculi rectitudinem reſtitues.~~ ~~Mox quæ inter cuneos interuacua pateant ſubfirmabis cuneis ex lapide firmiſſimo.~~ Apud romam ad baſilicam Petri maximam quod alæ parietum incolumis a perpendiculo declinantes ruinam tectis minentur / ſic excogitaram Pronam parietis ſingulam partem eam/ quam columna quæ uis ſubſtineat / inſtitueram abſcidere: atque e medio amouere. Idque parietis quod demptum eſſet / reſtituere opere ordinario ad perpendiculum relictis interſtruendum hinc atque hinc dentibus lapideis anſeoliſque ualidiſſimis: quibus reliqua ſtructuræ innouatio annecteretur. Denique ad tectum trabem cui proclinata muri pars ſubadimenda eſſet commendaſſem capreis machinis ſupra tectum erectis: firmatis hinc atque hinc machinarum pedibus in tecti parietiſque parte ſtabilio re. ~~Hoc deinceps in alteris atque alteris columnis quantum res poſtulaſſet effeciſſem.~~ ~~Capra nauticum inſtrumentum est tignorum trium: quorum ſumma capita in unum coniuncta fibulantur et connodantur: pedes autem in triangulum collocantur.~~ ~~Hac machina adhibitis trocleis coclea ue ad onera tollenda utimur commodiſſime.~~

~~Cruſtam uetuſto parieti aut pauimento nouiſſime inducturus prius obluito aqua pura liquentique flore.~~ ~~calcis immixta farina marmoris perenniculo dealbato: ſic arenationes tenebit.~~ ~~In pauimenti ſubdiualis rimulam ſi cineres in cerniculo puratos oleo præſertim linaceo ſubegeris atque infuſeris ſtagnabit.~~ ~~Huic operi commodiſſima erit creta calce uiua bene ſubacta et furno excocta et illico inducta ex oleo fiſſura prius omni puluere immuni reddita.~~ ~~Id fiet terſura pinarum et multa follium ſufflatura: et operis etiam elegantiam non negligamus.~~ ~~Parietes ſi forte ſint altitudine informi ducito aut opere adpacto coronas aut pictura ſectiones: quæ illam altitudinem aptis locis diuidant.~~ ~~Sin autem erit paries nimium oblongus: inducito a ſummo ad imum columnas non nimium frequentes / ſed ſubdiſpanſas.~~ ~~Conſiſtet enim et remorabitur intuitus quaſi diuerſoriis offenſis ubi intorqueſcat atque minus offendatur uaſtitate.~~ ~~Hoc etiam faciat ad rem.~~ ~~Multa quidem quod in loco depreſſiore ſita quod ue parietibus cincta humilioribus ſint quam ratio poſtulat: ea te minora et anguſtiora uidebuntur quam re ipſa ſint.~~ ~~Contraque multa poſtea quam elatiora reddita ſunt / adauctis pauimento pariete ue longe uiſa dehinc maiora ſunt quam prius uidebantur.~~ Et apertionibus commodatis / hoſtio ue apertiore loco poſito: feneſtris ue in parte parietis celſiore adapertis / coenacula et manſiones redactas conſtat / ut digniores multoque elegantiores habeantur.

~~LAVS DEO HONOR ET GLORIA.~~

LEONIS BAPTISTAE ALBERTI FLORENTINI VIRI CLAriſſimii de re Aedificatoria opus elegantiſſimum et qua maxime utile / Florentiæ accuratiſſime impreſſum opera Magiſtri Nicolai Laurentii Alamani: Anno ſalutis Milleſimo octuageſimo quinto: quarto chalendas ianuarias.

~~Baptiſta ſiculus in auctoris perſona Ad lectorem~~

~~Ingenuum ſupereſſet opus nunc Dædale: ſi me~~

~~Legiſſes: ualidis uolitare per aera pennis~~

~~Vidiſſes teneri trepidantia brachia nati~~

~~Poſſet et Archimedes totum qua uerteret orbem~~

~~Inuenta gaudere baſi: curaque ſolutus~~

~~Siquis hyperboreos ardet diſcindere montes:~~

~~Aemulus aſſiduo ſuperet babylona labore:~~

~~Condat et excelſo pendentia culmina olympo~~

~~Velificatus athos narratur: iungere terras~~

~~Pontibus humana inſtruxit ſollertia: ſed te~~

~~non minus iſta iuuent uolumus quam pagina ſignat.~~

~~Pugnabit noſtra hæc armatos machina mutos~~

~~Cautius: hac poterit ſe ſe hoſtis ab hoſte tueri:~~

~~Terrigeniſque minus nocuiſſent tæla tonantis:~~

~~Fruſtra et trinacrii ſudaſſent brachia fabri:~~

~~Encheladus ſicula nec iam premeretur harena.~~

~~Quo priuata domus / quo regia tecta ſtruantur~~

~~Ordine: quo loca ſacra deum ornes: quoue prophana~~

~~Certus eris: quo rura colas: quam fertilis illinc~~

~~Surgat ager: læta ut capiant uix horrea meſſes:~~

~~Inde operum uitia emendes qua regula: quem ut~~

~~Quiſque modum rebus tandem proponat agendis:~~

~~Accedit poſt hæc romanæ gratia linguæ /~~

~~Si te forte iuuat / nulla palleſcere culpa~~

~~Eloquii: eloquium hic est: quodque imiteris habebis /~~

~~Et quæ nulla tibi ueterum monumenta dedere /~~

~~Hic noſces: lecture meas ſi uoluere carthas~~

~~Non pigeat: loculiſque tenax ſi parcere auaris~~

~~Dediſcas: largas ſi bibliopola ſonanti~~

~~Impleat ære manus.~~ ~~Noſtros legiſſe labores~~

~~Non te poeniteat: celeri quos callidus arte~~

~~Impreſſor doctæ perſtrinxit robore dextræ .~~

~~FINIS~~

~~REGISTRVM~~

a primum album Leonis ſubactæque eadem b atque ueluti quod illic quotiens Namque c ſui quando ut ſit imbres d et acres principales quæ neque e latentes rubra Nam f in materiam Creſiphum foſſæ ſecundo g perpendiculum mittito fateri quæ h aedificia expeditis adeo non i putent profecto ponendis ſtetur eiuſdem penetralibus fluento aut l inciſis portam ſupra eos et m neque ueteres uerſo crudo n ſic ſtatu uſu et tum et faciet o quo uis ſunt ti aqua ronem p locata neis athenas q craſſitudi thiis uero quæ ſuper non niſi r dinem coronas armamenti adiecit ſ eſt non phis apud in ea re memo t lumna ipſa iſtius immatura neceſſi u et ſiqua num conſc ma theatri theatr x ueſtibuliſque magnifica ornamentorum deſcen y ratio ri qui dabiſ nu ad dup z uoluptate autem peritiam Leoniſ et retur et ſiti apud rum ſeligem gabim c et innectito aiunt cruſtam ueus rum opus et illic aptum pruna cauda